Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1264 860313 860244 2026-06-28T07:23:13Z Megzer 20491 860313 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэдэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=102 |language=латин галиг}}</ref> нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=92 |language=mn}}</ref>, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn}}</ref> ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."<ref name=":3">Рашидаддин: Судрын чуулган: Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.395</ref> [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"<ref name=":3" /> бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.<ref name=":3" /> '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396</ref> Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396-399</ref>'' '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.<ref name=":4">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.400-403 </ref> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.<ref name=":4" />'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."<ref name=":4" />'' Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.<ref name=":1" /> ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |volume=9 |chapter=后妃表 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |volume=10 |chapter=后妃表 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url=[https://web.archive.org/web/20141020215352/http://portal.akmilitaergeschichte.de/sites/akm/nlarchiv/NL_31.pdf Volltext als PDF] |pages= 8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977, 1993 |ISBN=3-502-16441-X |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Découvertes Gallimard.'' Bd. 422 |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930, 1969 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart year=2005 |isbn= 3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] oq5e45p2iyz3ug4vfhfpp7v5qns0551 860315 860313 2026-06-28T07:31:25Z Megzer 20491 860315 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэдэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=102 |language=латин галиг}}</ref> нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=92 |language=mn}}</ref>, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn}}</ref> ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."<ref name=":3">Рашидаддин: Судрын чуулган: Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.395</ref> [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"<ref name=":3" /> бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.<ref name=":3" /> '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396</ref> Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396-399</ref>'' '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.<ref name=":4">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.400-403 </ref> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.<ref name=":4" />'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."<ref name=":4" />'' Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.<ref name=":1" /> ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter=后妃表 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url=[https://web.archive.org/web/20141020215352/http://portal.akmilitaergeschichte.de/sites/akm/nlarchiv/NL_31.pdf Volltext als PDF] |pages= 8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977, 1993 |ISBN=3-502-16441-X |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Découvertes Gallimard.'' Bd. 422 |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930, 1969 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart year=2005 |isbn= 3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] 5t627nju7vgc1i7f74th4ud18apux0f 860316 860315 2026-06-28T07:35:48Z Megzer 20491 860316 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэдэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=102 |language=латин галиг}}</ref> нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=92 |language=mn}}</ref>, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn}}</ref> ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."<ref name=":3">Рашидаддин: Судрын чуулган: Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.395</ref> [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"<ref name=":3" /> бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.<ref name=":3" /> '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396</ref> Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396-399</ref>'' '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.<ref name=":4">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.400-403 </ref> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.<ref name=":4" />'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."<ref name=":4" />'' Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter=后妃表 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] 2cswh32lplv4zbkk56njpfy7wh3zr7e 860317 860316 2026-06-28T07:37:10Z Megzer 20491 860317 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэдэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=102 |language=латин галиг}}</ref> нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=92 |language=mn}}</ref>, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn}}</ref> ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."<ref name=":3">Рашидаддин: Судрын чуулган: Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.395</ref> [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"<ref name=":3" /> бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.<ref name=":3" /> '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396</ref> Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396-399</ref>'' '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.<ref name=":4">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.400-403 </ref> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.<ref name=":4" />'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."<ref name=":4" />'' Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] e8du6m6ug2e1mcz12dk71ugfoheo54y 860318 860317 2026-06-28T07:54:58Z Megzer 20491 860318 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи{{sfn|Dashtseden|2009|pp=102}} нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}{{sfn|МУ-ын ШУА|2003pp=95}}, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд{{sfn|МУ-ын ШУА|2003|pp=95}} ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396}} Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396-399}} '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}} Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn |ref={{harvid|МУ-ын ШУА|2003}}}} * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} * {{Cite book |last=Dashtseden |first=T |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |language=латин галиг}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] c2kn99o6sc8v7kbdhtr1c83pkextoa7 0 4978 860290 860253 2026-06-28T03:44:31Z MongolPatriotGuy 105451 /* */ 860290 wikitext text/x-wiki '''Публиус Виржилиус Маро''' ([[Латин]]: ''Publius Vergilius Maro'', МЭӨ 70 оны 10 сарын 15 – МЭӨ 19 оны 9 сарын 21) нь [[эртний Ром]]ын яруу найрагч бөгөөд хойд [[Итали]]йн Мантуа хотын орчим чинээлэг тариачны гэр бүлд төржээ. Тэрбээр Кремона, [[Милан]], [[Ром]], [[Неаполь]] зэрэг хотуудад боловсрол олж, тэндхийн язгууртнуудын хүүхдүүдтэй хамт гүн ухаан, ялангуяа Эпикурын сургаалыг хичээн үзэж, бас [[анагаах ухаан]], [[физик]], [[математик]]т суралцаж байв. Вергилий энэ үед [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] ач, хожмын хаан [[Август Октавиан]]тай тохой нийлүүлэн сурч байсан гэдэг. Тэрбээр МЭӨ 42-39 онд бичсэн анхныхаа бүтээл ''Буколикиуд (Малчны дуу)'' хэмээх амар жимрийн аястай арван бүлэг дуулалдаа амрагийн сэтгэлд умбасан малчдын аж төрлийг магтан дүрсэлжээ. МЭӨ29 онд ''Георгикиуд (Газар тариалан)'' гэдэг сургаал найраглал бичиж, Италийн газар эзэмшлийн аж ахуйг сэргээн хөгжүүлэх чухал асуудал хөндсөн байдаг. Энэ зохиолдоо [[эртний Грек]]ийн шулуун шударга хэлдэг сургаалын аясыг өрнүүн бадрангуй, сэтгэлийн халил илтгэсэн уянгын хэмнэлтэйгээр сольж бичжээ. Виржил эзэн хаан Октавиан буюу Аугустд ''[[Энейн дуулал]]'' гэдэг гол зохиолоо зориулсан юм. Үүнийг Грекийн алдарт туульс ''[[Илиада|Илионы дуулал]], [[Одиссей|Одиссейн дуулал]]'' хоёртой эн зэрэгцэхүйц зохиол болсон гэж зарим судлаачид үздэг. Виржил уг зохиолоо дуусгаж чадаагүй бөгөөд Ромын үндэсний дууллыг зохион туурвихаар хэрэг явдлын болсон газрыг нүдээр үзэхээр [[Грек]], [[Бага Ази]]ар аялж явах замд нь [[Афин]] хотод түүнтэй Август хаан дайралдаж шүлэгчийн өвчин шаналгаатайг мэдэж, нутагтаа буцахыг зөвлөн, хөлөг онгоцондоо суулгасан боловч тэрбээр Неаполь хот хүрч чадалгүй замдаа өөд болжээ. Виржил алдарт ''Энейн дуулал''-даа [[Трой]]н иргэн Энейн тухай домгоос иш авч [[Хомер]]ын хэлбэрээр зохиожээ. ''Энейн дуулал'' зохиомжийн хувьд Энейн аялал болон Эней [[Итали]]йг байлдан дагуулсан тухай гэсэн хоёр үндсэн хэсэгтэй. Зохиолд Трой хот дайсанд эзлэгдсэний дараа Эней хөгшин эцэг, хэсэг хүмүүсийн хамт зугтаж, далайгаар аялан явсаар Африкт очиж, хатан хаан Дидонатай хайр сэтгэлтэй болсон ч өөрийн зөн совин, үүрэгт ажилдаа хөтлөгдөн Лацийн нутагт очиж, олон дайнд оролцож ялан дийлж буй тухай өгүүлдэг. Зохиолын гол санаа бол Эней Латин оронд шинэ улсыг үндэслэж, үр удам нь дэлхий ертөнцийг захирах хувь зохиолтой гэснийг гаргасан явдал юм. [[Ангилал:Вергилий| ]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Эртний Ромын зохиолч]] [[Ангилал:Латин хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Туульс]] [[Ангилал:Эртний Ромчууд]] [[Ангилал:МЭӨ 70 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 19 онд өнгөрсөн]] nsgsbe421wk2mkr89ubskrkmu2g0gt4 0 5546 860288 857409 2026-06-28T03:18:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860288 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #E8AB79 | name = Ангараг | symbol = [[Файл:Mars symbol (bold).svg|32px|alt=♂|Ангараг гарагийн одон орны тэмдэг]] | image = [[Файл:Water ice clouds hanging above Tharsis PIA02653 black background.jpg|frameless|center|Ангараг]] | caption = [[Хаббл сансрын дуран авай]]гаар авсан зураг | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }} — At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> | epoch = [[J2000]] | apoapsis = 249,209,300 км<br /> 1.665&nbsp;861 [[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 206,669,000 км<br /> 1.381&nbsp;497 а.н. | semimajor = 227,939,100 км<br /> 1.523&nbsp;679 а.н. | eccentricity = 0.093&nbsp;315<br /> | period = 686.971 өдөр<br /> 1.8808 [[Юлианы жил (одон орон)|юлианы жил]]<br /> 668.5991 нарны хоног | synodic_period = 779.96 өдөр<br /> 2.135 Юлианы жил | avg_speed = 24.077 км/с | inclination = 1.850° ([[Эклиптик]]т)<br />5.65° to ([[Нар]]ны [[экваторт]])<br />1.67° ([[Тогтмол тавцан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with {{Webarchiv|url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |wayback=20150524145440 |text=Solex 10 |archiv-bot=2024-10-02 00:23:32 InternetArchiveBot }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = 2 | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 3,396.2 ± 0.1&nbsp;км{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; et al. | title= Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br /> 0.533 дэлхий | polar_radius = 3,376.2 ± 0.1&nbsp;км{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Дэлхий | flattening = 0.005&nbsp;89 ± 0.000&nbsp;15 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;км²<br /> 0.284 Дэлхий | volume = 1.6318{{e|11}} км³<br /> 0.151 Дэлхий | mass = 6.4185{{e|23}} кг<br /> 0.107 Дэлхий | density = 3.934 г/см³ | surface_grav = 3.69 [[Хурдатгал|м/с²]]<br /> 0.376 ''[[хүндийн хүчний хурдатгал|g]]'' | escape_velocity = 5.027 км/с | sidereal_day = 1.025&nbsp;957 өдөр<br /> 24.622&nbsp;96 h<ref name=nasa/> | rot_velocity = 868.22 км/ц (241.17 м/с) | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 цаг 10 мин 44 сек<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[Геометр албедо|геометр]]) эсвэл 0.25 ([[Бондын албедо|бонд]])<ref name="nssdc"/> | magnitude = +1.8 to −2.91<ref name="nssdc"/> | angular_size = 3.5—25.1"<ref name="nssdc" /> | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa>{{cite web | title = Mars: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 0.6–1.0 [[Паскал (нэгж)|кПа]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 2.7% [[Азот]]<br /> 1.6% [[Аргон]]<br /> 0.2% [[Хүчилтөрөгч]]<br /> 0.07% [[Нүүрсхүчлийн дан исэл]]<br /> 0.03% [[Ус]]ны уур<br /> 0.01% [[Азотын исэл]]<br /> 2.5 [[Сая тутмын хэсэг|ppm]] [[Неон]]<br /> 300 [[Тэрбум тутмын хэсэг|ppb]] [[Криптон]]<br /> 130 ppb [[Формальдегид]]<br /> 80 ppb [[Ксенон]]<br /> 30 ppb [[Озон]]<br /> 10 ppb [[Метан]]<br /> }} '''Ангараг''' нь [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] дөрөв дэх [[гараг]] бөгөөд хэмжээгээрээ хоёр дахь жижигхэн гараг юм. Хоёр дагуултай бөгөөд хөрст гараг. Уг гараг нь маш нимгэн [[нүүрсхүчлийн хий]]гээс тогтсон агаар мандалтай. Дэлхийгээс илүү хүйтэн байдаг нь [[Нар]]наас алслагдсан байдагтай холбоотой. Уг гаргийн туйлууд дээр нь [[мөс]] (ихэнх нь хуурай мөс) байгааг тогтоосон бөгөөд эрдэмтэд уг гараг дээр эрт үед их хэмжээний [[ус]] байсан гэж үздэг. 2015 онд уг гаргийн гадарга дээр зөвхөн дулааны улиралд урсдаг урсгал ус буйг тогтоосон. [[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|left|upright=1.5|Нарны аймгийн хөрст гаригууд (зүүн гар талаас):<br />[[Буд]], [[Сугар]], [[Дэлхий]], Ангараг]] Ангараг гаргийн радиус нь [[Дэлхий|Дэлхийн]] радиусын хагастай, жин нь 1/10-тэй тэнцэнэ<ref name="nssdc">{{cite web | author=David R. Williams | title=Mars Fact Sheet | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | date=September 1, 2004 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | accessdate=2006-06-24 | archive-date=2010-06-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | url-status=dead }}</ref>. Ангараг гаргийн улаан өнгө нь түүний гадаргуу дээр өргөн тархалттай байдаг төмрийн усан исэл буюу [[гематит]]тэй холбоотой<ref name="rust">{{cite web | last = Peplow | first = Mark | title = How Mars got its rust | url = http://www.bioedonline.org/news/news-print.cfm?art=953 | accessdate = 2007-03-10 }}</ref>. Ангараг гаргийн англи нэр болох ''Mars'' нь [[Ромын бурхад|Ромын дайны бурхны]] нэр юм. Монголчууд "Улаан нүдэн гариг" гэж нэрлэх нь бий. Ангараг гаргийн усны систем 800 метрийн гүнд оршдог аж. Хамгийн том нуур нь 30 орчим километрийн өргөнтэй гэнэ. Ийм гүнд мөс хайлах боломжгүй гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна. Тиймээс шингэн устай байгаа нь давсны агууламж ихтэй холбоотой байж болзошгүй гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, хэт шорвог ус байвал бичил организм усанд байх боломжгүй гэсэн үг юм. Ангараг нь [[Дэлхий]]<nowiki/>тэй адил хатуу хөрсөөр хучигдсан гараг бөгөөд татах хүч нь Дэлхийн 40%. Хэдий Дэлхийгээс жижиг боловч далай байхгүй тул Дэлхийн хуурай газрын хэмжээтэй ижил хэмжээний хуурай газартай. 1 тойролт (1 ''sol'') буюу 1 өдөр нь 24 цаг 39 минут 35.244 секунд бөгөөд далий тэнхлэгийн улмаас Ангарагт улирал байдаг. === Масс === Ангараг нь [[Дэлхий]] болон [[Сугар]] гэсэн адил хатуу хөрст гаргуудтай харьцуулахад жижиг масстай бөгөөд ''Grand tack hypothesis'' онолоор бол [[Бархасбадь]] гараг одоогийн Ангараг гараг байгаа орчимд байхдаа Ангараг гаргийг бүтээхэд оролцох байсан жижиг сансрын биетүүдийг [[Нарны аймаг|нарны аймгаас]] холдуулсны улмаас Ангараг гараг бага масстай буюу бараг "хоосон" болсон байх гэж таамагладаг. === Агаар мандал === Ангарагийн агаар мандал нь маш нимгэн бөгөөд агаарын даралт нь ойролцоогоор 750 Пк буюу Дэлхийн агаарын даралтын зөвхөн 0.75%-тай нь л тэнцэх аж. Хэдий нимгэн боловч татах хүч нь сул тул агаар мандлын өндөр нь 11 км буюу дэлхийн агаар мандлын өндөр 6км-с өндөр аж. Агаар мандлын 95%-ийг нүүрс хүчил, 3%-ийг нитроген, 1.6%-ийг аргон бүрдүүлнэ. ==Галерей== [[Файл:PIA15279_3rovers-stand_D2011_1215_D521.jpg|thumb|center|upright=2|[[Ангараг|Ангараг]] гараг дээр 1997 оноос хойш ажиллаж байгаа роботууд: хамгийн жижиг Со-Жорнер робот 1 сар гаруй ажилласан, дунд хэмжээтэй нь Спирит Оппортюнити хоёр 2003 оноос хойш тасралгүй ажиллаж байгаа, том нь болох Сониуч робот 2011 оноос ажиллаж байна.]] [[File:MarsSunset.jpg|center|thumb|upright=2|Ангараг гараг дээр нар жаргах мөч, Спирит робот 2005-05-19.]] [[Зураг:MarsPanoramaa.jpg|center|thumb|upright=3|Спирит роботын авсан Ангарагийн дэлгэмэл зураг 2005-11-23]] ==Оппортюнити роботын галерей== {{Том зураг|Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|1500|Оппортюнити роботын Панкамын зураг, солирын мөргөлтийн Викториа тогоо}} {{Том зураг|Naturaliste crater site A47 cyl-med.jpg|800|360 градус дэлгэмэл зураг}} {{Том зураг|Erebus 360 L257atc-B652R1.jpg|800|Эрэбус тогоо}} {{Том зураг|Fram Crater in color.jpg|800|Фрам тогоо}} == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] * [[Одон орон]] * [[Мягмар гараг]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20081012233842/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Mars 3D maps of Mars in NASA World Wind] * [http://www.google.com/mars/ Google Mars] – Interactive image of Mars * [https://web.archive.org/web/20070701175739/http://www.marsgeo.com/ Marsgeo.com] – Mars Rover photos, videos & surface geology * [http://www.nineplanets.org/mars.html Nine Planets Mars page] * [http://history.nasa.gov/SP-4212/on-mars.html On Mars: Exploration of the Red Planet 1958–1978] from the NASA History Office. * [http://www.cato.org/pubs/wtpapers/980815paper.html Martian Law – a CATO white paper] * [https://web.archive.org/web/20010416234927/http://www.marsunearthed.com/ Mars Unearthed] – Comparisons of terrains between Earth and Mars * [https://web.archive.org/web/20130505042300/http://ralphaeschliman.com/id30.htm Ralph Aeschliman's Online Atlas of Mars] * [https://web.archive.org/web/20221102181818/http://www.dualmoments.com/marsrovers/index.html Be on Mars] * [https://web.archive.org/web/20090705142931/http://onmars.jpl.nasa.gov/ NASA/JPL OnMars WMS Server for Mars Data] * [http://www.lpi.usra.edu/expmars/images.html Exploring Mars: Image Center] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm BBC News update on Mars Express' findings of polar water ice and water-eroded features on the surface] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4285119.stm BBC News Mars pictures reveal frozen sea] * [https://web.archive.org/web/20100130202708/http://www.space-nasa.com/02-apr-2007-esa-1.html 04/02/07: ESA Prepares for a Human Mission to Mars] == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} <!-- interwiki --> [[Ангилал:Ангараг| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 3byxoc2d0tvdq07x8g29t5jaf7ilft3 0 8249 860324 860068 2026-06-28T09:27:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860324 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-06-28 09:27:37 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] nflczl1083hjmjdgha2n68bq7is57ar 0 12969 860266 778981 2026-06-27T12:31:01Z Enkhsaihan2005 64429 860266 wikitext text/x-wiki <div align=center> [[1915 он]] | [[1916 он]] | [[1917 он]] | [[1918 он]] | [[1919 он]] </div> '''(MCMXVII)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун арван долоодугаар орны гал могой жил. Григорийн тооллоор энэ жил даваа гарагт эхлэв. Хоёр дахь мянганы 917 дахь он, Хорьдугаар зууны 17 дахь он, 1910-аад оны найм дахь жил. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Станбулын их сургуулийн дэргэд Улсын консерватори байгуулагдав. Уг консерватори дөрвөн жилийн сургалттай байв. ** Германы Лайпциг хотод замын хөдөлгөөний удирдах газар байгуулагджээ. * Нэгдүгээр сарын 3 - Хаант Оросын Засгийн газар Дайны асуудал эрхэлсэн сайд Михаил Беляевын оронд Дмитрий Шуваеыг томилов. * Нэгдүгээр сарын 7 - Хаант Оросын Төрийн думын дарга Михайл Родзянко Их Хаан [[II Николай|II Николайд]] хандаж "Засгийн газрын өөрчлөлт нь хүчийг ихээхэн сулруулж байна. Дайнд хамаг сайн эрчүүдээ үрээгүй байлтай, тэтгэвэртээ гарах цаг нь болсон хөгшчүүлээр засаг дүүрлээ" гэж шүүмжилжээ. * Нэгдүгээр сарын 10 - Хаант Орос улсын Төрийн Думын ээлжит хурал эхлэх байсан ч язгуур угсааныхан болон Засгийн газрын гишүүдийн үл ойлголцлын улмаар хоёрдугаар сарын 25-ны өдрийг хүртэл хойшлуулав. * Нэгдүгээр сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Германы мэдэлд орсон Францын Анкра хөндийг эзлэх цэргийн ажиллагаагаа эхлүүлэв. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: "Улаан Барон" гэж алдаршсан Манфред фон Рихтофен холбоотны армийн нийт 16 нисэх онгоцыг устган сөнөөжээ. * Нэгдүгээр сарын 14 - Германы хаант улсын тоглоомын улс болох [[Польшийн хаант улс]] байгуулагдав. ** Румын улсын Киуре галт тэрэгний зогсоолоос хөтөлсөн галт тэрэг осолдож нээд зах нь 600-1000 хүн амиа алджээ. Энэ нь дэлхийн түүхэнд тохиосон галт тэрэгний гурав дахь томоохон осол байсан юм. ** Оросын хувьсгалын гол авторын нэг [[Лев Троцкий]], Людвиг Лор нар Нью-Йорк хотод уулзав. Тэд "Ангийн тэмцэл" нэртэй сэтгүүл гаргахаар тохирчээ. * Нэгдүгээр сарын 16 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Вудро Вилсон]] "Данийн дорно энэтхэгийн газар нутгийг нэгтгэх тухай хууль"-д гарын үсэг зурав. Тэд уг арлыг 25 сая ам.доллароор Америкийн захиргаанд нэгтгэхээр болсон юм. * Нэгдүгээр сарын 20 - Индонезийн [[Бали арал|Бали аралд]] 6.5 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 1500 гаруй хүн амиа алдав. * Нэгдүгээр сарын 23 - Ойрх Дорнод болон Зүүн Европод сарны хагас хиртэлт тохиов. * Нэгдүгээр сарын 24 - Хятадын Анхуй мужид 6.3 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 101 хүн амиа алджээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - Панчо Виллаг барих ажиллагаа: АНУ-ын [[Юта]] мужийн үндэсний гварди Мексикийн 10 гаруй босогчдийг устган сөнөөв. * Нэгдүгээр сарын 28 - АНУ-ын засаг захиргаа Панчо Виллаг эрэн хайх ажиллагааг зогсоожээ. ** Германы Эзэн хааны нисэх хүчин "Юнкерс" онгоцны туршилтын нислэг үйлджээ. * Нэгдүгээр сарын 31 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Герман улсын засаг захиргаа Атлантын далайд байршуулах хөлөг онгоцны тоогоо нэмэгдүүлжээ. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Шинэ Зеланд улсад Армийн зэвсэглэлийн хороо байгуулагдав. * Хоёрдугаар сарын 2 - Их Британид өдөрт хэрэглэх талхны нормыг тогтоожээ. * Хоёрдугаар сарын 3 - АНУ-ын засаг захиргаа Германтай дипломат харилцаагаа таслав. * Хоёрдугаар сарын 5 - Мексик улсад шинэ Үндсэн хууль батлагдав. ** Жон Ж.Першингээр удирдуулсан АНУ-ын армийн хүч Нью Мексико мужийн Колумбус хотод ирснээр Панчо Виллаг баривчлах ажиллагаа эцэслэв. * Хоёрдугаар сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы Засаг захиргааны тушаалаар тус улсын цэргүүд Хинденбург шугмын цаана ухрах, нэгтгэх Алберих ажиллагаа эхлэв. Энэ ажиллагааны хүрээнд хамгаалалтын шугам 40-45 км богиносож улмаар Дорнод фронт дахь Германы дивизийн тоо 13-аар цөөрсөн юм. * Хоёрдугаар 13 - Анкра хөндийд Германы цэргийн хүч сөрөг дайралт хийв. Үүний улмаас Британийн 382 цэрэг амиа алджээ. Хэдийгээр Германы хүч багагүй хохирол амссан ч 210 гаруй хоригдлоо суллаж чаджээ. ** Мата Хариг тагнуулын хэргээр Парист баривчлав. * Хоёрдугаар сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Синайн хойгт Нехл бүс нутгийг өөрийн мэдэлдээ авав. * Хоёрдугаар сарын 18 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Синайн хойгт Бир эль Хассанад хяналтаа тогтоов. * Хоёрдугаар сарын 21 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Топлицагийн бослого: Сөргөлдөгч талуудад эзлэгдээд байсан Серби улсын босогчид бослого дэгдээв. * Хоёрдугаар сарын 26 - АНУ-ын [[Аляска]] мужид Маккинли хайрханы үндэсний дархан газар байгуулагдав. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Топлицагийн бослого: Сербийн босогчид Куршумлижа тосгоныг чөлөөлөв. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ-ын Засаг захиргаа Зиммерманы цахилгаан мэдээний нууц кодыг олон нийтэд ил болгов. ** Эль Сальвадор улсад Үндэсний театр байгуулагджээ. Ингэснээр Төв Америк дахь хамгийн анхны театр болсон юм. * Гуравдугаар сарын 3 - Хаант Оросын [[Петроград]] хотын Путиловын үйлдвэрийн 20 мянган ажилтан өдрийн цалингаа нэмэгдүүлэхийн тулд ажилт хаялт зарлав. ** Алдарт найруулагч Жон Форд "Шуурга" нэртэй анхны киногоо найруулж, өөрөө гол дүрд нь тогложээ. Харамсалтай нь энэ кино эх хальсаараа өнөө бидэнд хадгалагдаагүй юм. * Гуравдугаар сарын 5 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вудро Вилсоны хоёр дахь бүрэн эрх хэрэгжиж эхлэв. ** АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд [[Монтана]] мужаас Жанетт Ранкин сонгогдов. Ингэснээр Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон анхны эмэгтэй улстөрч болжээ. * Гуравдугаар сарын 8 - Хаант Орос улсад [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал]] дэгдэв. Петроград хотд анх цөөн тооны эмэгтэйчүүдийн эхлүүлсэн энэ хувьсгал аажимдаа хот даяар тархжээ. * Гуравдугаар сарын 9 - Хаант Оросын Их ван Николай Николаевичийн удирдлаган дор Транскавказын асуудал хариуцсан тусгай зөвлөл байгуулагдав. Ингэснээр Кавказ орчимд иргэдийг хянах боломжтой болсон юм. * Гуравдугаар сарын 10 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Османы цэргийн хүч Багдадын Дияла нуурт ноцтой ялагдал хүлээв. Ингэснээр тус улсын бүх анги нэгтгэл Багдад хотыг орхин гарахаас өөр аргагүй болжээ. * Гуравдугаар сарын 11 - Мексикийн хувьсгал: Мексикийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Венустиано Карранзаг АНУ-ын засаг захиргаа "[[де-юре]]" хүлээн зөвшөөрөв. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Багдад хотод Британийн цэргийн хүч нэвтрэв. Улмаар Османы 9000 орчим цэргийг олзолжээ. * Гуравдугаар сарын 12 - Хаант Оросын Төрийн дума Засгийн газраа тарааж, түр Засгийн газар байгуулав. Дөрөвхөн сарын дараа түр Засгийн газар татан буугдсан билээ. * Гуравдугаар сарын 14 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бүгд найрамдах Хятад улс Герман улстай дипломат харилцаагаа таслав. * Гуравдугаар сарын 15 - Хаант Оросын [[II Николай]] эрх мэдлээсээ татгалзаж буйгаа олон нийтэд зарлав. Ингэснээр 300 гаруй жил засагласан Романовынхны угсаа тасарчээ. * Гуравдугаар сарын 16 - Оросын Их Ван Михайл Александрович засаг барихаас татгалзав. Улмаар [[Георгий Львов|Георгий Львовын]] удирдлага дор Оросын түр Засгийн газар байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 17 - Францын Ерөнхий сайд Аристид Бриан албан тушаалаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. * Гуравдугаар сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн цэргийн хүч Иракийн Фалужа хотод хяналтаа тогтоов. * Гуравдугаар сарын 21 - Их Британи улсад дайны үеийн цэргийн ажиллагааг нэгдсэн нэг шугмаар зохион байгуулах үүрэгтэй Эзэн хааны дэргэдэх дайны зөвлөл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 26 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Газын зурвасын анхдугаар тулаан: Британийн армийн удирдсан Египетийн гарризон Газын зурвасыг бараг бүсэлсэн боловч буцах тушаал өгч, Османы эзэнт гүрний мэдэлд үлдээжээ. * Гуравдугаар сарын 30 - Шведийн Ерөнхий сайд Хьялмар Хаммарсколд үүрэгт ажлаасаа огцорч, түүний оронд барууны үзэл баримтлалтай бизнесмен Карл Свартц томилогджээ. * Гуравдугаар сарын 31 - АНУ-ын засаг захиргаа Данийн Дорно энэтхэгийн аралд хяналтаа тогтоов. Ингэснээр АНУ-ын Виржинийн арлууд гэгдэх болжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 1 - Голландын "Анета" мэдээллийн агентлаг Голландын Дорно Энэтхэгийн /''одоогийн Индонези''/ нутагт байгуулагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 2 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вүүдроу Уильсон АНУ-ын Конгрессоос Герман улсад дайн зарлах эсэхийг асуужээ. * Дөрөвдүгээр сарын 4 - Францын нисэх хүчин хосолмол далавчит SPAD S.XIII онгоцыг туршив. * Дөрөвдүгээр сарын 5 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы эзэн хааны арми Гинденбургийн хамгаалалтын шугамыг татан буулгаж, Баруун фронтод шинэ шугам татахаар болов. * Дөрөвдүгээр сарын 6 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ Герман улсад дайн зарлав. АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын ээлжит хуралдаанаар Ерөнхийлөгч Вүүдроу Вильсоны санаачилсан Германд дайн зарлах зарлигыг хэлэлцэн 373 төлөөлөгчийн саналаар дэмжлээ. Ингэснээр Сенатын танхимаар уг асуудлыг хэлэлцэж 82 сенаторын саналаар дайн зарлахаар болсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ-ын холбоотон гэгдэх [[Куба]] болон Панам улс Германд дайн зарлажээ. * Дөрөвдүгээр сарын 8 - Петроград хотод 40 мянга гаруй Эстони үндэстэн автономи эрх олгохыг шаарджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 11 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бразил улс Германаас дипломат харилцаагаа тодорхойгүй хугацаагаар цуцлав. ** Нью-Йорк хотын Конгрессын шийдвэрээр тус хотын цагдаагийн газар байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 12 - Хаант Оросод Эстонийн автономит муж улс байгуулагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 13 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вудро Вилсоны зарлигаар Төрийн мэдээллийн зөвлөл байгуулагдав. Ингэснээр дайны үед олон нийтийн санаа бодолд тулгуурлан үйл ажиллагаа явуулах бие даасан агентлагтай болсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 16 - [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] Петроград хотод хүрэлцэн иржээ. ** Нэрт жүжигчин [[Чарли Чаплин]] "Хэсүүлч эр" киноноосоо хойш дэлгэцэнд гарахгүй байж байгаад "The Cure" киногоор үзэгчидтэйгээ уулзжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 17 - Владимир Ленин "Дөрөвдүгээр сарын сэдвүүд" хэвлэгдэв. Энэ бүтээл большевик хувьсгал ялахад хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. ** Английн "The Times", "Daily Mail" сонинууд Германы тал нас барсан цэргүүдийн цогцсыг дахин боловсруулдаг гэх суртал ухуулгын шинжтэй мэдээлэл цацаж эхлэв. ** Украины Социалист хувьсгалын нам байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ-ын цэргийн тээврийн "Монгол" нэртэй хөлөг Английн сувагт Германы тэнгисийн цэргийн хөлөгтэй анхны тулаанаа эхлүүлжээ. ** Бүх Украины үндэсний конгресс албан ёсоор байгуулагдлаа. * Дөрөвдүгээр сарын 22 - Британийн Гадаад харилцааны сайд Артур Балфор АНУ-ын Засаг захиргааны төлөөлөлтэй уулзаж дайны цагт дипломат харилцаагаа хэрхэн хөгжүүлэх, цаашдын хамтын ажиллагааны талаар санал солилцжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 24 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Аррасын тулаан: Германы арми Скарп голд сөрөг дайралт хийсэн ч амжилттай болж чадсангүй. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Дойраны тулаан: Британийн явган цэрэг Дойран нуурт Болгарын арми руу шөнөөр гэнэт дайрчээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 - Сен Жан де Моренийн гэрээ байгуулагдав. Ингэснээр Франц, Итали, Их Британи улсууд Ойрх Дорнодыг хуваан захирахаар сонгогджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Дойраны тулаан: Гурав хоног тулалдсаны эцэст Британийн цэргүүд анхны байрлалдаа буцаж иржээ. ** Румын улсын улстөрч Гиорг Диаманди Хөдөлмөрийн нам байгуулж, газрын хуулийн шинэчлэлд төвлөрөхөөр болов. * Дөрөвдүгээр сарын 29 - Францын армийн Ерөнхий командлагч Робер Невилийн санаачилсан Баруун фронт дахь цэргийн ажиллагаа ерөнхийдөө задарч эхэлсэн тул түүнийг албан тушаалаасаа огцрохыг францын улстөрчид шахаж эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 30 - Норвегийн парламент дайны уршгаар түүхий эдийн хомстол үүссэнтэй холбогдуулан Аж үйлдвэрийн хангамжийн яам байгуулахаар болжээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 1 - Мексикийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Венустиано Карранза тангараг өргөв. ** Японы хувцас хэрэглэлийн алдарт "Микаса" бренд үүсгэн байгуулагдав. * Тавдугаар сарын 3 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын армийн бослогууд эхлэв. ** Хонконгийн худалдааны танхим байгуулагдав. * Тавдугаар сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын арми Германчуудын мэдэлд ороод байсан Бримон хотыг мэдэлдээ авчээ. * Тавдугаар сарын 6 - Боливийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Хосе Гутерез Герра тангараг өргөв. * Тавдугаар сарын 9 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Нивеллийн сөрөг довтолгоог цуцалжээ. * Тавдугаар сарын 13 - Ирээдүйн Ромын пап Нунсио Юженио Паселлиг XV Бенедикт пап лам тэргүүн хамбаараа сонгов. ** Испанийн эзэн хааны цомын шигшээ тоглолтод Реал Мадрид клуб өрсөлдөгч Гетчо багийг 2-1 онооны харьцаагаар ялав. Шигшээ тоглолт Барселона хотын Камп де ла Индустриа цэнгэлдэхэд болсон юм. * Тавдугаар сарын 14 - Румын улсын социалист удирдагч Макс Векслерийн амь насанд халдав. Хэдийгээр үүнийг анархистуудын халдлага гэж албан ёсны баримт бичигт тэмдэглэсэн ч дэмжигчид нь үүнийг Румын улсын армийн төлөвлөгөөт аллага гэж үзсэн юм. Одоог хүртэл түүний аллага нууцлаг хэвээр байна. * Тавдугаар сарын 15 - Францын Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч Робер Нивеллийг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж, түүний оронд Филипп Петэйнийг тохоон томилов. * Тавдугаар сарын 18 - АНУ-ын Конгресс цэрэг таталгын хуулийг баталснаар, дайны цагт цэрэгт татах хугацааг Ерөнхийлөгч зарлах эрхтэй болжээ. * Тавдугаар сарын 19 - АНУ-ын Зэвсэгт хүчин Нисэх хүчний онгоцнуудад цэнхэр хүрээний голд улаан дугариг дотор цагаан од бүхий таних тэмдэг хадахаар болжээ. * Тавдугаар сарын 21 - АНУ-ын Атланта хотод их хэмжээний гал гарч 300 акр талбай сүйджээ. * Тавдугаар сарын 23 - Италийн Милан хотын эрхийг аваад байсан дайны эсрэг хувьсгалчид, анархистуудаас Италийн арми чөлөөлөв. Ингэснээр сар гаруй үргэлжилсэн хүчирхийлэл дуусгавар болжээ. Энэ хугацаанд нийт 50 амиа алдаж, 800 гаруй хүн баривчлагдсан юм. ** Бүгд найрамдах Хятад улсын Ерөнхийлөгч Ли Юаньхонг Ерөний сайд Дуан Чируйг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөв. Энэ үйлдэл тус улсын дотоодод улс төрийн хямрал нүүрлэх эхийг тавьсан юм. * Тавдугаарс арын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын армийн 30 гаруй мянган цэрэг Мисси о-Буа дахь нуувч руу явахаас татгалзжээ. ** Ромын пап XV Бенедикт гэгээнтэн цол хүртээх журамд өөрчлөлт оруулав. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 1 - Испанийн явган цэргийн салаа Мисси о-Буагийн нуувчийг эзлэн авч дайны эсрэг цэргийн Засгийн газар байгуулж байгаагаа зарлав. Удалгүй тэднийг Францын армийн бусад цэргүүд баривчилсан юм. * Зургаадугаар сарын 4 - Алдарт Пулитцерийн шагналыг анх удаагаа олгож эхлэв. Анхны шагналыг уран зохиолын төрөлд Лора Ричардс, Мауд Хоу Эллиотт, Флоренс Холл нар, судалгааны салбарт Жеан Жюль Юссеранд, сэтгүүл зүйн салбарт Нью-Йорк Уорлд сонины Херберт Байард Своп нар хүртжээ. ** Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улсын хаан V Жорж Британийн эзэнт гүрний одонг бий болгож байгаагаа зарлав. * Зургаадугаар сарын 5 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: АНУ даяар цэрэг татлага эхлэв. * Зургаадугаар сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Мессиний тулаанд 24 ширхэг аммоны тэсрэх бөмбөг дэлбэлэв. Үүний үр дүнд 10 гаруй мянган хүн амиа алдсан юм. Энэ нь хүний гараар бүтсэн цөмийн зэвсгийн бус зэвсгээр хамгийн олон хүний аминд хүрсэн тохиолдол болж түүхэнд үлджээ. * Зургаадугаар сарын 8 - АНУ-ын Монтана мужийн Бютте хотын боржин чулууны уурхайд гал дэгдэж наад зах нь 168 уурхайчин амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 10 - Бүгд найрамдах Украин ард улс Оросод нэгдэж байгаагаа зарлав. * Зургаадугаар сарын 11 - Грекийн хаан I Константин эрх ямбаасаа татгалзаж, эрх мэдлээ хүү Александертаа шилжүүлэв. * Зургаадугаар сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы зэвсэгт хүчин Английн Лондон хотд бөмбөг хаяв. Үүний уршгаар 162 хүн амиа алдаж, 432 хүн шархадсан байна. * Зургаадугаар сарын 20 - Британийн дайны зөвлөл хуралдаж нисэх хүчний бие бүрэлдэхүүнийг өргөжүүлэх шийд гаргав. * Зургаадугаар сарын 22 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотын цагдаагийн газар эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч Люси Бөрнсийг баривчилжээ. Гэвч удалгүй сулласан юм. * Зургаадугаар сарын 23 - Италийн мэдлийн Албани улс де-юре тусгаар тогтнов. Гэвч Итали улс амбан газар байгуулж 1920 оны зун хүртэл хяналтаа тогтоож байсан юм. * Зургаадугаар сарын 25 - "Жаал" хочит Тед Льюс боксын хагас хөнгөн жингийн дэлхийн аварга болжээ. Тэрбээр 1919 оныг хүртэл хоёр жил энэ цолоо хамгаалсан юм. * Зургаадугаар сарын 27 - Германы арми тухайн цаг үедээ дэлхийн хамгийн том буу болох "Баттери Поммерн"-ийг Бельгийн Кокеларт угсарч дуусав. Угсарч дууссан өдрөө Дюнкөркийн тулаанд ашигласан билээ. * Зургаадугаар сарын 28 - Нидерландын нийслэл Амстердам хотод дайны нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүнсний, тэр дундаа төмсний хомстол үүссэн тул олныг хамарсан жагсаал болжээ. * Зургаадугаар сарын 30 - Италийн социалист намын тэргүүн Филиппо Турати Засгийн газраа энхийн хэлэлцээ эхлүүлэхийг уриалжээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оросын генерал Алексей Брусилов Галицийг эрхшээлдээ авах Керенскийн дайралтаа эхлүүлжээ. ** Манжийн сэргэлт: Чин гүрнийг дэмжигч жанжин Жан Шүн Бээжин хотод цэрэглэн довтолж, Пу-И хааны засаглалыг сэргээж байгаагаа зарлав. * Долоодугаарс сарын 2 - Грекийн тал Дэлхийн нэгдүгээр дайнд орж байгаагаа зарлав. Тэд холбоотон гүрнүүдтэй мөр зэрэгцэн тулалдахаар болжээ. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Голдуу Чехославкын 3500 сайн дурын цэргээс бүрдсэн Оросын цэрэг Галиция дахь Зборив хотод Австри-Унгарын цэргийн хүчний байрлаж байсан цэргийн нуувчид халдаж 62 офицер, 3300 цэргийг олзолж, 20 галт зэвсэг хураан авчээ. * Долоодугаар сарын 5 - Манжийн сэргэлт: Бүгд найрамдах Хятад улсын экс Ерөнхий сайд Дуан Чируй Бээжин хотоос 40 км-т орших төмөр замыг эрхшээлдээ авахыг тушаажээ. Манжийг сэргээх зорилготой жанжин Жан Шүн төмөр замын шахалт зэргээс шалтгаалан бууж өгөхөөс өөр аргагүй нөхцөл байдалтай нүүр тулсан юм. * Долоодугаар сарын 6 - АНУ-д Прогрессив болон Америкийн социалист намууд нэгдэж АНУ-ын Үндэсний намыг байгуулав. * Долоодугаар сарын 8-13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн арми Османы мэдэлд байх Рамадигийн төлөөх тулаанаа эхлүүлэв. Гэхдээ эхний тулаанд Британичууд ялалт байгуулж чадсангүй. Британийн амиа алдсан цэргүүдийн дийлэнх нь хэт халууныг тэсээгүй байна. * Долоодугаар сарын 9 - Манжийн сэргэлт: Манжийн сэргээн босголтын удирдагч Жан Шүнийн цэргийн бүх цолыг хураав. Энэ зуур Хятадын шүүх Пу-И хааныг эрх ямбаас нь буулгах хэлэлцээрийг нууцаар боловсруулж байлаа. * Долоодугаар сарын 12 - Манжийн сэргэлт: Хувьсгалын эсэргүү Жан Шүн оргон зугтаав. Харин Хятадын төв Засгийн газар Бүгд найрамдах Хятад улсыг байгуулах хэлэлцээрээ эхлүүлжээ. * Долоодугаар сарын 17 - Бүгд найрамдах Хятад улсын Ерөнхийлөгч Ли Юаньхонг огцрох болсноо зарлаж, түүний оронд Фенг Гуожань Ерөнхийлөгч болов. Харин Ерөнхий сайдаар Дуан Цируй дахин сонгогджээ. * Долоодугаар сарын 16-17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оросын цэргүүд бослого гаргаж Австрийн фронтоос Украин руу ухарчээ. Эсэргүүцлийг үл тоон ухарсаар байсан тул захирагч нар нь хэдэн зуугаар нь буудсан байна. * Долоодугаар сарын 16-18 - Петроградын мөргөлдөөн: Петроград хотод хувьсгалыг сурталдаж байсан тул цагдаа нар болон жагсагчдын хооронд мөргөлдөөн гарч Лев Троцкий баривчлагдан, Владимир Ленин [[Финланд]] руу зугтжээ. * Долоодугаар сарын 17 - Их Британийн нэгдсэн хаант улсын хаан V Жорж зарлиг гаргаж хаан угсааны нэрээ өөрчлөхөөр болжээ. Бараг 800 илүү жил Германы язгуур угсааны Саксе-Кобюрг ба Гота угсаанд багтаж явсан тэд нэрээ Уеттинийн угсааныхан болгож өөрчилсөн юм. * Долоодугаар сарын 19 - Германы парламентын ээлжит хуралдаанаар энхийн хэлэлцээ эхлүүлэх асуудлыг хэлэлцэж олонхын буюу 126 хүний саналаар эхнийн тогтоолыг баталжээ. Гэвч үүнийг Консерватив нам болон бусад бүлэглэлүүд эсэргүүцэж, Удирдлагууд нь үл тоомсорлосон юм. * Долоодугаар сарын 20 - Финландын парламент хуралдаж "Бүрэн эрхт байдлын тухай хууль"-г батлав. Ингэснээр Финландын ард түмэн, Финландын их вант улсын бүрэн эрхт гишүүн болж, тусгаар тогтносон улс гэдгээ зарлажээ. Гэвч Оросын түр Засгийн газар үүнийг нь хүлээн зөвшөөрсөнгүй. ** (Юлианы тооллоор Долоодугаар сарын 7) - Оросын түр Засгийн газрын тэргүүнээр Александр Керенский сонгогдов. ** Оросын түр Засгийн газар эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. * Долоодугаар сарын 20-28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Галицийг эзлэх Оросын довтолгоог Австри-Германы нэгдсэн хүч амжилттай няцаав. * Долоодугаар сарын 22 - Азийн Тайланд улс сөргөлдөгч талуудад дайн зарлав. * Долоодугаар сарын 24 - Нидерландын бүжигчин [[Мата Хари (1927 оны кино)|Мата Хариг]] Германы талд тагнуул хийсэн хэргийн шүүх хурал эхлэв. Гэхдээ Франц болон Британийн тагнуулын алба яг таг нотлох баримт олж тогтоогоогүй юм. Францын Ерөнхий сайд Жорж Клемансогийн засаг захиргаа нэр хүндээ хадгалж үлдэх, нийтэд нэгнийг ялтан мэт харагдуулахын тулд шүүн таслах ажиллагаа зохион байгуулсан нь харагддаг. * Долоодугаар сарын 25 - Канадын улстөрч Сир Уиллиам Томас Уайт анх удаа хүн амын орлогын албан татварыг санаачлав. Орлогын шатлалаасаа хамаарч 4-25% татварыг авахаар болсон юм. * Долоодугаар сарын 30 - Финландын парламент Оросын түр Засгийн газарт захирагдахгүй гэж үзэн, тараах шийдвэр гаргажээ. Тус улсад ийнхүү нэг сарын дараа анхны чөлөөт сонгууль зохион байгуулахаар болсон байна. * Долоодугаар сарын 31 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ипресийн гурав дахь тулаан: Холбооны арми Фландерст хяналтаа тогтоохоор томоохон дайралтаа эхлүүлэв. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 1 - Бүгд найрамдах Хятад улсын Ерөнхийлөгчөөр Фенг Гуожанг сонгогджээ. * Наймдугаар сарын 2 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Пилкемийн нурууны тулаан: Олон хоног үргэлжилсэн аадар бороо дайны фронтод хүнд нөхцөл үүсгэжээ. Шавар шалбааг их байсан тул хоёр талын давшилтыг уудаажруулж байв. Тулааны эхний өдөр Британийн тал 31.8 мянга, Германы тал 30 мянган цэргээ алдсан бол, 5626 цэрэг олзлогдсон байна. * Наймдугаар сарын 2-3 - АНУ-ын Оклахома хотын төвд дайныг эсэргүүцсэн хэдэн зуун тариачид бослого дэгдээв. * Наймдугаар сарын 3 - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотод өөрийгөө хамгаалах гварди байгуулагдав. * Наймдугаар сарын 4 - Либери улс Германд дайн зарлав. * Наймдугаар сарын 6 - Австралийн Сидней хотын төмөр замын ажилчид ажил хаялт зарлажээ. Ажил хаялтад 100 мянга гаруй ажилчин оролцсон гэх судалгаа бий. * Наймдугаар сарын 10 - Испани хотод дайны нөхцөл байдал, эдийн засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн иргэд их ажил хаялт зарлав. Эсэргүүцлийн ажил хаялт гурав хоног үргэлжилж, 70 хүн амиа алдаж, олон зуун хүн гэмтэн, 2000 гаруй хүнийг баривчлсан байна. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вудро Вилсоны гарын үсэг зурсан Хүнс болон шатахууны үнэд хяналт тавих тухай хууль хэрэгжиж эхлэв. * Наймдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Марашештигийн тулаан: Румын улсын нэгдүгээр арми Оросуудын дэмжлэгтэйгээр Германы Есдүгээр армийн давшилтыг зогсоов. ** Австри-Унгарын эзэнт гүрний хаан I Чарльз Цусан гавьяаны одон бий болгох зарлиг буулгав. Энэ нь тус улсын хамгийн сүүлийн төрийн дээд одон, медаль болсон юм. * Наймдугаар сарын 14 - Бүгд найрамдах Хятад улс Герман, Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлав. * Наймдугаар сарын 15 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: 70-р өндөрлөгийн тулаан: Канадын цэргийн хүч Францын Ленс, Пас-де-Калай хотын ойролцоо байх Германы байрлал руу довтлов. Ингэснээр Их Британийн байрлалаас дайсны анги нэгтгэл холдох нөхцөл бүрджээ. ** Польш улсад Үндэсний зөвлөлдөх хороо байгуулагдав. Үндсэрхэг удирдагч Роман Дмовски холбоотны армийг дэмжинэ гэдгээ зарлажээ. * Наймдугаар сарын 16 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: 70-р өндөрлөгийн тулаан: Германы сөрөг давшилт их байсан ч Канадын цэргүүд Германы нуувчинд бүрэн хяналтаа тогтоожээ. * Наймдугаар сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: 70-р өндөрлөгийн тулаан: Ипрессээс Германы цэргийг холдуулах Канадын төлөвлөгөө бүтэлгүйтэв. Германчууд хорт хий, 15-20 мянган хошуут пуужин харвасан байдаг. * Наймдугаар сарын 18 - Грекийн Тессалоники хотод их түймэр дэгдэв. Түймрийн улмаас хотын 32 хувь нь сүйдэж, 70 гаруй өрх орох оронгүй болжээ. ** Владимир Ленин, [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Иосиф Сталин]], Григорий Сокольников нарын хамт "Нууц бүрэлдэхүүн" нэртэй улс төрийн товчоо байгуулжээ. Энэ нь ЗХУ-ын Коммунист намын Улс төрийн товоо байгуулах үндэс болсон юм. * Наймдугаар сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Марашештигийн тулаан: Румын улс Сирет голыг дайран өнгөрөх Германы бүх довтолгоог амжилттай няцаав. * Наймдугаар сарын 20 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Вердуны тулаан: Франц улс Вердун голын ойролцоо төвлөрөөд байсан Германы армид цохилт өгөхөөр байлдааны ажиллагааг эхлүүлжээ. ** Пуэрто-Рикогийн хэсэг банкирууд нэгдэж Банко де Понче буюу Понче хотын банкыг байгуулжээ. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Марашештигийн тулаан: Тулаанд Германы тал илт ялагдаж байсан тул байрлалаа сайжруулж, Румын цэргүүд рүү дахин давшихаар болжээ. * Наймдугаар сарын 21 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: 70-р өндөрлөгийн тулаан: Германы тал Ленс хотыг бөмбөгдөж эхлэв. Канадын цэргийн хүч маш хүнд байдалд орсон юм. ** Их Британи даяар мөрдөгдөж эхэлсэн Эрдэнэ шишийн үйлдвэрлэлийн тухай хуулиар улаан буудай болон овъёосны доод үнийг тогтоож, эрдэнэ шишийн тариалан эрхлэгчдийн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг ч тогтоосон юм. * Наймдугаар сарын 23 - Дайны фронтод ихэвчлэн хар арьст цэргүүд амиа алдаж байгаа гэх цуурхлын дараа 25-р явган цэргийн ангийн 156 цэрэг бослого дэгдээв. Хьюстон хотод дэгдсэн бослогыг цагдаа нар хүч хэрэглэн дарахаас өөр аргагүй болов. Ажиллагааны явцад 20 хүн амиа алджээ. Улмаар жагсаалыг удирдан манлайлсан гэх 19 цэргийг хээрийн шүүхээр цаазалж, 41 цэрэгт бүх насаар нь хорих ял оноожээ. * Наймдугаар сарын 29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Канадын Ард нийтийн танхим Цэрэгт татах тухай хууль батлав. Хууль ёсоор насанд хүрсэн бүх эрчүүдийг цэрэгт татах эрхийг Засгийн газартаа олгожээ. * Наймдугаар сарын 30 - Британийн зэвсэглэлд шинээр нэвтэрсэн Бийрдмор W.B.2 загварын хос хөдөлгүүрт байлдааны хөлөг онгоцны анхны туршилт хийгдэв. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 1 - АНУ-ын арми дайны фронтод чадвартай цэргүүдийг илгээх зорилгоор Льюс нэрт сургалтын бааз байгуулав. Байнгын ажиллагаатай уг бааз байнгын ажиллагаатай болж, 1927 оноос "Льюс" нэртэй болжээ. Уг сургалтын баазыг түшиглэн 80, 81-р дивизийг байгуулсан байна. ** Японы нийслэл Токио хотод Моринага сүүний үйлдвэр байгуулагдав. Уг үйлдвэр Хойд Америкийн "Крафт" компанид сүү нийлүүлдэг байсан билээ. * Есдүгээр сарын 7 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Вердунийн тулаан: Францын арми Германы армийн эсрэг хоёр дахь довтолгооноо эхлүүлэв. * Есдүгээр сарын 8 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Вердунийн тулаан: Францын арми Германы хэд, хэдэн нуувчийг эзлэв. * Есдүгээр сарын 10 - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч Сергей Прокофьев "Нэгдүгээр симфони"-оо бичиж дуусгав. * Есдүгээр сарын 11 - Оросын генерал Лавр Корнилов Түр Засгийн газрын эсрэг төрийн эргэлт хийхээр санаархсан ч талаар болов. * Есдүгээр сарын 12 - Францын Ерөнхий сайд Александр Рибо өөрийн хүсэлтээр огцров. Дайны асуудал бусад бодлогын бурууг өөр дээрээ авсан тэрбээр дөрвөн удаа Ерөнхий сайдын суудалд суусан билээ. Түүний орыг Поль Пэйнвель залгамжилсан юм. * Есдүгээр сарын 14 (Юлианы тооллоор Есдүгээр сарын 1) - Оросын түр Засгийн газар Бүгд найрамдах улсаа зарлан тунхаглав. * Есдүгээр сарын 15 - Америкийн санхүүгийн шинжээч, сэтгүүлч Берти Форбесийн үүтгэсэн "Форбес" сэтгүүлийн эхний дугаар хэвлэлтээс гарав. * Есдүгээр сарын 17 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод Төрийн ажилчдын үндэсний холбоо байгуулагджээ. Тухайн үед Холбооны Засгийн газрын 100 мянга гаруй ажилтан холбооны гишүүнчлэлтэй байсан юм. * Есдүгээр сарын 20 - Канад улсад "Дайны цагийн сонгуулийн тухай хууль" батлагджээ. Хууль ёсоор дайны фронтод явсан цэргийн ар гэрийн эмэгтэйчүүд санал өгөх эрхтэй болсон юм. * Есдүгээр сарын 22 - Литва улсыг Хаант Оросоос тусгаар тогтнуулах зорилго бүхий Вилньюсийн бага хурал байгуулагджээ. * Есдүгээр сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Британийн цэргийн хүч Германы армийн сөрөг довтолгоог няцаалаа. * Есдүгээр сарын 23 - Лев Троцкийг Петроградын Зөвлөлийн даргаар сонгожээ. * Есдүгээр сарын 23 - Москва хотын Зөвлөлтийн Ардын төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгчид Болщевикуудын талд санал өгөв. * Есдүгээр сарын 26 - Аравдугаар сарын 3 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Полигон Вудын тулаан: Германы байрлалыг Британи, Австралийн цэргүүд эзлэв. * Есдүгээр сарын 28-29 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Рамадигийн хоёр дахь тулаан: Османы эзэнт гүрний Рамади хотыг хяналтдаа авчээ. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 - АНУ-ын Холбооны Засгийн газар Нислэгийн удирдлагын газрыг байгуулж, анхны даргаар Ховард Коффиныг томилжээ. ** Суут эрдэмтэн [[Альберт Эйнштейн]] Германы Мюнхен хотод байгуулагдсан Кайзер Вилхельмийн хүрээлэнгийн /''одоогийн Макс Планкын физикийн хүрээлэн''/ даргаар томилогдов. * Аравдугаар сарын 2 - Финланд улсад болсон парламентын сонгуульд Социал Демократ нам 44 хувийн саналаар ялалт байгуулжээ. * Аравдугаар сарын 3 - Украины Дуброн хотод цэргүүд бослого дэгдээв. * Аравдугаар сарын 4 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Ипрес мөрний ойролцоо болсон тулаанд Британийн эзэнт гүрний арми Германы дөрөвдүгээр армийн хамгаалалтыг сэтлэв. * Аравдугаар сарын 6 - Хаант Оросын дөрөв дэх буюу хамгийн сүүлийн Төрийн Думын хурал эхлэв. Уг хурлаар хууль тогтоох байгууллагыг албан ёсоор татан буулгаж, Оросын түр Засгийн газарт хууль тогтоох байгууллагын сонгууль явуулах эрхийг олгожээ. ** АНУ-ын Конгрессын танхим Дайсагнагч гүрнүүдтэй худалдаа хийх тухай хууль баталжээ. Хууль ёсоор дайсагнагч улсуудтай худалдаа хийхийг хязгаарласан юм. * Аравдугаар сарын 10 - Японы Төмөр замын яам Фүкүшима мужийн Банецүгийн зүүн шугамыг Каваме,Нацүй өртөөгөөр өргөтгөв. * Аравдугаар сарын 11 - Арменийн Үндэсний конгресс Гүржийн Тбилис хотноо чуулав. Уг хурлаар Хаант Орос задарсны дараа Армени үндэстнүүдийг хэрхэх тухай асуудлыг хэлэлцжээ. * Аравдугаар сарын 12 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Пашенделийн нэгдүгээр тулаан: Шинэ Зеландын арми нэг өдрийн дотор хамгийн их хохирол амсав. Бараг 800 гаруй цэрэг амиа алдаж, 45 офицер амь үрэгджээ. * Аравдугаар сарын 12-19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргийн хүч Эстонийн баруун хэсгийг бүхэлд нь эзлэв. * Аравдугаар сарын 13 - Автомашины дугуй үйлдвэрлэгч "Йокохама" /Yokohama/ компанийг Америкийн "Гүүдрич" компанитай хамтран байгуулжээ. * Аравдугаар сарын 14 - Уругвайн шигшээ баг Өмнөд Америкийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хоёр дахиа түрүүлэв. Монтевидео хотын Перейра цэнгэлдэхэд болсон шигшээ тоглолтод Аргентины шигшээ багийг 1-0 онооны харьцаагаар буулган авчээ. * Аравдугаар сарын 15 - Германы талд тагнуулын мэдээлэл задруулсан гэх үндэслэлээр Голландын бүжигчин Мата Хариг Парис хотод цаазаар авав. ** АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн шигшээ болох "Дэлхийн цуврал"-д Чикаго Уайт Сокс баг Нью-Йорк Гигантс багийг зургаа дахь цувралд буулган авч хоёр дахиа түрүүлжээ. * Аравдугаар сарын 16 - Балтийн тэнгисийн Сааремаа аралд Германы цэргийн хүч хяналтаа тогтоов. * Аравдугаар сарын 17 - Транс-Австралийн төмөр зам ашиглалтад оров. Өмнөд Австралийн Августа боомт хотыг Барууны Австралийн Калгүри хоттой холбосон 1639 км-ийн урттай төмөр замын сүлжээ юм. * Аравдугаар сарын 19 - Шведийн Ерөнхий сайд Карл Шварц албан тушаалаасаа огцров. Есдүгээр сард болсон сонгуулийн үр дүнгээр түүний орыг Либерал намын тэргүүн, түүхийн ухааны профессор Нильс Эден залгасан байна. * Аравдугаар сарын 20 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргийн хүч Балтийн тэнгисийн өөр нэг арал болох Хиюмаа аралд бүрэн хяналт тогтоов. * Аравдугаар сарын 22 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вудро Вилсон Гаднын иргэдийн өмчийг хамгаалах албыг байгуулж, даргаар нь Митчель Палмерыг тохоон томилов. Уг алба нь дайны цагт дайсан гэж тооцогдсон хүмүүсээс хураан авсан эд хөрөнгийг захиран зарцуулах эрх мэдэлтэй байжээ. ** Нэрт жүжигчин [[Чарльз Спенсер Чаплин]] найруулсан "Адал сонин явдал" кино дэлгэцэд гарав. Гол дүрүүдэд өөрөөс нь гадна Эдна Пурвьенс, Эрик Кембэлл нар тогложээ. * Аравдугаар сарын 23 - "Октъябрын хувьсгал": Больщевик нам Оросын түр засгийн газрыг түлхэн унагах нь зүйтэй гэж үзэн "Зэвсэгт бослого гарах нь зайлшгүй" гэх агуулга тогтоол баталжээ. **Германы хөлөг онгоц Бразилын аяллын усан онгоцыг устган сөнөөв. Ингэснээр Бразил улс дайнд татагдан орох нөхцөл бүрджээ. ** Германы Засгийн газар Эдийн засгийн товчоо байгуулсан нь одоогийн Эдийн засгийн яамны эхлэл болсон байна. * Аравдугаар сарын 25 - "Октъябрын хувьсгал": Оросын түр Засгийн газрыг түлхэн унагаах зорилго бүхий Петроградын хувьсгалт цэргийн зөвлөлийг байгуулж, Лев Троцкий удирдахаар болов. * Аравдугаар сарын 26 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Бразил улс Герман тэргүүтэй сөргөлдөгч гүрнүүдэд дайн зарлав. * Аравдугаар сарын 27 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Францын VI арми Германы хяналтад байсан Ла Малмайсон коммуныг чөлөөлөхийн төлөө ширүүн тулаан өрнүүлэв. Францын талаас 2241 цэрэг амиа алдаж, 8162 цэрэг хүнд, хөнгөн шархаджээ. Үүнээс 1460 цэрэг ор сураггүй алга болжээ. Гэсэн ч Германы талаас 11 157 цэргийг олзлон, 1100 автомат шүршигч, пуужин харвагчийг хураан авсан байна. Германы тал уг тулаанд 38 мянган цэргээ алдсан байна. * Аравдугаар сарын 28 - Швейцарь улсад холбооны сонгууль болов. Уг сонгуульд Чөлөөт ардчилсан нам ялалт байгуулж, Үндсний зөвлөлд олонх болжээ. * Аравдугаар сарын 30 - Италийн Ерөнхий сайд Паоло Бошеллиг дайны цагт буруу бодлого баримталсан гэж үзэн огцруулав. Түүний орыг Витторио Эмануэль Орландо залгасан байна. * Аравдугаар сарын 31 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Сирийн Бершеба хотын төлөөх тулаанд Османы эзэнт гүрэн хүнд ялагдал хүлээв. Бершеба хотыг булаан авах тулаанд Британийн эзэнт гүрний морьт дивиз довтолгоон өрнүүлж ялалт байгуулжээ. Британийн морьт дивиз Османы 1947 цэргийг олзон, 1100 цэрэг амиа алдсан байна. Британийн талаас энэ тулаанд 171 цэрэг амиа алдсан юм. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 2 - Сионизм: Их Британийн Гадаад харилцааны сайд Артур Бальфур "Бальфурын тунхаглал" гаргав. Уг тунхаглалд Палестины газар нутгийн аль нэг хэсэгт еврей үндэстнүүдийг суурьшуулахыг уриалсан юм. ** АНУ-Японы хооронд Ленсинг-Ишийгийн гэрээ байгуулагдав. Гэрээ ёсоор Япон улс эх газрын Хятадад онцгой ач холбогдол өгч байгаа Японы ашиг сонирхлыг АНУ хүлээн зөвшөөрчээ. * Арваннэгдүгээр сарын 5 - Эстони болон Оросын больщевикууд Эстонийн өөртөө засах улсын засгийн эрхийг авав. Энэ явдлаас хойш хоёр хоногийн дараа Октябрын хувьсгал болсон билээ. * Арваннэгдүгээр сарын 6 - Троцкийн хорооны цэргүүд төрийн байгууллагуудын барилгуудыг мэдэлдээ авч, түр Засгийн газрын гишүүдэд халдаж эхэлжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 7 - Октябрын хувьсгал: Владимир Ленин тэргүүтэй Больщевик намын гишүүд эзэн хааны [[Өвлийн ордон]] (орос. Зимний дворец ) руу дайрч, Керенскийн түр Засгийн газрыг тараав. Энэ үйл явдал [[Оросын иргэний дайн|Оросод иргэний дайн]] дэгдэх шалтгаан болсон юм. ** Оросуудад зэвсэг нийлүүлж Октябрын хувьсгалыг дэмжсэн Иран улс Холбоотон гүрнүүдийг дэмжихгүй гэдгээ илэрхийлэв. ** АНУ-ын Нью-Йорк хотод эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлах жагсаал болов. * Арваннэгдүгээр сарын 8 - Октябрын хувьсгалын үр дүнгээр байгуулагдсан Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах холбоот Орос улсын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн Нийгмийн хамгааллын сайд бөгөөд ардын комиссарын суудалд Александра Коллонтай сонгогдов. Ингэснээр Европ тивд сайдын суудалд суусан анхны эмэгтэй улстөрч болсон юм. * Арваннэгдүгээр сарын 9 - Хувьсгалын удирдагчдын нэг Владимир Ленин дайнаас татгалзаж, фронтоос цэргүүдээ татах агуулагтай нийтлэлийг "Известия" сонинд нийтлэв. ** Аргентин улсын зураач Куирино Кристиани улсынхаа түүхэнд анх удаагаа бүрэн хэмжээний хүүхэлдэйн кино бүтээжээ. "Эль Апостол" нэртэй уг хүүхэлдэйн кино нь эрх баригчдыг шоглосон агуулгатай байсан гэдэг. * Арваннэгдүгээр сарын 11 - Октябрын хувьсгал: Оросын түр Засгийн газрын тэргүүн [[Александр Керенский]] болон Генерал Пётр Краснов нар Засгийн газарт үнэнч 700 казазыг удирдан Больщевик засгийн эсрэг босов. Тэд Царское Селог төвөггүй эзэлжээ. ** Оросын анхны сонин гэгдэх "Санкт-Петербургские Ведомости" хэвлэлтээ зогсоов. * Арваннэгдүгээр сарын 12 - Украины ардын арми байгуулагдав. * Арваннэгдүгээр сарын 13 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Мугар нурууны тулаан: Холбоотны арми Османы эзэнт гүрний цэргүүдийг буулган авав. Тулааны дараа Османы 10 мянган цэргийг дайны хоригдол болгож 100 галт зэвсгийг хураан авчээ. ** Октябрын хувьсгал: Улаан хамгаалагчид Пётр Красновын дэгдээсэн бослогыг зэвсгийн хүчээр таслан зогсоов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 - Нэрт тулаанч Аль Маккой Дэлхийн дунд жингийн аваргын бүсээ алдав. Тэрбээр Нью-Йорк хотын Бруклин хотод болсон тулааны зургаадугаар үед Майк Даудад хүнд цохилтоор ялагджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 15 - Финландын парламент "Тусгаар тогтнолын тухай хууль" батлав. Ингэснээр Финланд дахь Оросын эрх мэдлийг халж, Тусгаар тогтнолоо зарласан юм. ** Владимир Ленин, Иосиф Сталин нарын тунхагласан Оросын ард түмний эрхийг нийтэд зарлав. Үүгээр оросын ард түмэн бүрэн эрхт байдлаа зарлаж, өөрсдийгөө тодорхойлж, салан тусгаарлах эрхийг нь хүлээн зөвшөөрчээ. * Арваннэгдүгээр сарын 16 - Францын Ерөнхий сайдын суудалд [[Жорж Клемансо]] суув. * Арваннэгдүгээр сарын 17 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Йерусалемийн тулаан: Холбоотны арми Жудеаны толгодыг өгсөн Османы эзэнт гүрний эсрэг довтолгоо өрнүүлжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 19 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Капореттогийн тулаанд Австи, Гермамны цэргүүд ялалт байгуулав. Италийн талаас 13 мянган цэрэг амиа алдаж, 30 мянган цэрэг шархдаж, 270 мянган цэргийг дайны хоригдол болгож, 50 цэргийг цөлжээ. Энэ үйлд явдлын дараахан Италийн Ерөнхий сайд Паоло Боселигийн засаг захиргаа нуран унасан юм. ** Гүржид Үндэсний зөвлөл байгуулагдаж, Хаант Оросын эрхшээлээс гарч байгаагаа зарлалаа. * Арваннэгдүгээр сарын 20 - Украин улс Бүгд найрамдах засаглалаа тунхаглав. * Арваннэгдүгээр сарын 23 - Больщевикууд "Известия", "Правда" сонинуудыг хэвлэн тарааж эхлэв. * Арваннэгдүгээр сарын 25 - Оросын нутаг дэвсгэрт анх удаа чөлөөт сонгууль зохион байгуулагдав. Сонгуульд Социалист хувьсгалын намын больщевикууд үнэмлэхүй ялалт байгуулжээ. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы арми одоогийн Мозамбик, Танзанийн нутагт болсон тулаанд Португалийн армийг ялжээ. * Арваннэгдүгээр сарын 26 - Канадын Монтриал хотод Үндэсний хоккейн лиг байгуулагдав. * Арваннэгдүгээр сарын 28 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Больщевикууд Германтай энхийн гэрээ байгуулах хэлэлцээ эхлүүлжээ. ** Зөвлөлт социалист хоблоот Орос улсад Башкортостаны өөртөө засах улс байгуулагдав. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 - АНУ-ын түүхэнд хамгийн хүйтэн агаарын хэм бүртгэгдэв. Аляск мужийн Юкон хотод агаарын дундаж температур -44.6 цельс, мөн тус мужийн Ийгл хотод -43.3 цеьлсийн хэмийг заажээ. * Арванхоёрдугаар сарын 2 - Германы Берлин хотод гандболын спортын анхны албан ёсны тоглолт болов. * Арванхоёрдугаар сарын 3 - Хаант Оросын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын сүүлийн дарга Николай Духонины амь насанд больщевикууд халджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Вудро Вилсон]] Конгрессын танхимд үг хэлэхдээ дайнд татагдан оролцож байгаагаа зарлажээ. * Арванхоёрдугаар сарын 5 - Португал улсад цэргийн хунтын дэглэм тогтож, армийн хошууч Сидонио Паис засгийн эрхэнд гарчээ. * Арванхоёрдугаар сарын 6 - Финландын сенатын танхим Оросоос тусгаар тогтнож байгаагаа зарлалаа. * Арванхоёрдугаар сарын 7 - АНУ Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлав. * Арванхоёрдугаар сарын 9 - Румын улс [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] оролцохгүй, гарч байгаагаа зарлалаа. * Арванхоёрдугаар сарын 10 - АНУ-ын гол холбоотон Панама улс Австри-Унгарын эзэнт гүрэнд дайн зарлажээ. * Арванхоёрдугаар сарын 13 - Бүгд найрамдах Крым ард улс байгуулагдав. Тухайн үед Крымийн газар нутагт исламын шашинтнууд зонхилон аж төрж байжээ. ** Казахууд Оросоос тусгаар тогтнолоо зарлаж, Алашийн өөртөө засах улсыг байгуулжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 15 - Орос болон сөргөлдөгч гүрнүүд энхийн гэрээ байгуулахаар тохиролцож, Зүүн фронтод тулаанаа зогсоожээ. ** Бүгд найрамдах ардчилсан Молдав улс байгуулагдаж, Ерөнхийлөгчөөр Йон Инчулет сонгогджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 17 - Канадын холбооны сонгуульд Консерватив нам ялалт байгуулав. Ингэснээр Роберт Борден Ерөнхий сайдын хувиар хоёр дахь бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломж бүрдэв. ** Фландерс тусгаар тогтнолоо тунхаглажээ. * Арванхоёрдугаар сарын 18 - Османы эзэнт гүрэн, Транскавказийн комиссаратын газартай гал зогсоохоор тохиролцов. * Арванхоёрдугаар сарын 19 - Үндэсний хоккейн лигийн анхны тоглолт болов. Уг тоглолтод Монтриал Уондерэрс-Торонто Аренас нар тоглож, Монтриалчууд 10-9 онооны харьцаагаар ялалт байгуулжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 20 - Оросод КГБ буюу Улсыг аюулаас хамгаалах хороо байгуулагдав. * Арванхоёрдугаар сарын 23 - Нарва болон Ивангород хотуудыг Эстонийн автономит засаг захиргаанд шилжүүлэхийг дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 25 - Зөвлөлт-Украины дайн: Александровск хотод Украины Төв Зөвлөлийн эсрэг больщевикууд бослого дэгдээв. Бослого гурав хоногийн дараа эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 26 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Вудро Вилсон Холбооны эзэмшил, хяналтын тухай хуулийн дагуу АНУ-ын ихэнх төмөр замыг АНУ-ын Төмөр замын хороонд харьяалуулахаар болов. Ингэснээр дайны үед бараа, материалыг илүү үр дүнтэй тээвэрлэнэ гэж тооцжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 - Их Британийн Засгийн газар нэг хүн долоо хоногт 8 унци элсэн чихэр идэхээр журамлав. == Мэндэлсэн алдартнууд == === Нэгээс Зургаадугаар сар === * Нэгдүгээр сарын 5 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, Европын гурван удаагийн аварга, Италийн зээрэнцэг шидэгч Адольфо Консолини (1969 онд нас барсан) ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган|Роналд Рейганы]] анхны эхнэр, жүжигчин Жейн Вайман (2007 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 21 - Бэлэн хувцасны алдарт H&M брэндийг үндэслэгч Эрлинг Перссон (2002 онд нас барсан) * Нэгдүгээр сарын 25 - Нобелийн шагналт Оросын физикч, химич Илья Пригожин (2003 онд нас барсан) ** Бразилын 22 дахь Ерөнхийлөгч Жанио Куадрос (1992 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 2 - Вьетнамын удирдагч До Муой (2018 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 4 - Пакистан улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Яахя Хан (1980 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 6 - Унгар гаралтай Америкийн жүжигчин За За Габор (2016 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 14 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Херберт А.Хоптман (2011 онд нас барсан) * Хоёрдугаар сарын 23 - Йордан улсын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа сонгогдсон, улстөрч Абделмуним аль-Рифай (1985 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 2 - Судан улсын найм дахь Ерөнхий сайд Бабикер Авадалла (2019 онд нас барсан) * Гуравдугаар сарын 24 - Нобелийн шагналт Британийн молекулын биологич Жон Кендрью (1997 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 10 - Нобелийн шагналт Америкийн химич (1979 онд нас барсан) * Дөрөвдүгээр сарын 29 - Оскарын шагналт жүжигчин Селесте Холм (2012 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 1 - Францын нэрт жүжигчин Даниелле Даррье (2017 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 3 - Бүгд найрамдах Македон улсын анхны Ерөнхийлөгч Киро Глигоров (2012 онд нас барсан) * Тавдугаар сарын 29 - АНУ-ын 35 дахь Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] (1963 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 1 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Уиллиам С.Ноулес (2012 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 15 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Жон Фенн (2010 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 16 - Грекийн Ерөнхийлөгч Федон Гизикис (1999 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 25 - Олимпын аварга Шведийн цаначин Нилс Карлссон (2012 онд нас барсан) * Зургаадугаар сарын 30 - Оскар, "Алтан бөмбөрцөг", Каннын кино наадмын шагналт жүжигчин Сюзан Хейуорд (1975 онд нас барсан) === Долоогоос Арванхоёрдугаар сар === * Долоодугаар сарын 7 - Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны комиссар Ларри О'Брайн (1990 онд нас барсан) ** Эль Сальвадор улсын Ерөнхийлөгч Фидел Санчез Эрнандез (2003 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 15 - Олимп, тивийн аварга Норвегийн гүйлтийн тэшигч Рейдар Лиаклев (2006 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 17 - Туркийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Кенан Эврен (2015 онд нас барсан) * Долоодугаар сарын 25 - Швейцарь улсын 79 дэх Ерөнхийлөгч Фритц Хонеггер (1999 онд нас барсан) * Наймдугаар сарын 15 - Ирландын тав дахь Ерөнхий сайд Жек Линч (1999 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 7 - Нобелийн шагналт Асвтралийн химич Жон Корнфорт (2013 онд нас барсан) ** Олимпын аварга Японы усанд сэлэгч Хамүро Тецүо (2005 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 11 - Филиппин улсын 10 дахь Ерөнхийлөгч Фердинанд Маркос (1989 онд нас барсан) * Есдүгээр сарын 20 - Испанийн нэрт жүжигчин Фернандо Рей (1994 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 2 - Нобелийн шагналт Английн биологич Кристиан де Дюве (2013 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 8 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Родни Роберт Портер (1985 онд нас барсан) * Аравдугаар сарын 22 - Оскарын шагналт, нэрт жүжигчин Жоан Фонтейн (2013 онд нас барсан) * Арваннэгдүгээр сарын 2 - Олимпын аварга Багамын арлууд улсын завьч Дюрвард Ноулес (2018 онд нас барсан) * Арваннэгдүгээр сарын 14 - Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[Паг Жон-хи|Паг Жон Хи]] (1979 онд нас барсан) * Арваннэгдүгээр сарын 19 - Энэтхэгийн Ерөнхий сайд [[Индира Ганди]] (1984 онд нас барсан) * Арваннэгдүгээр сарын 22 - Нобелийн шагналт Английн эрдэмтэн Эндрью Хаксли (2012 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 9 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жеймс Рейнуотер (1986 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 10 - Малайзын хаан Яахя Петра (1979 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 21 - Нобелийн шагналт Германы зохиолч Хайнрих Болл (1985 онд нас барсан) * Арванхоёрдугаар сарын 28 - Тринидад ба Тобаго улсын анхны Ерөнхийлөгч Эллис Кларк (2010 онд нас барсан) == Нас барсан алдартнууд == === Нэгээс Гуравдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 5 - Кувейтийн эмир Жабер II Аль-Сабах (1860 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 5 - Португалийн анхны Ерөнхийлөгч Мануэль де Арриага (1840 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 6 - Бельгийн 17 дахь Ерөнхий сайд Жюль Ванденпербум (1843 онд төрсөн) * Гуравдугаар сарын 31 - Нобелийн шагналт Германы физиологич Эмиль фон Беринг (1854 онд төрсөн) === Дөрвөөс Зургаадугаар сар === * Дөрөвдүгээр сарын 3 - Врайтын ахан дүүсийн эцэг Милтон Врайт (1828 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 18 - Төлбөртэй бие засах газрыг санаачилсан Жон Невил Маскелайн (1839 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 23 - Мадагаскарын хатан хаан III Ранавалона (1855 онд төрсөн) * Тавдугаар сарын 29 - Америкийн яруу найрагч, сурган хүмүүжүүлэгч Кейт Харрингтон (1831 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 17 - Боливийн 25 дахь Ерөнхийлөгч Хосе Мануэл Пандо (1849 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 18 - Румын улсын 23 дахь Ерөнхий сайд Титу Майореску (1840 онд төрсөн) * Зургаадугаар сарын 29 - Бельги улсын 19 дэх Ерөнхий сайд Франс Шоллерт (1851 онд төрсөн) === Долоогоос Есдүгээр сар === * Долоодугаар сарын 2 - АНУ-ын Далайн тээврийн сайд, АНУ-ын Ерөнхий прокурор Уиллиам Хенри Муди (1853 онд төрсөн) * Долоодугаар сарын 27 - Нобелийн шагналт Швейцарийн эрдэмтэн Эмил Теодор Кошер (1841 онд төрсөн) * Наймдугаар сарын 13 - Нобелийн шагналт Германы химич Эдвард Бухнер (1860 онд төрсөн) * Наймдугаар сарын 20 - Нобелийн шагналт Германы химич Адольф фон Байер (1835 онд төрсөн) * Есдүгээр сарын 9 - Оросын Ерөнхий сайд Борис Штюрмер (1848 онд төрсөн) * Есдүгээр сарын 27 - Францын нэрт уран зураач Эдгар Дегас (1834 онд төрсөн) === Араваас Арванхоёрдугаар сар === * Аравдугаар сарын 9 - Египетийн султан Хуссейн Камел (1853 онд төрсөн) * Аравдугаар сарын 22 - Дэлхийн хүнд жингийн аварга, боксчин Боб Фитцсиммонс (1863 онд төрсөн) * Арваннэгдүгээр сарын 11 - Хавайн сүүлчийн хаан Лилиуокалани (1838 онд төрсөн) * Арванхоёрдугаар сарын 10 - Канадын тав дахь Ерөнхий сайд Сир Макензи Боуелл (1823 онд төрсөн) * Арванхоёрдугаар сарын 24 - Оросын Ерөнхий сайд Иван Горемыкин (1839 онд төрсөн) == Гадаад холбоос == {{commonscat|1917}} [[Ангилал:1917 он| ]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] g3h9jyv1dgdg3r1v7bmpsdz74dvsgw5 0 16025 860274 846117 2026-06-27T15:29:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 860274 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 16 дахь өдөр, энэ өдрөөс хойш он дуусахад 349 хоног үлдэнэ. Хэрэв өндөр жил тохиовол 350 хоног үлдэнэ. Энэ өдрийг АНУ-ыд Шашин шүтлэгийн эрх чөлөөний өдөр болгон тэмдэглэдэг. Католик шашинтнууд I Марселлусын дурсгалыг хүндэтгэдэг ажээ. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 27 - Ромын эзэн улсын 1-р консул Октавиан Августус Ромын сенатын шийдвэрээр Гай Юлий Цезарь Октавиан Августус гэж нэртэй Ромын эзэнт гүрнийг анхны эзэн хаан болсон юм. * 929 - Эмир III Абд-Ар-Рахман Кордобагын Халифатыг үүсгэн байгуулав. * 1412 - Медичигийн гэр бүл Папын зөвлөлийн дэргэдэх албан ёсны банкирууд болжээ. * 1492 - Испанийн аугаа хатан хаан I Исабелла Испани хэлний хэл зүйн дүрмийг анх удаа боловсруулав. * 1547 - Оросын эзэнт гүрний хаан ширээнд олноо "догшин" хэмээн алдаршсан IV Иван суужээ. * 1605 - Испанийн [[Мадрид]] хотод [[Мигель Сервантес|Мигель де Сервантесын]] "Кихот ноёны тэргүүн дэвтэр" хэвлэгдэв. * 1707 - Шотландын парламент Нэгдэлийн хуулийг батласнаар Их Британийн бүрэлдэхүүнд нэгджээ. * 1786 - Америкийн нэрт улстөрч, соён гэгээрүүлэгч [[Томас Жефферсон]] Виржини мужид "Шашны эрх чөлөөний тунхаг"-ыг хэвлүүлсэн байна. * 1862 - Хартли Коллиеригийн осол: Их Британид үйл ажиллагаа явуулдаг нэгэн уурхай нурсаны улмаас 200 насанд хүрсэн хүн,4 хүүхэд амиа алджээ. Ослоос хоёр хүн зугтаж амжсан бөгөөд Лондонд энэ талаар мэдэгдсэн байна. Улмаар Их Британид уул уурхай болон хөдөлмөрийн нас, эрхлэлтийг зохицуулсан хуулийн төсөл хэлэлцэгдэж эхэлжээ. * 1883 - АНУ-д Нийтийн үйлчилгээний алба байгуулагдав. * [[1909]] - Англи-ирландын аялагч эрдэмтэн [[Эрнест Шеклтон|Эрнест Шеклтоны]] экспедиц өмнөд туйлаас соронзон орон байдаг болохыг илрүүлжээ. * 1919 - АНУ даяар бүгдийг тэнцвэржүүлэх хөдөлгөөн өрнөж, Үндсэн хуульд 18 дахь нэмэлт өөрчлөлт оруулах уриалга гарч эхэллээ. Үүний улмаас нэг жилийн дараа хуурай хууль үйлчилж эхэлсэн юм. * 1920 - Францын нийслэл [[Парис]] хотноо [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн лиг]] /НҮБ/-ийн анхны хуралдаан болжээ. * 1924 - Грекийн ерөнхий сайдын тушаалд Элефтерос Веницелос дөрөв дэх удаагаа сонгогдов. * 1945 - [[Адольф Хитлер]] албан өрөөгөө газар доорх нуувч руу шилжүүлэв. * 1951 - Монголын сэтгүүлчдийн мэргэжлийн байгууллага болох Сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэл байгуулагджээ * 1969 - Чехословакын нийслэл [[Праг]] хотын төв талбайд Зөвлөлтийн захиргаадалтыг эсэргүүцэж байсан оюутан Йан Палач амиа хорлов. Үүнээс яг нэг жилийн дараа ЗХУ-ыг эсэргүүцсэн "[[Прагийн хавар|Прагын хавар]]" хөдөлгөөн эхэлжээ. ** ЗХУ-ын Союз 4 болон Союз 5 хөлөг задгай сансарт нэг, нэгэндээ ачаа зөөж хийн, сансарын нисгэгчид нь задгай сансарт ажиллаж, дэлхийн сансар судлалын түүхэнд шинэ хуудас нээв. Мөн дэлхийг тойрох анхны хиймэл дагуул болсон юм. * 1991 - Холбоотон гүрнүүдийн цэргийн анги нэгтгэл Ирак улсад нэвтэрч, "[[Персийн булангийн дайн|Персийн булангын дайн]]" эхлэв. * 1992 - Эль Сальвадор улсын Засгийн газар сөрөг хүчинтэй энхийн гэрээ байгуулж, 12 жил үргэлжилсэн иргэний дайн эцэслэжээ. * 2001 - Конгын Ерөнхийлөгч Лорен-Десир Кабияа бие хамгаалагчдаа буудуулж амиа алдав. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон]], Теодор Рүүзвелтийг нас барснаас бараг 100 жилийн дараа "Хүндэтгэлийн медал"-иар шагнах зарлиг гаргажээ. Түүнийг Испани-Америкийн дайнд гарамгай гавьяа байгуулсан гэж үзэн шагнахаар болсон байна. * 2002 - НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөл [[Аль-Каида]], [[Талибан]] хөдөлгөөний эсрэг үйл ажиллагаа явуулах болсноо зарлаж, [[Осама бен Ладен|Осама бен Ладеныг]] аюултай хүнээр тооцов. * 2006 - Либерийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Элен Жонсон Сирлийф тангарагаа албан ёсоор өргөв. Ингэснээр тэрээр Африк тивийн анхны эмэгтэй төрийн тэргүүн болсон юм. * 2016 - [[Буркина Фасо]] улсын нийслэл Уагадугу хотын зочид буудал, ойролцоо орших ресторанд зэвсэгт этгээдүүд халдаж, 126 хүнийг барьцаалав. Олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд ихэнхийг нь суллаж чадсан ч 23 нь амиа алджээ. * 2018 - [[Мьянмар|Мьянмарын]] цагдаа нар Рахин үндэстний жагсагчид руу гал нээсний улмаас 7 хүн амиа алдан, 12 хүн шархдав. * 2020 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампад]] итгэл үзүүлэх эсэх асуудлыг Сенатын танхимаар хэлэлцэхээр болов. ** - Оросын [[Төрийн Дум]] ОХУ-ын Засгийн газрын тэргүүнээр [[Михаил Мишустин|Михаил Мишустиныг]] батласан байна. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1477 - Германы одон оронч, газар зүйч Йоханнес Шрөнер (1547 онд нас барсан) * 1851 - Шинэ Зеландын 16 дахь ерөнхий сайд Уиллиам Холл-Жонес (1936 онд нас барсан) * 1853 - Мишлен автомашины дугуй үйлдвэрлэгч компанийг үндэслэгч, бизнесмен [[Андрэ Мишлен]] (1931 онд нас барсан) * 1880 - 1904 оны Сейнт Льюсын олимпын өндрийн харайлтын төрөлд алтан медаль хүртсэн Америкийн тамирчин Самуэль Жонес (1954 онд нас барсан) * [[1901]] - Куба улсын 9 дэх Ерөнхийлөгч [[Фульхенсио Батиста]] (1973 онд нас барсан) * [[1911]] - Чили улсын 28 дахь Ерөнхийлөгч Эдуардо Фрей Монталва (1982 онд нас барсан) * 1931 - Германы холбооны Ерөнхийлөгч Йоханнес Рау (2006 онд нас барсан) * 1984 - Швейцарийн хөлбөмбөгч Стефан Лихтштайнер * 1986 - Швейцарийн хөлбөмбөгч Рето Зиглер == Нас барсан алдартнууд == * 1289 - Их Монгол улсын төрийн сайд Буха (төрсөн он тодорхойгүй) * 1750 - Хаант Оросын фильд маршал Иван Трубецкой (1667 онд төрсөн) * 1752 - Английн нэрт түүхч, зохиолч Френцис Блүмфильд (1705 онд төрсөн) * 1961 - Орчин үеийн хоёр дахь олимпод 200 м-ийн багийн сэлэлтийн төрөлд алтан медаль хүртсэн Германы хаант улсын тамирчин Макс Шөне (1880 онд төрсөн) * 1962 - Москва хот дахь [[Улаан талбай]] дахь "Нэр нь үл мэдэгдэх баатруудын" хөшөөг бүтээсэн уран барималч Иван Местрович (1883 онд төрсөн) * 1972 - "Алвин ба жирхнүүд" хүүхэлдэйн киног санаачлагч Росс Багдасариан (1919 онд төрсөн) * 2004 - Финландын 34 дэх ерөнхий сайд [[Калеви Сорса]] (1930 онд төрсөн) * 2010 - Америкийн түргэн хоолны сүлжээ ресторан болох "Тако Белл"-ийг үндэслэгч Глен Белл (1923 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдрүүд == * {{USA}} Шашин шүтлэгийн эрх чөлөөний өдөр * {{MYA}} {{THA}} Багш нарын өдөр * {{JPN}} Зүрүкү Ничи (Окинавагийн арлууд) ---- {{Commonscat|16 January|1 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|0116]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#16]] iau2ssl7c72zmqdyu316sqqp5d4at0z 0 16100 860267 843092 2026-06-27T12:34:11Z Enkhsaihan2005 64429 860267 wikitext text/x-wiki {{Short description|Political association which developed from the British Empire}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл | native_name = Commonwealth of Nations | linking_name = Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл | image_flag = Commonwealth Flag 2013.svg | symbol_type = Лого | image_symbol = Commonwealth of Nations logo.svg | symbol_width = 150px | image_map = File:Commonwealth of Nations.svg | image_map_size = 300px | map_caption = {{Legend|#000081|[[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орнууд#Одоогийн гишүүн орнууд|Одоогийн гишүүн орнууд]]}} {{Legend|#F57A00|[[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орнууд#Хуучин гишүүн орнууд|Хуучин гишүүн орнууд]]}} {{Legend|lightblue|[[Британийн далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр]]<br />ба [[Титмийн хараат газар]]}} | org_type = Сайн дурын холбоо<ref>{{cite web|url=http://thecommonwealth.org/our-charter|title=Commonwealth Charter|date=2013-06-06|quote=Recalling that the Commonwealth is a voluntary association of independent and equal sovereign states, each responsible for its own policies, consulting and co-operating in the common interests of our peoples and in the promotion of international understanding and world peace, and influencing international society to the benefit of all through the pursuit of common principles and values|access-date=2026-06-27|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044606/http://thecommonwealth.org/our-charter|url-status=dead}}</ref> | membership_type = Гишүүн орнууд | membership = {{collapsible list | titlestyle = background: transparent; text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орнууд|56 улс]] | {{flaglist|Австрали}} | {{nowrap|{{flagcountry|Антигуа ба Барбуда}}}} | {{flaglist|Бангладеш}} | {{flaglist|Барбадос}} | {{flaglist|Бахам}} | {{flaglist|Белиз}} | {{flaglist|Ботсвана}} | {{flaglist|Бруней}} | {{flaglist|Вануату}} | {{flaglist|Габон}} | {{flaglist|Гамби}} | {{flaglist|Гана}} | {{flaglist|Гренада}} | {{flaglist|Гайана}} | {{flaglist|Доминика}} | {{flaglist|Замби}} | {{flaglist|Камерун}} | {{flaglist|Канада}} | {{flaglist|Кени}} | {{flaglist|Кипр}} | {{flaglist|Кирибати}} | {{flaglist|Лесото}} | {{flaglist|Маврики}} | {{flaglist|Малави}} | {{flaglist|Малайз}} | {{flaglist|Мальдив}} | {{flaglist|Мальта}} | {{flaglist|Мозамбик}} | {{flaglist|Намиби}} | {{flaglist|Науру}} | {{flaglist|Нигери}} | {{nowrap|{{flaglist|Нэгдсэн Хаант Улс}}}} | {{nowrap|{{flaglist|Өмнөд Африк}}}} | {{flaglist|Пакистан}} | {{nowrap|{{flaglist|Папуа Шинэ Гвиней}}}} | {{flaglist|Руанда}} | {{flaglist|Самоа}} | {{flaglist|Сейшелийн арлууд}} | {{nowrap|{{flaglist|Сент-Винсент ба Гренадин}}}} | {{nowrap|{{flaglist|Сент-Китс ба Невис}}}} | {{nowrap|{{flaglist|Сент-Люси}}}} | {{flaglist|Сингапур}} | {{nowrap|{{flaglist|Соломоны арлууд}}}} | {{nowrap|{{flaglist|Сьерра Леон}}}} | {{flaglist|Танзани}} | {{flaglist|Того}} | {{flaglist|Тонга}} | {{nowrap|{{flaglist|Тринидад ба Тобаго}}}} | {{flaglist|Тувалу}} | {{flaglist|Уганда}} | {{flaglist|Фижи}} | {{nowrap|{{flaglist|Шинэ Зеланд}}}} | {{nowrap|{{flaglist|Шри Ланка}}}} | {{flaglist|Энэтхэг}} | {{flaglist|Эсватини}} | {{flaglist|Ямайка}} }} | admin_center_type = Төв байр | admin_center = [[Марлборо Хаус]], Лондон, Нэгдсэн Хаант Улс | languages_type = [[Ажлын хэл]] | languages = Англи | p1 = Британийн эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of the United Kingdom.svg | flag_p2 = | leader_title1 = [[Хамтын Нөхөрлөлийн тэргүүн|Тэргүүн]] | leader_name1 = [[III Чарльз]]<ref name="commonwealth 090922"/> | leader_title2 = {{nowrap|[[Хамтын Нөхөрлөлийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]}} | leader_name2 = [[Ширли Айоркор Ботчвей]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Хамтын Нөхөрлөлийн дарга|Дарга]]}} | leader_name3 = [[Ла-аули Люатеа Шмидт]] | established_event1 = {{nowrap|[[1926 оны Бальфурын тунхаглал|Бальфурын тунхаглал]]}} | established_date1 = 1926 оны 11 сарын 19 | established_event2 = {{nowrap|[[1931 оны Вестминстерийн дүрэм|Вестминстерийн дүрэм]]}} | established_date2 = {{nowrap|1931 оны 12 сарын 11<ref>{{cite web |url=http://www.civilservice.gov.uk/wp-content/uploads/2011/09/AnnexB_Commonwealth.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206072849/http://www.civilservice.gov.uk/wp-content/uploads/2011/09/AnnexB_Commonwealth.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-12-06 |title=Annex B – Territories Forming Part of the Commonwealth |date=2011 |publisher=[[Her Majesty's Civil Service]] |access-date=2026-06-27}}</ref>}} | established_event3 = {{nowrap|[[Лондонгийн тунхаглал]]}} | established_date3 = 1949 оны 4 сарын 28 | area_km2 = 29,958,050 | area_sq_mi = 11,566,870 | population_estimate = 2,418,964,000 | population_estimate_year = 2016 | population_density_km2 = 75 | population_density_sq_mi = 194 | official_website = {{URL|https://thecommonwealth.org/|thecommonwealth.org}} | footnotes = | demonym = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = }} '''Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл''' ({{lang-en|Commonwealth of Nations}}) буюу '''Хамтын Нөхөрлөл''', хуучнаар '''Британийн Хамтын Нөхөрлөл''' нь дөрвөөс бусад нь хуучин [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] бүрэлдэхүүнд байсан, нийт [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орнуудын жагсаалт|тавин зургаан]] тусгаар тогтносон [[гишүүн улс]]аас бүрдсэн [[олон улсын байгууллага]] юм. Тус байгууллагын гишүүн орнууд [[Сингапурын тунхаглал]]д заагдсан нийтлэг үнэ цэн, зорилгын хүрээнд хамтран ажилладаг<ref>{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/FAQs/20706/faqs/ |date= |title=FAQs |accessdate=2010-03-06 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}</ref>. Үүнд [[ардчилал]], [[хүний эрх]], [[сайн засаглал]], [[хуульт ёс]], [[хувийн эрх чөлөө]], [[эрх тэгш байдал]], [[чөлөөт худалдаа]], [[олон тулгуурт бодлого]], [[дэлхийн энхтайван|дэлхийн энхтайвныг]] хөхиүлэн дэмжих явдал орно<ref name="Singapore Declaration text">{{cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/20723/32987/singapore_declaration_of_commonwealth_principles/ |date=22 January 1971 |title=Singapore Declaration of Commonwealth Principles 1971 |accessdate=2010-03-06 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]] }}</ref>. Хоёр жил тутам явагддаг Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын засгийн газрын тэргүүдийн уулзалтын хоорондох өдөр тутмын үйл ажиллагааг [[Хамтын Нөхөрлөлийн Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар]] удирдуулсан [[Хамтын Нөхөрлөлийн Нарийн Бичгийн Дарга нарын Газар]] хөтлөн явуулна. Уг чөлөөт холбооны бэлгэ тэмдэг нь [[Хамтын Нөхөрлөлийн Тэргүүн]] бөгөөд өдгөө [[III Чарльз|Чарльз]] болно. Түүнээс гадна Их Британийн хаан нь Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн тусгаар тогтносон, харилцан үл хамаарах 15 улсын төрийн тэргүүн юм. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл| ]] [[Ангилал:Лондон дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]] o2g0cw19uiiqflumb1zjibh3nqjh1q2 0 20170 860322 553574 2026-06-28T09:14:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860322 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Иан Иватт | image = | caption = | fullname = Иан Росс Иватт | dateofbirth = {{birth date and age|1981|11|19|df=yes}} | cityofbirth = [[Ковентри]] | countryofbirth = [[Англи]] | height = {{height|meters=1.91}} | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Блэкпүүл]] | clubnumber = 6 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Дерби Каунти]] | years1 = 1999&ndash;2003 | clubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Дерби Каунти]] | caps1 = 34 | goals1 = 0 | years2 = 2001 | clubs2 = → {{flagicon|ENG}}[[Нортгемптон Таун]] (зээллэг) | caps2 = 11 | goals2 = 0 | years3 = 2003&ndash;2005 | clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Честерфилд (хөлбөмбөгийн баг)|Честерфилд]] | caps3 = 84 | goals3 = 9 | years4 = 2005&ndash;2007 | clubs4 = {{flagicon|ENG}}[[Куинз Парк Рейнжерс]] | caps4 = 27 | goals4 = 0 | years5 = 2006&ndash;2007 | clubs5 = → {{flagicon|ENG}}[[Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Блэкпүүл]] (зээллэг) | caps5 = 26<!--Soccerbase has his loan stats wrong; he joined Blackpool permanently on 5th January, and had played 25 league games for them by that point--> | goals5 = 0 | years6 = 2007&ndash; | clubs6 = {{flagicon|ENG}}[[Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Блэкпүүл]] | caps6 = 123 | goals6 = 5 | totalcaps = | totalgoals = | club-update = 16:39, 2010 оны 10 сарын 3 (UTC) }} '''Иан Росс Иватт''' ({{lang-en|Ian Ross Evatt}}, ''1981 оны арваннэгдүгээр сарын 19-нд төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Блэкпүүл]] багийн [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. ==Үзүүлэлтүүд== :''[[2010]] оны [[10 сарын 3|аравдугаар сарын 3]]-ны байдлаар.'' {{Football player statistics 1|YN}} {{Football player statistics 2|ENG|YN}} |- |[[2000-01 оны Премьер лиг|2000-01]]||[[Дерби Каунти]]||[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||1||0||0||0||0||0||1||0 |- |2001-02||[[Нортгемптон Таун]] (зээллэг)||[[Хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз|Хоёрдугаар дивиз]]||11||0||colspan="2"|-||2||0||13||0 |- |[[2001-02 оны Премьер лиг|2001-02]]||rowspan="2"|[[Дерби Каунти]]||rowspan="1"|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||3||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||3||0 |- |2002-03||rowspan="1"|[[Хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн АШТ]]||30||0||1||0||2||1||33||1 |- |2003-04||rowspan="2"|[[Честерфилд (хөлбөмбөгийн баг)|Честерфилд]]||rowspan="2"|[[Хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз|Хоёрдугаар дивиз]]||43||5||1||1||1||0||47||6 |- |2004-05||41||4||1||0||1||0||43||4 |- |2005-06||[[Куинз Парк Рейнжерс]]||[[Хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн АШТ]]||27||0||colspan="2"|-||1||0||28||0 |- |2006-07||rowspan="5"|[[Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Блэкпүүл]]||rowspan="1"|[[Хөлбөмбөгийн нэгдүгээр лиг|Нэгдүгээр лиг]]||44||0||5||1||1||0||54||1 |- |2007-08||rowspan="3"|[[Хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн АШТ]]||29||0||1||0||2||0||32||0 |- |2008–09||33||1||1||0||1||0||35||1 |- |2009-10||36||4||1||0||1||0||41||4 |- |[[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]]||[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] ||7||0||||||||||7||0 |- {{Football player statistics 5}}308||14||11||2||12||1||337||17 {{Football player statistics end}} ==Шагналууд== '''Блэкпүүл''' *'''[[Хөлбөмбөгийн нэгдүгээр лиг|Нэгдүгээр лигийн]] плей-оффын ялагч:''' 2006-07 *'''[[Хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн АШТ-ий]] плей-оффын ялагч:''' [[2009-10 онд Английн хөлбөмбөг|2009-10]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== *[http://www.blackpoolfc.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10432~5657,00.html Иан Иваттын профайл] blackpoolfc.co.uk буюу Блэкпүүл багийн вэбсайт дахь *[http://www.qpr.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10373~5657,00.html Иан Иваттын профайл] qpr.co.uk вэбсайт дахь *{{soccerbase|id=21108 |name=Иан Иватт}} *[https://web.archive.org/web/20160308084856/https://playerhistory.com/player/4688/ PlayerHistory.com вэбсайт дахь профайл] {{Блэкпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Иватт, Иан}} [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] ic5ex9nyill0dazynidmbi0ka0126qj 0 20919 860331 860131 2026-06-28T10:46:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860331 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы байлдааны үндсэн танк}} {{Инфобокс зэвсэг | name = Леопард 2 | image = Leopard 2 A7V 313 Bad Frankenhausen 2024.JPG | image_size = 300 | alt = | caption = Германы Леопард 2А7В | type = [[Байлдааны үндсэн танк]] | origin = Баруун Герман <!-- Type selection -->| is_ranged = | is_artillery = | is_vehicle = yes <!-- Service history -->| service = 1979–одоо<ref name=TGelbart /> | used_by = ''[[#Хэрэглэгчид|Хэрэглэгчид]]'' | wars = {{Tree list}} * [[Косовогийн дайн]] *[[Афганистаны дайн (2001–2021)|Афганистаны дайн]] *[[Сирийн иргэний дайн]] *[[Орос-Украины дайн]] **[[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо]] {{Tree list/end}} | designer = [[Краусс-Маффай]] | design_date = 1970s | manufacturer = {{Plain list| * [[KNDS Deutschland|KraussMaffei]] * [[Maschinenbau Kiel]] * [[Райнметалл]]<ref name="dmni">{{cite news|last1=Мажумдар|first1=Дейв|title=Get Ready, Russia: This European Power Has Plans For a Lethal New Tank|url=https://nationalinterest.org/blog/the-buzz/get-ready-russia-european-power-has-plans-lethal-new-tank-15251|publisher=The National Interest|date=2016-02-18}}</ref> * [[Santa Bárbara Sistemas]] * [[BAE Systems AB|Hägglunds AB]] * [[Oerlikon Contraves|Contraves]] * [[ELBO]] }} | unit_cost = 2A6 (хуучин): {{EU€|5.74 сая}} (FY 2007)<ref>{{cite web|work=Defense update|date=2007-04-16|url=http://defense-update.com/newscast/0407/news/160407_leo2.htm|title=Canada Acquires 120 Leopard 2 Tanks from German, Dutch Surplus|access-date=2026-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20091231060606/http://defense-update.com/newscast/0407/news/160407_leo2.htm|archive-date=2009-12-31|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> <br />2A7+: €13–15 сая (FY 2014)<ref>{{cite web|url=https://defence24.com/hungarian-leopard-mbts-unveiled-what-was-the-cost-analysis|title=Hungarian Leopard MBTS Unveiled. What was the cost? &#91;ANALYSIS&#93;|date=2020-07-07}}</ref> <br />2A8: €29 сая (2023)<ref>{{cite web|url=https://defence-industry.eu/germany-to-order-18-leopard-2a8-main-battle-tanks/|title=Germany to order 18 Leopard 2A8 main battle tanks|date=2023-05-24}}</ref> | production_date = 1979–одоо | number = 3,600<ref>{{cite news|url=https://www.tagesspiegel.de/wirtschaft/deutsche-panzer-fuer-katar/8371316.html|title=Deutsche Panzer für Katar|newspaper=Tagesspiegel Online|date=2013-06-19|access-date=2026-06-25|language=de}}</ref> | variants = ''[[#Хувилбарууд|Хувилбарууд]]'' <!-- General specifications -->| spec_label = | mass = 2А4: 55.2 тонн <br />2А5: 59.5 тонн <br />2А6: 62.3 тонн <br />2А7В: 66.5 тонн | length = 2А4: {{convert|9.97|m|ft|abbr=off}} (буу урагш) <br />2А6: {{convert|10.97|m|ft|abbr=off}} | part_length = | width = 2А4: {{convert|3.7|m|ft|abbr=off}} <br />2А6: {{convert|3.75|m|ft|abbr=on}} | height = 2А4: {{convert|2.8|m|ft|abbr=off}} <br />2А6: {{convert|3|m|ft|abbr=on}} | diameter = | crew = 4 | passengers = <!-- Ranged weapon specifications --> | cartridge = | cartridge_weight = | caliber = | barrels = | action = | rate = | velocity = | range = | max_range = | feed = | sights = <!-- Artillery specifications --> | breech = | recoil = | carriage = | elevation = | traverse = <!-- Vehicle/missile specifications --> | armour = 2А6: 3-р үеийн хосолмол материал; керамик бүрэлдэхүүн хэсэгтэй өндөр хатуулагтай ган, вольфрам болон хуванцар дүүргэгчийг багтаасан. | primary_armament = 1 × [[Райнметалл Rh-120#Rh-120 Л/44 120 мм|Rh-120 Л/44]] 120 мм эсвэл [[Райнметалл Rh-120#Rh-120 Л/55 120мм|Rh-120 Л/55]] 120 мм [[Райнметалл Rh-120]]<ref name= TGelbart /> (42 сум) | secondary_armament = 2 × [[7.62×51мм НАТО|7.62 мм]] [[MG 3|MG3A1]]<ref name= TGelbart /> or 2 × [[7.62×51мм НАТО|7.62 мм]] [[FN MAG]] (4,750 сум) | engine = [[MTU Friedrichshafen|MTU]] MB 873 Ka-501 [[Радиатор (хөдөлгүүрийн хөргөлт)|шингэн хөргөлттэй]] [[V12]] хос циклт [[дизель хөдөлгүүр]] | engine_power = {{cvt|1100|kW}} | pw_ratio = 2А6: 17.8 кВт/т <br />2А7В: 16.6 кВт/т | payload_capacity = | drive = | transmission = Renk HSWL 354 | suspension = [[Мушгих төмөр туйван пүрш]] | clearance = | fuel_capacity = 1200 литр<ref>{{Citation|last=Фосс|first=Кристофер F.|year=2002|title=Jane's Tanks and Combat Vehicles Recognition Guide|publisher=HarperCollins|place=Нью-Йорк|page=32}}</ref> | vehicle_range = {{Plain list| * Зам: {{cvt|340|km}} * Шороон зам: {{cvt|220|km}} * Дундаж: {{cvt|280|km}}<ref>{{cite web|url=https://www.bundeswehr.de/resource/blob/5031824/7b51f1e2b8e19099dacc615881c591a4/waffensysteme-und-grossgeraet-data.pdf|title=Weapon systems and heavy equipment in the Bundeswehr|access-date=2026-06-25}}</ref><!--<ref name=TGelbart /> --> }} | speed = {{cvt|70|kph}}<ref>{{cite web|url=https://www.kmweg.com/systems-products/tracked-vehicles/main-battle-tank/leopard-2-a6/|title=Die Leistungsmerkmale des LEOPARD 2 A6M|access-date=2026-06-25|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615152443/https://www.kmweg.com/systems-products/tracked-vehicles/main-battle-tank/leopard-2-a6/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=LEOPARD 2 A6 – KMW|url=https://www.kmweg.com/systems-products/tracked-vehicles/main-battle-tank/leopard-2-a6/|access-date=2021-07-01|publisher=kmweg.com|archive-date=2021-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615152443/https://www.kmweg.com/systems-products/tracked-vehicles/main-battle-tank/leopard-2-a6/|url-status=dead}}</ref> | guidance = | steering = <!-- For all --> | ref = }} '''Леопард 2''' ({{lang-de|Leopard 2}}) нь [[Герман]]ы гол байлдааны танк бөгөөд Краусс-Маффай компанид 1970-аад онд бүтээгдэж 1979 оноос хэрэглэгдэж эхэлжээ. Леопард 2 нь анхны гарсан [[Леопард 1]]-ийн шинэчилсэн хувилбар болно. Энэ танкийн хэд хэдэн хувилбар нь Германы арми, Австри, Унгар, Польш, Түрк, Сингапур, Норвеги, Швед, Швейцар, Испани, Дани, Грек, Финланд зэрэг орнуудын армид ашиглaгдаж байна. Нийт 2016 оны байдлаар 3480 Леопард 2 үйлдвэрлэгджээ. 2017 онд энэхүү танкийн 2516 ширхэг '''Леопард 2А5, Леопард 2А6, Leopard 2А7 + зэрэг''' шинэчилсэн хувилбарууд байгаа ажээ. [[Файл:Leo2A5.JPG|250px|right|thumbnail|Леопард 2A5]] == Цахим холбоос == {{Commons|Leopard 2}} * [https://web.archive.org/web/20171104021035/http://www.kmweg.de/ Краусс-Маффай Вегманн] * [http://www.deutschesheer.de/portal/a/heer/technik/waffens/kettenf/kampfpa Германы хуурай газрын зэвсэгт хүчний цахим хуудсан дахь Ирвэс 2 танкийн тухай] * [http://www.doppeladler.com/oebh/kette/leopard.htm Австрийн Холбооны Зэвсэгт Хүчний цахим хуудсан дахь Ирвэс 2A4 танкийн тухай] * [http://www.leo2.ch/ Швейцарын танк 87 Ирвэсийн тухай] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Байлдааны танк]] [[Ангилал:Бундесверийн гинжит тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Холбооны Зэвсэгт Хүчний гинжит тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Швейцарын зэвсэгт хүчний гинжит тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Краусс-Маффай Вегманн]] psqc9799y5kp8spkzw4sd0dvxtyg5qr 0 22326 860310 860066 2026-06-28T06:47:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-06-28 06:47:21 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] e4feou1ej6dry1g6qgk8py61co91ofw 0 22960 860314 797382 2026-06-28T07:26:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860314 wikitext text/x-wiki {{Redirect5|Динамо}} {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Динамо Минск | image = | fullname = Динамо Минск Хөлбөмбөгийн Клуб | nickname = Dinamo | founded = [[1927]] | ground = [[Динамо-Юни цэнгэлдэх хүрээлэн|Динамо-Юни]] | capacity = 4,500 | chairman = {{flagicon|Беларусь}} [[Эдгар Олехнович]] | manager = {{flagicon|Беларусь}} [[Сергей Гуренко]] | league = [[Беларусийн Премьер лиг]]| season = 2022 | position = 4-р байр | pattern_la1=_shoulder_stripes_blue_stripes_alt|pattern_b1=_thinbluesideblueshoulders2|pattern_ra1=_shoulder_stripes_blue_stripes_alt|pattern_so1=_top_on_white| leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=0000FF| pattern_la2=_navyshoulders|pattern_b2=_thindkbluesides|pattern_ra2=_navyshoulders|pattern_so2=_band_white|leftarm2=0099FF|body2=0099FF|rightarm2=0099FF|shorts2=000066|socks2=0099FF| }} '''Динамо Минск Хөлбөмбөгийн Клуб''' ({{lang-be|Футбольны клуб Дынама Мiнск}}) нь [[Беларусь|Беларусийн]] нийслэл [[Минск]] хотод байрлах [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тэд 4500 үзэгчийн суудалтай [[Динамо-Юни цэнгэлдэх хүрээлэн]]д тоглолтоо хийдэг. Динамо Минск баг нь [[Зөвлөлтийн Дээд лиг]]т [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Белорус Улс]]ыг төлөөлж оролцож байсан цорын ганц баг бөгөөд тус лигт 54 улирлын 39-т нь оролцож, 1982 онд аваргын цомыг нь хүртэж байв. == Түүх == * 1927, ''Динамо Минск'' баг байгуулагдав * 1954, татан буугдсан * 1954, ''Спартак Минск'' нэрээр дахин байгуулагдсан * 1959, нэрээ ''Беларусь Минск'' болгож өөрчлөв * 1962, ''Динамо Минск'' нэртэй болсон * 1983, Европын цомд анх удаа оролцсон ''(1983–1984)'' == Амжилт == * '''[[Беларусийн Премьер лиг]]''' ''(1992–)'' ** ''Ялагч (7):'' 1992, 1993, 1994, 1995, 1995(a), 1997, 2004 * '''[[Беларусийн цом]]''' ''(1992–)'' ** ''Ялагч (3):'' 1992, 1994, 2003 * '''[[Зөвлөлтийн Дээд лиг]]''' ''(1936–1991)'' ** ''Ялагч (1):'' 1982 *'''[[Беларусийн Премьер лиг#Зөвлөлтийн үеийн аваргууд|ЗСБНБелорус Улсын лиг]]''' ** ''Ялагч (3);'' 1945, 1951, 1975 == Цахим холбоос == *[http://www.dinamo-minsk.by Албан ёсны вэбсайт] {{ru icon}} {{en icon}} *[https://web.archive.org/web/20100906170632/http://www.eufo.de/football/blr/dinainsk.htm EUFO.DE дахь Динамо Минск] *[http://www.weltfussball.de/teams/dinamo-minsk/ Weltfussball.de дахь Динамо Минск] *[https://web.archive.org/web/20160307105421/https://playerhistory.com/club/2183/ Playerhistory.com дахь Динамо Минск] *[http://www.transfermarkt.de/de/verein/1180/dinamominsk/uebersicht/startseite.html Transfermarkt.de дахь Динамо Минск] *[http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=199 National Football Teams.com дахь Динамо Минск] *[http://www.football-lineups.com/team/Dinamo_Minsk/ Football-Lineups.com дахь Динамо Минск] [[Ангилал:Беларусийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Динамо Минск| ]] [[Ангилал:Минскийн спорт]] [[Ангилал:1927 онд байгуулагдсан]] hgt3d4qk5nhvlu2axgfso1nspkwwg5g 0 23168 860291 649152 2026-06-28T03:45:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860291 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name= Арминас Нарбековас | image = | fullname = Арминас Андреевич Нарбековас | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1965|1|28}} | cityofbirth = [[Гаргждай]] | countryofbirth = [[ЗХУ]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс|ЗСБНЛитва Улс]] | height = 1.75 м | currentclub = [[Банга Гаргждай]] (Ахлах дасгалжуулагч) | position = [[Хагас хамгаалагч|Довтлох чиглэлийн хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 1983-1990 | years2 = 1990 | years3 = 1990-1996 | years4 = 1996-1998 | years5 = 1998-1999 | years6 = 1999-2000 | years7 = 2000-2001 | years8 = 2001-2003 | years9 = 2003-2004 | years10 = 2004-2005 | clubs1 = [[Жальгирис Вильнюс]] | clubs2 = [[Локомотив Москва]] | clubs3 = [[Аустри Вена]] | clubs4 = [[Адмира Вакер Мёдлинг]] | clubs5 = Санкт-Пёлтен | clubs6 = [[Адмира Вакер Мёдлинг]] | clubs7 = Хундсхайм | clubs8 = [[Виенер (хөлбөмбөгийн баг)|Виенер]] | clubs9 = Цагаан Од Бригиттенау | clubs10 = Вайкерсдорф | caps1 = 155 | caps2 = 14 | caps3 = 115 | caps4 = 50 | caps5 = ?? | caps6 = 20 | caps7 = ?? | caps8 = 11 | caps9 = 11 | caps10 = 23 | goals1 = 51 | goals2 = 2 | goals3 = 32 | goals4 = 9 | goals5 = ? | goals6 = 4 | goals7 = ?? | goals8 = 0 | goals9 = 2 | goals10 = 9 | nationalyears1 = 1988-1990 | nationalyears2 = 1990-2001 | nationalteam1 = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|ЗХУ]] | nationalteam2 = [[Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Литва]] | nationalcaps1 = 0 | nationalcaps2 = 13 | nationalgoals1 = 0 | nationalgoals2 = 4 | manageryears1 = 2004-2005 | manageryears2 = 2006-2007 | manageryears3 = 2007-2009 | manageryears4 = 2009- | manageryears5 = 2010- | managerclubs1 = [[SV Weikersdorf]] | managerclubs2 = [[Жальгирис Вильнюс]] | managerclubs3 = Донау Ланглебарн | managerclubs4 = [[Банга Гаргждай]] | managerclubs5 = [[Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Литва]] (туслах дасгалжуулагч) }} {{MedalTop}} {{MedalSport | Эрэгтэй [[хөлбөмбөг]]}} {{MedalGold | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | [[1988 оны олимпийн хөлбөмбөгийн тэмцээн|Баг]]}} {{MedalBottom}} '''Арминас Андреевич Нарбековас''' (1965 оны 1 сарын 28-нд [[Гаргждай]]д төрсөн<ref>{{Cite web |url=http://www.playerhistory.com/player/23691/ |title=Playerhistory Profile |access-date=2012-01-09 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306224728/https://playerhistory.com/player/23691/ |url-status=dead }}</ref>) нь [[Литва|Литвын]] [[хөлбөмбөг]]чин асан, Банга Гаргждай багийн ахлах дасгалжуулагч юм. ==Шигшээ баг== Тэрээр [[Зөвлөлт Холбоот Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|ЗХУ-ын шигшээ багийн]] бүрэлдэхүүнд ФИФА-гийн албан ёсны тоглолтод оролцож байгаагүй хэдий ч [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимпод]] тоглож, алтан медаль хүртэж байсан. Тус тэмцээнд Нарбековас 2 гоол оруулснаас хагас шигшээд [[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] хаалганд [[нэмэлт цаг]]т гоол оруулан, багаа 3-2 харьцаагаар ялж шигшээд шалгарахад том тус хүргэжээ. Арминас шинэ тутам байгуулагдсан [[Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Литвын шигшээ баг]] анхны тоглолтоо 1990 оны 5 сарын 27-нд [[Гүржийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гүржийн шигшээ багийн]] эсрэг хийж, 2-2 харьцаагаар тэнцэхэд тус улсын шигшээ багийн түүхэн дэх анхны гоолыг нь оруулж байжээ. Харамсалтай нь бэртэл гэмтлийн улмаас шигшээ багтаа дөнгөж 13 тоглолт хийж, 4 гоол оруулсан амжилтаар тамирчны замналаа дуусгасан юм. ==Шагнал== Нарбековас 1985 - 1988 онд 4 жил дараалан Литвын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр шалгарч байв<ref>[http://www.uefa.com/uefa/history/associationweeks/association=56557/newsId=182354.html UEFA.com - Lithuania's Golden Player]</ref>. Мөн УЕФА 2003 онд байгуулагдсаныхаа 50 жилийн ойгоор гишүүн улс бүрийнхээ өнгөрсөн 50 жилийн шилдэг тоглогчийг шалгаруулахад [[Литвын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] түүнийг улсынхаа шилдгээр нэрлэжээ<ref>[http://www.uefa.com/uefa/news/Kind=256/newsId=130150.html Golden Players take centre stage]</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Нарбековас, Арминас}} [[Ангилал:ЗХУ-ын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Литвын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн олимпын аварга]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Австрийн хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Литвын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Австрийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Литвачууд]] [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] s8rw2tx9dlhcsac5kdwiwxeyu07qy0s 0 23498 860293 801545 2026-06-28T03:52:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 860293 wikitext text/x-wiki [[Файл:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|thumb|Гүюг хааны ''«Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын далайн хааны зарлиг ил булха иргэн дор хүрвээс бүширтүгэй, аюутугай»'' гэсэн үгтэй төрийн тамга.]] '''Их Монгол улсын их хааны тамга''' нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] зарлигаар анх уйгуржин монгол бичгээр бүтээгдсэн. Уг тамга нь Монголын Их хааны эрх мэдэл, захирах эрх зүйн хэм хэмжээг нийтэд тунхаглан зарлаж, баталгаажуулсан чухал бүтээл юм. == Их Монгол улсын хааны тамганы түүх == Тамга нь тухайн улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын илэрхийлэл, хууль цаазны батламж, төр ёсны бэлгэ тэмдэг төдийгүй өөртөө өнгөрсөн эрин үеийн түүхийг нэвт агуулж, түүх судлалын ихээхэн үнэ цэнэтэй сурвалж хэрэглэгдэхүүн болдог билээ. Монголчууд Хүннүгийн үеэс эхлэн төрийн үйл хэрэгт тамга хэрэглэх болж, хожим монгол нутагт байгуулагдсан эртний улсуудад энэхүү уламжлалын дагуу төрийн тамга хэрэглэх болсныг түүхэн сурвалжийн мэдээ баталж байдаг. Тухайлбал, монгол угсааны Тоба улсын хаан 4-р зуунд хүрэн цацал оосортой алтан тамга хэрэглэж байсан тухай баримт үлдсэнээс гадна Түрэг, Уйгур, Киданы үед төрийн тамганы хэрэглээ, үнэлэмж нэгэнт тодорхой болж хэлбэршин тогтсон байжээ. Хаан хүн төрийн тамга хэрэглэх ёс нь 1204 онд [[Найман]] аймгийг эзэлхэд [[Тататунга|Тататунгагаас]] олзолсон алтан тамга олзолсон үеэс Монголын төрд тамга хэрэглэх уламжлал тогтсон. Чингис хааны үед Тататунга түшмэлээр зохиолгосон монгол хэл аялгууд тохируулсан уйгуржин монгол бичгээр бичсэн хаш чулуун тамга үйлдүүлжээ. Их Монгол Улсаа байгуулснаас хойш бүтээсэн тамганы цор ганц дардас нь 1246 онд [[Гүюг хаан|Гүюг хааны]] Ромын Пап лам [[IV Иннокент|IV Иннокентд]] илгээсэн захидалд дарагдсан их хааны тамганы дардас уйгуржин монгол бичиг, монгол хэлээр үйлдсэн байсан нь 1920-иод онд [[Ватикан|Ватиканы]] архиваас олдсон нь том нотлогоо болсон. Уг тамга нь ямар хэлбэр дүрстэй байсан нь тодорхойгүй үлдсэн. Чингис хааны үеэс өвлөгдсөн тамгыг 1264 онд Аригбуха хаан, ах [[Хубилай хаан|Хубилайд]] бууж өгөхдөө өргөн барьсан тухай [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэгдэж буй. Хубилай хаан, хаан сэнтийд сууснаас хойш хаш чулуун тамга, алтан тамга гэсэн хоёр төрлийн тамга хэрэглэх болж, энэ үеэс [[Чингис хаан]]ы тамга сураг тасарсан. Эхний хаш тамгыг хааны томоохон зарлигт дарж, бусад үед алтан тамга хэрэглэж байсан.<ref name=":0">{{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge History of The Mongol Empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |edition=1 |volume=1 |location=Cambridge |pages=430 |language=English}}</ref> Хятадыг эзэлсний дараа хятадын хаадын олон төрлийн тамга хэрэглэж байсан уламжлалыг авч хэрэглэжээ. 1271 онд улсынхаа нэрийг [[Юань улс|'''Их Юань улс''']] хэмээн сольж, [[Пагва лам|Пагва ламын]] зохиосон [[Дөрвөлжин бичиг|'''дөрвөлжин үсгээр''']] бичсэн бичээс бүхий шинэ тамга хэрэглэх болжээ. 17-р зууны монголын түүхийн эх сурвалжууд болох "[[Алтан товч|Лувсанданзангийн Алтан Товч]]", "[[Асрагч нэртийн түүх]]", "[[Шар тууж]]", "[[Эрдэнийн товч]]" зэрэгт [[Тогоонтөмөр хаан]] нийслэл хотоос зугтахдаа хасбуу тамгыг аваад Монголд ирсэн гэж өгүүлдэг. Эдгээр сурвалж бичгийн гол алдаа нь Монгол төрийн тамганы тухай үнэн зөвийг сайтар нягтлалгүйгээр домог, аман ярианд шууд үндэслэн бичсэн явдал юм. Тухайлбал, [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] авч гарсан тамгыг Чингис хааны тамга, Юань гүрний хааны тамга хоёрыг нэг зүйл гэж үзэн, улмаар [[Хятадын эзэн хааны тамга|хятадын эзэн хаадын хаш тамганы]] домог аман яриатай хольсон нь хасбуу тамганы хувь заяаны талаар олон домог зохиогдсон нь Ухаант хааны хасбуу тамга алдаршхад хүрсэн юм. == [[Юань улс|Юань улсын]] [[Монгол хаад|их хаадын]] [[тамга]] == [[Файл:Phagspa imperial edict dragon year.jpg|thumb|'''Есөнтөмөр хааны тамганы дардастай зарлиг бичиг''']] 1276 онд [[Сүн улс|өмнөд Сүн улсын]] эзэн хаан, төрийн түшмэд, хас эрдэнийн тамга сэлтийг олзлон авсан. Энэ үеэс нанхиадын төрт улсын хаадын олон тамга хэрэглэх дүрмийг хэрэглэж эхэлсэн байдаг. [[Юань улсын хаад|'''Юань улсын хаад''']] бүрийн тамга зарим үед солигдсоор ирсэн. [[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр хаан''']], монгол нутагт ухарч ирэхдээ хасбуу тамга ханцуйлж гарсан ч, [[Юань улс|Юань улсын]] '''их хааны тамга''' нь 1412 онд [[Өлзийтөмөр хаан|Буяншир хааныг]] [[Ойрад|Ойрадын]] [[Батула|Батула чинсан]] хөнөөсний дараах улс төрийн тэмцэл дунд алга болжээ. Нэлээд хожуу XVI зууны сүүл хагаст [[Ордос|Ордосын]] [[Бошигт жонон|'''Бошигт жонон''']], [[Буян сэцэн хаан|'''Буян сэцэн хаан''']] нарын хүмүүс дахин оллоо гэж цуу тараасан нь эдүгээ домог болж үлдсэн. Буян сэцэн хааны тэрхүү шинэ тамга нь 1634 онд Манжийн [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]]ы гарт орсон нь Өмнөд Монголын 16 аймаг, [[Чин улс|Хожуу Алтан улсад]] дагаар орсоноор тэр тамга нь [[Шэньян хот|Мүгдэн хотноо]] байдаг. Юань улсын үед их хааны хэрэглэх 8 зүйлийн тамга байжээ. Үүнд: # '''Зарлигийн тамга''' # '''Төрийн сүлд тамга''' # '''Тэнгэрлэг эзний тамга''' # '''Хааны албаны тамга''' # '''Тэнгэрлэг эзний итгэмжийн тамга''' # '''Хааны итгэмжийн тамга'''<ref>"Монголчууд дэлхийг эрхшээсэн морьтон дайчдын гүрэн (XIII-XVIII зуун)" УБ., 2016. тал 171 </ref> зэрэг тамга хамаарч байсан. Үүнээс гадна хааны ургийн ихэс язгууртан бүр тамга хэрэглэж байсан. Тухайлбал '''хааны хатан эхийн эрдэнийн тамга''', '''хааны их хатны хаш тамга,''' '''[[хунтайж]]ийн алтан тамга''', [[ван]] ноёдын 6 төрлийн тамга зэргийг дурдаж болно. == Монголын эзэнт гүрний бусад улсуудын хааны тамга == [[Файл:OljeituLetterToPhilippeLeBel1305.jpg|thumb|300x300px|[[Өлзийт|Өлзийт Ил ханаас]] Францын Филипп ванд илгээсэн захиа дээрх дардас (1305 он)]][[Ил Хаант Улс|Ил хаант улсын]] хаад Юань улсаас хараат гэдгээ хүлээн зөвшөөрдөг байсан учраас, дөрвөлжин үсэг эсвэл хятад үсэгтэй тамгыг Ил хаадын дундаас [[Абаха|Абага]], [[Аргун]], [[Газан]], [[Өлзийт]], [[Абу Саид Бахадур хан|Абу Сайд]] нарын Ромын Пап, Франц улсад илгээсэн захидалд дарагдсан тамганы дардас нь хятад ханзыг бичсэн нь Юань Улсаас ирсэн тамга байсныг нотолдог. "[[Газан|Газан хан]] том хаш тамга, жижиг хаш тамга, том алтан тамга, жижиг алтан тамга гэсэн дөрвөн төрлийн тамгыг адил бусын албан бичигт дарж хэрэглэж байсан." <ref name=":0" /> 14-р зууны [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улсын]] хаадын зарлигт дарагдсан тамга, тэмдэгний дардаснаас үзвэл дөрвөлжин, дугуй хэлбэртэй, дөрвөлжин бичгээр "Хутлуг" гэж бичсэн, Цагаадай ханы овгийн цэцгэн тамга сийлсэн байдаг. Тухайн үед төрийн албаны бичиг баримтанд ал улаан тамга, татвар гувчуурын үйлд хар тамга дарж байжээ.<ref>{{Cite book |last=Монгол Судлалын Хүрээлэн |first=МУИС |title=Цагадайн Улс |publisher=Степпе Паблишинг ХХК |year=2019 |edition=1 |volume=7 |location=Улаанбаатар |pages=72}}</ref> Тухайн үеийн монголын хаад ал тамга, ал ниша буюу тэмдэг ашиглаж байснаас Цагадайн Улсын [[Кебек]], [[Есөнтөмөр хан|Есөнтөмөр]], [[Төглөгтөмөр|Туглугтөмөр]] хаадын хэд хэдэн зарлигт дарагдсан жижиг хэмжээтэй ал ниша буюу хааны хувийн тэмдэг бүр нь хоорондоо харилцан адилгүй хэлбэр хэмжээ, дүрслэлтэй байдаг нь тамганаас гадна хаадын хувийн тэмдэг байсныг батладаг. [[Файл:ArghunLetterToPhilippeLeBelExtract1289.jpg|thumb|265x265px|[[Аргун|Аргун ханы]] захидал болон тамганы дардас]] == Хэмжээ == Чингис хааны анхны төрийн тамга хэмжээний хувьд хааш хаашаагаа '''нэг төө тэг дөрвөлжин''' хэлбэртэй байсныг түүний дараачийн үеийн хаадаас '''Францын ван, Ромын пап ламд''' илгээсэн тулган шаардах бичиг, албан захидал дээр үлдсэн монгол үсэгтэй тамгын дардсаар нотолж болно. Тамгыг нэг төө хэмжээтэй хийсэн нь зүгээр нэг тохиолдлын хэрэг төдий зүйл биш. Ер нь эртний монголчуудын хэрэглэж байсан хэмжүүр нь ахуйн хэрэглээнээс үүдэлтэй бөгөөд цаад утгыг сөхөн үзвэл орчин цагийн хэрэглэж байгаа хэмжигдэхүүний нэгжүүд (см, метр, км) тэр үед хэрэглэгдэж байгаагүй нь хэн хүнд ойлгомжтой юм. Аливаа зүйлийн урт өргөнийг хүний биеийн хэмжээгээр илэрхийлдэг байсан нь одоо ч уламжлал болон хэрэглэгдэж байгаа. Эдгээр хэмжигдэхүүний нэгжүүдийг авч үзвэл '''хуруу''' (1,5 см орчим), '''алга дарам''' (5 хуруу), '''сөөм''' (эрхий хурууны үзүүрээс долоовор хурууны дунд үе хүртэл), '''төө''' (эрхий хурууны үзүүрээс дунд хурууны үзүүр хүртэл), '''тохой''' (3 төө), '''алд''' (6 төө), '''алд дэлэм''' 9 төө) юм. Хаад ноёдын [[тамга]] нь зэрэг дэвээсээ хамааран өөр өөр хэмжээтэй байсан тухай баримт ч үлдсэн байдаг юм. # '''Төө''' тамгыг [[Хаан|эзэн хаан]] # '''Сөөм''' тамгыг [[Түшмэл|төрийн түшмэд]], засаг ноёд # '''4 хуруу''' тамгыг хошуу ноёд, ван, гүн, бэйл нар ('''[[Чин улс]]ын үед''') # '''3 хуруу''' тамгыг яамдын [[сайд]], цэргийн ноёд ('''[[Чин улс]]ын үед''') барьдаг байсан нь зарим сурвалжид тэмдэглэгдэн үлджээ. Харин '''1 хуруу''' буюу '''эрхий дарам'''ыг '''хиюур''' гэдэг байсан, үүнийг бичгийн бага тушаалын хүмүүс түүнчлэн доорд ардууд өөрсдийн таних тэмдэг болгон хэрэглэдэг байв. == Хийгдсэн материал == Нөгөө талаар судлаачдын дунд хаан төрийн тамгыг чухам ямар эдээр хийсэн бэ гэдэг асуудал маргаантай хэвээр байгаа. Энэ талаар хийгдсэн судалгааны зохиолуудад Чингисийн төрийн тамгыг [[Хаш|'''хаш''']] чулуугаар хийсэн гэх таамаглалыг дэвшүүлсэн байдаг. Судлаач М.Энхпүрэв нь '''"Хаш чулууг монголчууд эрдэнийн чулуу гэж нэрлэдэггүй, харин эртний [[Хятад үндэстэн|Хятад]] улсад бэлгэдлийн чулуу гэж дэлхий дахинд зарласаар ирсэн"'''<ref>М.Энхпүрэв "Мөнх тэнгэрийн хасбуу" УБ., 2012</ref> гээд Чингис хаан алтан тамга хэрэглэж байсныг нотлох баримтуудыг гаргаж ирэх оролдлого хийжээ. Монголчууд алтыг шунал дагуулсан үхэл сүүдэртэй металл гэж хэзээнээс нааш үзэж ирсэн учир алтаар тамга хийж байсан гэдэг ихэд эргэлзээ төрүүлсэн асуудал юм. Одоогийн [[Санкт-Петербург|Санктпетрбургийн]] [[Эрмитаж|Эрмитажид]] дэлхийн улс орнуудын тамга хадгалагдан үлдсэн хийгээд тэдгээрийн дотор нэг ч алтан тамга байдаггүйг нэгэн эрдэмтэн дурсамж номдоо бичиж үлдээсэн байна. Харин [[ган]], [[хаш]], [[мөнгө]] зэрэг үнэт эрдэнэсийн зүйлсээр тамга хийдэг, тэдгээрийг ялгаа заагтай хэрэглэдэг байсан тухай бичгийн сурвалжид дурдсан бий. # '''Ган тамгыг ял шийтгэл, хууль цаазтай холбоотой зарлигт''', # '''Хаш тамгыг баяр ёслол нийтэд дагах ёстой зарлигт''', # '''Мөнгөн тамгыг бичгийн хэрэгтэй холбоотой гарсан зарлигт''' дардаг байсан аж. == Тамга хэрэглэх ёс == Тамга нь тухайн албан бичгийг батлах баталгаа болдог тул тамга дарах байрлал нь нарийн журамтай байсан. # Хүлээн авагчын нэрийг бичсэн хэсгийг дайруулан дарж, баталгаажуулахын хамтаар засвар оруулахаас сэргийлнэ. # Хэрэв захидал юмуу зарлиг тогтоомжид цаас залгасан бол залгаасан дээр дарна. Энэ нь уг цаас бол дараагийн хуудас гэсэн үг юм. # Албан бичгийн төгсгөлд дарна. Энэ бол хүчин төгөлдөр болгож байгаа гол баталгаа юм. Тодруулбал Юань улсын үед дөрвөлжин бичгээр төгсгөлд байгаа "[газрын нэр] бичивэй" гэсэн 3 мөр дээр дайруулж дарна. Тамганы дээд талыг он гэсэн үг дээр дайруулж тамгална. Энэ нь [[Сүн улс]]<nowiki/>ын бичгийн уламжлалаас авсан зүйл юм.<ref>"Монголчууд дэлхийг эрхшээсэн морьтон дайчдын гүрэн (XIII-XVIII зуун)" УБ., 2016. тал 171</ref> 20-р зууны үед тамга хэрэглэх ёсны талаар '''"залуу жанжин"''' хэмээн түүхэнд үлдсэн цэргийн нэрт зүтгэлтэн [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Ж.Лхагвасүрэн]] агсан өөрийн дурдатгалд '''"''Тамгыг гурван давхар хайрцагт хадгална. Гурав дахь хайрцаг /доторх/ нь мөнгөн хайрцаг байна. Тамга хоймрын ширээн дээр байх бөгөөд хэрэглэх үед урд нь сөхөрч суугаад адис авч байж задална'''''" гэж бичсэнээс харж болно. Энд тамганаас адис авах гэх мэт бурхан шашны зан үйлийн юм байгаа боловч төрийн тамга тэмдэг гэдэг ямар их утга учиртай болгодог, хэрэв тамга л дарсан байвал түүнийг дагаж мөрдөх зайлшгүй биелүүлэх бас нэгэн нотолгоо болж байсан байна. Тамга дарах ч бас нарийн ёс журамтай, хазгай муруй дарсан хүнийг сарын цалингаар торгож баалдаг, хэрэв дахин давтан үйлдвэл албаны ёс журамд тэнцэхгүй гэж ажлаас хүртэл халдаг хатуу журамтай байжээ. Түүнчлэн тамгыг хайрцгаас нь гарган бичиг бүхий хэсгийг наран зүгт харуулан тавьж, ноёд түшмэд цай идээ барьж хүндэтгэл үзүүлдэг байсан уламжлалтай. Yүнийг '''тамга амраах ёс''' гэж нэрлэдэг бөгөөд '''намрын дунд сарын шинийн арван долоонд''' унагаа тамгалж, тамгаа сүүнд дүрээд хадганд ороож хадгалдаг нь дээр өгүүлсэн тамга амраах ёсноос улбаатай. Мөн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянлиг сум|Баянлиг сумын]] [[Бичигтийн амны хадны зураг|Бичигтийн амны хадны зурагт]] тамганы хайрцаг бүхий эмээлтэй морь дүрслэгдсэн нь тамгыг алс хол аянд авч явахдаа тусгай эмээл хүртэл хэрэглэж байсны нотолгоо юм. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Тамга]] * [[Монгол Улсын Төрийн тамга]] * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улс]] == Эшлэл == [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын улс төр]] [[Ангилал:Түүхэн эх сурвалж]] [[Ангилал:Тамга]] 3zeathcbi00qkzmuyx32i9ag6oevdtx 0 24028 860270 793462 2026-06-27T12:47:42Z Enkhsaihan2005 64429 860270 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын шүүхийн байгууллага}} {{Distinguish|Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх}} {{Инфобокс дээд шүүх | court_name = Олон Улсын Шүүх | native_name = {{lang|en|International Court of Justice}}<br/>{{lang|fr|Cour internationale de justice}} | image = International Court of Justice Seal.svg | imagesize = 151px | image2 = Friedenspalast Den Haag (100MP).jpg | imagesize2 = | caption2 = [[Энхтайвны ордон]], шүүхийн байр | caption = Олон Улсын Шүүхийн сүлд | acronyms = | established = {{start date and age|1945|06|26}} | jurisdiction = [[Олон улсын шүүхийн биет|Дэлхийн]], [[Олон Улсын Шүүхийн дүрэм#Дүрмийн талууд|{{UNnum}} гишүүн]] | location = [[Хааг]], Нидерланд | coordinates = {{nowrap|{{coord|52|05|12|N|4|17|44|E|region:NL-ZH_type:landmark|display=inline,title}}}} | type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> | authority = {{hlist |[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|НҮБ-ын дүрэм]] |[[Олон Улсын Шүүхийн дүрэм|ОУШ-ийн дүрэм]]}} | terms = 9 жил | positions = 15 | website = {{official URL}} | chiefjudgetitle = Ерөнхийлөгч | chiefjudgename = [[Ивасава Юүжи]]<ref name="Presidency" /> | termstart = 2025 оны 3 сарын 3-наас | termend = | termend2 = <!-- year term of current chief ends if applicable --> | chiefjudgetitle2 = Дэд ерөнхийлөгч | chiefjudgename2 = [[Жулиа Себутинде]] | termstart2 = 2024 оны 2 сарын 6-наас | termend3 = | termend4 = <!-- year term of current deputy chief ends if applicable --> }} '''Олон Улсын Шүүх''' ({{lang-en|International Court of Justice}}, {{lang-fr|Cour internationale de Justice}}) нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] 6 гол байгууллагын нэг юм. Тус шүүх нь улс орнуудын хооронд гарсан маргааныг [[олон улсын эрх зүй]]д үндэслэн зохицуулж, олон улсын хууль эрх зүйн асуудлаар зөвлөмж гаргадаг. Олон Улсын Шүүх нь [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн "Олон улсын байнгын шүүх"-ийн үйл ажиллагагааг залгамжлан, 1945 онд [[НҮБ]] -ын дүрмээр байгуулагдсан. == Цахим холбоос == {{Commonscat|International Court of Justice|Олон Улсын Шүүх}} * [https://www.icj-cij.org/en Олон Улсын Шүүхийн албан ёсны цахим хуудас] (англиар) [[Ангилал:НҮБ-ын үндсэн байгууллага|шүүх]] [[Ангилал:Олон улсын шүүхийн байгууллага|шүүх]] [[Ангилал:Хаагийн байгууллага|шүүх]] [[Ангилал:Олон Улсын Шүүх| ]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] dlqxalyz9raj9xfbgw4ncx5zf1c0ery 0 24173 860294 860056 2026-06-28T03:58:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860294 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-06-28 03:58:37 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] e3mijm9qz9mgkjp4km5ets2bxz0w464 0 24658 860277 829499 2026-06-27T16:50:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 860277 wikitext text/x-wiki [[Image:Blumenbach's five races.JPG|thumb|right|Хүний гавал.]] '''Хүн судлал''' буюу '''Антропологи''' (эрт. грек. ἄνθρωπος —хүн, {{lang-grc2|λόγος}} — шинжлэх ухаан, <small>[[Англи хэл|англи.]]</small> ''Anthropology''; <small>[[Орос хэл|Оросоор]]</small> ''Антропология'') гэдэг нь [[хүн]], хүний үүсэл болон хөгжлийг судлах [[байгалийн шинжлэх ухаан|байгалийн]] болон [[нийгмийн шинжлэх ухаан|нийгмийн шинжлэх ухааны]] цогц юм. [[1501]] онд Германы гүн ухаанч Магнус Хундт Антропологи (эртний Грек хэлний ''антропос'' хэмээх ἄνθρωπος, "хүн", ''-логиа'' хэмээх λογία, "судлал") гэдэг нэр томьёог анх хэрэглэсэн. [[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb]] ==Антропологийн үүсэл хөгжил== 19-р зуунд Францын их сэтгэгч [[Огюст Конт]] ([[Франц хэл|франц.]] ''Auguste Comte'', 1798-1857) хүний нийгмийг судлах шаардлага байгааг дурдаад ийм судалгааг анх социологи (sociology) буюу “нийгэм судлал” (Hendry 1999: 8) гэж нэрлэх санал тавьснаас хойш нийгмийн шинжлэх ухаан бусад шинжлэх ухааны адил хөгжлийн алхмаа эхэлсэн юм. 19-р зууны төгсгөл 20-р зууны эхэн үеэс энэ санаа улам нарийвчлан салж “нийгэм судлалаас” гадна бас түүнтэй төстэй “нийгэм-соёлын антропологи” (social-cultural anthropology), этнологи (ethnology), [[угсаатны зүй]] (ethnography) зэрэг бусад хүний нийгэм, соёлыг судалдаг салбар шинжлэх ухаанууд дор дороо Европын улс орнуудад гарч ирсэн байна. Антропологи, этнологи, угсаатны зүйн “нийгэм судлал”-аас ялгарах гол онцлог нь тэдний арга зүй болон судлагдахуун байлаа. Судлагдахууны хувьдаа “нийгэм судлал” ихэвчлэн өөрийн оршин буй нийгмээ, нийгмээсээ хүн рүү чиглэсэн арга зүйгээр судлаж байсан бол антропологи, этнологи, угсаатны зүй ихэвчлэн өрөөл бусад үндэстэн угсаатнуудыг хүнээс нь нийгэм рүү чиглэсэн арга зүйгээр судалж эхэлсэн байдаг. Энэ утгаараа антропологи, этнологи хоёр “нийгэм судлалаас” эрс ялгарч бие даасан салбар ухаан болон хөгжсөн нь 20-р зууны эхэн үе болно. ===Францын этнологи=== Хэдий этнологи, sex ba gome антропологи гэдэг нэр томьёог хэрэглээгүй ч тэдэнтэй төстэй судалгаа хийж ялангуяа тэдний арга зүйг мэр сэр дурдсан тохиолдлууд байдаг. Францын судлаачид, гүн ухаантнууд бусад үндэстэн угсаатнуудын нийгэм, соёлыг сонирхон бичиж эхэлсэн анхны баримтууд бүр 16-р зууны үеийн сэргэн мандлын үед хамаардаг байна. Үүний төлөөлөгчид нь Рабелес (Rabelais) буюу түүний дундад зууныхны сэтгэлгээний хэв маягийн тухай “угсаатны зүйн” (ethnography) ажил, мөн Монтайны (Montaigne) хүний махан хүнстнүүдийн тухай тэмдэглэл зэрэг болно (Leavitt 1996: 243). 1799-1804 оны хооронд Францад дэлхийн үндэстэн, угсаатнуудыг судлах “Хүмүүнийг ажиглан шинжих нийгэмлэг” байгуулагдаж байжээ. Дараахан нь Францын хувьсгалаас дутаан одсон санваартан Дүбуа (Dubois) өмнөд Энэтхэгт хүрч суурьшин энэтхэгчүүдийн ёс заншлын тухай бичиж үлдээжээ. Тэрээр тэр үеийн Европын судлаачдыг бусад үндэстэн, угсаатнуудыг судлахдаа нутагт нь очиж амьдрал дээр нь үздэггүй Европосоо судламар болж судлагдахуунаа бүрэн таньж мэдэлгүй өнгөцхөн онол гаргаж байдаг гэж шүүмжилж байжээ. Харин тэрээр өөрөө энэтхэгчүүдийг судлан ойлгохын тулд тэдний итгэл найдварыг олох хэрэгтэйг ухаарч, тэгэхийн тулд яг тэдэн шиг аж төрөн, өмсөж зүүх эдэлж хэрэглэн энэ арга нь ч амжилтад хүрсэн гэж өгүүлжээ. Тэрээр олон зүйл дээр ой нь гутаж байсан хэдий ч тэсэн өнгөрсөнөөр тэдний дунд нэвтрэн орж аль ч давхрааныхны итгэлийг олоод ямар ч эртний нууцад нь нэвтрэх боломжтой болсон тухайгаа бичиж үлдээжээ (Deliege 1992: 57-58). Энэ бол түүнээс зуугаад жилийн дараа бий болсон антропологи, этнологи, угсаатны зүйн гол судалгааны арга болох “биечлэн дагах” арга зүй байлаа. Ингээд 19-р зууны дунд үеэс Францууд энэ салбар шинжлэх ухаанаа этнологи гэж нэрлэж хэвшсэн бөгөөд энэ нь үндэстэн угсаатнуудыг ойлгож мэдэхийн тулд тэдний хэл, соёлыг судалдаг шинжлэх ухаан болсон байна (Leavitt 1996: 244). ===Оросын этнографи=== Оросын эзэнт улсын үед тэд өөрсдийн мэдэлд байсан Сибирийн ард түмнүүдийг судлан, бүртгэн тоочих ажил хийж түүндээ Германы судлаачдыг оролцуулж байсан. Үүнийг оруулаад өнөөг хүртэл Оросын угсаатны зүйн хөгжлийг гурван үе шат болгон хуваан үздэг. Эхнийх нь үе дээр дурдсан хувьсгалаас өмнөх хаант засгийн харьяалалдаа буй угсаатнуудыг бүртгэн баримжуулах ажил байсан бөгөөд энэ нь 18-р зуунд эхэлж 19-р зуун гэхэд бие даасан байгууллага болон өргөжиж өөрийн гэсэн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, музей зэрэгтэй болсон байна. Дараагийн хоёр дахь шат бол хувьсгалаас хойших үе бөгөөд энэ нь марксист онолд тулгуурласан, ленинист үзэлтэй бодлого баримталсан угсаатны зүйн судалгааны үе байжээ. Гурав дахь шат нь одоо дөнгөж эхэлж байгаа бөгөөд марксизмаас хойших буюу 1990-ээд оноос хойш Зөвлөлтийн засаглал задран нээгдэж этнологи, антропологийн олон онолын чиг баримжаа бий болон марксист үзэл бол тэдний зөвхөн нэг нь болон үлдэж байгаа өнөө үе юм (Tishkov 1996: 493-495). Үүний тодорхой жишээ бол тэд угсаатны зүй гэдэг нэр томьёог өөрчлөн өргөжүүлэх зорилгоор этнологи, антропологи гэсэн нэр томъёонуудыг авч хэрэглэж эхэлсэн явдал юм. ===Англи, Америкийн нийгэм-соёлын антропологи=== Харин Англи, Америкт янз бүрийн үндэстэн угсаатны нийгэм, соёлын олон зүйлийг тэр зүйл бүр дээр нь биш харин түүнээс илүү түүн доторх хүн дээр төвлөн судална гэсэн чиг хандлага бий болгож антропологи буюу “хүн судлал” гэж нэрлэжээ. Ингэхдээ Англид “нийгмийн хүн судлал” (social anthropology) гэх болж харин Америкт “соёлын хүн судлал” (cultural anthropology) хэмээн нэрлэж заншсан байна. Америкийн хүн судлалын эцэг гэгдэх Германы еврей цагаач Франц Боас (Franz Boas 1858-1942) 1890-ээд оноос Америкийн уугуул иргэдийн соёлыг судалсан. Ингээд өөрийн судалгаагаа соёлын судалгаа гэж тодорхойлж байсан бөгөөд соёл гэдэг бол аливаа судлагдахууны дотоод мөн чанар мэтээр үзэж байжээ (Kroeber and Kluckhohn 1952). Энэ нь цаашлаад тэдний “хүн судлалыг” “соёлын хүн судлал” хэмээн нэрийдэхэд хөтөлсөн байна. Дараахан нь Английн хүн судлалын үүсгэгчид гэгдэх польш гаралтай эрдэмтэн Бронислав Малиновский (Bronislaw Malinowski 1884-1942) Номхон далайн Тробрианд (Trobriand) арлынхныг, Алфред Режиналд Радклиффе-Броун (Alfred Reginald Radcliffe-Brown 1881-1955) Бенгалын булан орчмын Андаман (Andaman) арлынхны жишээн дээр нийгмийн бүтэц тогтолцоо, үйл ажиллагааг (functionalism, structural functionalism) голлон судалсан нь (Hendry 1999: 9) тэдний “хүн судлалыг” “нийгмийн хүн судлал” хэмээн нэрлэхэд хүргэсэн байна. Түүхийн энэ шатанд хүн судлалын энэ хоёр дэг сургуулийг ихэд ялгаатай мэтээр маргаж 1930-аад онд их хурцдасан байна. Нийгмийн хүн судлаачид соёлын хүн судлаачдыг соёл ба хүний зан төлвийг л судалдаг хэмээн буруу ойлгож байсан бол соёлын хүн судлаачид нийгмий хүн судлаачдыг соёлын хүн судлалын нэгэн жижигхэн хэсэг буюу бүхэл цогц зүйлийн жаахан хэсгийг тасалж аван цогц байдлыг нь алдуулан судалдаг мэтээр буруу ойлгож байжээ (Wood 1997: 18). Америкийн хүн судлаачид Английн хүн судлаачдийг нийгмийн бүтэц тогтолцоо, үйл ажиллагаа гэсэн өнгөц, энгийн, амар хялбар зүйл судалдаг хэмээн тохуурхаж, харин өөрсдийн “соёлын хүн судлалаа” аливаа зүйлийн гүн гүнзгий утга мөн чанарыг судалдаг мэтээр ойлгоцгоож байсан гэдэг. Харин 1970 оноос хойш тэдний хоорондын ялгаа зөрөө арилж одоо бол харин ийм далд, өнгөцийн эсвэл бүхэл, тусгайгийн ялгаагүй гэдэг нь тодорхой болон нотлогдож эвлэрсэн байна. Хэдий тийм боловч одоо хэр хэрвээ хэн нэг нь энэ хоёрыг өөр гэж үзвэл “соёлын хүн судлал” хүмүүсийн мэдлэг, зан заншил, байгууллыг бүрэн цогц байдлаар судалдаг байхад “нийгмийн хүн судлал” бол харин нийгмийн харилцааны аль нэгэн тодорхой хэсгийг тухайлбал, шашныг, улс төрийг, эдийн засгийг, ураг төрлийг ч юмуу судалдаг (Wood 1997: 17) гэж ялгадаг байна. ==Монгол угсаатны зүй== Антропологи, этнологи, угсаатны зүй гэхчлэн харилцан адилгүй нэршиж тогтсон салбар ухаан Орос, Англи, Герман, Францад зэрэгцэн хөгжиж эхэлсэн байна. Этнологи болон угсаатны зүй гэдэг нэр томьёо л гэхэд 1820-оод он хүртэл франц хэлэнд орж ирээгүй байхад англи хэлэнд өмнө энэ үг мэр сэр хэрэглэгддэг байсан ч Оксфордын толь бичигт анх 1834 оноос орсон байна (Wood 1997: 157). Ингээд 20-р зууны эхнээс харь улс, үндэстний нийгэм, соёлыг судалдаг ухаан маань утга хэлбэр, чиг хандлагаа тогтоож эхлэн анхны хүн судлаачид, угсаатан судлаачид төрж эхэлжээ. Хэдий нэгэн зорилго чиглэлтэй адилхан ухаан байсан боловч өөр өөрийн бие даасан үүсэл хөгжлийн жамаараа ондоо ондоогоор нэрлэгдэх болсон байна. Үүнд, Герман, Франц, Орост янз бүрийн үндэстэн угсаатны судалгаа гэдэг утгаараа этнологи буюу ялангуяа Орост этнографи гэж нэрлэгдэх болжээ. 1950-аад оноос Монголд Оросоор дамжин дэлгэрч тэдний этнографи гэдэг нэр томьёо болон түүний Монгол орчуулга “[[угсаатны зүй]]” гэдэг үгийг бид мэдэх болсон. “Соёлын хүн судлал”, “нийгмийн хүн судлал” хоёр өнөөгийн өндөрлөгт ялгаа зөрөө бараг үгүй болон нэгэн салбар ухаан болохыг ихэнх судлаачид зөвшөөрсөн байхад харин “хүн судлал”, “угсаатны зүй” хоёр ингэтлээ ойртон нэгдэж чадаагүй гэж үзэж болно. Англи, Америкийн хүн судлалын уламжлалаас гадна этнологи буюу “угсаатан судлал”, этнографи буюу “угсаатны зүй” бие даан зарим талаар тусгай салбар ухаан болон Франц, Герман, Орос зэрэг орнуудад түлхүү хөгжиж байлаа. Антропологи, этнологи, этнографи анх ерөнхий чиг хандлага нь янз бүрийн үндэстэн угсаатнуудын нийгэм соёлыг судлах нэгэн зорилготой, нэгэн арга зүйтэй байсан хэдий ч сүүлрүүгээ зарим оронуудын уламжлал холдон хөндийрч тус тусдаа бие даасан шинжлэх ухаанууд болон хөгжжээ. Энэ нь магадгүй хэлний ялгаа зөрөөнөөс болсон байх магадлал өндөр юм. Англи, Америкийн антропологи нэгэн хэлээр зангилагдаж байхад Европын этнологи, этнографид ийм боломж байгаагүй нь тодорхой юм. Цаашилбал, Франц, Герман, Оросын этнологи, этнографи тус тусдаа өргөжин хөгжсөн бөгөөд энэ хэрээр ялгаа зөрөө нь улам ихэссэн байна. Оросын этнографи, хуучин зүүн Германы “ардын билигийг” бодвол Баруун Европ болон Францын этнологи (ethnologie) Англи, Америкийн антропологитой харилцаа холбоо ихтэй нэгэн онол, арга зүйг чамгүй хуваалцаж байсан нь энэ хоёр нэгэн дэг сургуулийн түүхэн хөгжлөөс илэрхий байдаг. Хамгийн энгийн баримт жишээг дурдвал Англи хэл дээр орчуулагдаад “хүн судлалын” тулгуур сурах бичигт ордог Герман, Францын хүн судлаачдын бүтээл олон байхад харин Оросын хүн судлаачдын орчуулагдсан бүтээл гэх зүйл харьцангуй цөөн байна. ==Этнологи болон антропологийн ирээдүйн чиг хандлага== Дүгнэж үзвэл, “угсаатны зүйн” цаашдийн чиг хандлагыг антропологи юмуу этнологи гэж нэрлэх нь зохимжтой гэдэг тодорхой юм. Харин эндээс алийг нь сонгож авах вэ гэдэг бол бидний дараагийн асуудал болж байна. 1995 оноос хойш этнологи гэсэн сонголт хийсэн нь зөв зүйтэй шийдэл байсан боловч бас дутагдалтай талууд нэлээд байна. Учир нь дэлхий дахинд этнологи гэдэг нэр томьёо улам шахагдаж антропологи гэдэг нь хүчтэй түрэн орж ирж байгаа нь олон жишээн дээрээс тодорхой байдаг. Этнологи гэдэг үг антропологи гэдэг утгаар хамгийн хүчтэй хэрэглэгдсээр ирсэн франц хэлтнүүд л гэхэд сүүлийн үед энэ хоёр нэр томьёог хосоор хэрэглэх эсвэл заримдаа дан антропологи гэж хэрэглэх тохиолдол нэлээд түгээмэл болоод байна. Тухайлбал, Францын энэ мэргэжлийн томоохон толь бичиг нь “Этнологи, антропологийн толь бичиг” (Dictionaire de l’ethnologie et de l’anthropologie 1991) гэх буюу голлон үздэг сурах бичиг нь “Нийгэм, соёлын антропологи” (Anthropologie sociale et culturelle 1992) гэсэн нэртэй байна. Түүнчлэн хэдий энэ хоёр нэр томьёо ялгаагүй нэгэн зүйлийг нэрлэж байгаа гэж ном сурах бичиг, нэр томьёоны толиудад санал нэгтэй хүлээн зөвшөөрөх боловч аль нэрийг нь хэрэглэж байна тэр дэг сургуулийг баримталж дэмжиж байна гэсэн санаа болдог. Тодруулбал, бид монголоор “соёлын хүн судлал” англиар cultural anthropology гэдэг нэрийг авч хэрэглэвэл дэлхийн хүн судаачид биднийг Америкийн, харин “нийгмийн хүн судлал” буюу social anthropology гэвэл Английн, этнологи (ethnology) гэвэл Францын дэг сургуулийг баримталж байгаагаа илэрхийлэхийн нэгэн хэлбэр болно. Дээрх хоёроос гадна бас нэгэн албан бус зөрөө ажиглагдаж байдаг. Олонх нийгэм-соёлын хүн судлаачдын хувьд Оростой шинжлэх ухааны хэлхээ холбоо зузаантай тухайлбал Монголд этнологи гэдэг нэр томьёо хэрэглэхэд нэгд, Францын бус харин Оросын дэг сургуулийг дагаж байна гэж хүлээн авах магадлал өндөр бөгөөд хоёрт, Орос, Монголд нэгэнтээ олон жил этнологи биш этнографи байсан гэдгийг мэдэх тул тэр утгаараа бидний шинэчлээд өгсөн этнологийг этнографи хэмээн хандсаар байх нь түгээмэл байдаг. Монголд өдий болтол байсан этнографи дээр суурилан этнологи, антропологийг цэгцтэй бүрэн бүтнээр нь хөгжүүлэхэд бид аль нэгэн их соёлын дэг сургуулийг сонгон дагах нь олон оронд байгаа энэ салбар ухааныг нэгтгэн ойртуулах гэсэн дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагыг сөрсөн хэрэг болохын сацуу дэндүү хязгаарласан, мөн манайх шиг бага улсад бодлогын хувьд ашиггүй, зөв зүйтэй сонголт биш юм. Түүнчлэн, нэгэнтээ шахагдан өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлэхийн тулд антропологи гэдэг үгийг хамт хэрэглэхдээ хүрээд байгаа этнологи гэдэг нэр томьёог хэрэглэх нь ч туйлын зөв шийдэл биш болж таарч байна. Харин түүний оронд нэгэнтээ дэлхийн олон оронд хүчтэй дэлгэрч байгаа олон улсууд хүлээн зөвшөөрч, танин мэдэж байгаа антропологийг авч хэрэглэх нь зөв зүйтэй юм. Ингэхдээ дангаар нь антропологи гэж хэрэглэвэл антропологийн салбар ухаанаас ялгарахгүй, тухйалбал биологийн антропологиос ялгагдахгүй болох тул түүнийг тодотгож “нийгэм-соёлын” гэдэг нэмэлтийг нь хамт хэрэглэх нь зүйтэй болов уу. Энэ нэрийн давуу тал нь нэгд, биднийг этнологи ялангуяа Орос, Монголд дангаараа байсан этнографитай хольж солихгүй; хоёрт, энэ нэр нь аль нэгэн дэг сургуулийг онцлоогүй олон улсад хэрэглэгдэж байгаа тул бидний уялдаа харилцаа олон улсын түвшинд уян хатан аль ч улсын энэ салбарын байгууллагатай харьцах боломжийг нээж өгнө; гуравт, нэгэнт дэлхий нийтийн хэл болж байгаа англи хэлээрх бүхий л үйл ажиллагаа, судалгаа шинжилгээнд ойртоно гэхчлэн олон зүйлийг дурдаж болно. ==Ном зүй== {{reflist|colwidth=35em}} <div class="references-small"></div> *Бадамхатан С. 2005. Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд, 3-р боть, Улаанбаатар: Монголын үндэсний түүхийн музей. *Barnard A., Spencer J. 1996. Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology (Нийгэм, соёлын хүн судлалын нэвтэрхий толь). London: Routledge. *Bonte P., Izard M. 1991. Dictionaire de l’ethnologie et de l’anthropologie (Этнологи, Антропологийн толь бичиг). Paris: Presses Universitaires de France. *Bulag, Uradyn E. 1998. Nationalism and Hybridity in Mongolia (Монгол дахь үндэсхэрхэг үзэл ба эрлийзжилт). Oxford: Clarendon. *Deliege R. 1992. Anthropologie sociale et culturelle (Нийгэм, соёлын хүн судлал). Bruxelles: De Boeck University. *Dostal, W., Gingrish, A. 1996. German and Austrian Anthropology. Barnard A., Spencer *J. нарын эмхэтгэсэн Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology дотор. London: Routledge. *Hendry J. 1999. An Introduction to Social Anthropology: Other People’s Worlds (Нийгмийн хүн судлалын удиртгал: Өөр хүмүүсийн ертөнц). London: Macmillan Press. *Kottak C. P. (1974) 2004. Anthropology: The Exploration of Human Diversity. Montreal: McGraw-Hill. *Leavitt, John. French Anthropology. 1996. Ethnography (Этногафи). Barnard A., *Spencer J. нарын эмхэтгэсэн Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology дотор. London: Routledge. *Лурье С.В. 1999. Историческая Этнология. Москва: Аспент Пресс. *Sanjek R. 1996. Ethnography (Этногафи). Barnard A., Spencer J. нарын эмхэтгэсэн Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology дотор. London: Routledge. *Садохин А. П., Грушевицкая Т.Г. 2000. Этнология. Москва: Высшая Школа. *Tishkov, Valery. 1996. Russian Anthropology. Barnard A., Spencer J. нарын эмхэтгэсэн Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology дотор. London: Routledge. *Wood P. W. 1997. Ethnography and Ethnology. T. Barfield-ийн эмхэтгэсэн The Dictionary of Anthropology (Хүн судлалын толь). Oxford: Blackwell Publishing. [[Ангилал:Антропологи]] [[Ангилал:Эволюци]] [[Ангилал:Шүүх эмнэлэг]] [[Ангилал:Угсаатны зүй]] [[Ангилал:Гүн ухааны антропологи]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар]] {{Sci-stub}} gq2r7vixyohkr74tdtadkzjwqxffeqg 0 25258 860306 782686 2026-06-28T05:44:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860306 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Вильям Галлас | image = [[Файл:William Gallas.jpg|250px]] | fullname = Вильям Эрик Галлас<ref name="List of Players">{{cite web | title = List of Players | url = http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf | publisher=FIFA | format = PDF | accessdate = 8 November 2010}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|8|17}}<ref name="PFA 226">{{cite book | last = Hugman | first = Barry J. | title = The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005 | publisher=Queen Anne Press | year = 2005 | page = 226 | isbn = 1852916656 }}</ref> | cityofbirth = [[Аньер-сюр-Сен]] | countryofbirth = {{flagicon|FRA}}[[Франц]] | height = {{convert|1.80|m|abbr=on}}<ref>{{cite news |title= William Gallas |url= http://www.williamgallas.net/en/biographie/presentation.asp |publisher= William Gallas |date= 31 May 2010 |accessdate= 31 May 2010 |archive-date= 22 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120322234944/http://www.williamgallas.net/en/biographie/presentation.asp |url-status= dead }}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Тоттенхэм Хотспур]] | clubnumber = 13 | youthyears1 = 1987–1992 | youthyears2 = 1992–1993 | youthyears3 = 1992–1994 | youthclubs1 = {{flagicon|FRA}}AVG Football | youthclubs2 = {{flagicon|FRA}}[[Расинг (хөлбөмбөгийн баг)|Расинг]] | youthclubs3 = {{flagicon|FRA}}[[INF Clairefontaine]] | years1 = 1995–1997 | years2 = 1997–2001 | years3 = 2001–2006 | years4 = 2006–2010 | years5 = 2010– | clubs1 = {{flagicon|FRA}}[[Кан (хөлбөмбөгийн баг)|Кан]] | clubs2 = {{flagicon|FRA}}[[Олимпик Марсель|Марсель]] | clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | clubs4 = {{flagicon|ENG}}[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] | clubs5 = {{flagicon|ENG}}[[Тоттенхэм Хотспур]] | caps1 = 34 | goals1 = 0 | caps2 = 85 | goals2 = 2 | caps3 = 159 | goals3 = 14 | caps4 = 101 | goals4 = 15 | caps5 = 32 | goals5 = 0 | nationalyears1 = 1997 | nationalyears2 = 1997–1998 | nationalyears3 = 2002–2010 | nationalteam1 = {{flagicon|FRA}}Англи<br /><small>(20-оос доош нас)</small> | nationalteam2 = {{flagicon|FRA}}Англи<br /><small>(21-ээс доош нас)</small> | nationalteam3 = {{flagicon|FRA}}[[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 0 | nationalcaps3 = 84 | nationalgoals3 = 5 | pcupdate = 22:00, 2011 оны 6 сарын 20 | ntupdate = 2010 оны 6 сарын 22 }} '''Вильям Эрик Галлас''' ({{lang-fr|William Eric Gallas}}, ''[[1977]] оны [[8 сарын 17|наймдугаар сарын 17-нд]] төрсөн'') нь [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Тоттенхэм Хотспур]] багийн тоглогч юм. Галлас эх нутгаасаа хөлбөмбөгийн замналаа эхлүүлсэн бөгөөд [[Англи]]йн [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багт [[2001]] оны тавдугаар сард 6.2 сая [[фунт стерлинг]]ээр ирж [[2006]] оныг хүртэл лигийн ''159'' тоглолтонд оролцож ''14'' гоол хийжээ. Харин [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багт дөрвөн жилийн гэрээгээр [[2006]] онд элсч ''10'' дугаарын өмсгөлтэйгээр гол тоглогч, багийн [[Ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]] болтлоо [[2010]] оныг хүртэл тоглосон юм. [[Тоттенхэм Хотспур]] багт [[2010]] оны [[8 сарын 20|наймдугаар сарын 20-нд]] шилжиж иржээ.<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11661_6325361,00.html|title=Redknapp confirms Gallas deal|first=James|last=Riach|publisher=Sky Sports|date=20 August 2010|accessdate=20 August 2010}}</ref> == Шагналууд == === Кан === *[[Францын хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лиг|Лиг 2]]: 1996 === Челси === *[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]: [[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]], [[2005–06 оны оны Премьер лиг|2005–06]] *[[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]]: [[2004–05 оны Хөлбөмбөгийн лигийн цом|2005]] *[[Коммунити Шиелд]]: 2005 == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == {{Commonscat|William Gallas|Вильям Галлас}} *[http://www.williamgallas.net/en/ Албан ёсны вэбсайт] *[http://www.tottenhamhotspur.com/players/first_team/williamgallas.html Профайл] Тоттенхэм Хотспур дахь *[https://web.archive.org/web/20051026105241/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique.php?cherche_joueur=gallas Вильям Галласын профайл] [[Францын хөлбөмбөгийн холбоо]]ны албан ёсны сайтад {{fr icon}} *{{soccerbase|17916|Вильям Галлас}} *{{nfteams|2490|Вильям Галлас}} *[https://web.archive.org/web/20121001170611/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~10951,00.html Вильям Галласын Премьер лигийн профайл] {{S-start}} {{S-sports}} {{Залгамжлал|өмнө=[[Тьерри Анри]]|албан_тушаал=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багийн ахлагч|он=2006–2008|дараа=[[Сеск Фабрегас]]}} {{S-end}} {{Navboxes colour |bg=gold |fg=navy |title= Шагналууд |list1= {{2002–03 оны Премьер лигийн Оны шилдэг баг}} {{2005–06 оны Премьер лигийн Оны шилдэг баг}} }} {{Navboxes colour |title= Францын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд |bg= #002395 |fg= white |bordercolor=#ED2939 |list1= {{Францын шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Францын шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Францын шигшээ багийн 2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Францын шигшээ багийн 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{Тоттенхэм Хотспур багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Галлас, Вильям}} [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Кан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] 08xnpm1p1cchf7yc0qj1g21v08wlwrh 0 27287 860329 837866 2026-06-28T10:30:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860329 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Кременчук | native_name = {{lang|uk|Кременчук}} | other_name = | native_name_lang = | settlement_type = Хот | image_skyline = File:Collage of Kremenchuk.jpg | imagesize = 250px | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Kremenchuk (1-1).svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of Arms of Kremenchuk.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | mapsize = 250px | map_alt = | map_caption = [[Полтава муж]] дахь байршил##Украин дахь байршил | pushpin_map = Украин Полтава муж#Украин | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|03|47|N|33|24|14|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Украин}} | subdivision_type1 = [[Украины мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Полтава муж]] | subdivision_type2 = [[Украины тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Кременчук тойрог]] | subdivision_type3 = [[Украины нийгэмлэгүүд|Нийгэмлэг]] | subdivision_name3 = [[Кременчук хотын нийгэмлэг]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1571 | founder = | named_for = | parts_type = [[Украины хотын дүүргүүд|Дүүргүүд]] | parts = | p1 = [[Автозаводский дүүрэг]] | p2 = [[Криуковский дүүрэг]] | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = [[Кременчук хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = Виталий Малецкий | total_type = | area_footnotes = | area_total_km2 = 96 | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = | elevation_m = 80 | population_total = 215271 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Украин дахь шуудангийн код|Шуудангийн дүүрэг]] | postal_code = 39600-39689<ref>{{cite web |url=https://www.angelfire.com/biz/Ukrainian/zip.html |title=Украины зип кодууд |work=[[Angelfire]]}}</ref> | area_code = 5366<ref>{{cite web |url=http://www.russia-ukraine-travel.com/phone-codes.html |title=Орос, Украин, ТУХН-ийн утасны кодууд |work=russia-ukraine-travel.com |access-date=2007-06-21 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114170127/http://www.russia-ukraine-travel.com/phone-codes.html |url-status=dead }}</ref> | area_code_type = | registration_plate = BI<ref>{{in lang|ru}} {{Webarchiv|url=http://www.autoonline.com.ua/news/index.php?id=591 |wayback=20151117031554 |text=How new plates are decoded |archiv-bot=2026-06-28 10:30:21 InternetArchiveBot }} ''www.autoonline.com.ua''</ref> | website = {{URL| http://www.kremen.gov.ua/}} | footnotes = | blank1_name = | blank1_info = }} [[File:Dnieper River from Kryukivs'kyi bridge in Kremenchuk, Ukraine.jpg|thumb|250px|Хотын дундуур урсах [[Днепр мөрөн]]]] '''Кременчук''' ({{lang-uk|Кременчу́к}}) нь төв [[Украин]]ы [[Полтава муж]]ийн аж үйлдвэрийн чухал ач холбогдолтой [[хот]] юм. [[Кременчуг тойрог|Кременчуг тойргийн]] засаг захиргааны төв болох тус хот нь [[Днепр мөрөн|Днепр мөрний]] эрэг дээр оршино. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Украины хот}} [[Ангилал:Полтава мужийн суурин]] [[Ангилал:Днепр мөрний суурин]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]] 5ofzwji2scgmwd1sq3xweed0dslvcl5 0 33808 860272 773780 2026-06-27T12:54:00Z Enkhsaihan2005 64429 860272 wikitext text/x-wiki {{Short description|Highest court in the judicial system of Mongolia}} {{Инфобокс дээд шүүх |court_name = Монгол Улсын Дээд Шүүх | image = Supreme Court of Mongolia Emblem.jpg | imagesize = 180px | established = 1927 | jurisdiction = [[Монгол]] | location = [[Улаанбаатар]] | type = Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөл танилцуулсны дараа [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн томилно | authority = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | website = [https://www.supremecourt.mn/ www.supremecourt.mn] | chiefjudgetitle = Дээд Шүүхийн Ерөнхий Шүүгч | chiefjudgename = Цэндийн Цогт | termstart = 2026 оны 6 сарын 15-наас }} {{Монгол улсын улс төр}} 1206 оны Улаан Барс жил их эзэн Чингис хаан “[[Их Засаг|Их засаг]]” хуулийг мутарлан улмаар бичгийн их хүн [[Шихихутуг]] улсын их заргач цол хэргэм хүртээн, Шүүх цаазны хэргийг эрхлүүлж байсан. == Түүх == Эрт дээр үеэс Монгол Улсад '''“Их засаг”, “Халх журам”''' зэрэг олон арван хууль үйлчилж байсан бөгөөд тухайн үеийн шүүхийн үйл ажиллагааг тод харуулсан “Халх журам” хууль нь Улсын төв номын санд гар бичмэл эх хувиараа хадгалагдаж байна. Энэ хуулийн дагуу 1820-1913 он хүртэл буюу 93 жилийн турш шийдсэн хэргүүдийн түүвэр болох '''“Улаан хацарт”''' хэмээх бүтээл Монголын шүүхийн түүхэнд онцгой байр эзэлдэг. Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн ялсан 1911 оноос Богд хаант Монгол Улсад хууль цаазны 63 бичиг баримт батлагдсанаар бие даасан '''Ариусган шүүн гэсгээх газар''' байгууллагджээ. === Ардын хувьсгалаас хойш === 1921 онд Ардын хувьсгал ялснаар Монгол орны төр, нийгэм, эдийн засгийн бүтцэд үндсэн өөрчлөлт гарсан нь БНМАУ-д Ардын шүүх үүсэх эх суурь тавигджээ. 1921 оны 3 дугаар сард '''Дотоод яаманд “шүүн таслах хэлтэс'''”, мөн оны 7 дугаар сард '''Шүүх явдлын яам''', орон нутагт “зарга шийтгэх түр хэлтэс”, Засгийн газрын дэргэд “түр цагийн шүүх” нь орчин цагийн шүүх бүрэлдэн тогтох анхдагч болжээ Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүдийн 1926 оны 4 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 15 дугаар, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 21 дүгээр хурлаас '''“Аливаа шүүн таслах газруудыг шинэчлэн байгуулах тухай дүрэм”'''-ийг баталж 5 аймаг, 3 хот, 71 хошуунд анхан шатны шүүхийг байгуулах тухай шийдвэр гарчээ. Засгийн газрын гишүүдийн 1926 оны 12 дугаар сарын 24- ний 48 дугаар хурлаас '''Улсын Дээд шүүхийг''' байгуулж , 1927 оны 1 дүгээр сарын 1- ний өдрөөс эхлэн ажиллуулахаар тогтоосон бөгөөд Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1927 оны 1 дүгээр сарын 7- ны өдрийн тогтоолоор '''Улсын Дээд шүүх'''ийн байгуулсныг баталсан юм . 1940 оны БНМАУ-ын Үндсэн хуульд зааснаар '''Улсын Дээд шүүх таслах газар''' нь тус улсын шүүн таслах дээд байгууллага болохын хувьд шүүн таслах ажиллагаанд хяналт тавьж, шүүхийн нэгдмэл бодлого хэрэгжүүлэх үүрэгтэй болсон. Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1949 оны 8 дугаар сарын 6-ны өдрийн 9 дүгээр зарлигаар “Шүүхийн зохион байгуулалтын тухай” анхны системчлэгдсэн хуулийг баталсан. Энэ хуулиар Улсын Дээд шүүх нь: * Улсын Дээд шүүхийн Бүгд хурал * Улсын Дээд шүүхийн тэргүүлэгчид; * Эрүүгийн хэрэг эрхэлсэн коллеги; * Иргэний хэрэг эрхэлсэн коллеги; * Цэргийн коллеги гэсэн зохион байгуулалтын бүтэцтэй болсон байна. === 1960 оноос хойш === 1960 оны БНМАУ-ын [[Үндсэн хууль]] , БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1978 оны 12-р сарын 25-ны өдрийн 302 дугаар зарлигаар батлагдсан “БНМАУ-ын Шүүхийн байгууламжийн хууль”-иар БНМАУ-ын шүүхийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх мөн болохыг тодорхойлсон ба “БНМАУ-ын Дээд шүүх нь БНМАУ-ын бүх шүүхийн байгууллагын ажлыг удирдаж, шүүн таслах үйл ажиллагаанд хяналт тавих ” чиг үүрэгтэй болжээ. === 1990 оноос хойш === БНМАУ-ын Бага Хурлын 1990 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдрийн 5 дугаар тогтоолоор БНМАУ-ын Дээд шүүхийн бүрэлдэхүүнийг: БНМАУ-ын Дээд шүүхийн дарга; БНМАУ-ын Дээд шүүхийн нэгдүгээр орлогч дарга бөгөөд Эрүүгийн хэрэг эрхэлсэн шүүх коллегийн дарга; БНМАУ-ын Дээд шүүхийн орлогч дарга бөгөөд Иргэний хэрэг эрхэлсэн шүүх коллегийн дарга; БНМАУ-ын Дээд шүүхийн Аж ахуйн хэрэг эрхэлсэн шүүх коллегийн дарга; БНМАУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн коллегийн дарга; БНМАУ-ын Дээд шүүхийн гишүүн; БНМАУ-ын Дээд шүүхийн ардын төлөөлөгч байхаар тус тус тогтоосон. === 1992 оноос хойш === 1992 оны Монгол Улсын Үндсэн хуульд төрийн эрх мэдлийг тэнцвэртэй хуваарилан хэрэгжүүлэх зарчмыг тунхаглан баталгаажуулж, шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч цорын ганц байгууллага нь хараат бус, бие даасан шүүх болохыг хуульчилж өгсөн юм. Үүнээс хойш Монгол Улсын шүүхийн тогтолцоо эдүгээ 2 дахь өөрчлөлтийг даван туулж хөгжлийн улам боловсронгуй хэлбэрийг сонгон авч үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Нийгэм, эдийн засгийн шинэ харилцаа, Үндсэн хуулийн заалтыг амьдралд хэрэгжүүлэх үүднээс орчин үеийн шүүхийн бүтэц, зохион байгуулалт, шинээр үүсэн бий болсон харилцааг зохицуулах эрхийн шинэ хэм хэмжээ болох “Шүүхийн тухай хууль”-ийг 1993 онд батлан гаргасан нь нийгэм, эдийн засгийн цоо шинэ харилцаанд нийцүүлэн шүүхийн бүтэц, үйл ажиллагааг шинэчлэхэд ач холбогдолтой болсон юм. === 1993-2002 оноос хойш === Монгол Улсын Шүүхийн тогтолцоо нь 1993-оноос 2002 оны 9-р сарын 1-ний өдөр хүртэл хугацаанд: Анхан шатны буюу сум, сум дунд, дүүргийн шүүх; Давж заалдах, хяналтын шатны буюу аймаг, нийслэлийн шүүх; Давж заалдах, хяналтын шатны буюу Дээд шүүхээс бүрдэж байсан. Монгол Улсын Дээд шүүх нь Ерөнхий шүүгч, Эрүү, Иргэний хэргийн танхимын тэргүүн шүүгч, шүүгч 14, нийт 17 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байв. === 2002 оноос хойш === 2002 онд шинээр батлагдсан Шүүхийн тухай хуулиар Монгол Улсын Шүүхийн тогтолцоо нь: * Анхан шатны буюу сум, сум дунд, дүүргийн шүүх; * Давж заалдах шатны буюу аймаг, нийслэлийн шүүх; * Хяналтын шатны буюу Дээд шүүхээс бүрдэх болсон. Монгол Улсын Дээд шүүх нь Ерөнхий шүүгч,·Эрүүгийн хэргийн Танхимын тэргүүн, Иргэний хэргийн Танхимын тэргүүн,·Захиргааны хэргийн Танхимын тэргүүн·болон 13 шүүгч, нийт 17 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр шүүн таслах үйл ажиллагаа явуулж байна. === '''2013 оноос хойш''' === '''2013 оны шинээр батлагдсан Шүүхийн тухай хууль, Шүүхийн байгуулах тухай хуулиар Монгол Улсын Шүүхийн тогтолцоо нь:''' Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийг Монгол Улсын дээд шүүхээс салгаж тусдаа бие даасан байгууллага болгосноор Монгол улсад шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах институцийн баталгааг бүрдүүлсэн. Тус хуулиар Монгол Улсын дээд шүүхийн шүүгчийн орон тоог нэмэгдүүлснээр Ерөнхий шүүгч,·Эрүүгийн хэргийн Танхимын тэргүүн, Иргэний хэргийн Танхимын тэргүүн,·Захиргааны хэргийн Танхимын тэргүүн·болон 21 шүүгч, нийт 25 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр шүүн таслах үйл ажиллагаа явуулж байна. 2013 оны Шүүх байгуулах тухай хуулиар Монгол Улсын анхан болон давж заалдах шатны шүүхийг эрүү, иргэн, захиргааны хэргийн төрлөөр дагнан байгуулж, тэдгээрийн байршил нутаг дэвсгэрийн харьяаллыг 2-3 аймгийн дунд нэг байхаар тойргийн зарчмаар байгуулсан нь шүүгч илүү мэргэшиж, энэ нь шийдвэрийн чанарт нөлөөлөн улмаар зөрчигдсөн эрхээ хамгаалуулахаар шүүхэд хандсан иргэдийн эрх ашигт бүрнээ нийцэж, иргэний шударга шүүхээр шийдүүлэх эрх хэрэгжихийн нэг үндэс болсон. Шүүх байгуулах тухай хуулиар анхан болон давж заалдах шатны шүүхүүдийг нутаг дэвсгэрийн нэрээр биш, дэс дугаараар нэрлэхээр болжээ. '''2015 онд Шүүх байгуулах тухай хуулийг шинэчлэн баталсан.''' Энэхүү шинэчлэлтээр 2013 оны Шүүх байгуулах тухай хуулийн дагуу шүүхийг дэс дугаарлан нэрлэж байсныг халж Баянгол, Сонгинохайрхан, Хан-Уул ДЭХАШШ; Баянзүрх, Чингэлтэй, Сүхбаатар ДИХАШШ; ДЗШШ-ийг Дорнод, Хэнтий, Сүхбаатар АЭХДЗШШ гэх зэргээр нэршлийг нь өөрчлөн хуульчилсан. Мөн сум дундын шүүхүүдийг эрүү, иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны төрлөөр нь дагнан байгуулснаараа өмнөх хуулиудаасаа онцлогтой болсон. === '''2021 оноос хойш''' === '''2021 оны шинээр батлагдсан Шүүхийн тухай хуулиар''' Уг хуулиар Монгол Улсын дээд шүүх нь дэргэдээ сургалт судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнтэй болж, 2 жил тутамд нэг удаа Шүүхийн ерөнхий зөвлөлтэй хамтран нийт шүүгчийн чуулганыг зохион байгуулдаг болсон. Мөн хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцэх эсэхийг эхлээд танхимын нийт шүүгчийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж шийдвэрлэдэг болсноороо онцлог юм. Дээрх хуулийн дагуу 2021 онд Монгол Улсын дээд шүүх нь дэргэдээ сургалт судалгаа мэдээ мэдээллийн хүрээлэнг байгуулснаар олон улсын эрх зүйн харьцуулсан судалгаа, шүүгч нарт зориулсан сургалт, мэдээллийг хангаж ажиллах чиг үүрэгтэйгээр байгуулагдаж, өнөөдрийг хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Онцлох зүйл нь анхан болон давж заалдах шатны шүүгч нараас сонгон шалгаруулж, богино хугацаагаар судлаач шүүгч нарыг бэлтгэн, мэдлэг чадварыг чадавхжуулж байна.    == Шүүх байгууллагын бүтэц ба өөрчлөлт == Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийг Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн дүгнэлт, ардчилал хөгжсөн орнуудын мэргэжилтнүүдийн зөвлөмжид үндэслэн Шүүхийн тухай шинэ хуулийн дагуу Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч тэргүүлэх болсон нь шүүхийн удирдлага зохион байгуулалтыг улс төрөөс ангид байлгах чухал алхам юм. Анхан болон давж заалдах, хяналтын шүүхүүд нь шүүх эрх мэдлийг шат шатандаа бие даан хэрэгжүүлэх, тэдний шийдвэр нь гармагцаа хүчин төгөлдөр болохоор хуульчилсан нь шүүх тус бүрийн бие даасан байдлыг баталгаажуулсан арга хэмжээ болсон. Улсын Дээд шүүхийн шүүгчид, аймаг, нийслэлийн шүүхийн Ерөнхий шүүгч нар доод шатны шүүхийнхээ шийдвэрт эсэргүүцэл бичиж, шийдвэрийнх нь бие даасан байдлыг хөндөж ирсэн хуучин зохицуулалтыг халсан. Ерөнхий шүүгч хэрэг, маргааныг хуваарилдаг байсан хуучин тотолцоог өөрчилж, хэрэг хуваарилах журмыг жилийн эхэнд ”Шүүгчдийн зөвлөлгөөн”-өөр урьдчилан шийдвэрлэдэг болсон ба “Шүүгчдийн зөвлөл” зэрэг шүүгчдийн өөрийгөө удирдах байгууллагыг буй болгосон нь шүүгч нарт Ерөнхий шүүгч, шүүхийн албан тушаалтнаас үзүүлэх нөлөөллийг багасгахад чиглэсэн шинэ зохицуулалт нэвтрүүлсэн юм. Нийслэлийн шүүхэд иргэн, эрүүгийн хэргийн·танхим байгуулсан нь шүүн таслах ажиллагааны менежментийг сайжруулахад чиглэсэн арга хэмжээ болсон. Шүүх эрх мэдлийн болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагыг харилцан тэнцвэртэй байлгах, гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагын үйл ажиллагаанд хуулиар тогтоосон хэмжээ хязгаарын дотор шүүхийн хөндлөнгийн хяналтыг хэрэгжүүлэх эрх мэдэл бүхий Захиргааны хэргийн шүүх 2004 оны 6 дугаар сарын 1-нээс захиргааны хэргийн шүүн таслах ажиллагааг эрхлэн явуулж байна. === '''Монгол Улсын Дээд шүүхийн бүрэн эрх''' === Улсын дээд шүүх Монгол Улсын шүүхийн дээд байгууллага бөгөөд хяналтын шатны шүүх юм. Улсын дээд шүүх шүүн таслах ажиллагааны төрлөөр хэрэг, маргааныг хянан шийдвэрлэх эрүү, иргэн, захиргааны хэргийн зэрэг дагнасан танхимтай, Ерөнхий шүүгч, хорин дөрвөн шүүгчээс бүрдэх ба Ерөнхий шүүгч, шүүгч нь эрүү, иргэн, захиргааны хэргийн танхимын аль нэгд харьяалагдана. Улсын дээд шүүх давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэрийг хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу хянан үзэх замаар хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангана. Улсын дээд шүүхийн тогтоолд үг, үсэг, тооны зэрэг техникийн шинжтэй алдаа гарсан бол танхимын шүүх бүрэлдэхүүн хуралдаж, залруулга хийж болно. '''''Улсын дээд шүүх шүүн таслах ажиллагааны талаар дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:''''' # хуулиар тусгайлан харьяалуулсан тохиолдолд хэрэг, маргааныг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэх; # хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу давж заалдах шатны шүүх анхан шатны журмаар шийдвэрлэсэн хэргийг давж заалдах журмаар хянан хэлэлцэх; # хуульд заасан үндэслэлээр Улсын дээд шүүхийн танхимын шүүх бүрэлдэхүүн хүрэлцэхгүй болсон тохиолдолд шүүх бүрэлдэхүүнийг томилох; # хуулиар харьяаллыг нь тогтоогоогүй эрх зүйн маргааны хэргийн харьяаллыг тогтоох; # Улсын дээд шүүх хууль хэрэглээний нэгдмэл байдлыг хангах зорилгоор давж заалдах шатны шүүхийн магадлалыг дараах тохиолдолд хяналтын журмаар хянан шийдвэрлэх: а. шүүхийн хууль хэрэглээний зөрүүг арилгах; б. хуулийг Улсын дээд шүүхийн тогтоол, тайлбараас өөрөөр хэрэглэсэн; в. хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой зөрчил гаргасан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн. г. эрх зүйн шинэ ойлголт, эсхүл хууль хэрэглээг тогтооход зарчмын хувьд нийтлэг ач холбогдолтой. '''''Улсын дээд шүүх шүүн таслах ажиллагаанаас бусад асуудлаар дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:''''' # хуульд тусгайлан заасан тохиолдолд Улсын дээд шүүхэд хэрэг, маргааны төрлөөр дагнасан танхим байгуулах, бүрэлдэхүүнийг батлах; # давж заалдах шатны шүүхэд шүүн таслах ажиллагааны төрлөөр дагнасан танхим байгуулах асуудлыг тухайн шүүхийн Зөвлөгөөний саналыг үндэслэн хэлэлцэж, шийдвэрлэх; # хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам болон шүүхийн үйл ажиллагаа, эрх зүйн байдалтай холбогдсон хууль тогтоомжийн төслийн талаарх саналаа хууль санаачлагчид хүргүүлэх, бусад хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох саналаа хууль санаачлагчид уламжлах; # шүүхийн шийдвэр, практикт үндэслэн Монгол Улсын Үндсэн хуулиас бусад хуулийг зөв хэрэглэх талаар албан ёсны тайлбарыг танхимын саналыг үндэслэн гаргах бөгөөд тайлбарыг тогтмол нийтлэх; # хууль, түүнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах талаар Үндсэн хуулийн цэц, Улсын ерөнхий прокуророос шилжүүлсэн асуудлыг хянан шийдвэрлэх; # Монгол улсын шүүхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/ хуулийн 73.2-т заасан Ерөнхий зөвлөлийн саналын дагуу, эсхүл мөн хуулийн 6.4-т заасан саналыг хэлэлцэж үндэслэлтэй гэж үзвэл Үндсэн хуулийн цэцэд хүсэлт гаргах; # Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнд нэр дэвшүүлэх, эгүүлэн татах хуульд заасан үндэслэл бий болсноос хойш 30 хоногийн дотор санал гаргах; # улс төрийн намыг бүртгэх, бүртгэхээс татгалзах, идэвхгүй болон идэвхтэйд тооцох, татан буулгах, тамга тэмдгийн хяналтын, регистрийн, хувийн хэргийн дугаар, гэрчилгээ олгох, хүчингүй болгох, эдгээртэй холбогдсон бүртгэл болон намын нэрийн сан хөтлөх, лавлагаа олгох; # хүний сэтгэцэд учирсан хор уршгийг арилгах, нөхөн төлүүлэх төлбөрийг тогтоохдоо харгалзан үзэх нөхөн төлбөрийн жишиг аргачлалыг Иргэний хууль, шүүхийн шийдвэр, практикт үндэслэн батлах; # хуульд заасан бусад бүрэн эрх. # давж заалдах шатны шүүх хуралдаанд бэлтгэх ажлын бүрдэл, хугацааны хуваарилалт, дарааллыг тогтоох, бэлтгэл хуралдаан хийх журмыг хэлэлцэж, батлах. '''''Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаан''''' Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаанаар Монгол улсын шүүхийн тухай /шинэчилсэн найруулга/ хуульд заасны дагуу Улсын дээд шүүхийн танхимын шүүх бүрэлдэхүүн хүрэлцэхгүй болсон тохиолдолд шүүх бүрэлдэхүүнийг томилох, хуулиар харьяаллыг нь тогтоогоогүй эрх зүйн маргааны хэргийн харьяаллыг тогтоох, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам болон шүүхийн үйл ажиллагаа, эрх зүйн байдалтай холбогдсон хууль тогтоомжийн төслийн талаарх саналаа хууль санаачлагчид хүргүүлэх, бусад хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох саналаа хууль санаачлагчид уламжлах асуудлуудыг тус тус хэлэлцэн шийдвэрлэж, тогтоол гаргана. Нийт шүүгчийн хуралдаанд нийт шүүгчийн гуравны хоёроос доошгүй нь оролцсон бол хуралдааныг хүчинтэйд тооцох ба асуудлыг нийт шүүгчийн олонхын саналаар шийдвэрлэнэ. Тус хуралдааныг Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, эсхүл түүний албан үүргийг нь орлон гүйцэтгэж байгаа Улсын дээд шүүхийн танхимын тэргүүн даргалах бөгөөд хуралдаан дэгээ өөрөө тогтооно. === '''Монгол Улсын Дээд шүүхийн Тамгын газрын бүтэц, зохион байгуулалт''' === Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийн 1996 оны 11 дүгээр сарын 29-ний 53 дугаар тогтоолоор Монгол Улсын Дээд шүүхийн өдөр тутмын хэвийн үйл ажиллагааг хангах үүрэгтэй Тамгын  хэлтсийг байгуулж, 2 алба болон шүүхийн судалгааны төв бүтцийг тогтоож,  нийт 51 орон тоотойгоор баталжээ. Үүнээс хойш Монгол Улсын дээд шүүх нь 2005, 2013, 2022 онуудад бүтэц, зохион байгуулалтад өөрчлөлт оруулж, орон тоогоо нэмжээ. '''Одоогийн бүтэц, зохион байгуулалт:''' Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн 2022 оны 1-р сарын 20-ны өдрийн 11 дүгээр тогтоолоор Монгол Улсын Дээд шүүхийн Тамгын газар нь Тамгын дарга, 5 хэлтэс, 4 албатай болж өөрчлөгдсөн байна. Үүнд: - Монгол Улсын Дээд шүүхийн Тамгын газрын дарга   -Захиргаа, удирдлагын хэлтэс -Хэргийн хөдөлгөөний удирдлагын хэлтэс -Шүүхийн практик судлалын хэлтэс -Хэвлэл, мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтэс -Санхүү, нийтлэг үйлчилгээний хэлтэс -Ерөнхий шүүгчийн ажлын алба -Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны алба -Дотоод аудитын алба -Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний алба [[Ангилал:Монголын шүүх|Дээд Шүүх]] [[Ангилал:Улсын дээд шүүх]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар|Дээд Шүүх]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|Дээд Шүүх]] [[Ангилал:1926 онд байгуулагдсан]] fupdfgk6y6cxbu6kv85lzarnmnmdkss 0 34774 860304 860059 2026-06-28T05:30:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860304 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k 0 35393 860323 819755 2026-06-28T09:26:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860323 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Иммануэл Пастрэйч | image = Emanuelpastreich.jpg | birth_name = Emanuel Pastreich | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1964|10|7}} | birth_place = Америк, [[Теннесси]], [[Нашвилл]] | alma_mater = [[Иелийн их сургууль]] (BA)<br>[[Токиогийн их сургууль]] (MA)<BR>[[Харвардын их сургууль]] (PhD) | occupation = | website = http://circlesandsquares.asia/ Circles and Squares Home }} '''Иммануэл Пастрэйч''' ({{lang-en|Emanuel Pastreich}})<ref>{{Cite web |url=http://circlesandsquares.asia/bio/ |title=Names taken from Circles and Squares blog run by Emanuel Pastreich (2012-11-19). |access-date=2013-08-20 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521020059/http://circlesandsquares.asia/bio/ |url-status=dead }}</ref> Америкийн Теннесси муж улсын Нашвилл хотоос гаралтай судлаач ба Солонгост голчлон ажилладаг. ГёнгХие Их Сургуулийн Олон Улсын Сургуулийн профессор<ref name="kyungheebio1">{{cite web |url=http://kic.khu.ac.kr/faculty/faculty_experience.asp?pEmployeeNo=95&pPageNo=3&pListSize= |title=Faculty & Staff Homepage, College of International Studies, Kyung Hee University |publisher=Kyung Hee University |date= |accessdate=April 11, 2013}}</ref><ref name="kyungheebio2">{{cite web |url=http://kic.khu.ac.kr/files/board/&#91;1&#93;CV_PASTREICH.pdf |title=Kyung Hee PDF CV of Emanuel Pastreich |publisher=Kyung Hee University |date= |accessdate=April 11, 2013 |archive-date=Нэгдүгээр сар 7, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107005839/http://kic.khu.ac.kr/files/board/&#91;1&#93;CV_PASTREICH.pdf |url-status=dead }}</ref>, Азийн институтийн эрхлэгчийн үүрэгт ажлыг эрхэлдэг ба Зүүн Азийн сонгодог уран зохиол<ref>{{cite web |url=http://www.princeton.edu/eap/events_archive/viewevent.xml?id=150 |title=The Reception of Chinese Vernacular Narrative in Korea and Japan, Emanuel Pastreich, Kyung Hee University |publisher=Princeton University East Asian Studies Program |date=2012-10-01 |accessdate=2012-11-30}}</ref><ref>{{cite web |url=http://eastasianstudies.research.yale.edu/events.php?timestamp=2012-10-3 |title=East Asia Colloquium Series: The Observable Mundane: The Reception of Chinese Vernacular Narrative in Korea and Japan |publisher=Yale University, The Council on East Asian Studies |date=2012-10-03 |accessdate=2012-11-30}}</ref><ref>{{cite web |first=Woo-young |last=Lee |url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110626000290 |title=U.S. scholar explores Asian literature |publisher=Korea Herald |date=July 26, 2011 |accessdate=2012-11-01 |archive-date=2013-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005023157/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110626000290 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Emanuel Pastreich |year=1999 |title=An alien vernacular: Okajima Kanzan’s popularization of the Chinese vernacular novel in eighteenth-century Japan |journal=SJS |volume=11 |issue=2 |pages=39–49 |publisher= |doi= |pmid= |pmc= |url=http://www.chinajapan.org/articles/11.2/11.2pastreich39-49.pdf |accessdate=2012-11-03}}</ref> зэрэг орчин цагийн олон улсын харилцаа, шинжлэх ухаан техникийн талаарх судалгаа, бодлого боловсруулалтын ажлыг эрхэлж байна.<ref name="asiatimesonline">{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Korea/NL01Dg01.html |title=A new kind of scholar breaks ground in Korea |last=Arvind |first=Subadra |date=2012-12-01 |publisher=Asia Times Online |accessdate=2012-12-02 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325132727/http://www.atimes.com/atimes/Korea/NL01Dg01.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.futureconference.or.kr/bs/content.php?co_id=KeynoteSpeech |title=Research, Innovation, Start-up and Employment (RISE) Keynote Speakers |publisher=Korean Ministry of Science, ICT, and Future Planning |date=21-22 May 2013 |accessdate=7 May 2013 |archive-date=29 Аравдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184922/http://www.futureconference.or.kr/bs/content.php?co_id=KeynoteSpeech |url-status=dead }}</ref> ==Гарал== Пастрэйч 1983 онд Америкийн Сан Франциско мужийн Ловелл ахлах сургуулийг дүүргэсэн ба Иелийн их сургуульд Хятадын уран зохиол судлал чиглэлээр суралцахын зэрэгцээ 1987 онд<ref>{{Cite web |url=http://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/yale-diploma.jpg |title=B.A. degree at Yale taken from Circles and Squares blog run by Emanuel Pastreich (2012-11-13). |access-date=2013-08-20 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309234323/https://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/yale-diploma.jpg |url-status=dead }}</ref> 1 жилийн турш Тайванийн Улсын Их Сургуульд<ref>{{Cite web |url=http://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/taida-id.jpg |title=Study abroat at National Taiwan University taken from Circles and Squares blog run by Emanuel Pastreich (2012-11-15). |access-date=2013-08-20 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309215600/https://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/taida-id.jpg |url-status=dead }}</ref> суралцсан. Их сургуулиа төгсөөд шууд Японы Токиогийн их сургуульд элсэн орсон ба 1991 онд харьцуулсан уран зохиол сэдвээр судалгааны ажлаа хамгаалсан болно<ref>{{Cite web |url=http://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/tokyo-diploma.jpg |title=M.A. degree at Tokyo taken from Circles and Squares blog run by Emanuel Pastreich (2012-11-30). |access-date=2013-08-20 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305210255/https://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/tokyo-diploma.jpg |url-status=dead }}</ref>. Токиогийн их сургуульд бүх хичээлээ япон хэлээр суралцан дүүргэсэн ба дипломын ажлаа ч япон хэлээр гүйцэтгэсэн. Магистрын дипломын ажлаа XIX зууны уран зохиолч Таномүра Чикүдэний тухай бичжээ. 1992 онд Америкт эргэн очоод Харвардын Их Сургуульд Зүүн Азийн Хэл Уран Зохиол Судлалын чиглэлээр докторын ангид элсэн оржээ.<ref>{{cite book |last1=Shin |first1=Gi-wook |last2=Robinson |first2=Michael |year=2001 |title=Colonial Modernity in Korea |url=http://books.google.co.kr/books?id=JMVgNnkZXAQC&pg=PA441&lpg=PA441&dq=%22emanuel+pastreich%22+Harvard&source=bl&ots=7gyCZ0pWK1&sig=FseWYkTmkpE_8ZYHdlKh7Ow9PLo&hl=en&sa=X&ei=26OcUPq2MayaiQfD44GYAg&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=2012-11-09 |page=441 |quote=See Emanuel Pastreich, "The Reception of Chinese Vernacular Narrative in Korea and Japan" (PhD diss., Harvard University, 1997), pp. 49-52 |ISBN=0674005945}}</ref> 1998 онд төгсөөд Иллиной Их Сургуулийн Зүүн Азийн Хэл, Соёл судлалын тэнхимийн дэд профессороор ажилласан.<ref name="dailyillini">{{cite web |url=http://www.dailyillini.com/news/article_78f008f8-cebe-5d98-b018-61f826d74ab2.html |title=Debate about North Korea reaches students, faculty |last=Mellen |first=Brian |date=17 July 2006 |publisher=Daily Illini |accessdate=2012-11-13}}</ref><REF name> {{cite web |url=http://acdis.illinois.edu/aboutacdis/profile.html%26pid%3D115 |title=Contact Information: Emanuel Pastreich |publisher=ACDIS, University of Illinois |accessdate=2012-11-13 |archive-date=2016-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528010854/http://acdis.illinois.edu/aboutacdis/profile.html%26pid%3D115 |url-status=dead }} </ref> Дараа нь Жорж Вашингтон Их Сургуульд<ref name="dailyillini" />-д <ref name="Yalejournal">{{cite journal |last=Simon |first=Ian D. |year=2011 |title=Plans of Mice and Men: From Bench Science to Science Policy |journal=Yale J. Biol. Med. |volume=84 |issue=3 |pages=237–242 |publisher=Yale University |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3178853/ |accessdate=2012-11-14}}</ref> багшилж байгаад ГёнгХие Их Сургуулийн Олон Улсын Сургуульд дэд профессороор ажиллаж байв.<ref name="kyungheebio1" /><ref name="kyungheebio2" /> ==Солонгост эрхэлсэн ажлын таницуулга== Пастрэйч 2007 оноос хойш хоёр жилийн турш ЧүнгНам аймгийн засаг даргын зөвлөхөөр ажилласан ба Чүнгнам аймгийн олон улсын харилцаа, хосолмол соёлын бодлого зэрэгт асуудлууд дээр зонхилж ажилласан.<ref>{{cite web |url=http://www.dtnews24.com/news/articleView.html?idxno=55551 |title={{lang|ko|출범 1년 충남지사 정책특보단 '허 와 실':일부 특보에 성과 편중돼 연장 운영 재고 여론.."점검 우선"}} |last=Ji |first=Sang-hyun |date=2008-06-09 |publisher=DT News |accessdate=2012-11-13}}</ref> Үргэлжлүүлэн ДэДог судалгааны төв хүрээлэнгийн мэргэжилтэн,<ref>{{cite web |url=http://www.etnews.com/news/nationland/2249034_1495.html |title={{lang|ko|IASP 세계사이언스파크총회 D-4 대덕특구, 최종 준비 구슬땀}} |date=19 May 2010 |publisher=ETN News |accessdate=2012-11-13 |quote={{lang|ko|솔브리지 국제대학 엠마뉴엘 페스트라이쉬 교수, TP협의회 이진옥 회장, 충남TP 김학민 원장, 전경련 장국현 고문 등이다...}} |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004230311/http://www.etnews.com/news/nationland/2249034_1495.html |url-status=dead }}</ref> Тэчон аймгийн ГуангЁг хотын хөрөнгө оруулалтын зөвлөл, Куанжү хотын Глобалчлалын зөвлөл, биологи судлалын хүрээлэн, геологи судлалын хүрээлэн, стандарт судлалын хүрээлэн, КАЙСТ технологийн магистрант зэрэг судалгааны ажлуудыг гүйцэтгэсэн болно.<ref>{{Cite web |url=http://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/daejeon-city-advisor-2010.jpg |title=2010.10.07 Appointment to Committee on City Administration for Daejeon Metropolitan City from Circles and Squares blog run by Emanuel Pastreich (2012-11-13). |access-date=2013-08-20 |archive-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014073114/https://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/daejeon-city-advisor-2010.jpg |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/daejeon-on-foreign-investment2012.jpg |title=2012.12.11 Appointment to Committee on Foreign Investment for Daejeon Metropolitan City taken from Circles and Squares blog run by Emanuel Pastreich (2012-11-13). |access-date=2013-08-20 |archive-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014072959/https://pastreich.files.wordpress.com/2012/11/daejeon-on-foreign-investment2012.jpg |url-status=dead }}</ref> ==Судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажил== Дэд профессор Пастрэйч одоогоор олон улсын харилцаа, байгаль орчин<ref>{{cite web |first=Emanuel |last=Pastreich |url=http://truth-out.org/opinion/item/14901-leading-climate-fight-defense-could-preserve-and-protect-rather-than-kill-and-destroy |title=On Climate, Defense Could Preserve and Protect, Rather Than Kill and Destroy |publisher=Truthout |date=2013-04-07 |accessdate=2013-04-08}}</ref><ref>{{cite web |first=Emanuel |last=Pastreich |first2=John |last2=Feffer |url=http://www.huffingtonpost.jp/emanuel-pastreich/-_8_b_3357483.html |language=Japanese |title={{lang|ja|太平洋への転換から緑の革命へ： 気候変化を最大脅威と見なして}} |trans_title=From Pacific Pivot to Green Revolution |publisher=Huffington Post |date=30 May 2013 |accessdate=2013-06-03}}</ref> болон шинжлэх ухаан техникийн хөгжлийн харилцааны чиглэлээр судалгаа хийн, Азийн Институт хэмээх тинк танкийн эрхлэгчийн үүрэгт ажлыг гүйцэтгэж байна. Өмнө нь Америк дахь Солонгосын Элчин Сайдын Яамны харьяа “Think Tank Korean House” (KORUS House)-ийн эрхлэгчийн үүрэгт ажлыг эрхлэхийн зэрэгцээ Солонгосын Гадаад Харилцааны Яамны дэргэдэх Цахим сэтгүүл Dynamic Korea<ref name="asiatimesonline" /> –г эрхлэн нийтэлж ирсэн.<ref>{{cite web |first=Matthew |last=Weigand |url=http://www.koreaittimes.com/story/12924/american-daejeon |title=An American in Daejeon: How a Literature Professor Ended Up Deep in Korean Policy and Business |publisher=Korea IT Times |date=February 7, 2011 |accessdate=2012-10-21}}</ref><ref>{{cite book |first=Susan I. |last=Kim |title=Changes and Continuities in Second-generation Korean American Families |publisher=City University of New York, Ph.D. thesis |year=2007 |page=39 |url=http://books.google.co.kr/books?id=dAJlH4oIn8IC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=%22emanuel+pastreich%22+editor-in-chief&source=bl&ots=3U1WB38uOy&sig=KuJmpKx3AYiN1hWMdiVwxR7mQXw&hl=en&sa=X&ei=30arUPHXJaf8iQLZ7YGIAQ&redir_esc=y#v=onepage&q=%22emanuel%20pastreich%22%20editor-in-chief&f=false}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.koreasociety.org/policy/policy/from_hermit_kingdom_to_global_hub_seoul_reinvents_its_cultural_identity.html |title=From Hermit Kingdom to Global Hub: Seoul Reinvents its Cultural Identity |publisher=The Korea Society |date=2006-04-29 |accessdate=2012-11-20 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.ph/20130415054240/http://www.koreasociety.org/policy/policy/from_hermit_kingdom_to_global_hub_seoul_reinvents_its_cultural_identity.html |url-status=dead }}</ref> ==Бүтээл== *''The Novels of Park Jiwon: Translations of Overlooked Worlds''( ПакЖиВоны зохиол: Хийдэгдсэн дэлхийн өөрчлөлт), Сөүлийн Их Сургуулийн хэвлэлийн газар), Сөүлийн Их Сургуулийн Соёл Судлалын Хэвлэлийн Газар, 2011 он *''The Visible Vernacular: Vernacular Chinese and the Emergence of a Literary Discourse on Popular Narrative in Edo Japan'' (Эдогийн үеийн Японы ардын уран зохиол судлал, Хятадын уран зохиолын ойлголт), Сөүлийн Их Сургуулийн хэвлэлийн газар, 2011 он *Харвард докторын ажлын тэмдэглэл, амьдрал бол хурд бус чиглэл мөн (Nomadŭ Buksŭ) 2011он *Дэлхийн дахины суутнууд Солонгосын ирээдүйг өгүүлж байна (Dasan Books), 2012 он ==Зүүлт== {{Reflist|2}} ==Цахим холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130521020059/http://circlesandsquares.asia/bio/ Circles and Squares] *[http://asia-institute.org/Азийн институт]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Пастрэйч, Иммануэл}} [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Токиогийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Иелийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн]] an3muh7lxkuv7rqpoxk46o8zvkrbx84 0 35514 860295 782858 2026-06-28T04:09:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860295 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Бакари Санья | image = [[File:Bacary Sagna vs West Ham 2010.jpg|190px]] | image_size = 200 | caption = Санья [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналд]], [[2010]] он. | fullname = Бакари Санья | birth_date = {{birth date and age|1983|2|14|df=yes}} | birth_place = [[Франц]], [[Санс]] | height = 1.76 [[Метр|м]]<ref>{{cite news|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/bacary-sagna|title=Player Profile: Bacary Sagna|publisher=Premier League|accessdate=31 January 2012|archive-date=25 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525064625/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/bacary-sagna|url-status=dead}}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун хамгаалагч]] | currentclub = [[Манчестер Сити]] | clubnumber = 3 | youthyears2 = 1998–2002 |youthclubs2 = [[Осер (хөлбөмбөгийн баг)|Осер]] | years1 = 2002–2004 |clubs1 = Осер B |caps1 = 37 |goals1 = 3 | years2 = 2004–2007 |clubs2 = [[Осер (хөлбөмбөгийн баг)|Осер]] |caps2 = 89 |goals2 = 0 | years3 = 2007–2014 |clubs3 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |caps3 = <!--AND UPDATE club-update PARAMETER-->213<!--AND UPDATE club-update PARAMETER--> |goals3 = 4 | years4 = 2014- |clubs4 = [[Манчестер Сити]] |caps4 = 0 |goals4 = 0 | nationalyears1 = 2004–2006 |nationalteam1 = Франц (21-) |nationalcaps1 = 12<ref>{{cite web|url=http://www.fff.fr/selections/espoirs/der_sel_esp/cvjoueurs/213140.shtml|title=Bakari SAGNA|publisher=fff.fr|accessdate=5 November 2009|language=French|archive-date=25 Арван хоёрдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225032829/https://www.fff.fr/equipes-de-france/3/espoirs/actualites|url-status=dead}}</ref> |nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2007– |nationalteam2 = [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]] |nationalcaps2 = 42 |nationalgoals2 = 0 | club-update = 2014 оны 5 сарын 11 | nationalteam-update = 2013 оны 6 сарын 11 }} '''Бакари Санья''' ({{lang-fr|Bacary Sagna}}, ''[[1983]] оны [[2 сарын 14|хоёрдугаар сарын 14-нд]] төрсөн'') — [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Манчестер Сити]] болон [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Арсеналын дасгалжуулагч [[Арсен Венгер]] Саньяг [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] баруун жигүүрийн хамгийн сайн хамгаалагч хэмээн тодорхойлж байжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.givemefootball.com/premier-league/wenger-sagna-is-best-in-premier-league |title=Arsene Wenger believes Arsenal defender Bacary Sagna is the best right-back in the Premier League |publisher=Give Me Football |date=12 April 2012 |accessdate=1 September 2012 |archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414234841/http://www.givemefootball.com/premier-league/wenger-sagna-is-best-in-premier-league |url-status=dead }}</ref><ref name="tribalfootball.com">{{cite web|url=http://www.tribalfootball.com/articles/arsenal-boss-wenger-sagna-best-right-back-league-3077181 |title=Arsenal boss Wenger: Sagna best right-back in league |publisher=tribalfootball.com |accessdate=1 September 2012}}</ref><ref>http://www.arsenal.com/news/news-archive/wenger-sagna-can-shine-at-centre-back</ref> Санья гурван жилийн гэрээгээр [[Манчестер Сити]]д [[2014]] оны [[6 сарын 30|зургаадугаар сарын 30-нд]] элсэн, 3 дугаартайгаа тоглохоор болов.<ref>{{cite news|title=Bacary Sagna: Manchester City agree to sign Arsenal defender|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27829545|accessdate=13 June 2014|work=[[BBC Sport]]|date=13 June 2014}}</ref> ==Амжилт== ;Осер * [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цом]] (1): 2005 * [[УЕФА Интертото цом]] (1): 2006 ;Хувийн * Осерийн шилдэг тоглогч: 2006–07 * Францын лигийн бэлгэдлийн баг (1): 2006–07 * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] бэлгэдлийн баг (2): 2007–08, 2010–11 ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== * [http://www.bacarysagna.net Бакари Саньягийн цахим хуудас] * {{NFT player|pid=22744}} * [http://www.arsenal.com/first-team/players/bacary-sagna Профайл - Arsenal.com] * {{soccerbase|id=40240|name=Бакари Санья}} {{Манчестер Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Санья, Бакари}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Осер багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Сенегалчууд]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 455rf8eg1kx9z5x4z2eti1ve9xpiwlb 0 35941 860279 828385 2026-06-27T21:18:26Z Kirill Borisenko 49710 860279 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс лити}} [[Файл:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|thumb|Лити]] '''Лити''' (химийн тэмдэглэл— Li, [[Латин хэл|латин]]. ''Lithium'') нь өнгөлөг цагаан өнгөтэй металл, хувийн жин нь 0.53 г/см³, хайлах температур нь 180.54 °С, буцлах температур нь 1330 °С. Хар тугалганаас зөөлөн бөгөөд давтагдах, сунахдаа сайн, хэд хэдэн металлуудтай хамт хайлш хийдэг. Хүчилтөрөгч, устөрөгч, азот, [[фосфор]], хүхэртэй нэгдэхдээ амархан. Хэт хөнгөн, бат бөх, зэврэлтэд тэсвэртэй, халуун тэсвэрлэдэг хайлшууд хийхэд хөнгөн цагаан, [[магни]], бериллийн хамт хэрэглэдэг бөгөөд ийм хайлшаар пуужингийн эд анги хийдэг. Лити, түүний нэгдлийг цөмийн физик, агаарын кондиционарт ашигладаг. Металл лити, түүний нэгдлүүд нь пуужин, дуунаас хурдан онгоц, усан доогуур шумбагч онгоцны тусгай түлшний үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Лити, түүний нэгдлүүдийг нисэх хүчин, сансар судлал, хар ба өнгөт металлург, цөмийн энерги, шил ба керамик эдлэлийн үйлдвэр, агааржуулалтын систем, мөн хими ба нефтийн үйлдвэрт өргөн хэрэглэнэ. == Эшлэл == [[Файл:Blausen 0615 Lithium Atom-ru.png|thumb|left|Лити]] <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Лити| ]] [[Ангилал:Галын аюултай бодис]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Ашигт малтмал]] [[Ангилал:Антидепрессант]] [[Ангилал:2-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Шүлтийн металл]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Металл бэлдэц]] [[Ангилал:Сэтгэцэд нөлөөтэй бодис]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц]] [[Ангилал:Цахилгаан хими]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] {{Isotope-stub}} {{Electro-stub}} n0nbxgb5qx519vi5upqmw9z6ig0c9g0 860280 860279 2026-06-27T21:18:51Z Kirill Borisenko 49710 860280 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс лити}} [[Файл:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|thumb|left|Лити]] '''Лити''' (химийн тэмдэглэл— Li, [[Латин хэл|латин]]. ''Lithium'') нь өнгөлөг цагаан өнгөтэй металл, хувийн жин нь 0.53 г/см³, хайлах температур нь 180.54 °С, буцлах температур нь 1330 °С. Хар тугалганаас зөөлөн бөгөөд давтагдах, сунахдаа сайн, хэд хэдэн металлуудтай хамт хайлш хийдэг. Хүчилтөрөгч, устөрөгч, азот, [[фосфор]], хүхэртэй нэгдэхдээ амархан. Хэт хөнгөн, бат бөх, зэврэлтэд тэсвэртэй, халуун тэсвэрлэдэг хайлшууд хийхэд хөнгөн цагаан, [[магни]], бериллийн хамт хэрэглэдэг бөгөөд ийм хайлшаар пуужингийн эд анги хийдэг. Лити, түүний нэгдлийг цөмийн физик, агаарын кондиционарт ашигладаг. Металл лити, түүний нэгдлүүд нь пуужин, дуунаас хурдан онгоц, усан доогуур шумбагч онгоцны тусгай түлшний үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг болдог. Лити, түүний нэгдлүүдийг нисэх хүчин, сансар судлал, хар ба өнгөт металлург, цөмийн энерги, шил ба керамик эдлэлийн үйлдвэр, агааржуулалтын систем, мөн хими ба нефтийн үйлдвэрт өргөн хэрэглэнэ. == Эшлэл == [[Файл:Blausen 0615 Lithium Atom-ru.png|thumb|left|Лити]] <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Лити| ]] [[Ангилал:Галын аюултай бодис]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Ашигт малтмал]] [[Ангилал:Антидепрессант]] [[Ангилал:2-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Шүлтийн металл]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Металл бэлдэц]] [[Ангилал:Сэтгэцэд нөлөөтэй бодис]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц]] [[Ангилал:Цахилгаан хими]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] {{Isotope-stub}} {{Electro-stub}} lq39ema6hv06n6vy4ghq8gdr8v1cebv 0 36331 860330 768817 2026-06-28T10:38:19Z Batbold67 105596 /* */ Лаварын Сумъяа буюу Ялгуун баатар Сумяъа бэйсийн намтар болон товч мэдээлэл 860330 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр = Ялгуун баатар Лаварын Сумъяа | зураг =[[Файл:Сумъяа.jpg|150px]] | зураг_хэмжээ =Лаварын Сумъяа | зурагны дэвсгэр тайлбар = | тайлбар = |төрсөн = 1874 он |нас барсан = 1935 он |төрсөн_газар = [[Манж Чин улс]], [[Шинжаан]], Илийн цахар хошуу ([[Бортал тойрог|Бор тал]]) |нас барсан_газар = [[БНМАУ]], [[Сэлэнгэ]] аймаг |эх орон = [[Зураг:Flag of Mongolia (1911—1921).svg|20px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] | салбар = [[Богд Хаант Монгол Улсын арми]] |албан он жилүүд = 1912-1919 он |цол = [[Гүн]], [[бэйс]] |албан тушаал = [[Таван замын байлдаан]]д жанжин, Ардын журамт цэргийн дэд жанжин |тулалдаанууд = [[Таван замын байлдаан]], [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]] бусад | шагналууд = [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын ялгуун баатар <br />[[Богд Хаант Монгол Улс]]ын [[гүн]], бэйс | бусад_үйл = }} '''Ялгуун баатар Сумъяа бэйс''' буюу '''Лаварын Сумъяа''' (1874-1935) нь [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө мятаршгүй тэмцэгч, Манж болон Хятадын дарлалын эсрэг тууштай тэмцэгч, цэргийн чадварлаг жанжин хүн байжээ. ==Намтар== [[Ялгуун баатар]] Сумъяа [[бэйс]] тухайн үеийн [[Манж Чин улс]]ын Шинжаан буюу Шинэ хязгаар (одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан - Уйгурын өөртөө засах орны]] Бор талд) Цахар Монгол угсааны Лаварын гэрт төржээ. Улмаар бага наснaасаа бие даан суралцаж байсны дүнд [[Хөвөөт шар хошуу]]ны [[дэд дарга]] болжээ. 1910 оны үеэс Шинжаан дахь Манж-Хятадын дарлал тэсвэрлэшгүй болсноос ард олноороо эсэргүүцсэн [[бослого]] гарч эхэлсэн. 1911 оны 11-р сард Илийн Хөвөөт шарын хошууныхан Илийн манж жанжны цэргийн эсрэг бослого гаргаж байлдаж эхэлжээ. Энэ бослогод бусад хошуу нутгийнхан бас оролцож сар орчим дайтсан байна. Хятадууд сарын дотор янз бүрийн насны 100 гаруй хүнийг алж хядаж, эд хөрөнгө, малыг нь булаан дээрэмджээ. Мөн бослогод оролцогчдыг харгислаж байсан байна. Жишээлбэл, Надмид тэргүүтэй 30 шахам [[цэрэг]] эрсийг олны өмнө харгис хэргийгээр цавчин алсан байна. Энэхүү зэвсэгт бослогод Хөвөөт шар хошууны дэд дарга Сумъяа нь удирдагч нарын нэгнээр голлон оролцож, олон удаагийн тулалдаанд босогчдын цэргийг толгойлон байлдсан байна. Манж-хятадын олон тооны цэрэг, давуу зэвсэглэлийн эсрэг хүн цөөтэй муу зэвсэглэсэн босогчид хэдийгээр баатарлаг зориг гаргасан боловч бут цохиулсан ажээ. Бослогыг хятад цэргүүд харгислан дарахад Сумъяагаар ахлуулсан 600 орчим хүн Оросын хил рүү буюу одоогийн [[Казахстан]]ы нутаг руу нүүж оржээ. Дүрвэгчид [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]]т өргөдөл хүсэлт гарган, түр хоргодуулаач гэсэн хүсэлт тавьсныг Оросууд найрсгаар хүлээн авч, Казахын дотор нэгэн газарт 1912 оны 4-р сард түр суулгасан байна. Тэнд гурван сар орчим байсан ба ард үлдсэн манжуудаас буцааж нүүлгэж авах тухай элдэв ухуулга ятгалга явуулж эхэлсэн. Тэр ятгалгад автсан зарим хүмүүс буцаж нүүсэн. Бараг л тал хагас нь буцсан байна. Нутагтаа очоод олзлогдож баригдаж, ял шийтгэл оноосон тул буцагсдын хувь заяа хэцүү эмгэнэлтэйгээр дууссан, хожим зарим нь оргож буцаж Оросын хил давжээ. Тэр үед Оросын сонин хэвлэлд “[[Богд Хаант Монгол Улс]] мандав. [[Монгол]]чууд тусгаар тогтнолоо олж авав” гэсэн сайхан мэдээ гарчээ. 1912 оны намар тэд ах дүү, үндэс угсаа нэгтэй Монгол улстайгаа нэгдье гэж шийдээд Монголын Засгийн газарт өргөдөл гаргаж Оросуудаар дамжуулан илгээснийг [[Богд хаан]] хүлээн авсан. Сумъяа 1912 он өөрийн харьяат 271 хүнийг дагуулан Оросын нутгаар усан зам болон төмөр замаар олон хоног урт зам туулан [[Хиагт]]аар Монголд иржээ. Богд хаан түүнд [[түшээ гүн]]гийн хэргэм шагнаж, Сумъяаг даган нүүн ирсэн [[Или]]ийн [[цахар]]ын ардуудыг тусгай нэг [[wiktionary:хошуу|хошуу]] болгон тэр хошуунд Хиагтын зуун цэргийн нутгийг олгож, Сумъяаг засаг ноён болгон захируулснаас хойш өөрийг нь дагаж ирсэн ядуу тарчиг ардынхаа амьдрал ахуйг өөд нь татах их ажилд орсон байдаг. Энэ үед [[Өвөр Монгол]]ыг чөлөөлөхөөр [[Таван замын байлдаан]]ыг эхлүүлсэн ба энэхүү 5 замын нэг замын цэрэгт Сумъяа гүнг цэрэг захируулан илгээхэд өөрийн хошууны 10 хүнийг цэрэгт дагуулан очиж энэхүү чөлөөлөх дайнд онцгой баатарлаг тулалдсан байна. Cумъяа гүний цэрэг нь [[Бяруу хот]]ыг чөлөөлөн [[Хаалган|Жанчхүү хот]] хүртэл олон удаагийн тулалдаанд Хятадын цэргийг бут цохисон байна. Энэхүү гавъяаг үнэлэн Богд хаанаас Л.Сумъяаг харьяат Ялгуун баатар цолоор шагнажээ. Ялгуун баатар нь [[Ардын хувьсгал]]ын үйл хэрэгт эхнээс нь чин сэтгэлийг барим зүтгэсэн бөгөөд [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]д [[Ардын журамт цэрэг|Ардын журамт цэргийн]] дэд жанжнаар оролцжээ. Улмаар 1921 онд АТЗГ-ын анхны гишүүн, [[Баруун замын цэргийн тусгай анги]]йн дэд жанжнаар томилогдож, Хиагтыг чөлөөлөх болон [[Баруун замын байлдаан]]ыг удирдаж байв. Түүний удирдсан цэрэг эрс Монгол орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө амь хайргүй тэмцэж, баатарлаг гавьяа байгуулсан боловч 1930-аад оны улс төрийн хилс хэрэгт аймшигтайгаар хэлмэгдсэн юм. Л.Сумьяа нь 1921-1929 онд [[Богд Хан уулын аймаг|Богд Хан уулын аймгийн]] [[Их Түшиг уулын хошуу]]нд намын 87-р үүрийн нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байв. [[Зүүний нугалаа]]ны үед түүнийг хуучин [[гүн]], [[бэйс]]ийн зэрэгтэй [[засаг ноён]] явсан хэмээн [[нам]]аас хөөж, улмаар 1931 онд [[сонгуулийн эрх]]ийг нь хасч байсан байна. [[БНМАУ]]-ын [[Бага хурлын тэргүүлэгчид]] 1934 оны 4 сарын 4-нд иргэн Л.Сумьяагийн гомдлыг хянаж үзээд түүнд ардын нэгэн адил сонгуулийн эрх мэдүүлэх шийдвэр гаргаж байжээ. 1934 оны 7 сарын 8-нд Л.Сумьяаг ардын хувьсгалын [[партизан]] болгож 418 тоот үнэмлэх олгосон байна. Л.Сумьяа 1935 оны эхээр 61 насандаа өвчний улмаас нас нөгчжээ. Лаварын Сумъяа нь Ардын засгийн жилүүдэд өөрийн цол хэргэмээс сайн дураараа татгалзсан байдаг ба Сумъяа бэйс, түүний ах дүүс нь Монгол улсын түүхэнд тод мөрөө үлдээсэн гавъяат үйлстнүүд байсан юм. Лаварын Сумъяа, Самъяа, Дэмбэрэл, Равжаа нар нь [[МАН]]-ны анхны гишүүдийн нэг байжээ. Ялгуун баатар Сумъяа бол 270 гаруй хүн амыг алс холоос дагуулан туурга тусгаар Монголд авчирч, хойчийн үед нь сайхан амьдрал, эрх чөлөөг бэлэглэж, тусгаар тогтнолын төлөө цуцалтгүй тэмцэгч, түүхийн хуудсанд цагаан замтай, дуурсагдах нэр нь зөв мөртэй, Монголчууд бидний мартах ёсгүй гавъяатны нэг билээ. ==Уран зохиол== *[[Цаг төрийн үймээн|үймээн]]. [[роман]]. УБ хот 1962 он. *[[Хоржийлоо]]. [[Баримтат кино]]. 2013 он. ==Эшлэл== *[[Ялгуун баатар бэйсийн хошуу]] == Цахим холбоос == * [http://nominarhiv.blogspot.com/2010/03/blog-post_468.html nominarhiv.blogspot.com][http://www.oirad.mn www.oirad.mn] {{DEFAULTSORT:Сумъяа, Лаварын}} [[Ангилал:Монголын язгууртан]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1874 онд төрсөн]] [[Ангилал:1935 онд өнгөрсөн]] s9e5czyy4dus7d50vgdjw1o07j3cuvo 0 36712 860289 782964 2026-06-28T03:22:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860289 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Андреас Вайманн | image = [[File:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Faroe Islands 2013-03-22 (129).jpg|200px]] | caption = Вайманн [[Австри улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|шигшээ багтаа]], [[2013]] он. | fullname = Андреас Вайманн<ref name="Clubs submit retained and released lists">{{Cite news | title = Clubs submit retained and released lists | url = http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/2013-14/jun/premier-league-clubs-submit-retained-and-released-lists.html | publisher = Premier League | date = 7 June 2013 | accessdate = 24 July 2013 | archive-date = 10 Зургадугаар сар 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130610081435/http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/2013-14/jun/premier-league-clubs-submit-retained-and-released-lists.html | url-status = dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1991|08|05|df=yes}} | birth_place = [[Австри]], [[Вена]] | height = {{height|m=1.88}}<ref>{{cite web |url= http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/andreas-weimann |title= Premier League Player Profile Andreas Weimann |work= web page |publisher= Premier League |accessdate= 19 June 2012 |archive-date= 24 Гуравдугаар сар 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150324103946/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/andreas-weimann |url-status= dead }}</ref> | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = [[Астон Вилла]] | clubnumber = 10 | nationalyears1 = 2012– | nationalteam1 = [[Австри улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Австри]] | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 0 }} '''Андреас Вайманн''' ({{lang-de|Andreas Weimann}}, ''[[1991]] оны [[8 сарын 5|наймдугаар сарын 5-нд]] [[Вена]] хотод төрсөн'') нь [[Австри]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Астон Вилла]] болон [[Австри улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Австрийн шигшээ]] багийн [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] юм. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|55370|Андреас Вайманн}} *[https://web.archive.org/web/20131112160831/http://www.andreasweimann.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{Астон Вилла багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Вайман, Андреас}} [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] [[Ангилал:Австрийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Австрийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Австричууд]] bebaheknh5nkm10hmqbhf2e28ughprs 0 38026 860312 860067 2026-06-28T07:22:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860312 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-06-28 07:22:54 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 8laye6ne5kmowdteoifgju0ntxlwe0b 0 38354 860296 672721 2026-06-28T04:14:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860296 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг |NameInStaatssprache= Islas Baleares |NameInRegionalsprache1= Illes Balears |Regionalsprache1= ([[Каталан хэл|кат.]]) |NameInRegionalsprache2= |Regionalsprache2= |NameMongolisch= Балеарын арлууд |Flagge= Flag of the Balearic Islands.svg |Flaggenbreite= 150px |Flaggenrahmen= |Flaggenartikel= Балеарын арлуудын далбаа |Flaggentext= |Wappen= Coat of Arms of Balearic Islands.svg |Wappenbreite= 110px |Wappenartikel= Балеарын арлуудын сүлд |Wappentext= |KarteLageInSpanien= Islas Baleares in Spain (plus Canarias).svg |Hauptstadt= [[Пальма]] |Fläche= {{FL|ES|07000}} |Einw= {{EWZN|ES|07000}} |EinwStand= <small>''({{EWD|ES-IB}})''</small><ref>{{EWQ|ES-IB}}</ref> |Nord-SüdCirca= 77,4 |West-OstCirca= 96,1 |Zeitzone= [[Цагийн бүс|UTC +1]] |ISO 3166-2= IB |URL= caib.es |AmtssprachenAusserSpanisch= , [[Каталан хэл|каталан хэл]] |AutonomieSeit= 1983 оны гуравдугаар сарын 1 |Präsident= Франкина Арменгол |Partei=Испанийн Социалист Ажилчны Нам |Abkz=ИСАН |SitzeKongress= 8 |SitzeSenat= шууд 5, шууд бус сонгогдсон 2 |Gliederung= өөртөө засах 3 бүс нутаг, <div style="clear:left;"></div>67 сууринтай |KarteLokal= Baleares-rotulado.png }} '''Балеар''', '''Балеарын арлууд''' ([[Каталан хэл|кат.]] ''Illes Balears'', {{lang-es|Islas Baleares}}) нь [[Газар дундын тэнгис|газар дундын тэнгисийн]] баруун хэсгээр орших бүлэг арлууд бөгөөд 1.1 сая хүнтэй [[Испани]] улсын [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэг]] юм. Засаг захиргааны төв нь [[Пальма]]. Өөртөө засах нийгэмлэгт [[Гимнесийн арлууд]] [[Мальорка]], [[Менорка]], [[Кабрера (арал)|Кабрера]], [[Питиузын арлууд]] [[Ивиса]]гийн хамт, [[Форментера]] зэргийн арлууд харьяалагдана. Дээрх суурьшил бүхий таван арлаас гадна эзэнгүй 146 арал бас энэ мужид хамаардаг. Эдгээрт жишээлбэл тусгай хамгаалалт бүхий хясаат арлууд [[Драгонера]] ба [[Паталеу]] орно. Хамгийн том арал нь Мальорка нийт 3.603,7 км² нутаг дэвсгэртэй. Энэхүү арлын бүлгийн нэр нь {{lang-grc|βάλλειν}} ''bállein'' «шидэх»<ref name="GEMOLL">Wilhelm Gemoll: Griechisch-Deutsches Schul- und Handwörterbuch. München/Wien 1965.</ref> гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд угтаа эрт цагт энэ арлаас чулуугаар дүүгүүрдэгчдийг нэрлэдэг байсан үг аж.<ref>Frank Westenfelder: [http://www.kriegsreisende.de/antike/peltasten.htm ''Die Leichtbewaffneten.'']{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Unterschätzte Spezialisten. www.kriegsreisende.de, abgerufen am 29. Januar 2013.</ref> <gallery widths="160px" heights="130px"> SerraTramuntana2.jpg Baleares-rotulado.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Balearic Islands|Балеарын арлууд}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == <references/> {{Хөтлөгч мөр Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг}} [[Ангилал:Балеарын арлууд| ]] [[Ангилал:Испанийн аймаг]] [[Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] [[Ангилал:Газар дундын тэнгисийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Испанийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Европын арлын бүлэг]] p3u60e2hrzxfdtmnti4nsnzgmmi64p8 0 38947 860287 860164 2026-06-28T02:31:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860287 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс зэвсэг | name = Алтай | image = Altay Tank.jpg | image_size = 300px | caption = Алтай Т1 | type = [[Байлдааны үндсэн танк]] | origin = [[Турк]] | is_vehicle = yes | designer = * [[Otokar]] <small>(анхны загвар)</small><ref name="roketsan1"/> * [[BMC (Турк)|BMC]] <small>(revised design)</small><ref name="SSB 1">{{cite web|url= https://www.ssb.gov.tr/urunkatalog/en/22/|title= ALTAY|publisher= TURKISH DEFENCE INDUSTRY PRODUCT CATALOGUE|access-date= 2026-06-25|archive-date= 2021-08-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20210809211428/https://www.ssb.gov.tr/urunkatalog/en/22/|url-status= dead}}</ref> * [[Hyundai Rotem]] <small>(дизайны туслалцаа болон технологийн дамжуулалт)</small><ref name="Design assistance and transfer of Technology 1">{{cite web|url=https://www.hyundai-rotem.co.kr/PRCenter/News_View.asp?type=%EC%96%B8%EB%A1%A0%EB%B3%B4%EB%8F%84&idx=1415&ref=|title=터키 전차개발 기술협력 계약 체결|publisher=[[Hyundai Rotem]]|date=2008-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010183718/https://www.hyundai-rotem.co.kr/PRCenter/News_View.asp?type=%EC%96%B8%EB%A1%A0%EB%B3%B4%EB%8F%84&idx=1415&ref=|archive-date=2021-10-10|access-date=2026-06-25|author=[[Hyundai Rotem]]}}</ref> * [[Алтай танк#Гүйцэтгэгчид ба туслан гүйцэтгэгчид|Бусад]] | manufacturer = [[BMC (Турк)|BMC]]<ref name="SSB 1"/> | unit_cost = Т1: $13.75 сая <small>(FY 2025)</small><ref>{{cite news|title=Altay tankı projesi için teklifler haftaya|url=http://www.fortuneturkey.com/altay-tanki-projesi-icin-teklifler-haftaya-26358/|date=2016-01-11|access-date=2026-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517215000/http://www.fortuneturkey.com/altay-tanki-projesi-icin-teklifler-haftaya-26358|archive-date=2016-05-17|url-status=live}}</ref><br> Т2: $11.75 сая <small>(FY 2025)</small><ref>{{cite web | title=ALTAY'ın birim maliyeti çok mu yüksek? &#124; SavunmaSanayiST | date=2019-07-07 | url=https://www.savunmasanayist.com/altayin-birim-maliyeti-cok-mu-yuksek/ }}</ref> | design_date = 2008–2016 <small>(initial)</small><br> 2018-2022 <small>(revised)</small> | production_date = 2025–одоо<ref>{{cite web | title=Mass production of Turkish main battle tank Altay begins - Türkiye News | date=2025-09-05 | url=https://www.hurriyetdailynews.com/mass-production-of-turkish-main-battle-tank-altay-begins-213279 }}</ref> | service = 2025–одоо<ref>{{cite web | url=https://www.savunmasanayist.com/altay-tankinin-yeni-seri-uretim-tarihi-aciklandi/ | title=ALTAY Tankı'nın Yeni Seri Üretim Tarihi Açıklandı | date=2023-01-09 }}</ref> | used_by = [[Туркийн хуурай замын хүчин]] | wars = | number = 7 <small>(2 туршилтын загвар)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.defensehere.com/tr/iki-adet-yeni-altay-tanki-testleri-icin-kara-kuvvetleri-komutanligina-teslim-edildi|title=İki adet yeni Altay Tankı, testleri için Kara Kuvvetleri Komutanlığı'na teslim edildi|date=2023-04-23|website=Defense Here|access-date=2026-06-25}}</ref> | variants = ''[[#Хувилбарууд|Хувилбарууд]]'' | length = {{convert|7.3|m|ft}} (их бие), {{convert|10.3|m|ft}} (буу урагш)<ref name=armyguide>{{cite web|title=Army Guide – Altay|url=http://www.armyguide.com/eng/product4347.html|work=Army Guide|access-date=2026-06-25}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | width = {{convert|3.9|m|ft}}<ref name=armyguide /> | height = {{convert|2.6|m|ft}}<ref name=armyguide /> | weight = 65 тонн<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.army-technology.com/projects/altaymainbattletank/|title=Altay Main Battle Tank|publisher=Army Technology|date=2011-06-15|access-date=2026-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919065047/http://www.army-technology.com/projects/altaymainbattletank|archive-date=2012-09-19|url-status=live}}</ref> | crew = 4 | armour = *[[Тээврийн хэрэгслийн хуяг|Танкны хуяг]]: [[Roketsan]] [[хосолмол хуяг]] *[[Идэвхтэй хамгаалалтын систем]]: [[Aselsan]] AKKOR хатуу ба зөөлөн алах төхөөрөмж<ref name="Aselsan AKKOR official pdf">{{cite web |url= https://www.aselsan.com.tr/AKKOR_Active_Protection_System_6816.pdf|title = AKKOR |publisher= Aselsan |access-date= 2026-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429084624/https://www.aselsan.com.tr/AKKOR_Active_Protection_System_6816.pdf| archive-date=2020-04-29|url-status=dead}}</ref> | primary_armament = [[MKE 120 MM 55C]] 120&nbsp;мм толигор голт их буу <ref name="SSB Altay Gun">{{cite web|url= https://www.ssb.gov.tr/urunkatalog/en/239/|title= ALTAY WEAPON SYSTEM|publisher= TURKISH DEFENCE INDUSTRY PRODUCT CATALOGUE|access-date= 2026-06-25|archive-date= 2021-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20211010210117/https://www.ssb.gov.tr/urunkatalog/en/239/|url-status= dead}}</ref> | secondary_armament = 1 × [[Алсын удирдлагатай зэвсгийн станц]] 12.7&nbsp;мм / 7.62&nbsp;мм пулемёттой <br />1 x 7.62&nbsp;мм пулемёт | engine = Т1: [[HD Hyundai Infracore]] DV27K 4-урттай, 12-цилиндртэй, усан хөргөлттэй дизель, с: 2550&nbsp;кг<br />1,500&nbsp;морины хүч (1,110&nbsp;кВт)<ref name="Korean Powerpack 1">{{cite web|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/engine-to-power-turkeys-long-awaited-mbt-altay-arrives-from-s-korea|title=Engine to power Turkey's long-awaited MBT Altay arrives from S. Korea|publisher=Daily Sabah|date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316005959/https://www.dailysabah.com/business/defense/engine-to-power-turkeys-long-awaited-mbt-altay-arrives-from-s-korea|archive-date=2022-03-16|access-date=2026-06-25|author=}}</ref><br />Т2: [[BMC (Турк)|BMC Power]] BATU V12 4-богино шатлалт, 12-цилиндртэй усан хөргөлттэй дизель <br />1,500 морины хүч (1,100 кВт)<ref name="Korean Powerpack 1" /> | transmission = Т1: [[SNT Dynamics]] EST15K (6 урагш, 3 ухрах араатай), хуурай жин: 2500&nbsp;кг<ref name="Korean Powerpack 1" /><br />Т2: [[BMC (Турк)|BMC Power]] BATU V12 Cross Drive (6 урагш, 2 ухрах араатай)<ref name="Korean Powerpack 1" /> | suspension = [[Гидропневматик]] (ISU)<ref name="BMC ALTAY 1">{{cite web|url=https://www.bmc.com.tr/yeni-altay/altay.html|title=ALTAY Ana Muharebe Tankı|publisher=[[BMC Otomotiv]]|date=2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430161910/https://www.bmc.com.tr/yeni-altay/altay.html|archive-date=2024-04-30|access-date=2026-06-25|author1=}}</ref> | speed = Зам дээр: {{convert|65|km/h|abbr=on}} <br />Замгүй газар: {{convert|45|km/h|abbr=on}} (Т1)<ref name="BMC ALTAY 2" /> | pw_ratio = 23&nbsp;морины хүч/тонн (17.15&nbsp;кВт/т) | vehicle_range = {{convert|450|km|mi}}(Т1)<ref name="TankAltayT1">{{cite web |url= https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:TankAltayT1_(2).jpg#mw-jump-to-license |title = TankAltayT1 |date=2019-05-02 | website= Wikimedia Commons (official info by BMC) |access-date= 2026-06-25}}</ref> }} '''Алтай танк''' нь [[Турк]]ийн гурав дахь үеийн [[байлдааны үндсэн танк]]. Энэ [[танк]]ийг [[Туркийн тусгаар тогтнолын төлөөх 1919-1923 оны дайн]]ы баатар, 5-р морьт корпусын захирагч, [[армийн генерал Фахреттин Алтай]]н дурсгалд зориулан нэрлэсэн байна. Алтай танк нь 5,5 сая долларын өртөгтэй бөгөөд 4 ширхэгийг үйлдвэрлэсэн байна. == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Байлдааны танк]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний тээврийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Гинжит тээврийн хэрэгсэл]] gtqs4uto4mfde0qrng8p47g1wm0ue1m 0 39376 860308 783464 2026-06-28T05:55:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860308 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |хэмжээ = |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|1982|11|4}} |төрсөн_газар = [[Австри]], [[Халль ин Тироль]] |улс_орон = {{AUT}} |medaltemplates={{MedalSport|эрэгтэй [[Чарганы спорт|чарга]]}} {{Тамирчны улс|{{AUT}} улсыг}}<small> {{MedalCompetition|[[Өвлийн олимп]]}} {{MedalGold|[[Турины олимп|Турин 2006]] |хос}} {{MedalGold|[[Ванкуверын олимп|Ванкувер 2010]] |хос}} {{MedalSilver|[[Сочийн олимп|Сочи 2014]] |хос}} }} '''Вольфганг Лингер''' ({{lang-de|Wolfgang Linger}}, ''[[1982]] оны [[11 сарын 4|арваннэгдүгээр сарын 4-нд]] [[Халль ин Тироль]] хотод төрсөн'') — [[Австри]]йн алдартай ах дүү хоёр [[Чарганы спорт|чаргачины]] дүү нь билээ. Вольфганг 14 настайгаасаа амжилт гаргаж эхэлсэн түүний хувьд [[2005]] онд нэгэн тэмцээний үеэр чаргатай осолдож өвдгөндөө хүнд гэмтэл авч дараа жил [[Турины олимп|Туринд]] [[Өвлийн олимп|олимпын аварга]] болж байжээ. Удаад нь [[Ванкуверын олимп|Ванкувер]] болон [[Сочийн олимп|Сочийн]] олимпод үнэмлэхүй амжилт гаргасан байдаг. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== *[http://www.fil-luge.org/filext/athlet/erfolge_en.asp?p_id=100081 Профайл] *[https://web.archive.org/web/20100221081843/http://www.fuzilogik.com/Sports-Library/Luge/Men-s-Luge-Olympic-Medals.html Профайл - Өвлийн олимп] *[https://web.archive.org/web/20081231015551/http://www.hickoksports.com/history/olluge.shtml Hickoksports.com Олимпын үр дүнгүүд] *[https://web.archive.org/web/20120207090441/http://www.linger-linger.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{en icon}} & {{de icon}} {{DEFAULTSORT:Лингер, Вольфганг}} [[Ангилал:Австрийн чаргачин]] [[Ангилал:Австрийн тамирчин цэрэг]] [[Ангилал:Австрийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Австрийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Австрийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Чарганы олимпын аварга]] [[Ангилал:Чарганы дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Чарганы европын аварга]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Австричууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] lg7jr2an5ikhc9g171xrlso99mhczmf 0 39760 860328 858983 2026-06-28T10:14:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860328 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Клуж тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | official_name = Клуж-Напока | other_name = | native_name = Cluj-Napoca | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania-2382 - View from Hotel (7794313314).jpg |alt1 = |caption1 = Панорама |image2 = Biserica romano-catolică "Sfântul Mihail".jpg |alt2 = |caption2 = [[Гэгээн Михаилын сүм, Клуж-Напока|Гэгээн Михаилын сүм]] |image3 = Kolozsvár, Babeș–Bolyai Tudományegyetem.jpg |alt3 = |caption3 = [[Бабеш-Бойяи их сургууль]] |image4 = Casa Matei.jpg |alt4 = |caption4 = [[Маттиас Корвинусын гэр]] |image5 = Cluj Napoca - Palatul Szeki (2023) - img 01.jpg |alt5 = |caption5 = [[Секи ордон, Клуж-Напока|Секи ордон]] |image6 = Curtea de Apel, Cluj-Napoca ROM.jpg |alt6 = |caption6 = [[Шударга ёсны ордон, Клуж-Напока|Шударга ёсны ордон]] |image7 = Opera nationala romana cluj - teatrul national lucian blaga - 2019iunie.jpg |alt7 = |caption7 = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Клуж-Напока|Румыны Үндэсний Дуурь]] |image8 = Cluj Napoca Manastirea Minoritilor.jpg |alt8 = |caption8 = [[Хувиргалтын сүм, Клуж-Напока|Хувиргалтын сүм]] |image9 = Looking down Strada Iuliu Maniu from Piața Unirii, Cluj-Napoca, 2017.jpg |alt9 = |caption9 = [[Юлиу Маниугийн гудамж, Клуж-Напока|Юлиу Маниугийн гудамж]] |image10 = Catedrala Arhiepiscopiei ortodoxe din Cluj-Napoca.jpg |alt10 = |caption10 = Үнэн алдартны сүм |image11 = Casino - Flickr - Lucian Nuță.jpg |alt11 = |caption11 = [[Клуж-Напока төв цэцэрлэгт хүрээлэн|Төв цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | mapframe = yes | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | image_shield = RO CJ Cluj-Napoca CoA.png | shield_size = | image_flag = | nickname = Эрдэнэсийн хот<br/><!-- -->({{langx|ro|Orașul Comoară}};<ref name="Clujeanul-2007">{{cite web |title=Portretul unui oraș |url=http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |url-status=dead |publisher=Clujeanul |date=2007-09-21 |access-date=2026-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824222158/http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |archive-date=2010-08-24 |language=ro}}</ref><br/><!-- -->{{langx|hu|Kincses Város}})<ref name="UFI-2004">{{cite web |date=2004 |title=A kincses város |url=http://www.ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902050111/http://ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |archive-date=2008-09-02 |access-date=2026-06-13 |publisher=UFI |language=hu}}</ref> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Клуж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Эмиль Бок]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1213 (анх удаа ''Клус'' гэж бичигдсэн) | area_total_km2 = 179.5 | area_total_sq_mi = 69.3 | area_metro_km2 = 1537.5 | elevation_m = 340 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_total = 286,598 | population_footnotes = <ref name="INSSE-2023">{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro}}</ref> | population_density_km2 = 1,597 | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 411,379<ref name="Cluj County Regional Statistics Directorate-2013">{{Cite web |date=5 July 2013 |title=Rezultate definitive ale Recensământului Populației și Locuințelor – 2011 – analiza |url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504103421/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |archive-date=2014-05-04 |access-date=2026-06-13 |publisher=Клуж тойргийн бүсийн статистикийн газар}}</ref> | coordinates = {{coord|46|46|N|23|35|E|region:RO|display=inline,title}} | postal_code_type = [[Румын дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 400xyz | area_code = [[Румыны утасны кодууд|+40 x64]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ | website = {{URL|primariaclujnapoca.ro}} }} '''Клуж-Напока''' ({{lang-ro|Cluj-Napoca}} [{{IPA|ˈkluːʒ naˈpɔka}}]; {{Audio|Cluj-napoca.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Клуж тойрог|Клуж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 324,576 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:23:00 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Клуж-Напока, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 15.4 | Feb record high C = 19.6 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 32.2 | Jun record high C = 36.6 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 38.5 | Sep record high C = 34.4 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 18.7 | year record high C = 38.6 | Jan high C = 0.9 | Feb high C = 4.1 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 16.6 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.0 | Jul high C = 26.7 | Aug high C = 27.0 | Sep high C = 21.5 | Oct high C = 15.6 | Nov high C = 8.4 | Dec high C = 1.9 | year high C = 14.9 | Jan mean C = -2.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 4.3 | Apr mean C = 10.1 | May mean C = 14.9 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 20.1 | Aug mean C = 19.8 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.4 | Nov mean C = 3.9 | Dec mean C = -1.1 | year mean C = 9.3 | Jan low C = -5.2 | Feb low C = -3.8 | Mar low C = -0.1 | Apr low C = 4.7 | May low C = 9.1 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.2 | Aug low C = 13.9 | Sep low C = 9.6 | Oct low C = 4.9 | Nov low C = 0.6 | Dec low C = -3.6 | year low C = 4.8 | Jan record low C = -34.2 | Feb record low C = -32.5 | Mar record low C = -22.0 | Apr record low C = -8.4 | May record low C = -3.5 | Jun record low C = 0.4 | Jul record low C = 5.2 | Aug record low C = 1.7 | Sep record low C = -8.8 | Oct record low C = -16.8 | Nov record low C = -22.3 | Dec record low C = -27.9 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.3 | Feb precipitation mm = 24.8 | Mar precipitation mm = 34.6 | Apr precipitation mm = 51.0 | May precipitation mm = 71.2 | Jun precipitation mm = 91.0 | Jul precipitation mm = 87.2 | Aug precipitation mm = 64.7 | Sep precipitation mm = 55.5 | Oct precipitation mm = 45.3 | Nov precipitation mm = 33.8 | Dec precipitation mm = 34.0 | year precipitation mm = 620.4 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6.7 | Feb precipitation days = 6.8 | Mar precipitation days = 7.0 | Apr precipitation days = 8.5 | May precipitation days = 10.1 | Jun precipitation days = 10.6 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 7.1 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 7.0 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.9 | year precipitation days = 94.8 | Jan snow cm = 6.0 | Feb snow cm = 11.5 | Mar snow cm = 5.8 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.5 | Nov snow cm = 2.6 | Dec snow cm = 5.8 | year snow cm = 33.5 | Jan snow days = 13.6 | Feb snow days = 10.3 | Mar snow days = 5.5 | Apr snow days = 1.4 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 0.2 | Nov snow days = 4.5 | Dec snow days = 11 | year snow days = | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 82 | Mar humidity = 74 | Apr humidity = 72 | May humidity = 74 | Jun humidity = 77 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 81 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 88 | year humidity = 79 | Jan dew point C = -4.3 | Feb dew point C = -4.7 | Mar dew point C = -0.3 | Apr dew point C = 3.8 | May dew point C = 9.1 | Jun dew point C = 11.9 | Jul dew point C = 12.8 | Aug dew point C = 12.9 | Sep dew point C = 10.2 | Oct dew point C = 5.5 | Nov dew point C = 0.6 | Dec dew point C = 2.9 | Jan sun = 70.2 | Feb sun = 100.9 | Mar sun = 159.2 | Apr sun = 188.7 | May sun = 230.1 | Jun sun = 253.1 | Jul sun = 265.7 | Aug sun = 260.7 | Sep sun = 190.2 | Oct sun = 153.5 | Nov sun = 89.4 | Dec sun = 54.6 | year sun = 2016.3 | Jan light = 9 | Feb light = 10.3 | Mar light = 11.9 | Apr light = 13.6 | May light = 15.1 | Jun light = 15.8 | Jul light = 15.4 | Aug light = 14.2 | Sep light = 12.5 | Oct light = 10.9 | Nov light = 9.4 | Dec light = 8.6 | year light = | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 5 | Oct uv = 3 | Nov uv = 1 | Dec uv = 1 | year uv = | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (snow and Dew Point 1961–1990)<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Cluj-Napoca |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/ClujNapoca_15120.csv |access-date=2026-06-13 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cluj Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15120.TXT | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-13 }}</ref> Romanian National Statistic Institute<ref>{{Cite web |year=2007 |title=Air Temperature (сарын болон жилийн хамгийн их, бага) |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |access-date=2026-06-13 |website=[[Romanian Statistical Yearbook]]: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Romanian National Statistic Institute}}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993),<ref>{{Cite web |title=Klimatafel von Klausenburg (Cluj-Napoca), Siebenbürgen / Rumänien |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153503/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |archive-date=2019-03-29 |access-date=2026-06-13 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de}}</ref> Weather Atlas (Daylight-UV),<ref>{{Cite web |title=Yearly & Monthly Weather - Cluj-Napoca, Romania |url=https://www.weather-atlas.com/en/romania/cluj-napoca-climate |access-date=2026-06-13 |website=weather atlas |publisher=Weather Atlas }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Meteomanz (цастай өдөр 2000–2023, туйлын үе 2021 оноос)<ref>{{Cite web |title=Cluj-Napoca - Weather data by months |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15120&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> | date = 2010 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj-Napoca|Клуж-Напока}} {{Wikivoyage}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Клуж-Напока| ]] [[Ангилал:Клуж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] i6r1e981ghlj1ksrtkl47nuo5e8hpm3 0 42823 860311 783686 2026-06-28T06:50:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860311 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Гёкхан Инлер | image = [[File:Gökhan İnler 20231109 (cropped).jpg|250px]] | image_size = 200 | caption = Инлер Бешикташ хөгжөөн <br>дэмжигчид дунд, [[2023]] он. | height = 1.83 [[Метр|м]]<ref>http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?root=1391&content=0</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|6|27|df=y}} | birth_place = [[Швейцар]], [[Ольтен]] | currentclub = [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]] | clubnumber = 88 | position = [[Хагас хамгаалагч|Төвийн хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = 1992–1998 |youthclubs1 = [[Ольтен (хөлбөмбөгийн баг)|Ольтен]] | youthyears2 = 1998–2002 |youthclubs2 = [[Золотурн (хөлбөмбөгийн баг)|Золотурн]] | youthyears3 = 2002–2004 |youthclubs3 = [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]] | years1 = 2004–2005 |clubs1 = [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базель]] |caps1 = 0 |goals1 = 0 | years2 = 2005–2006 |clubs2 = [[Арау (хөлбөмбөгийн баг)|Арау]] |caps2 = 25 |goals2 = 3 | years3 = 2006–2007 |clubs3 = [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]] |caps3 = 52 |goals3 = 3 | years4 = 2007–2011 |clubs4 = [[Удинезе]] |caps4 = 141 |goals4 = 6 | years5 = 2011– |clubs5 = [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]] |caps5 = 82 |goals5 = 7 | nationalyears1 = 2005 |nationalteam1 = Швейцари (21-) |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2006 |nationalteam2 = Турк (21-) |nationalcaps2 = 1 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2006– |nationalteam3 = [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцари]] |nationalcaps3 = 73 |nationalgoals3 = 6 | club-update = 2014 оны 1 сарын 31 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 11 }} '''Гёкхан Инлер''' ({{lang-tr|Gökhan İnler}}, ''[[1984]] оны [[9 сарын 9|есдүгээр сарын 9-нд]] [[Ольтен]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Турк]] гаралтай [[Швейцар]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]] болон [[Швейцарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээд]] тоглодог. ==Намтар== Инлерийг [[Базель (хөлбөмбөгийн баг)|Базелийн]] академийг дүүргэсэн [[2004]] онд [[турк]]ийн [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахчегаас]] урилга ирсэн ч Базел, [[Арау (хөлбөмбөгийн баг)|Арау]] багуудад тоглосон. Швейцарийн нийслэлийн [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]] багт [[2007]] онд [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн лиг|Швейцарийн аваргаар]] шалгарсан болон [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээд]] дуудагдсан жилдээ [[итали]]йн [[Удинезед]] элсэж сайтар идээшчээ. [[2006]] оны [[9 сарын 2|есдүгээр сарын 2-нд]] [[Венесуэлийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Венесуэлийн эсрэг]] анхны тоглолтонд оролцсон бол [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2008]] тэмцээнд хэдий сэлгээгээр тоглосон ч өөрийгөө сайтар таниулсан юм. Евро-2008 тэмцээний дараахан [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналаас]] Инлерт санал ирсэн ч Удинезе явуулаагүй байдаг. [[2011]] онд Удинезээс Инлерийг 13 сая [[евро]]гоор авчээ.<ref>[http://www.goal.com/en-gb/news/3276/serie-a/2011/01/29/2328598/napoli-agree-summer-switch-for-gokhan-inler-from-udinese Napoli agree summer switch for Gokhan Inler from Udinese – report – Goal.com]</ref> 2011 оны [[12 сарын 7|арванхоёрдугаар сарын 7-нд]] [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигт]] Вильярреалын хаалгыг чимэгтэй гоолоор мялаасан билээ. [[2014]] оны [[3 сарын 3|гуравдугаар сарын 3-нд]] Наполи [[Фиорентина]]тай [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цомын]] шувтаргад тулахад Инлер талбайгаас хөөгдөж байв.<ref>{{cite news|title=Coppa Italia final: Rafael Benitez's Napoli beat Fiorentina 3-1|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27271913|accessdate=4 May 2014|newspaper=[[BBC Sport]]|date=3 May 2014}}</ref> == Амжилт == * [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн лиг|Швейцарийн аварга]]: [[2007]] * [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цом]]: 2012, 2014 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commons category|Гёкхан Инлер}} * [https://web.archive.org/web/20191207232729/http://www.dbfcz.ch/spieler.php?spieler_id=201 Цюрих - Профайл] {{de icon}} * {{FIFA player|261029}} * [http://inler.ch/?111A0A2 Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/goekhan-inler/profil/spieler_19041.html Профайл - Transfermarkt] {{Наполи багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны ЕАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Инлер, Гёкхан}} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Туркийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Наполи багийн тоглогч]] [[Ангилал:Туркууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] 4wugu787u8ucpwse57z597qspc0v1d4 0 42824 860298 741863 2026-06-28T05:00:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860298 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Блерим Жемайли |зураг = Blerim Dzemaili.jpg |хэмжээ = |тайлбар = Блерим Жемайли 2012 онд |мэндэлсэн огноо = 1986 оны 4 сарын 12 |мэндэлсэн газар = [[Югослав]], [[Тетово]] |иргэншил = {{Далбаа Македон|20px}} [[Македон]]<br />{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Швейцар]] |өндөр = 179 |жин = |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Турк|20px}} [[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] |дугаар = 6 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1995—1996|{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Эрликон (хөлбөмбөгийн баг)|Эрликон]]| |1996—2000|{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Унтерштрасс (хөлбөмбөгийн баг)|Унтерштрасс]]| |2000—2001|{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Янг Феллоуз Ювентус]]| |2001—2003|{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]]||}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2003—2007|{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]]|111 (9) |2007—2009|{{Далбаа Англи|20px}} [[Болтон Уондерерс]]|0 (0) |2008—2009|{{аренда}}{{Далбаа Итали|20px}} [[Торино (хөлбөмбөгийн баг)|Торино]]|30 (0) |2009—2010|{{Далбаа Итали|20px}} [[Торино (хөлбөмбөгийн баг)|Торино]]|0 (0) |2009—2010|{{аренда}}{{Далбаа Итали|20px}} [[Парма (хөлбөмбөгийн баг)|Парма]]|19 (1) |2010—2011|{{Далбаа Итали|20px}} [[Парма (хөлбөмбөгийн баг)|Парма]]|30 (1) |2011—2014|{{Далбаа Итали|20px}} [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]]|78 (14) |2014—одоо|{{Далбаа Турк|20px}} [[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]]|4 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006—одоо|{{Далбаа Швейцар|15px}} [[Швейцарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцар]]|37 (2)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 5 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 9 сарын 1 }} '''Блерим Жемайли''' ({{lang-fr|Blerim Džemaili}}, {{lang-mk|Блерим Џемаили}}, {{lang-sq|Blerim Xhemajli}}, ''[[1986]] оны [[4 сарын 12|дөрөвдүгээр сарын 12-нд]] [[Македон]] [[улс]]ын [[Тетово]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Албани]] гаралтай [[Швейцар]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Турк]]ийн «[[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]]» болон [[Швейцарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарын шигшээд]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замналын товчоон == Жемайли бол [[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]] багийн төгсөгч, [[Албани]] гаралтай [[Македон]] улсад төрсөн Швейцарын шилдэг хамгаалагчдын нэг юм. Бэртэлтэй үедээ [[англи]]йн [[Болтон Уондерерс]], [[итали]]йн [[Торино (хөлбөмбөгийн баг)|Торино]], [[Парма (хөлбөмбөгийн баг)|Парма]] багуудад маруухан тоглож байсан ч сэргэлт авсан жилд нь [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]] 9 сая [[евро]]гоор Торино багаас элсүүлж байлаа.<ref>{{cite web|url=http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?root=707&fwd=4128|title=Ufficiale: Dzemaili al Napoli|publisher=Sito ufficiale della SSC Napoli|lang=it|date=1.07.2011|accessdate=1 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205045225/http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?root=707|archivedate=2010-12-05|url-status=dead}}</ref> [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] [[Швейцарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарыг]] төлөөлөв. Тэр [[2014]] оны [[6 сарын 20|зургаадугаар сарын 20-нд]] [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны ДАШТ-ий хэсэгт [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын]] хаалганд (5:'''2''') алсын хаалттай цохилтоос гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140620/roundup-costa-rica-beat-italy-advance-england-eliminated-0|title=(Roundup) Costa Rica beat Italy to advance, England eliminated|date=20 June 2014|accessdate=21 June 2014|work=globalpost}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25285207|title=Switzerland 2-5 France|date=20 June 2014|accessdate=21 June 2014|work=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sbnation.com/soccer/2014/6/20/5828674/blerim-dzemaili-switzerland-france-free-kick|title=Blerim Džemaili scores the first direct free kick of the World Cup|date=20 June 2014|accessdate=21 June 2014|work=SBNation}}</ref> [[2014]] оны [[9 сарын 1|есдүгээр сарын 1-нд]] Туркийн [[Туркийн хөлбөмбөгийн лиг|Супер лигийн]] «[[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]]» багтай гурван жилээр гэрээлэв.<ref>http://www.galatasaray.org/futbol/futbol_as/haber/20960.php</ref> == Амжилт == ;[[Цюрих (хөлбөмбөгийн баг)|Цюрих]] *[[Швейцарын супер лиг]]: 2005-06, 2006-07 *[[Швейцарын хөлбөмбөгийн цом|Швейцарын цом]]: 2004-05 *[[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цом]] (2): 2011-12, 2013-14 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * {{soccerbase|id=43561|name=Блерим Жемайли}} * [https://web.archive.org/web/20120315121258/http://igang3.ch/dbfcz/spieler.php?spieler_id=6 Цюрих - Профайл] {{De icon}} {{Галатасарай багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Жемайли, Блерим}} [[Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Цюрих багийн тоглогч]] [[Ангилал:Болтон Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Торино багийн тоглогч]] [[Ангилал:Парма багийн тоглогч]] [[Ангилал:Наполи багийн тоглогч]] [[Ангилал:Галатасарай багийн тоглогч]] [[Ангилал:Умард Македончууд]] [[Ангилал:Швейцарын хүн]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] k703w042eyzvvxwtso37sw3no3surhm 0 44887 860333 843537 2026-06-28T11:01:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860333 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Лоик Реми |зураг = Loïc Rémy 5414b.jpg |тайлбар = «[[Олимпик Марсель|Марсельд]]» (2011) |хэмжээ = 200px |мэндэлсэн огноо = [[1987]] оны [[1 сарын 2]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Рийё-ла-Пап]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 184 |жин = 78 |байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |дугаар = |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1993—1999|{{Далбаа Франц|20px}} АСПТТ Лион| |1999—2005|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион|Лион]]}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2005—2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион]]|12 (0) |2008|{{зээл}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Ланс]]|10 (3) |2008—2010|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ницца]]|68 (26) |2010—2013|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Марсель]]|38 (19) |2013—2014|{{Далбаа Англи|20px}} [[Куинз Парк Рейнжерс]]|14 (6) |2013—2014|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|26 (14) |2014—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|1 (1)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2007|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (20-)|4 (2) |2007—2008|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (21-)|11 (3) |2009—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]]|24 (5)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 9 сарын 14 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 7 сарын 4 }} '''Лоик Реми''' ({{lang-fr|Loïc Rémy}}; [[1987]] оны [[1 сарын 2|нэгдүгээр сарын 2-нд]] [[Рийё-ла-Пап]] [[хот]]од төрсөн) — [[Мартиник]] гаралтай [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[англи]]йн «[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]» болон [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын шигшээд]] [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог. == Замнал == «[[Ницца (хөлбөмбөгийн баг)|Ницца]]» түүхэн наймаагаа 8 сая [[евро]]гоор Ремигийн төлөө [[2008]] оны [[6 сарын 5|зургаадугаар сарын 5-нд]] хийсэн түүхтэй.<ref>[http://www.football365.fr/france/infos-clubs/nice/article_242762_Nice-Arrivee-de-Remy.shtml Nice: Arrivée de Rémy]</ref> [[2010]] оны [[8 сарын 19|наймдугаар сарын 19-нд]] [[Марсель|марселийн]] «[[Олимпик Марсель|Олимпиктой]]» таван жилээр гэрээлэв.<ref>[http://www.om.net/fr/Saison/101005/Actualites/48184/Loic_Remy_a_signe_pour_5_ans Loïc Rémy a signé pour 5 ans]</ref> Солилцооны үнэ 15,5 сая [[евро]]. Реми [[2013]] оны [[1 сарын 16|нэгдүгээр сарын 16-нд]] английн «[[Куинз Парк Рейнжерс]]» багтай 4.5 жилийн гэрээ байгуулсан.<ref>[http://www.qpr.co.uk/news/article/160113-remy-joins-601664.aspx French international striker signs four-and-a-half year deal]</ref> [[2012/2013 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2012/13]] онд премьер лигийн 14 тоглолтонд 6 гоол оруулсан ч [[Хөлбөмбөгийн лигийн АШТ|Чемпионшипт]] унаж байв. 2013 оны [[8 сарын 5|наймдугаар сарын 5-нд]] «[[Ньюкасл Юнайтед]]» багт зээлэгдэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.nufc.co.uk/articles/20130805/united-sign-remy_2281670_3338815 |title=Newcastle United Sign Remy |access-date=2014-08-19 |archive-date=2013-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808132445/http://www.nufc.co.uk/articles/20130805/united-sign-remy_2281670_3338815 |url-status=dead }}</ref> [[2014]] оны [[8 сарын 30|наймдугаар сарын 30-нд]] «[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]» түүнийг 10.5 сая фунтээр элсүүлсэн.<ref>{{cite news|title=Loic Remy: QPR leave out striker as Chelsea trigger release clause|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28994304|accessdate=30 August 2014|work=BBC Sport|date=30 August 2014}}</ref> [[9 сарын 13|Есдүгээр сарын 13-нд]] «[[Суонси Сити|Суонси Ситигийн]]» эсрэг анхны тоглолтоо сэлгээнээс хийхдээ [[Оскар (1991 оны хөлбөмбөгчин)|Оскарын]] дамжуулалтаар гоолдсон.<ref>{{cite news|title=Chelsea 4-2 Swansea|url=http://www.chelseafc.com/content/cfc/en/homepage/matches/2014/09/13.html|accessdate=13 September 2014|work=Chelsea F.C.|date=13 September 2014}}</ref> == Шигшээ == Францын залуучуудын шигшээд тодорсон Ремиг [[2008]] оны [[3 сарын 24|гуравдугаар сарын 24-нд]] бэртэлтэй [[Тьерри Анри]]г нөхөн [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|үндсэн шигшээ]] дуудаж, [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англ]], [[Малийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Малийн]] тоглолтонд оролцуулав. Реми Малийн эсрэг 54-р минутанд [[Самир Насри]]г сэлгэн анхлан гараалжээ. [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014 оны ДАШТ-д]] [[Эквадорын хөлбөмбөгийн шигшээ|Эквадор]],<ref>{{cite news|last1=Ornstein|first1=David|title=Ecuador 0-0 France|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/25285420|accessdate=29 July 2014|work=[[BBC Sport]]|date=26 June 2014}}</ref> [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Германтай]] тоглоход сэлгээнээс гараалав.<ref>{{cite news|last1=Ornstein|first1=David|title=France 0-1 Germany|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28051800|accessdate=29 July 2014|work=[[BBC Sport]]|date=4 July 2014}}</ref> == Амжилт == * [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Францын аварга]] (2): [[2006/2007 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2006/07]], [[2007/2008 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2007/08]] * [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн (2): 2007, 2011 * [[Францын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Францын лигийн цомын]] эзэн (1): 2011/12 == Эрүүгийн байцаалт == Түүнийг [[2013]] оны [[5 сарын 15|тавдугаар сарын 15-нд]] хүчингийн хэрэгт сэжиглэгдэн байцаагдав.<ref>[http://newsru.com/sport/15may2013/remy.html Футболиста сборной Франции арестовали по подозрению в изнасиловании]</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.lfp.fr/joueur/remy-loic Профайл - lfp.fr] * [https://web.archive.org/web/20121002060750/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique_new.php?liste=O&id=REMY%20Lo%EFc Профайл - fff.fr] * [http://thetopforward.com/view?id=132 Профайл - thetopforward.com] * [http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/84886/loic-remy?cc=5739 Профайл - soccernet.espn.go.com]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{France-footy-bio-stub}} {{Челси багийн бүрэлдэхүүн}} {{2014 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ланс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ницца багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] seigfv07ow502rxagnuzbkqlfq9q7ob 0 45068 860307 839863 2026-06-28T05:47:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860307 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Виссан Бен Йеддер |зураг = Wissan Ben Yedder cropped.JPG |хэмжээ = 250 px |тайлбар = [[2012]] онд |уугуул нэр = |мэндэлсэн огноо = [[1990]] оны [[8 сарын 12]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Сарсель]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 170 |жин = 68 |байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Тулуза (хөлбөмбөгийн баг)|Тулуза]] |дугаар = 7 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2000—2007|{{Далбаа Франц|20px}} Гарж Ле Гоннес| |2007—2009|{{Далбаа Франц|20px}} Сен-Дени|}} |клубы = {{хөлбөмбөгийн замнал|2009—2010|{{Далбаа Франц|20px}} Альфорвиль|{{comment|ЛЧФ|23 (4)}} |2010—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Тулуза (футбольный клуб)|Тулуза]]|85 (32)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2012|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (зал.)|3 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 5 сарын 18 }} '''Виссан Бен Йеддер''' ({{lang-fr|Wissam Ben Yedder}}; [[1990]] оны [[8 сарын 12|наймдугаар сарын 12-нд]] [[Сарсель]] [[хот]]од төрсөн) — [[Тунис]] гаралтай<ref>{{cite web|url=http://www.tunisie-foot.com/fr/index.php?option=com_content&view=article&id=12426:transferts-le-franco-tunisien-ben-yedder-signe-au-tfc&catid=37:transferts&Itemid=57|title=Le franco-tunisien Ben Yedder signe au TFC|publisher=Tunisie-Foot|date=9 June 2012|accessdate=Augutst 11, 2012}}</ref> [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Тулуза (хөлбөмбөгийн баг)|Тулуза]]» багт [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог.<ref>{{cite web |url=http://www.worldfootball.net/spieler_profil/wissam-ben-yedder/ |title=Wissam Ben Yedder |publisher=Worldfootball.net |date= |accessdate=2012-07-16 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522145028/http://www.worldfootball.net/spieler_profil/wissam-ben-yedder/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ligue1.com/joueur/ben-yedder-wissam |title=Player profile Wissam BEN YEDDER |publisher=Ligue1.com |date=1990-08-12 |accessdate=2012-07-16}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == * [http://www.lfp.fr/joueur/ben-yedder-wissam Профайл -Францын хөлбөмбөгийн лиг] {{ref-fr}} * [http://www.fff.fr/equipes-de-france/tous-les-joueurs/fiche-joueur/2544465371-wissam-ben-yedder Профайл - Францын хөлбөмбөгийн холбоо]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-fr}} * [http://www.transfermarkt.at/de/wissam-ben-yedder/profil/spieler_146854.html Профайл - Трансфермаркт] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20141031114631/http://ru.soccerway.com/players/wissam-ben-yedder/146646/ Профайл - Soccerway] * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.wissan.ben-yedder.96084.en.html Профайл - Footballdatabase] {{ref-en}} {{France-footy-bio-stub}} {{Тулуза багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Альфорвиль багийн тоглогч]] [[Ангилал:Монако багийн тоглогч]] [[Ангилал:Севилья багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тулуз багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:Тунисчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] cxc5ihju52vnt9aml7mft87u2wv92s9 0 45147 860325 742696 2026-06-28T09:35:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860325 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Йоанн Гуркюфф |уугуул нэр = Йоанн Мигель Гуркюфф<ref>{{Cite news|title=Yoann Gourcuff Search|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/index.htmx?pn=Yoann+Gourcuff&cp=s|work=[[FIFA]]}}</ref> |зураг = Yoann Gourcuff 20.jpg |хэмжээ = 220px |тайлбар = |хоч = ''залуу Зидан''<ref name=new_zidane>{{Cite news|title=Yoann Gourcuff: The new Zidane?|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/yoann-gourcuff-the-new-zidane-1516832.html|work=[[The Independent]]|date=27 января 2009|lang=en}}</ref> |мэндэлсэн огноо = [[1986]] оны [[7 сарын 11]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Пломёр]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 186<ref>{{cite web|last=Gourcuff|first=Yoann|title=Player Profile|url=http://www.olweb.fr/fr/joueur/yoann-gourcuff-2077.html|publisher=Olympique Lyonnais|accessdate=7 January 2013}}</ref> |жин = 79 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион|Лион]] |дугаар = 8 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1992—2001|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лорьян (хөлбөмбөгийн баг)|Лорьян]]| |2001—2003|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ренн (хөлбөмбөгийн баг)|Ренн]]||}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2003—2006|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ренн (хөлбөмбөгийн баг)|Ренн]]|66 (6) |2006—2009|{{Далбаа Итали|20px}} [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]|36 (2) |2008—2009|{{зээл}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]]|37 (12) |2009—2010|{{Далбаа Франц|20px}} [[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]]|32 (6) |2010—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион|Лион]]|73 (11)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2001—2002|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (16-)|1 (0) |2002—2003|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (17-)|12 (2) |2003—2004|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (18-)|4 (1) |2004—2005|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (19-)|17 (7) |2005—2007|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (21-)|18 (4) |2008—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]]|31 (4)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 5 сарын 10 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 8 сарын 13 }} '''Йоанн Гуркюфф''' ({{lang-fr|Yoann Gourcuff}},; [[1986]] оны [[7 сарын 11|долоодугаар сарын 11-нд]] [[Пломёр]] [[хот]]од төрсөн) — [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Олимпик Лион|Лион]]» болон [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын шигшээд]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == «[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланаас]]» 15 сая еврогоор авсан Гуркюффийг «[[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]]» [[2010]] оны [[8 сарын 23|наймдугаар сарын 23-нд]] «[[Олимпик Лион|Лионд]]» 22 сая еврогийн үнэд хүргэв. Эмчийн үзлэгийн дараахан буюу [[8 сарын 25|наймдугаар сарын 25-нд]] таван жилийн гэрээ байгуулсан.<ref>{{Cite web| url = http://www.olweb.fr/fr/Accueil/100007/Article/53861/Accord-avec-Bordeaux-pour-le-transfert-de-Yoann-Gourcuff | publisher=[[Olympique Lyonnais]] | title = Accord avec Bordeaux pour le transfert de Yoann Gourcuff |date = 23 August 2010 | accessdate =23 August 2010 | language = French}}</ref><ref>{{Cite web| url = http://www.francefootball.fr/FF/breves2010/20100823_231331_gourcuff-accord-lyon-bordeaux.html | publisher=[[France Football]] | title = Gourcuff: Accord Lyon-Bordeaux|date = 23 August 2010 | accessdate =23 August 2010 | language = French}}</ref> == Шигшээ == Гуркюфф [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын залуучуудын шигшээд]] [[2005]] оны [[Европ]]ын аварга болж байв. [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Үндсэн шигшээд]] [[2008]] оны [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 11-нд]] [[Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Шведтэй]] нөхөрсөг тоглоход анх дуудагдаж, [[8 сарын 20|наймдугаар сарын 20-нд]] анхны гараагаа хийсэн.<ref>{{Cite news|title=Domenech goes for youth against Sweden|url=http://www.blnz.com/news/2008/08/12/Domenech_goes_youth_against_Sweden_2539.html|work=BLNZ |date=11 August 2008 |accessdate=12 August 2009}}</ref><ref>{{Cite news |title=SUEDE 2–3 FRANCE |url=http://www.fff.fr/servfff/historique/match_detail.php?nomatch=705 |work=[[French Football Federation]] |date=20 August 2008 |accessdate=12 August 2009 |language=French |archive-date=22 Долдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722073346/http://fff.fr/servfff/historique/match_detail.php?nomatch=705 |url-status=dead }}</ref> Анхны гоолоо [[10 сарын 11|аравдугаар сарын 11-нд]] [[Румыны хөлбөмбөгийн шигшээ|Румын]] эсрэг [[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010 оны ДАШТ-ий]] сонгонд 27 орчим [[метр]]ээс оруулж харьцааг тэнцэтгэж байлаа.<ref>{{Cite news|title=Romania 2–2 France |url=http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/europe/matches/round=250471/match=300040874/report.html |work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]] |date=11 October 2008 |accessdate=12 August 2009}}</ref> == Амжилт == ;Багийн ;{{Далбаа Итали|20px}} «Милан» * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү: [[2006/2007 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2007]] * [[УЕФА Супер цом]]ын эзэн: [[2007 оны УЕФА Супер цом|2007]] * [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ (клуб)|Клубийн дэлхийн аварга]]: 2007 ;{{Далбаа Франц|20px}} «Бордо» * [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Францын аварга]]: [[2008/2009 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2009]] * [[Францын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Францын лигийн цомын]] эзэн: 2009 * [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн ('''2'''): 2008, 2009 ;{{Далбаа Франц|20px}} «Лион» * [[Францын хөлбөмбөгийн цом|Францын цомын]] эзэн ('''1'''): 2012 * [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн ('''1'''): 2012 ;{{Далбаа Франц|20px}} Францын залуучуудын шигшээ * Европын аварга (19-): 2005 ;Хувийн * Францын лигийн «Алтан бөмбөг» шагналд дэвшсэн: 2009 * Францын шилдэг тоглогч: 2009 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20100330134657/http://www.girondins.com/matches/encyclopedie/joueurs/2010/6/86.shtml Профайл - «Бордо»] {{ref-fr}} {{France-footy-bio-stub}} {{Олимпик Лион багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Францын шилдэг хөлбөмбөгчин}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Ренн багийн тоглогч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бордо багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 57h70iuoedsjw13tra6e1ckqrz8bl87 0 45148 860319 552541 2026-06-28T08:36:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860319 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Жордан Ферри |зураг = |хэмжээ = |тайлбар = |полное имя = |мэндэлсэн огноо = [[1992]] оны [[3 сарын 12]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Кавайон]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 172 |жин = 70 |байрлал = арын [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион]] |дугаар = 12 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—2007|{{Далбаа Франц|20px}} Сент-Ремуаз| |2007—2012|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион]]|}} |клубы = {{хөлбөмбөгийн замнал |2012—одоо|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Лион]]|38 (3)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2013|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (20-)|3 (0) |2013|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (21-)|5 (1)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 8 сарын 16 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 3 сарын 14 }} '''Жордан Ферри''' ({{lang-fr|Jordan Ferri}}; [[1992]] оны [[3 сарын 12|гуравдугаар сарын 12-нд]] [[Кавайон]] [[хот]]од төрсөн) — Францын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Олимпик Лион]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Жордан Ферри — «Сент-Ремуазийн» төгсөгч. [[2007]] онд [[Олимпик Лион|лионы «Олимпикийн»]] академид багтаж байв. «Олимпикийн» анхны гараагаа [[2012]] оны [[11 сарын 8|арваннэгдүгээр сарын 8-нд]] [[2012/2013 оны УЕФА Европа лиг|Европа лигт]] «[[Атлетик Бильбао|Атлетик Бильбаогийн]]» эсрэг хийв.<ref>{{cite web | url = http://www.transfermarkt.de/de/athletic-bilbao-olympique-lyon/index/spielbericht_2262468.html | title = Transfermarkt | accessdate = | lang = de | description = «Атлетик» — «Лион» 2:3 }}</ref> 2012 оны арванхоёрдугаар сарын 12-нд «[[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Лига 1-т]]» анх гараалсан<ref>{{cite web | url = http://www.lfp.fr/ligue1/feuille_match/76087 | title = Официальный сайт Профессиональной футбольной лиги Франции | accessdate = | lang = fr | description = «Лион» — «Нанси» 1:1 }}</ref> Ферри 2013/14 оны IV тойрогт «[[Эвиан (хөлбөмбөгийн баг)|Эвианы]]» эсрэг анх гоолдсон.<ref>{{cite web | url = http://www.lfp.fr/ligue1/feuille_match/77532 | title = Официальный сайт Профессиональной футбольной лиги Франции | accessdate = | lang = fr | description = «Эвиан» — «Лион» 2:1 }}</ref> == Амжилт == ; {{Далбаа Франц}} [[Олимпик Лион]] * [[Францын хөлбөмбөгийн супер цом|Францын супер цомын]] эзэн: 2012 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.lfp.fr/joueur/ferri-jordan Профайл - Францын хөлбөмбөгийн лиг] {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20150924133544/http://www.fff.fr/equipes-de-france/tous-les-joueurs/fiche-joueur/1786217609-jordan-ferri Профайл - Францын хөлбөмбөгийн холбоо] {{ref-fr}} * [http://www.transfermarkt.de/de/jordan-ferri/profil/spieler_118284.html Профайл - Трансфермаркт] {{ref-de}} * [http://int.soccerway.com/players/jordan-ferri/161112/ Профайл - Soccerway] {{ref-en}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.jordan.ferri.98866.en.html Профайл -Footballdatabase] {{ref-en}} {{France-footy-bio-stub}} {{Олимпик Лион багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 9i0bzlutcxxj8egz8acae5kg47fe0sy 0 45620 860292 614727 2026-06-28T03:48:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860292 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Артур Масуаку |уугуул нэр = |хоч = |зураг = |хэмжээ = |тайлбар = |мэндэлсэн огноо = [[1993]] оны [[11 сарын 7]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Лилль]] |иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]] |өндөр = 182 |жин = |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|зүүн хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Грек|20px}} [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] |дугаар = 26 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2001—2003|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]| |2003—2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Ланс]]| |2008—2011|{{Далбаа Франц|20px}} [[Валансьен (хөлбөмбөгийн баг)|Валансьен]]| }} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2011—2014|{{Далбаа Франц|20px}} [[Валансьен (хөлбөмбөгийн баг)|Валансьен]]|27 (1) |2011—2014|{{зээл}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Валансьен (хөлбөмбөгийн баг)|Валансьен II]]|39 (1) |2014—одоо|{{Далбаа Грек|20px}} [[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]]|3 (1) }} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2011|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (18-)|3 (0) |2011|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (19-)|2 (0) }} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 2 сарын 1 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 3 сарын 8 }} '''Артур Масуаку''' ({{lang-fr|Arthur Masuaku}}, [[1993]] оны [[11 сарын 7|арваннэгдүгээр сарын 7-нд]] [[Лилль]] [[хот]]од төрсөн) — [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Масуаку [[2014]] оны долоодугаар сард [[Грек]]ийн «[[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакостой]]» гэрээлсэн.<ref>{{cite web |url=http://www.olympiacos.org/article/37997/paiktis-toy-olympiakoy-o-mazoyakoy|title=Παίκτης του Ολυμπιακού ο Μαζουακού|date=22 Jule 2014|accessdate=25 Jule 2014|language=Greek|publisher=Olympiacos.org}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.footmercato.net/breves/info-fm-masuaku-s-engage-avec-l-olympiacos_133749?KeepThis=true&TB_iframe=true&height=530&width=900|title=Info FM : Masuaku s’engage avec l’Olympiacos !|date=7 July 2014|accessdate=11 July 2014|language=French|publisher=Footmercato.net}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == *[http://www.fff.fr/equipes-de-france/tous-les-joueurs/fiche-joueur/1916827592-arthur-masuaku| Профиль игрока на сайте Футбольной федерации Франции]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.arthur.masuaku.145909.en.html| Статистика игрока на footballdatabase.eu] {{Олимпиакос багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Грекийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Валансьен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олимпиакос багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лиллийн тамирчин]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] hws6ra71efjw7zh0atykwgxklzzluv6 0 45773 860300 859216 2026-06-28T05:09:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860300 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ, Массачусеттс мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын хотын|хэрэглээг}} {{Инфобокс суурин | name = Бостон | native_name = Boston | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] | etymology = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Boston - panoramio (23).jpg | caption1 = [[Бостоны боомт]]оос харагдах хотын төв | image2 = Boston - Old State House (48718568688).jpg | caption2 = [[Хуучин Төрийн ордон (Бостон)|Хуучин Төрийн ордон]] | image3 = ISH WC Boston4.jpg | caption3 = Эйкорн гудамж, [[Бикон Хилл, Бостон|Бикон Хилл]] | image4 = Boston -Massachusetts State House (48718911666).jpg | caption4 = [[Массачусеттс мужийн ордон]] | image5 = Fenway Park night game.JPG | caption5 = [[Фенвэй Парк]] | image6 = Boston skyline from Longfellow Bridge September 2017 panorama 2.jpg | caption6 = [[Чарльз гол]]оос харагдах [[Бек бэй, Босто|Бек бэй]] }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Boston.svg | flag_link = Бостоны далбаа | image_shield = | image_seal = Seal of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | image_blank_emblem = Wordmark of Boston, Massachusetts.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | nickname = ''Bean Town, Title Town, [[Бостоны хоч|бусад]]'' | motto = {{nowrap|{{lang|la|Sicut patribus sit Deus nobis}} ([[Латин хэл|Латин]])<br />'Бурхан бидний эцэг өвгөдтэй байсан шиг Тэр бидэнтэй хамт байх болтугай'}} | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Их Бостон#Массачусеттс#АНУ#Дэлхий | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Бостон | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{Coord|42|21|37|N|71|3|28|W|region:US-MA_type:city(654,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = АНУ | subdivision_type1 = [[АНУ-ын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Массачусеттсын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = Түүхэн улс | subdivision_type5 = [[Колони|Түүхэн колони]] | subdivision_name1 = [[Шинэ Англи]] | subdivision_name2 = [[Массачусеттс]] | subdivision_name3 = [[Саффолк тойрог, Массачусеттс|Саффолк]]<ref>{{Cite web |title=List of intact or abandoned Massachusetts county governments |url=https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |access-date=2024-05-18 |website=sec.state.ma.us |publisher=[[Массачусеттсын Хамтын Нөхөрлөлийн нарийн бичгийн дарга]] |archive-date=2021-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210406103933/https://www.sec.state.ma.us/cis/cisctlist/ctlistcounin.htm |url-status=live }}</ref> ---- | subdivision_name4 = [[Английн хаант улс]]<br />[[Английн хамтын нөхөрлөл]]<br />[[Их Британийн хаант улс]] | subdivision_name5 = [[Массачусеттсын булангийн колони]], [[Шинэ Английн доминион]], [[Массачусетс-Бэй]] | established_title = Суурьшсан | established_date = 1625 | established_title2 = Нэгдсэн (суурин) | established_date2 = 9 сарын 17, 1630 | established_title3 = Нэгдсэн&nbsp;(хот) | established_date3 = 3 сарын 19, 1822 | named_for = [[Бостон, Линкольншир]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Бостон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Мишель Ү]] | leader_title2 = [[Бостон хотын зөвлөл|Зөвлөлийн дарга]] | leader_name2 = [[Лиз Брэдон]] (АН) | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл|Зөвлөл]] | leader_name1 = [[Бостон хотын зөвлөл]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528021656/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_25.txt|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 232.10 | area_total_sq_mi = 89.61 | area_land_km2 = 125.20 | area_land_sq_mi = 48.34 | area_water_km2 = 106.90 | area_water_sq_mi = 41.27 | area_urban_km2 = 4,288.7 | area_urban_sq_mi = 1,655.9 | area_metro_km2 = 11700 | area_metro_sq_mi = 4500 | area_blank1_title = [[Статистикийн Нэгдсэн Бүс|СНБ]] | area_blank1_km2 = 27600 | area_blank1_sq_mi = 10600 | elevation_ft = 46 | population_total = 675647 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|71-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-д]]<br />Массачусеттст [[Массачусеттсын хотын жагсаалт|1-т]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|title=QuickFacts: Boston city, Massachusetts|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2026-06-18|archive-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216045737/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/bostoncitymassachusetts/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_est = 672,973 {{loss}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts" /> | population_density_sq_mi = 13976.98 | population_density_km2 = 5396.51 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 4941632 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|10-т]]) | population_urban = 4,382,009 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|10-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,021.8 | population_density_urban_sq_mi = 2,646.3 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-18}}</ref> | population_demonym = Бостончууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Real Gross Domestic Product for Boston-Cambridge-Newton, MA-NH (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP14460|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $644.814 тэрбум (2024) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list |title=53 ЗИП код<ref>{{Cite web |title=ZIP Code Lookup – Search By City |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070903025217/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2007-09-03 |access-date=2024-05-18 |publisher=Америкийн Нэгдсэн Улсын Шуудангийн Үйлчилгээ}}</ref> |02108–02137, 02163, 02196, 02199, 02201, 02203–02206, 02210–02212, 02215, 02217, 02222, 02126, 02228, 02241, 02266, 02283–02284, 02293, 02295, 02297–02298, 02467 (мөн Ньютон болон Бруклины хэсгүүдийг багтаасан)}} | area_code = [[Бүс нутгийн код 617 ба 857|617 болон 857]] | area_code_type = [[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүсийн дугаар]] | website = {{URL|https://boston.gov}} | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 25-07000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:617565 617565] | elevation_m = 14 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |access-date=2024-05-18 |website=edits.nationalmap.gov |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505205944/https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/617565 |url-status=live }}</ref> }} '''Бостон''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Массачусеттс]] мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Бостон мөн [[Шинэ Англи]] нэртэй бүс нутгийн ууган том хот бөгөөд 617.594 хүнтэй [[хот]] юм.<ref>{{Cite web |url=http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |title=US Cities by Population. Cities with over 100,000 people |access-date=2014-09-21 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311165525/http://travelandhistory.com/2011/06/561/ |url-status=dead }}</ref> Бостон хот бол АНУ-ын хамгийн том арван хот, дэлхийн тавин том хотын нэг юм. Энэ хот нь боловсролын байгууллагуудаараа алдартай ([[Харвардын их сургууль]], [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн|Массачусеттсын технологийн хүрээлэн]] (MIT), [[Бостоны их сургууль]], Бостоны коллеж зэрэг алдартай зуу гаруй их сургууль, коллеж). == Хүн ам == {| class="wikitable mw-collapsible" !Он ! colspan="2" |Хүн амын тоо |- !1722 |10 567 | |- !1765 |15 520 | |- !1790 |18 320 | |- !1800 |24 937 | |- !1830 |61 392 | |- !1850 |136 881 | |- !1860 |177 840 | |- !1880 |362 839 | |- !1900 |560 892 | |- !1910 |670 585 | |- !1930 |781 188 | |- !1940 |770 816 | |- !1950 |801 444 | |- !1960 |697 197 | |- !1970 |641 071 | |- !1980 |562 994 | |- !1990 |574 283 | |- !2000 |589 141 | |- !2010 |617 594 | |- !2020 |675 647 | |} Хүн амын арс өнгөний ялгаа: европ гаралтай америкчууд— 47,0 %; африк гаралтай америкчууд — 24,4 %; латин америкчууд — 17,5 %; ази гаралтай иргэд— 8,9 %. == Түүх == Бостон хотыг 1630 оны 9-р сарын 7-нд Шомут хойг дахь Массачусетсийн колоничлолын пуритан колоничид үүсгэн байгуулжээ. Энэхүү сууринг Английн Линкольншир мужид байрладаг Бостон хотын нэрээр нэрлэжээ. Хэдхэн жилийн дараа Америкийн анхны англи хэлний сургууль, анхны коллеж болох Харвард уг сууринд нээгджээ. Анх гурван толгод дээр байрладаг байсан тул ''Trimountain'' гэж нэрлэгддэг байжээ. 18-р зууны дунд үе хүртэл Бостон нь Британийн Америкийн хамгийн том хот байсан боловч хожим нь энэ амжилтаа Нью-Йорк хотод алджээ. 1770-аад онд Британичууд татвараа нэмэгдүүлэх замаар 13 колони дээр хяналтаа чангатгахыг оролдсон боловч Америкийн хувьсгал эхэлсэн. 1773 оны 12-р сарын 16-нд Массачусетсийн колоничлогчид уугуул индианчуудын дүрд хувиран Бостоны боомтод цай тээвэрлэж буй худалдааны хөлөг онгоц руу гарч тэнд байсан цайг далай руу гаргаж хаяжээ. Британийн засгийн газар Массачусетсийнхны эсрэг хариу арга хэмжээ авчээ. Дайны дараа энэ хот дэлхийн томоохон худалдааны боомтуудын нэг болж, ром, загас, давс, тамхи экспортолж байв. Сүүлд Бостоны хуучин гэр бүлүүдийн үр удам тус улсын эдийн засгийн элит болжээ. 1812 оны дайн хотын гадаад худалдааг тодорхой хэмжээгээр хязгаарласан. Гэсэн хэдий ч худалдаачид энэ хугацаанд хөрөнгө оруулалтынхаа өөр хувилбарыг олсон нь аж үйлдвэрлэл болсон юм. Боолчлолыг халах үед Бостон хот уг хөдөлгөөний төв болсон. Европоос АНУ руу олноор цагаачлах эхлэл тавигдсанаар Бостоны үндэстний бүтэц мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн. Эхний давалгаанд Ирланд, Герман, Ливан, Франц, Канад, Итали бөгөөд Польшийн болон Оросын еврейчүүд ноёрхож байв. Ирланд, Италийн цагаачид Католик шашныг авчирсан бөгөөд энэ шашны нийгэмлэг удалгүй хотын хамгийн том нь болжээ. Кеннедигийн гэр бүл эдгээр Ирландын анхны суурьшигчдын үр удам юм. 20-р зууны эхэн болон дунд үед хотын хөгжил уналтад орсон. Аж үйлдвэрийн байгууламжууд хуучирч, ажилчид тус бүс нутгаас нүүж явжээ. 1919 оны 1-р сард хотын нэг хэсэг нь үерт автсан юм. Бостон 1957 онд байгуулагдсан Бостоны Дахин Хөгжлийн Газар (BRA)-ийн удирдлага дор хотыг шинэчлэх янз бүрийн төслүүдийг эхлүүлснээр хариу арга хэмжээ авсан байна. 1970-аад он гэхэд 30 жилийн эдийн засгийн уналтын дараа сэргэж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Санхүүгийн дүүрэг болон Бостоны Бэк Бэй хороололд олон тооны өндөр тэнгэр багандсан барилгууд боссон. Хотын эрх баригчид түүхэн хотын төвийг дахин хөгжүүлэх, сэргээх, мөн хэд хэдэн бизнесийг дахин зориулалтаар ашиглах хэд хэдэн хөтөлбөр баталсан бөгөөд 1970 онд Бостон эдийн засгийн шинэ эрчимтэй өсөлтийг мэдэрсэн. 21-р зууны эхээр энэ хот оюуны, технологийн болон улс төрийн төвийн статусаа дахин олж авсан. Бостоны их дэлгүүрүүд болох Жордан Марш, Филенс нар Нью-Йоркийн Мэйситэй нэгдсэн. 1993 онд ''The New York Times'' сонин Бостон Глоубыг худалдаж авсан нь 2013 онд Бостоны бизнесмэн Жон В. Хенрид дахин зарагдсанаар буцаасан юм. 2016 онд [[General Electric]] компани төв байраа [[Коннектикут|Коннектикутаас]] Бостоны далайн боомтын дүүрэг рүү нүүлгэж, энэхүү хурдацтай хөгжиж буй бүс нутгийн бусад олон компаниудтай нэгдэхээр болсныг зарласан. == Эдийн засаг == Хотын эдийн засгийг боловсрол (100 гаруй их сургууль, коллеж), мөн анагаах ухаан, санхүү, технологийн салбарууд дэмждэг байна. Хотын эдийн засгийн хамгийн чухал салбарууд нь санхүү, банк санхүү, даатгал юм. Бостон хот нь Fidelity Investments, Sovereign Bank, State Street Corporation, Bain Capital зэрэг компаниудын төв байр юм. Энэ хот нь мөн АНУ-ын хамгийн том хэвлэлийн төвүүдийн нэг бөгөөд Houghton Mifflin Harcourt, Bedford-St. Martin's, Beacon Press зэрэг хэвлэлийн газрууд байрладаг. [[Аялал жуулчлал]] нь хотын хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулдаг: 2011 онд 21.2 сая жуулчин Бостонд 8.3 тэрбум доллар авчирсан. Хотын эдийн засгийн гол тулгуур байсан загасчлал, усан онгоцны үйлдвэрлэл одоо өмнөх ач холбогдлоо алдсан. Гэсэн хэдий ч Бостон нь Баруун хагас бөмбөрцгийн хамгийн эртний тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулдаг усан онгоцны үйлдвэр, загас агнуурын боомтын өлгий нутаг хэвээр байна. Бостон бол дэлхийн тэргүүлэх боловсролын төвүүдийн нэг юм. Дэвшилтэт дэд бүтэц, өндөр ур чадвартай ажиллах хүчээрээ хосолсноор биотехнологи, микроэлектроник, шинэ материал бүтээх зэрэг орчин үеийн салбаруудад дэлхийд тэргүүлэгч болж байна. == Спорт == 1897 оноос хойш тус хот жил бүр дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй уралдаануудын нэг болох [[Бостоны марафон|Бостоны марафоныг]] зохион байгуулсаар ирсэн. Чарльз гол нь мөн бүс нутгийн өнцөг булан бүрээс ирсэн сэлүүрт тамирчдыг цуглуулдаг хамгийн том хоёр өдрийн регата тэмцээнийг зохион байгуулдаг. 1901 онд байгуулагдсан "Бостон Ред Сокс" баг нь Америкийн лигийн нэг хэсэг юм. 1946 онд "[[Бостон Сэлтикс]]" сагсан бөмбөгийн баг байгуулагдаж, NBA-ийн бусад багуудаас илүү буюу 18 удаа аварга болсон. Мөн тус хот нь [[Стэнлийн цом|Стэнлийн цомыг]] 6 удаа хүртсэн «Бостон Брюинз» ([[Англи хэл|англи.]] ''Boston Bruins'') хоккейн багаараа алдартай. [[Файл:Boston Twilight Panorama 3.jpg|thumb|957x957px|Бостоны үдэш]] == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бостон, Массачусеттс ([[Логан олон улсын нисэх буудал|Логан нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872−одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 74 |Feb record high F = 73 |Mar record high F = 89 |Apr record high F = 94 |May record high F = 97 |Jun record high F = 102 |Jul record high F = 104 |Aug record high F = 102 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 90 |Nov record high F = 83 |Dec record high F = 76 |year record high F = 104 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 58.3 |Feb avg record high F = 57.9 |Mar avg record high F = 67.0 |Apr avg record high F = 79.9 |May avg record high F = 88.1 |Jun avg record high F = 92.2 |Jul avg record high F = 95.0 |Aug avg record high F = 93.7 |Sep avg record high F = 88.9 |Oct avg record high F = 79.6 |Nov avg record high F = 70.2 |Dec avg record high F = 61.2 |year avg record high F = 96.4 |Jan high F = 36.8 |Feb high F = 39.0 |Mar high F = 45.5 |Apr high F = 56.4 |May high F = 66.5 |Jun high F = 76.2 |Jul high F = 82.1 |Aug high F = 80.4 |Sep high F = 73.1 |Oct high F = 62.1 |Nov high F = 51.6 |Dec high F = 42.2 |year high F = 59.3 |Jan mean F = 29.9 |Feb mean F = 31.8 |Mar mean F = 38.3 |Apr mean F = 48.6 |May mean F = 58.4 |Jun mean F = 68.0 |Jul mean F = 74.1 |Aug mean F = 72.7 |Sep mean F = 65.6 |Oct mean F = 54.8 |Nov mean F = 44.7 |Dec mean F = 35.7 |year mean F = 51.9 |Jan low F = 23.1 |Feb low F = 24.6 |Mar low F = 31.1 |Apr low F = 40.8 |May low F = 50.3 |Jun low F = 59.7 |Jul low F = 66.0 |Aug low F = 65.1 |Sep low F = 58.2 |Oct low F = 47.5 |Nov low F = 37.9 |Dec low F = 29.2 |year low F = 44.5 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 4.8 |Feb avg record low F = 8.3 |Mar avg record low F = 15.6 |Apr avg record low F = 31.0 |May avg record low F = 41.2 |Jun avg record low F = 49.7 |Jul avg record low F = 58.6 |Aug avg record low F = 57.7 |Sep avg record low F = 46.7 |Oct avg record low F = 35.1 |Nov avg record low F = 24.4 |Dec avg record low F = 13.1 |year avg record low F = 2.6 |Jan record low F = −13 |Feb record low F = −18 |Mar record low F = −8 |Apr record low F = 11 |May record low F = 31 |Jun record low F = 41 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 46 |Sep record low F = 34 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = −2 |Dec record low F = −17 |year record low F = -18 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.39 |Feb precipitation inch = 3.21 |Mar precipitation inch = 4.17 |Apr precipitation inch = 3.63 |May precipitation inch = 3.25 |Jun precipitation inch = 3.89 |Jul precipitation inch = 3.27 |Aug precipitation inch = 3.23 |Sep precipitation inch = 3.56 |Oct precipitation inch = 4.03 |Nov precipitation inch = 3.66 |Dec precipitation inch = 4.30 |year precipitation inch = 43.59 |Jan snow inch = 14.3 |Feb snow inch = 14.4 |Mar snow inch = 9.0 |Apr snow inch = 1.6 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.2 |Nov snow inch = 0.7 |Dec snow inch = 9.0 |year snow inch = 49.2 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.8 |Feb precipitation days = 10.6 |Mar precipitation days = 11.6 |Apr precipitation days = 11.6 |May precipitation days = 11.8 |Jun precipitation days = 10.9 |Jul precipitation days = 9.4 |Aug precipitation days = 9.0 |Sep precipitation days = 9.0 |Oct precipitation days = 10.5 |Nov precipitation days = 10.3 |Dec precipitation days = 11.9 |year precipitation days = 128.4 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 6.6 |Feb snow days = 6.2 |Mar snow days = 4.4 |Apr snow days = 0.8 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.2 |Nov snow days = 0.6 |Dec snow days = 4.2 |year snow days = 23.0 |Jan humidity = 62.3 |Feb humidity = 62.0 |Mar humidity = 63.1 |Apr humidity = 63.0 |May humidity = 66.7 |Jun humidity = 68.5 |Jul humidity = 68.4 |Aug humidity = 70.8 |Sep humidity = 71.8 |Oct humidity = 68.5 |Nov humidity = 67.5 |Dec humidity = 65.4 |year humidity = 66.5 |Jan sun = 163.4 |Feb sun = 168.4 |Mar sun = 213.7 |Apr sun = 227.2 |May sun = 267.3 |Jun sun = 286.5 |Jul sun = 300.9 |Aug sun = 277.3 |Sep sun = 237.1 |Oct sun = 206.3 |Nov sun = 143.2 |Dec sun = 142.3 |Jan percentsun = 56 |Feb percentsun = 57 |Mar percentsun = 58 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 63 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 63 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 49 |Dec percentsun = 50 |year percentsun = 59 |Jan dew point C = −6.8 |Feb dew point C = -6.5 |Mar dew point C = −3.2 |Apr dew point C = 1.7 |May dew point C = 7.9 |Jun dew point C = 13.5 |Jul dew point C = 16.7 |Aug dew point C = 16.5 |Sep dew point C = 13.3 |Oct dew point C = 7.2 |Nov dew point C = 1.4 |Dec dew point C = −3.4 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба нар 1961−1990)<ref name="Boston Weatherbox NOAA txt"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014739&format=pdf |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name = "NWS Boston, MA (BOX)"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=box |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 }} </ref><ref name="WMO 1961–90 KBOS"> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72509.TXT |title = WMO Climate Normals for BOSTON/LOGAN INT'L AIRPORT, MA 1961–1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref><ref name="KBOS hourly dewpoint data"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/search/data-search/local-climatological-data-v2?pageNum=1&stations=USW00014739&pageSize=10 |title = Local Climatological Data (LCD), Version 2 (LCDv2) |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV)<ref name="Weather Atlas - Boston">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/massachusetts-usa/boston-climate |title = Boston, Massachusetts, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-18 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Бостон хотод гардаг хэвлэл == * The Boston Globe — Бостоны гол сонин — дэлхийн, Америкийн болон хотын мэдээ * Boston Herald— орон нутгийн, бүс нутгийн, үндэсний болон олон улсын мэдээ. Бизнес, улс төр, гэмт хэрэг, спорт, зугаа цэнгэл * Boston Business Journal — бизнесийн мэдээ * Boston Phoenix — хөгжим, кино, зугаа цэнгэл, спорт, чөлөөт цаг * Mass High Tech — бизнесийн мэдээ, интернет, өндөр технологи * Boston Magazinee — ресторан, нийгмийн тойм зэрэг Бостоны шилдэг сэтгүүлүүд * Boston Irish Reporter — Бостоны Ирландын сонин * Jewish Advocate — Бостоны еврей нийгэмлэгийн долоо хоног тутмын мэдээ * Boston Haitian Reporter — Бостоны Гаитийн сонин == Цахим холбоос == {{Commons|Boston}} * [http://www.bostonusa.com/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Бостон| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Массачусеттсын тойргийн төв]] [[Ангилал:1630 онд байгуулагдсан]] 6i7xtk2f51gz2f1gf2zqwnbps9c9n0p 0 45790 860327 859680 2026-06-28T10:10:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860327 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Охайо муж дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Кливленд | native_name = Cleveland | settlement_type = [[Охайо мужийн засаг захиргааны хуваарь#Хотын захиргаа|City]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/2/1 | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Cleveland skyline from Lakewood Park, January 2026.jpg | caption1 = Кливленд хотын төв | image2 = Cleveland Playhouse Square (13917560487).jpg | caption2 = [[Плайхаус талбай]] | image3 = Art museum and lagoon.jpg | caption3 = [[Кливлендийн урлагийн музей]] | image4 = Garfield memorial - 02-29-2025.jpg | caption4 = [[Жеймс Гарфильдын дурсгалын газар|Гарфильдын дурсгал]] | image5 = Severance Hall (30706862372).jpg | caption5 = [[Северэнс танхим]] | image6 = Rock and Roll Hall of Fame - Joy of Museums 1.jpg | caption6 = [[Рок-н-Роллын Алдрын Танхим]] | image7 = West Side Market West 25th Street.jpg | caption7 = [[Вест Сайд маркет]] | image8 = Cleveland Arcade (51156667640).jpg | caption8 = [[Кливленд Аркад]] | image9 = Cleveland Sign at North Coast Harbor (28120501986).jpg | caption9 = [[Норд-Кост харбор]]}} | image_flag = Flag of Cleveland, Ohio.svg | flag_size = 110px | flag_link = Кливлендийн далбаа | image_seal = Seal of Cleveland, Ohio.svg | seal_size = 90px | nicknames = The Forest City<ref name="forest-city">{{cite encyclopedia |title=Forest City |encyclopedia=[[Кливлендийн түүхийн нэвтэрхий толь бичиг]] |date=2020-06-05 |publisher=[[Кейс Вестерн Резерв Их Сургууль]] |url=https://case.edu/ech/articles/f/forest-city |access-date=2024-05-19}}</ref> | motto = Progress & Prosperity<ref>{{cite encyclopedia|title=Municipal Symbols|encyclopedia=The Encyclopedia of Cleveland History|publisher=Case Western Reserve University|url=https://case.edu/ech/articles/m/municipal-symbols|date=2022-10-03|access-date=2024-05-19}}</ref><br/>'Хөгжил дэвшил ба хөгжил цэцэглэлт' | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Охайо#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-OH_type:city(373,000)|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Охайогийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Охайо}} | subdivision_name2 = [[Кайахога тойрог, Охайо|Кайахога]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|1796|07|22}} | established_title2 = Нэгдсэн ([[Тосгон (АНУ)|тосгон]]) | established_date2 = {{start date|1814|12|23}} | established_title3 = Нэгдсэн (хот) | established_date3 = {{start date|1836|03|05}}{{sfn|Rose|1990|p=145}} | named_for = [[Мозес Кливленд]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Кливленд хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Кливленд хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жастин Бибб]] | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] <!-- Area --> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]]|access-date=2024-05-19}}</ref> | area_total_sq_mi = 82.48 | area_total_km2 = 213.62 | area_land_sq_mi = 77.73 | area_land_km2 = 201.33 | area_water_sq_mi = 4.75 | area_water_km2 = 12.29 | elevation_footnotes = <ref name=gnis>{{GNIS|1066654}}</ref> | elevation_ft = 653 <!-- Population --> | population_total = 372624 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 365379 {{loss}} | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref name="USCensusQuickFacts" /> | population_rank = АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|53-т]]<br />Охайод [[Охайогийн хотын жагсаалт|2-т]] | population_density_sq_mi = 4793.52 | population_density_km2 = 1850.78 | population_urban = 1712178 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|31-т]]) | population_density_urban_km2 = 926.1 | population_density_urban_sq_mi = 2398.7 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-19}}</ref> | population_metro = 2185825 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|33-т]]) | population_demonym = Кливлендчүүд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="cleveland-MSA-GDP">{{Cite web |title=Total Real Gross Domestic Product for Cleveland-Elyria, OH (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/RGMP17460 |publisher=[[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо|АНУ-ын Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо (BEA)]] |access-date=2024-05-19}}</ref> |demographics2_title1 = Бөөгнөрөл |demographics2_info1 = $139.935 тэрбум (2023) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{collapsible list |title = ЗИП кодууд<ref>{{cite web |title=ZIP Code Lookup |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |url-status=dead |publisher=USPS |access-date=2024-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070903025217/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=2007-09-03}}</ref> |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |44101–44147, 44181, 44188, 44190–44195, 44197–44199 }} | area_code = [[Бүс нутгийн код 216|216]] | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | footnotes = | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн цагийн бүс#Зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | website = {{URL|https://www.clevelandohio.gov/|clevelandohio.gov}} }} '''Кливленд''' ({{lang-en|Cleveland}} [{{IPA|ˈkliːvlənd}}]) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Охайо]] муж улсын хот юм. Хот [[Кайахога гол|Кайахога голын]] [[Эри нуур|Эри нуурт]] цутгах эхэнд орших бөгөөд нийт 213,47 км² нутаг дэвсгэрийг хамарна. 2010 оны хүн амын тооллогоор 396.815<ref name="wwwcensusgov">{{cite web|title=U.S. Census website|url=https://www.census.gov|publisher=United States Census Bureau|access-date=January 6, 2013}}</ref> оршин суугч тоологдсон ба тус муж улсын нийслэл [[Колумбус (Охайо)|Колумбус]] хотын дараа хоёрдугаарт ордог том хот болно. Кливленд нь [[Кайахога тойрог|Кайахога тойргийн]] төв бөгөөд [[Метрополитан Статискийн Газар]] дахь бүртгэлд муж улсдаа Кливленд-Элириа-Ментор гэх хоёр сая орчим оршин суугчтай нь хамгийн их хүн ам төвлөрсөн бүс нутагт тооцогдохын зэрэгцээ мужийн газар зүй, эдийн засаг, соёлын төв болдог. Зам тээврийн тохиромжтой байрлалд орших энэ хот 19-р зуунд асар хурдацтайгаар чухал тээврийн зангилаа цэг, аж үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжив. 1930 онд 900.000 хүнтэй, АНУ-ын тавдугаар том хот байлаа. Эдийн засгаас хамаарсан орон нутгийн бүтцийн өөрчлөлтийн үр дүнд 20-р зууны хоёрдугаар хагаст ач холбогдлоо алдаж байсныг ихээхэн доройтсон боловсролын тогтолцоо болон үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн улам бүр лавшруулсан байна. Kливлендэд үндэсний томоохон аж ахуйн нэгжүүдийн төв байрлахаас гадна тус улсын таван том [[найрал хөгжим|оркестрын]] нэг [[Их Тав (найрал хөгжим)|Их Тав симфони оркестр]], [[Христийн Нэгдсэн Сүм]] (''United Church of Christ''), [[Рок-н-Роллын Алдрын Танхим]], хэд хэдэн мэргэжлийн лигийн спортын багууд байдаг. == Түүх == {{Өргөтгөх хэсэг}} {{Том зураг|Downtown panorama.jpg|1000|Хотын төв хэсэг}} == Газар зүй == === Газар зүйн байшил === Кливленд нь Охайо муж улсын зүүн хойд талд, Эри нуурын өмнөд эрэг дээр, [[Толидо]] хотоос 150&nbsp;км (газраар) зайд, нуурын зүүн төгсгөлийн үзүүрт орших [[Буффало]] хотоос 304&nbsp;км зайд, нуурын баруун хойд талд орших [[Детройт]] хотоос 325&nbsp;км зайтай оршдог. Хотын нутаг дэвсгэр нь 213,47 км² бөгөөд үүний 200.93 км² талбай нь хуурай газар.<ref name="AreaInOhioByPlace">{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US39&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |title=''Ohio by Place – GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000'' |access-date=2021-01-03 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212042013/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US39&-_box_head_nbr=GCT-PH1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-format=ST-7 |url-status=dead }}</ref> === Уур амьсгал === Кливленд нь байршлаасаа шалтгаалан [[Канад]]ын зүүн өмнөд хэсгийг хамарсан [[умардын цаг уурын бүс|умардын цаг уурын бүсээс]] холгүй учир хүйтэн, сэрүүн уур амьсгалтай. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Кливленд ([[Кливленд Хопкинс олон улсын нисэх буудал|Хопкинс нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо | single line = Y | Jan record high F = 73 | Feb record high F = 77 | Mar record high F = 83 | Apr record high F = 88 | May record high F = 93 | Jun record high F = 104 | Jul record high F = 103 | Aug record high F = 102 | Sep record high F = 101 | Oct record high F = 93 | Nov record high F = 82 | Dec record high F = 77 | year record high F = 104 | Jan avg record high F = 58.9 | Feb avg record high F = 60.8 | Mar avg record high F = 70.8 | Apr avg record high F = 80.3 | May avg record high F = 86.7 | Jun avg record high F = 91.8 | Jul avg record high F = 92.7 | Aug avg record high F = 91.3 | Sep avg record high F = 88.8 | Oct avg record high F = 80.5 | Nov avg record high F = 68.9 | Dec avg record high F = 60.0 | year avg record high F = 93.9 | Jan high F = 35.8 | Feb high F = 38.5 | Mar high F = 47.1 | Apr high F = 60.1 | May high F = 71.1 | Jun high F = 79.8 | Jul high F = 83.7 | Aug high F = 82.0 | Sep high F = 75.6 | Oct high F = 63.7 | Nov high F = 51.3 | Dec high F = 40.4 | year high F = 60.8 | Jan mean F = 29.1 | Feb mean F = 31.1 | Mar mean F = 38.9 | Apr mean F = 50.4 | May mean F = 61.2 | Jun mean F = 70.4 | Jul mean F = 74.5 | Aug mean F = 73.0 | Sep mean F = 66.4 | Oct mean F = 55.1 | Nov mean F = 44.0 | Dec mean F = 34.3 | year mean F = 52.4 | Jan low F = 22.3 | Feb low F = 23.7 | Mar low F = 30.7 | Apr low F = 40.8 | May low F = 51.4 | Jun low F = 61.1 | Jul low F = 65.3 | Aug low F = 63.9 | Sep low F = 57.1 | Oct low F = 46.5 | Nov low F = 36.7 | Dec low F = 28.2 | year low F = 44.0 | Jan avg record low F = 1.3 | Feb avg record low F = 4.0 | Mar avg record low F = 12.2 | Apr avg record low F = 25.9 | May avg record low F = 36.2 | Jun avg record low F = 45.9 | Jul avg record low F = 53.3 | Aug avg record low F = 51.6 | Sep avg record low F = 43.0 | Oct avg record low F = 32.1 | Nov avg record low F = 20.8 | Dec avg record low F = 9.8 | year avg record low F = −2.2 | Jan record low F = −20 | Feb record low F = −17 | Mar record low F = −5 | Apr record low F = 10 | May record low F = 25 | Jun record low F = 31 | Jul record low F = 41 | Aug record low F = 38 | Sep record low F = 32 | Oct record low F = 19 | Nov record low F = 0 | Dec record low F = −15 | year record low F = -20 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 2.99 | Feb precipitation inch = 2.49 | Mar precipitation inch = 3.06 | Apr precipitation inch = 3.75 | May precipitation inch = 3.79 | Jun precipitation inch = 3.83 | Jul precipitation inch = 3.67 | Aug precipitation inch = 3.56 | Sep precipitation inch = 3.93 | Oct precipitation inch = 3.60 | Nov precipitation inch = 3.37 | Dec precipitation inch = 2.99 | year precipitation inch = 41.03 | Jan snow inch = 18.4 | Feb snow inch = 15.1 | Mar snow inch = 10.8 | Apr snow inch = 2.7 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 4.5 | Dec snow inch = 12.2 | year snow inch = 63.8 | unit precipitation days = 0.01 инч | Jan precipitation days = 17.7 | Feb precipitation days = 14.6 | Mar precipitation days = 14.6 | Apr precipitation days = 14.8 | May precipitation days = 13.4 | Jun precipitation days = 11.5 | Jul precipitation days = 10.7 | Aug precipitation days = 10.3 | Sep precipitation days = 10.1 | Oct precipitation days = 12.1 | Nov precipitation days = 13.1 | Dec precipitation days = 15.6 | year precipitation days = 158.5 | unit snow days = 0.1 инч | Jan snow days = 13.5 | Feb snow days = 10.5 | Mar snow days = 7.2 | Apr snow days = 2.1 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.2 | Nov snow days = 3.8 | Dec snow days = 8.4 | year snow days = 45.8 | Jan snow depth inch = 7.5 | Feb snow depth inch = 7.5 | Mar snow depth inch = 5.3 | Apr snow depth inch = 1.1 | May snow depth inch = 0.0 | Jun snow depth inch = 0.0 | Jul snow depth inch = 0.0 | Aug snow depth inch = 0.0 | Sep snow depth inch = 0.0 | Oct snow depth inch = 0.0 | Nov snow depth inch = 1.5 | Dec snow depth inch = 4.5 | year snow depth inch = 10.8 | Jan humidity = 73.3 | Feb humidity = 73.0 | Mar humidity = 70.4 | Apr humidity = 66.1 | May humidity = 67.3 | Jun humidity = 69.0 | Jul humidity = 69.8 | Aug humidity = 73.1 | Sep humidity = 73.7 | Oct humidity = 70.8 | Nov humidity = 71.9 | Dec humidity = 74.1 | year humidity = 71.0 | Jan sun = 101.0 | Feb sun = 122.3 | Mar sun = 167.0 | Apr sun = 216.0 | May sun = 263.6 | Jun sun = 294.6 | Jul sun = 307.2 | Aug sun = 262.2 | Sep sun = 219.0 | Oct sun = 169.5 | Nov sun = 89.8 | Dec sun = 67.8 | year sun = | Jan percentsun = 34 | Feb percentsun = 41 | Mar percentsun = 45 | Apr percentsun = 54 | May percentsun = 59 | Jun percentsun = 65 | Jul percentsun = 67 | Aug percentsun = 61 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 49 | Nov percentsun = 30 | Dec percentsun = 24 | year percentsun = 51 | Jan uv = 2 | Feb uv = 2 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 9 | Jul uv = 9 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name="NOAA">{{cite web |title=NOWData – NOAA Online Weather Data |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |url=http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=cle |access-date=2026-06-19 |archive-date=2020-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719210638/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=cle |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Station: Cleveland, OH |work=U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00014820&format=pdf |access-date=2026-06-19}}</ref><ref name=NOAAsun>{{cite web |title=WMO Climate Normals for CLEVELAND/HOPKINS INTL AP, OH 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72524.TXT |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726031644/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72524.TXT |archive-date=2021-07-26 |url-status=dead |access-date=2026-06-19}}</ref> | source 2 = Weather Atlas<ref name="Weather Atlas">{{cite web |title=Cleveland, Ohio, USA – Monthly weather forecast and Climate data |publisher=Weather Atlas |url=https://www.weather-us.com/en/ohio-usa/cleveland-climate |access-date=2026-06-19 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (нарны гэрэл) }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cleveland, Ohio|Кливленд}} * [https://web.archive.org/web/20201219201225/http://www.city.cleveland.oh.us/CityofCleveland/Home Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Кливленд| ]] [[Ангилал:Охайогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Охайогийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] pe6ytj57eox4lby7hvqz3924cwarxje 0 45815 860297 859638 2026-06-28T04:19:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860297 wikitext text/x-wiki {{Short description|Энэтхэгийн Карнатака мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Бангалор | native_name = {{native name|kn|ಬೆಂಗಳೂರು}} | native_name_lang = kn | other_name = Бенгалуру | settlement_type = [[Их хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |perrow = 1/3/2/1 |total_width = 300 |caption_align = center | image1=View from Visvesvaraya Industrial and Technological Museum (2025) 02.jpg | caption1 = [[Бангалорын төв бизнес дүүрэг|Төв бизнес дүүргийн үзэмж]] | image2=Dharmaraya Swamy Temple Bangalore edit1.jpg | caption2 = [[Дармарая Свами сүм]] | image3=Bangalore_palace_IMG_20121230_154849.jpg | caption3 = [[Бангалорын ордон]] | image4=Gopura of Someshwara temple (16th century) in Bengaluru.JPG | caption4 = [[Халасуру Сомешвара сүм, Бангалор|Халасуру Сомешвара сүм]] | image5=Bagmane Tech Park, CV Raman Nagar, Bengaluru, India (2007).jpg | caption5 = [[Bagmane технологийн парк|Bagmane]] | image6=Infosys_(4911287704).jpg | caption6 = [[Infosys]] пирамид | image7=Vidhana Soudha 2012.jpg | caption7 = Карнатака мужийн хурлын ордон }} | nicknames = Энэтхэгийн Цахиурын хөндий, Энэтхэгийн IT нийслэл, Энэтхэгийн цэцэрлэгт хот | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Карнатака#Энэтхэг | coordinates = {{coord|12|58|44|N|77|35|30|E|type:city_region:IN-KA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Энэтхэг}} | subdivision_type1 = [[Энэтхэгийн муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Карнатака]] | subdivision_type2 = Бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Баялусееме]] | subdivision_type3 = Тойрог | subdivision_name3 = [[Бангалор хотын тойрог|Бангалор хот]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1537 | founder = [[I Кемпе Говда]] | named_for = | government_type = [[Хотын корпораци (Энэтхэг)|Хотын корпораци]] * [[Бенгалуру хотын корпораци]] * [[Бангалор хотын бүсийн хөгжлийн газар]] | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = ''Сул'' | leader_title2 = [[Бенгалуру хотын корпораци|Корпорацийн комиссар]] | leader_name2 = Тушар Гири Нат, [[Энэтхэгийн захиргааны алба|ЭЗА]]<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/city/bengaluru-infrastructure/new-bbmp-chief-commissioner-inspects-infrastructure-projects-1107607.html |title=БХК-ийн шинэ тэргүүн комиссар дэд бүтцийн төслүүдийг шалгаж байна|newspaper=Deccan Herald|date=}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=БХК-ийн түүх |url=https://bbmp.gov.in/historyofbbmp.html |website=Бенгалуру хотын корпораци (БХК) |access-date=2024-10-20 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102002519/https://bbmp.gov.in/historyofbbmp.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Introduction - BMRDA |url=https://bmrda.karnataka.gov.in/info-1/Introduction/en |website=Бангалор хотын бүсийн хөгжлийн газар |access-date=2024-10-20 |archive-date=2021-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520173907/https://bmrda.karnataka.gov.in/info-1/Introduction/en |url-status=dead }}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 741 | area_metro_km2 = 8005 | elevation_footnotes = <ref name="iisc_profile">{{Cite journal |author1=Х.С. Судхира |author2=Т.В. Рамачандра |author3=М.Х. Бала Субрахманья |title=Хотын танилцуулга&nbsp;— Бангалор |journal=Cities |volume=24 |issue=5 |place=Бангалор |page=382 |year=2007 |doi=10.1016/j.cities.2007.04.003 |url=http://www.ces.iisc.ernet.in/biodiversity/pubs/ces_pubs/pubs_2007/theme4_42.pdf | access-date=2024-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224120858/http://www.ces.iisc.ernet.in/biodiversity/pubs/ces_pubs/pubs_2007/theme4_42.pdf | archive-date=2012-12-24 | url-status=dead |issn = 0264-2751 }}</ref> | elevation_m = 920 | population_as_of = 2011 | population_total = 8443675 | population_footnotes = <ref name="census2011.co.in Bangalore" /> | population_rank = [[Энэтхэгийн хамгийн их хүн амтай хотуудын жагсаалт|3-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 10,456,000 | population_urban_footnotes = <ref name="UNcities2016" /> | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = 5-р байр | population_blank1_footnotes = <ref name="ua_2011">{{cite web |title=ЭНЭТХЭГ СТАТИСТИК: 2011 оны тооллогоор Энэтхэг дэх сая хүн амтай хотууд |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |website=Хэвлэл мэдээллийн товчоо, Мумбай |publisher=Үндэсний мэдээлэл зүйн төв | access-date=2024-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 | archive-date=2015-06-30 | url-status=dead }}</ref> | population_demonym = Бангалорчууд | blank_name_sec1 = [[Худалдан авах чадварын паритет|ДНБ (ХАЧП)]] | blank_info_sec1 = $359.9&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web|title=Бангалор, Энэтхэг|url=https://transformative-mobility.org/wp-content/uploads/2023/12/Bangalore-Deep-Dive.pdf|publisher= Transformative Urban Mobility Initiative|access-date=2024-10-20}}</ref><ref>{{cite web|title=Бангалор, Энэтхэг - C40 Cities|url=https://www.c40.org/cities/bengaluru/|publisher=[[C40 Cities]]|access-date=2024-10-20}}</ref> | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = <!--<ref name="Karnataka_gdp">{{Cite web |title=District Domestic Produc Per Capita |url=https://des.karnataka.gov.in/storage/pdf-files/KARNATAKA%20ECONOMIC%20SURVEY%202021-22-M2_ENG_FINAL.pdf |access-date=7 January 2023}}</ref>--> | timezone1 = [[Энэтхэгийн стандарт цаг|ЭСЦ]] | utc_offset1 = +05:30 | postal_code_type = [[Шуудангийн индексийн дугаар|ШИД]] | postal_code = 560 xxx | area_code = [[Энэтхэг дэх утасны дугаар|+91-(0)80]] | registration_plate = KA:01-05, 41, 50-53, 57-61 | blank2_name = {{nowrap|[[Албан ёсны хэл]]}} | blank2_info = [[Каннада хэл]]<ref>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |access-date=14 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2016-07-08}}</ref> | website = {{URL|www.bbmp.gov.in/}} | footnotes = }} '''Бангалор''' [Бангало́р] буюу '''Бенгалуру''' ({{langx|kn|ಬೆಂಗಳೂರು}}, англи: [ˈbæŋgəloːɾ]) бол [[Энэтхэг]] улсын [[Карнатака]] мужийн засаг захиргааны төв болсон саятан '''[[хот]]''' юм. [[Деканы өндөрлөг]]т, улсынхаа өмнөд нутгийн гүнд буюу мужийнхаа зүүн өмнөд хэсэгт оршдог. Бангалор хүн амын тоогоор улсдаа 3-р том хот, 5-р том хотын бөөгнөрлийн төв гэнэ. 2011 онд 8 сая хүн аж төрөн сууж байв. Хүн амын 78 хувь [[хиндү]], 13 хувь [[ислам]], 6 хувь [[христийн шашин|христ шашны]] ёсыг баримталдаг. Төрөлх хэлээр нь үзвэл [[каннада хэл|каннада]], [[тамил хэл|тамил]], [[хинди хэл|хинди]], [[урду хэл|урду]] хэлтэн байна. Бангалорт шинжлэх ухаан, аж үйлдвэр хөгжсөн. Машин, цахилгаан бараа үйлдвэрлэдэг. Мэдээлэл зүйн чанартай их, дээд сургуулиудтай. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Бангалор (1991–2020, туйлын үе 1883–одоо) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 32.8 | Feb record high C = 35.9 | Mar record high C = 37.9 | Apr record high C = 39.2 | May record high C = 38.9 | Jun record high C = 38.1 | Jul record high C = 33.3 | Aug record high C = 33.3 | Sep record high C = 33.3 | Oct record high C = 32.8 | Nov record high C = 33.0 | Dec record high C = 31.1 | year record high C = 39.2 | Jan avg record high C = 30.4 | Feb avg record high C = 32.8 | Mar avg record high C = 35.5 | Apr avg record high C = 36.8 | May avg record high C = 35.6 | Jun avg record high C = 31.8 | Jul avg record high C = 29.2 | Aug avg record high C = 28.8 | Sep avg record high C = 29.0 | Oct avg record high C = 28.9 | Nov avg record high C = 28.1 | Dec avg record high C = 27.4 | year avg record high C = 37.2 | Jan high C = 28.4 | Feb high C = 30.9 | Mar high C = 33.4 | Apr high C = 34.1 | May high C = 33.1 | Jun high C = 29.7 | Jul high C = 28.3 | Aug high C = 28.1 | Sep high C = 28.6 | Oct high C = 28.5 | Nov high C = 27.4 | Dec high C = 26.9 | year high C = 29.8 | Jan mean C = 22.3 | Feb mean C = 24.3 | Mar mean C = 26.8 | Apr mean C = 28.1 | May mean C = 27.4 | Jun mean C = 25.2 | Jul mean C = 24.2 | Aug mean C = 24.1 | Sep mean C = 24.3 | Oct mean C = 24.0 | Nov mean C = 22.9 | Dec mean C = 21.7 | year mean C = | Jan low C = 16.1 | Feb low C = 17.6 | Mar low C = 20.2 | Apr low C = 22.1 | May low C = 21.8 | Jun low C = 20.6 | Jul low C = 20.1 | Aug low C = 20.0 | Sep low C = 20.0 | Oct low C = 19.8 | Nov low C = 18.3 | Dec low C = 16.4 | year low C = 19.4 | Jan avg record low C = 13.8 | Feb avg record low C = 14.9 | Mar avg record low C = 17.3 | Apr avg record low C = 20.5 | May avg record low C = 20.5 | Jun avg record low C = 19.5 | Jul avg record low C = 19.2 | Aug avg record low C = 18.4 | Sep avg record low C = 17.2 | Oct avg record low C = 16.6 | Nov avg record low C = 15.3 | Dec avg record low C = 14.2 | year avg record low C = 12.7 | Jan record low C = 7.8 | Feb record low C = 9.4 | Mar record low C = 11.1 | Apr record low C = 14.4 | May record low C = 16.7 | Jun record low C = 16.7 | Jul record low C = 16.1 | Aug record low C = 14.4 | Sep record low C = 15.0 | Oct record low C = 13.2 | Nov record low C = 9.6 | Dec record low C = 8.9 | year record low C = 7.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.6 | Feb rain mm = 7.1 | Mar rain mm = 14.7 | Apr rain mm = 61.7 | May rain mm = 128.7 | Jun rain mm = 110.3 | Jul rain mm = 116.4 | Aug rain mm = 162.7 | Sep rain mm = 208.3 | Oct rain mm = 186.4 | Nov rain mm = 64.5 | Dec rain mm = 15.4 | year rain mm = 1077.8 | Jan rain days = 0.2 | Feb rain days = 0.3 | Mar rain days = 1.1 | Apr rain days = 4.0 | May rain days = 7.5 | Jun rain days = 6.8 | Jul rain days = 8.0 | Aug rain days = 10.2 | Sep rain days = 9.5 | Oct rain days = 9.6 | Nov rain days = 4.2 | Dec rain days = 1.3 | year rain days = 62.7 | time day = 17:30 [[Энэтхэгийн Стандарт Цаг|IST]] | Jan humidity = 41 | Feb humidity = 32 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 35 | May humidity = 47 | Jun humidity = 62 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 67 | Sep humidity = 64 | Oct humidity = 65 | Nov humidity = 61 | Dec humidity = 53 | year humidity = 52 | Jan sun = 262.3 | Feb sun = 247.6 | Mar sun = 271.4 | Apr sun = 257.0 | May sun = 241.1 | Jun sun = 136.8 | Jul sun = 111.8 | Aug sun = 114.3 | Sep sun = 143.6 | Oct sun = 173.1 | Nov sun = 190.2 | Dec sun = 211.7 | Jan uv = 10 | Feb uv = 12 | Mar uv = 12 | Apr uv = 12 | May uv = 12 | Jun uv = 12 | Jul uv = 12 | Aug uv = 12 | Sep uv = 12 | Oct uv = 12 | Nov uv = 10 | Dec uv = 10 | source 1 = [[Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс]]<ref name=IMDnormals> {{cite web| archive-url=https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf| archive-date=2020-02-05 |url=https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf |title=Station: Bangalore/Bangaluru Climatological Table 1981–2010 |work=Climatological Normals 1981–2010 |publisher=Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс |date=January 2015 |pages=81–82| access-date=2026-06-19}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web| archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf| archive-date=2020-02-05 |url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс |date=2016 |page=M88| access-date=2026-06-19}}</ref><ref name=IMDcityrainfall>{{cite web | url = https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43295 | title = Climatological Information - Bengaluru (43295) | publisher = Энэтхэгийн Цаг Уурын Хэлтэс | access-date = 2026-06-19 | archive-date = 2023-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230604003936/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43295 | url-status = dead }}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005–2015)<ref>{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/bengaluru/climate |title = Climate & Weather Averages in Bengaluru, India |publisher = Time and Date |access-date = 2026-06-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (нар: 1971–1990),<ref name="NOAA">{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/IN/43295.TXT |title=Bangalore Climate Normals 1971–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date=2026-06-19}}</ref> Токиогийн цаг уурын төв (дундаж хэм 1991–2020);<ref name=TCC1> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20221201155746/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43295 | archive-date = 2022-12-01 | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43295 | title = Normals Data: Bangalore - India Latitude: 12.97°N Longitude: 77.58°E Height: 917 (m) | publisher = Японы Цаг Уурын Агентлаг | access-date = 2026-06-19}}</ref> Weather Atlas<ref name="Weather Atlas">{{cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/india/bengaluru-climate | title = Climate and monthly weather forecast Bengaluru, India | publisher = Weather Atlas | access-date = 2026-06-19 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 3 сарын хамгийн их<ref>{{Cite web |date=2024-03-29 |title=Bengaluru Records Highest March Temperature in Seven Years |url=https://newskarnataka.com/karnataka/bengaluru/bengaluru-records-highest-march-temperature-in-seven-years-amidst-ongoing-water-crisis/29032024 |access-date=2026-06-19 |website=News Karnataka |language=en-US}}</ref> | date = August 2010 | Jan dew point C = 13 | Feb dew point C = 12 | Mar dew point C = 13 | Apr dew point C = 17 | May dew point C = 19 | Jun dew point C = 19 | Jul dew point C = 19 | Aug dew point C = 19 | Sep dew point C = 19 | Oct dew point C = 18 | Nov dew point C = 17 | Dec dew point C = 15 | source = }} == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bangalore}} * [https://web.archive.org/web/20131005085933/http://karunadu.gov.in/Pages/Default.aspx Карнатакын албан ёсны цахим хуудас] {{Энэтхэгийн хот}} [[Ангилал:Бангалор| ]] [[Ангилал:Карнатакын суурин]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хот]] [[Ангилал:Энэтхэгийн холбооны муж улсын эсвэл холбооны нутаг дэвсгэрийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1537 онд байгуулагдсан]] s2lhbhmhyni8rxnidlvdt361ph4ppxy 0 46163 860321 742582 2026-06-28T08:57:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860321 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Златко Юнузович |зураг = 12-06-05-aut-rom-freundschaftsspiel-235.jpg |хэмжээ = 220px |тайлбар = Златко Юнузович [[Австрийн хөлбөмбөгийн шигшээ|шигшээдээ]] ([[2012]]) |мэндэлсэн огноо = 1987 оны 9 сарын 26 |мэндэлсэн газар = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНСЮУ]], [[Лозница]] |иргэншил = {{Далбаа Австри|20px}} [[Австри]] |өндөр = 172 |жин = 69 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер]] |дугаар = 16 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1994–1999|{{Далбаа Австри|20px}} Кюнсдорф| |1999|{{Далбаа Австри|20px}} Фолькермаркт| |1999–2005|{{Далбаа Австри|20px}} [[ГАК (хөлбөмбөгийн баг)|ГАК]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2005–2007|{{Далбаа Австри|20px}} [[ГАК (хөлбөмбөгийн баг)|ГАК]]|71 (9) |2007–2009|{{Далбаа Австри|20px}} [[Аустрия Кернтен]]|57 (3) |2009–2012|{{Далбаа Австри|20px}} [[Аустриа Вена]]|82 (21) |2012–одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер]]|79 (5)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал ||{{Далбаа Австри|20px}} Австри (19-)|1 (0) |2007|{{Далбаа Австри|20px}} Австри (20-)|9 (0) |2005–2008|{{Далбаа Австри|20px}} Австри (21-)|16 (2) |2006–одоо|{{Далбаа Австри|20px}} [[Австрийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Австри]]|32 (4)}} |сүүлд шинэчилсэн = [[2014]] оны [[10 сарын 18]] |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = [[2013]] оны [[8 сарын 3]] }} '''Златко Юнузович''' ({{lang-de|Zlatko Junuzović}}, [[1987]] оны [[9 сарын 26|есдүгээр сарын 26-нд]] төрсөн) — Босни гаралтай [[Австри]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Герман]]ы «[[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. Жигүүр, туслах довтлогчийн байрлалд тавигддаг. == Замнал == [[2012]] оны нэгдүгээр сард [[Герман]]ы [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Бундеслигийн]] «[[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер]]» багтай [[2015]] оны [[6 сарын 30|зургаадугаар сарын 30]] хүртэл гэрээлэв. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [https://web.archive.org/web/20141217142331/http://junuzovic.at/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-de}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/junuzoviczlatko/ Профайл - Fussballdaten.de] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20180820112853/http://www.austria-archiv.at/spieler.php?Spieler_ID=773 Профайл - «Аустриа»] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20150526130516/http://www.oefb.at/junuzovic-zlatkomittelfeld-ber10317 Профайл - Австрийн хөлбөмбөгийн холбоо] {{ref-de}} * {{nfteams|13744}} {{Вердер багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Австрийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Австрийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:ГАК багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аустриа Кернтен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аустриа Вена багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вердер Бремен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Австричууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] lh5ik91k30o33yua5d36ghcy53vb6bc 0 52164 860326 859476 2026-06-28T09:40:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860326 wikitext text/x-wiki {{about|суурины |хүрээлж буй дүүргийн тухай|Кайзерслаутерн (дүүрэг)}} {{Инфобокс Германы газар | German_name = <small>{{native name|pfl|Lautre}}</small> | type = Суурин | image_coa = Kaiserslautern-Stadtwappen.svg | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Kaiserslautern 19.JPG | caption1 = Кайзерслаутерний харагдах байдал | image2 = Marienkirche-Kaiserslautern-3.JPG | caption2 = Гэгээн Мэригийн сүм | image3 = KaiserslauternStiftskirche-1.jpg | caption3 = Коллежийн сүм | image4 = St.-Martins-Platz Kaiserslautern.jpg | caption4 = Гэгээн Мартины талбай | image5 = Siedlung Bahnheim 1.jpg | caption5 = [[Garden city хөдөлгөөн|Garden city]] Банхайм }} | state = Райнланд-Пфальц | district = urban | mayor = Беате Киммель<ref>{{Webarchiv|url=https://www.swr.de/swraktuell/rheinland-pfalz/kaiserslautern/kaiserslautern-oberbuergermeister-weichel-geht-kimmel-tritt-amt-an-100.html |wayback=20230929235028 |text=Beate Kimmel ist neue Oberbürgermeisterin von Kaiserslautern – Klaus Weichel im Ruhestand |archiv-bot=2026-06-28 09:40:37 InternetArchiveBot }}, SWR Aktuell, 28 August 2023.</ref> | leader_term = 2023–31 | Bürgermeistertitel = Oberbürgermeister | party = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]] | area = 139.74 | elevation = 251 | Gemeindeschlüssel = 07312000 | area_code = 0631, 06301 | website = [https://www.kaiserslautern.de kaiserslautern.de] | image_plan = Rhineland-Palatinate KL (urban).svg | plantext = Райнланд-Пфальц дахь байршил | image_flag = Flag of Kaiserslautern.svg | coordinates = {{coord|49|26|41|N|7|46|8|E|format=dms|display=inline,title}} | postal_code = 67655–67663 | licence = KL }} '''Кайзерслаутерн''' ([[Герман хэл|герм.]] ''Kaiserslautern'') бол аж үйлдвэрлэлийн хот бөгөөд Пфальцын ойн баруун хойд зүгт, [[Райнланд-Пфальц]] мужийн өмнө хэсэгт оршдог. Энэ хот нь ямар нэг тойрог хотод харъяалагддаггүй бие даасан хот юм. 12-р зууны дунд үе нь түүний хөгжил цэцэглэлтийн эхлэл байсан ба Фриедрих I. Барборассогийн зарлигаар 1100 онд Пфальцын цайзад өргөтгөл хийн нэмэлт ордон бариулж байжээ. 30 жилийн дайны дараа Испани болон Шведийн хаанд эзлэгдэж байсан. 19-р зуунд Баварийн эзэн хаант улсад хамаарч байсан ба тухайн үедээ даавууны үйлдвэрлэл, металлын үйлдвэрлэл болон [[Машин үйлдвэрлэл|машин үйлдвэрлэлийн]] салбар эрчимтэй хөгжиж Пфальц муждаа чухал аж үйлдвэрлэлийн төв болж байв. 2014 оны зургаадугаар сард хийгдсэн хүн амын тооллогоор нийт 98.166 оршин суугч бүртгэгдсэн байна. Кайзерслаутернд байрлах америкийн цэргийн баазад нийт 50.000 америк цэрэг, түүний төрөл садан болон энгийн иргэд байдаг нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|америкаас]] гадна байрлах дэлхийн хамгийн том цэргийн бааз юм. ==Түүхийн тойм== Кайзерслаутерн орчмын нутагт чулуун зэвсгийн үеийн сүүлээр хүмүүс оршин сууж байснаас гадна Ромын эзэнт гүрний эзэмшил нутаг байсан баримтууд байдаг. МЭӨ 800 оны үеэс энэ нутагт байнгын суурин бий болсон. 830-аад оны үед Лоршерийн эзэнт гүрний эзэмшлийн бичигт ''Вилла Лутра''-г анх удаа дурдсан байдаг. 1152 онд Барбаросса нь энд цайз бариулсан учраас өнөөдрийг хүртэл Кайзерслаутернийг ''"Барбароссагийн хот"'' хэмээн нэрлэдэг ажээ. [[Рудольф I.|Хабсбургийн Рудольф]] 1276 онд Лаутерд хот гэж нэрлэх эрхийг өгчээ. Пфальц-Лаутерны эзэн Иоханн Казимир нь 1571 онд Барбароссагийн цайзын дэргэд ордон бариулсан байна. 1688 онд тус хотод Пфальцын эзэмшлийн төлөөх тулаан, дараа нь испаны эзэмшлийн төлөөх тулаан болсон бөгөөд 1703 онд буцаад францын эзэмшилд очсон ба францчууд тэнд байсан бүх цайз цамхагийг дэлбэлэн сүйтгэжээ. 1816 онд Баварийн эзэн гүрэн Кайзерслаутернийг Наполеоны эзэмшлээс чөлөөлөн өөртөө авсан байна. 1850 оноос хойш Кайзерслаутерн нь аж үйлдвэрийн хот болон хөгжсөн. Үүнд анхны ноосон нэхмэлийн үйлдвэр болон оёдлын машины үйлдвэрүүдийг нэрлэж болно. [[Дэлхийн 1-р дайн]]ы дараа тус хот нь францын мэдэлд (1930 он хүртэл) байсан. 1933 оны гуравдугаар сараас Кайзерлаутернд ''үндэсний социализм'' хөдөлгөөн эхэлсэн. Үүний уршигаар олон олон евреи үндэстэн амь үрэгдсэн буюу эсвэл энд тэндхийн хорих лагерьт ачигдсан байна.<ref>[http://www.lpb-bw.de/publikationen/pogrom/pogrom7.htm Die Nacht als die Synagogen brannten], Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg, abgerufen 28. Dezember 2014</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.vvn-bda-kl.de/spuren/ww/klre.html |wayback=20150104235740 |text=Stadt Kaiserslautern: „Rassische“ Verfolgung und „Euthanasie“ |archiv-bot=2025-09-17 14:51:05 InternetArchiveBot }}, VVN-BdA Kaiserslautern, abgerufen 4. Januar 2015</ref> [[Дэлхийн 2-р дайн]]д буюу 1940 оноос эхлэн Кайзерслаутерн нь бөмбөгдөлтөнд өртөн хотын ихэнх хэсэг сүйдсэн дүр зурагтай байв. 1945 оны гуравдугаар сарын 20-нд Кайзерслаутернийг америкчууд эзэлсэнээр энэ хотод дэлхийн 2-р дайн дуусав. 1966 онд Кайзерслаутернд [[Опел]] өөрийн салбар үйлдвэрээ нээсэн.<ref>[http://www.opel.de/opel-erleben/ueber-opel/company/produktionsstaetten.html opel.de: Komponentenwerk Opel]</ref> Гэвч ихэнх газар нутгийг нь америкчууд өөрийн цэргийн баазын зориулалтаар ашиглах нь янз бүрийн үйлдвэрүүд өргөжин тэлэхэд ихээхэн саад болж байсан. ==Газар зүй, цаг агаар== Кайзерслаутерн нь далайн төвшнөөс дээш 251 метрт оршдог. Лаутер гол нь хотыг дайран урсдаг боловч яг хотын төв хэсгийг нь газар доогуур барьсан каналын системээр урсан өнгөрдөг юм. Кайзерслаутернд ойрхон орших том хотуудаас нэрлэвэл, зүүн талдаа ойролцооогоор 75 км-т [[Райны Лудвигсхафен]], зүүн хойд хэсэгтээ 80 км орчимд [[Майнц]] хот болон баруун талд нь ойролцоогоор 75км-т Заарбрюкен хот оршдог. ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first = yes |single line = yes |location=Кайзерслаутерн <!-- Average high temperatures --> |Jan high C=4 |Feb high C=5 |Mar high C=10 |Apr high C=13 |May high C=19 |Jun high C=22 |Jul high C=25 |Aug high C=25 |Sep high C=20 |Oct high C=15 |Nov high C=9 |Dec high C=5 |year high C= <!-- Mean daily temperature --> |Jan mean C=1.3 |Feb mean C=2.1 |Mar mean C=5.7 |Apr mean C=9.5 |May mean C=13.9 |Jun mean C=15.0 |Jul mean C=19.1 |Aug mean C=18.4 |Sep mean C=14.3 |Oct mean C=10.0 |Nov mean C=5.2 |Dec mean C=2.3 |year mean C= <!-- Average low temperatures --> |Jan low C=-1 |Feb low C=-2 |Mar low C=2 |Apr low C=3 |May low C=8 |Jun low C=12 |Jul low C=14 |Aug low C=13 |Sep low C=9 |Oct low C=6 |Nov low C=3 |Dec low C=1 |year low C= <!-- Total precipitation, this should include rain and snow. --> |Jan precipitation mm=67 |Feb precipitation mm=57 |Mar precipitation mm=58 |Apr precipitation mm=45 |May precipitation mm=69 |Jun precipitation mm=64 |Jul precipitation mm=64 |Aug precipitation mm=63 |Sep precipitation mm=56 |Oct precipitation mm=66 |Nov precipitation mm=68 |Dec precipitation mm=87 |year precipitation mm= <!-- Average number of precipitation days --> |Jan precipitation days=18 |Feb precipitation days=15 |Mar precipitation days=13 |Apr precipitation days=15 |May precipitation days=14 |Jun precipitation days=14 |Jul precipitation days=15 |Aug precipitation days=14 |Sep precipitation days=13 |Oct precipitation days=14 |Nov precipitation days=16 |Dec precipitation days=17 |year precipitation days= <!-- Average daily % humidity --> |Jan humidity=86 |Feb humidity=83 |Mar humidity=76 |Apr humidity=71 |May humidity=70 |Jun humidity=75 |Jul humidity=76 |Aug humidity=79 |Sep humidity=80 |Oct humidity=83 |Nov humidity=88 |Dec humidity=90 |year humidity= <!-- Average monthly sunshine hours, monthly totals are preferred, and will produce colours, but percentages are accepted. Use either the monthly or daily sunshine (depending on the source) but not both. --> |Jan sun=50 |Feb sun=77 |Mar sun=133 |Apr sun=185 |May sun=206 |Jun sun=221 |Jul sun=234 |Aug sun=220 |Sep sun=164 |Oct sun=102 |Nov sun=52 |Dec sun=40 |year sun= <!-- Average percent of possible sunshine. The number of daylight hours is already factored into this number. Note that since this is possible sunshine, nighttime hours should not be included in this calculation. Will produce colours. --> |Jan percentsun= |Feb percentsun= <!-- For February, only if the source gives daily hours, please multiply by 28.25, not 28 --> |Mar percentsun= |Apr percentsun= |May percentsun= |Jun percentsun= |Jul percentsun= |Aug percentsun= |Sep percentsun= |Oct percentsun= |Nov percentsun= |Dec percentsun= |year percentsun= <!-- Mandatory fields, source --> |source 1=[[Deutscher Wetterdienst]](хур тунадас-нар)<ref name="precip">{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DE/leistungen/klimadatendeutschland/mittelwerte/nieder_9120_SV_html.html?view=nasPublication&nn=771428 |title= Niederschlag: vieljährige Mittelwerte 1991–2020 |access-date=2026-06-20 |publisher=Германы Цаг Уурын Алба}}</ref><ref name="sun">{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DE/leistungen/klimadatendeutschland/mittelwerte/sonne_9120_SV_html.html?view=nasPublication&nn=771428 |title=Sonnenscheindauer: vieljährige Mittelwerte 1991–2020 |access-date=2026-06-20 |publisher=Германы Цаг Уурын Алба}}</ref> |source 2=Wetterkontor<ref name="Two">{{Cite web |url=http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=de&stat=10614 |title= Klima Deutschland, Ramstein |access-date=2026-06-20}}</ref> }} <gallery> Kaiserslautern 1.JPG|Хааны усан оргилуур Gartenschau_Kaiserslautern_Dino.jpg|Динозаврын дүрс Kaiserslautern_Rathaus_1.JPG|Кайзерслаутерн хотын захиргааны байр Hbf_Kaiserslautern.jpg|Кайзерслаутерн хотын төв галт тэрэгний буудал Christmas_Market_Kaiserslautern_2009_Evangelische_Pfarrkirche_(Stiftskirche).JPG|Штифт сүмийн дэргэд гарсан зул сарын баярын зах Kaiserslautern_18.JPG|Фритц-Валтер-Цэнгэлдэх хүрээлэн </gallery> ==Эдийн засаг болон дэд бүтэц== ===Аж ахуйн нэгжүүд=== Кайзерслаутерн одоо ч нөлөө бүхий аж үйлдвэрийн хот юм. Аж үйлдвэрийн салбарт 11.000 гаран ажлын байр байх ба үүнээс гадна хамгийн том ажил олгогчийн тоонд америкийн цэргийн бааз орох бөгөөд нийт 28.000 ажилчин (үүнээс 6700 нь германы цэргийн бус ажилчид) ажиллуулж байна. Кайзерслаутерн хот тус хотын техникийн их сургуультай хамтран мэдээлэл зүйн техникийн шинжлэх ухааны төв болох зорилготойгоор сүүлийн хэдэн жил ажиллаж байна. Үүний үр дүнд нэлээд олон аж ахуйн нэгж үүсгэн байгуулагдсанаас гадна олон олон аж ахуйн нэгжүүд шилжин суурьшиж байна. Олны танил аж үйлдвэрлэлийн уламжлалт аж ахуйн нэгжүүдэд оёдлын машины үйлдвэр ''Пфафф'', ''Кайзерслаутерн төмөрлөгийн үйлдвэр'', ''Гебр. Пфайффер СЕ'' (цемент болон барилгын материалын машин үйлдвэрлэгч) болон ''АКО Гусс ХХК'' (цутгуур- болон арматурын үйлдвэр) зэрэг орно. Эдгээр аж ахуйн нэгжүүд нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүсгэн байгуулагдсан юм. Сүүлийн жилүүдэд шинээр суурьшсан чухал аж үйлдвэрлэгчийн тоонд [[Опел|Адам Опел ХК]]-ны мотор- болон эд ангийн үйлдвэр, мөн түүний үйлдвэрийн хашаанд байрлах ''ГКН Кайзерслаутерн ХХК''-ны чагтан голын үйлдвэр болон [[Кайпер Рекаро Групп]]ын (автомашин болон онгоцны суудал үйлдвэрлэгч) охин компани ''Кайпер ХХК''-ны төв зэрэг байрлан үйл ажиллагаагаа явуулж байна. === Боловсрол болон судалгаа шинжилгээний төв=== [[Зураг:Fraunhofer_ITWM_AM.jpg|thumb|right|Фраунхофер ИТЭМ]] Кайзерслаутернд нийт 36 ерөнхий-, мэргэжлийн болон мэргэжил дээшлүүлэх сургуулиуд байх бөгөөд энд нийт 20.000 орчим сурагчид суралцдаг. ''Техникийн их сургууль Кайзерслаутерн'' болон ''техникийн дээд сургууль Кайзерслаутерн'' гэсэн хоёр их дээд сургуультай. Мөн зайнаас суралцан мэргэжил дээшлүүлэх сургууль болох ''Мэргэжил дээшлүүлэх зайн сургалтын болон их сургуулийн төв'' байдаг. Чухал судалгааны төвүүдийн тоонд ''Германы хиймэл оюуны хөгжлийн төв'', ''Фраунхофер - экспериментал програмын инженерчлэлийн институт'', ''Фраунхофер-техно- болон эдийн засгийн математикийн институт'', ''гадаргуу болон бүрхэх аналитикийн институт'', ''нийлмэл бодисын институт'' орно. ==Ном зүй== * Heinz Stoob u. a. (Hrsg.): ''Deutscher Städteatlas'' (Band IV). Acta Collegii Historiae Urbanae Societatis Historicorum Internationalis – Serie C. Im Auftrag des Kuratoriums für vergleichende Städtegeschichte e. V. und mit Unterstützung der Deutschen Forschungsgemeinschaft. Stadtmappe Kaiserslautern. Dortmund-Altenbeken 1989, ISBN 3-89115-037-7. * ''Denkmaltopographie Bundesrepublik Deutschland. Kulturdenkmäler in Rheinland-Pfalz, Band 14: Stadt Kaiserslautern''. Herausgegeben im Auftrag des Ministeriums für Kultur, Jugend, Familie und Frauen vom Landesamt für Denkmalpflege, bearbeitet von Mara Oexner. Wernersche Verlagsgesellschaft, Worms 1996, ISBN 3-88462-131-9. * Erhard R. Wiehn: ''Kaiserslautern – Leben in einer pfälzischen Stadt.'' Meininger, Neustadt (Wstr.) 1982, ISBN 3-87524-024-3. * Alexander Thon: ''Barbarossaburg, Kaiserpfalz, Königspfalz oder Casimirschloss? Studien zu Relevanz und Gültigkeit des Begriffes „Pfalz“ im Hochmittelalter anhand des Beispiels (Kaisers-)Lautern''. In: ''Kaiserslauterer Jahrbuch für pfälzische Geschichte und Volkskunde 1.'' 2001, S. 109–144. * Heinz Friedel: ''Namen Kaiserslauterer Straßen und Plätze. Ein Stück Stadtgeschichte.'', Kaiserslautern o. J. [ca. 1988]. == Цахим холбоос == {{commons|Kaiserslautern|Кайзерслаутерн}} {{Wiktionary}} * [https://www.kaiserslautern.de/ Кайзерслаутерн хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{Германы хот}} [[Ангилал:Райнланд-Пфальцын коммун]] [[Ангилал:Кайзерслаутерн| ]] [[Ангилал:Райнланд-Пфальцын суурин]] [[Ангилал:Чөлөөт эзэнт гүрний хот]] [[Ангилал:Райнланд-Пфальцын тойроггүй хот]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]] irddx8s9q852c2v1saurdhy3ww1p6qs 0 52978 860299 736972 2026-06-28T05:09:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 860299 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martha washington.jpg|thumb|Марта Вашингтон]] '''Марта Вашингтон''' буюу төрсөн овог нь - Дандриж ([[Англи хэл|англи.]] ''Martha Custis Washington''; 1732 оны 6-р сарын 13-нд Их Британий Виржини колонид төрсөн - 1802 оны 5-р сарын 22-нд АНУ-ын [[Виржини]] мужийн Фэрфакс хотод нас барсан) -[[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] анхны Ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]]<nowiki/>ы эхнэр юм. Хэдийгээр тухайн цаг үед тэргүүн хатагтай гэсэн нэр томъёог гараагүй байсан боловч Америкийн Нэгдсэн Улсын анхны Тэргүүн хатагтай гэж олон нийт хүлээн зөвшөөрдөг. Түүнийг "Хатагтай Вашингтон" гэж дууддаг байсан. Түүнийг 25 настай байхад нь анхны нөхөр Даниел Парк Кустис нас барч 4 хүүхэдтэйгээ бэлэвсэрч хоцорсон. Харин Жорж Вашингтонтой гэрэлсэнээр их хэмжээний хөрөнгөтэй болж, газар худалдаж аван, үл хөдлөх хөрөнгөдөө боолуудыг ажиллуулах болжээ. === Амьдралын эхэн үе болон гэрлэлт === Марта Дандриж нь 1731 оны 6-р сарын 2-нд Британийн колони нутаг болох [[Виржини]] мужид байдаг эцэг эхийнхээ "Хүрэн шугуй" гэх тамхи тариалалын газар мэндэлсэн байна. Түүний эцэг Жон Дендриж (1700–1756) 15 настайдаа ах Уильям (1689–1743)-тайгаа хамт Англиас Хойд Америк руу цагаачилж иржээ. Тэд худалдаачнаар ажилласны дараа удалгүй газар тариалангийн эзэн болсон байна. Түүний эх Франсис Жонс Дендриж (1710–1785) нь 1634 онд Уэльсээс Виржини руу цагаачилсан Оксфордын боловсролтой Англикан шашны номлогч Роуланд Жонсын ач охин байжээ. Марта 3 эрэгтэй, 4 эмэгтэй дүүтэй байв: Жон (1732–1749), Уильям (1734–1776), Бартоломью (1737–1785), Анна Мария (1739–1777), Франсис (1744–1758), Элизабет (1749–1773), Мэри (1756–1763). 1750 оны 5-р сарын 15-нд Марта 18 настайдаа өөрөөсөө 20 насаар ах баян тариалангийн эзэн Даниел Парк Кустис (1711—1757)- тэй англикан сүмд гэрэлж, "Хүрэн шугуй"-аас холгүй Памонкей голын өмнөд эрэгт Виржиний Цагаан ордон эдлэнд амьдардаг байсан. Тэд Даниел, Францис, Жон, Марта гэсэн 4 хүүхэдтэй байсан боловч Даниел, Францис нар нь хүүхэд байхдаа нас барцгаасан. 1757 оны 7-р сарын 8-нд гэр бүлийн тэргүүн Даниел Парке Кастис зүрхний шигдээсээр нас барж Марта 25 насандаа асар их эд хөрөнгийг өвлөн бэлэвсэрч үлдсэн. === Жорж Вашинтонтой гэрлэсэн === Нэг хувилбараар Уильямсбург хотод болсон нийгмийн арга хэмжээний үеэр Марта Кустис анх Жорж Вашингтонтой танилцсан бөгөөд түүнийг армиас чөлөө авч байх үед тэд болзож уулздаг байсан гэж үздэг. Өөр нэг хувилбараар тэднийг 1758 оны 5-р сард танил хурандаа Чемберлен танилцуулсан гэдэг. Ингээд 1759 оны 1 сарын 6-нд 27 насандаа Марта Дендриж Кустис нь [[Жорж Вашингтон]]<nowiki/>той Цагаан ордон тариалангийн эдлэнд гэрэлсэн ажээ. 1759-1775 онуудад тэдний гэр бүл тариалангийн талбайгаа арчилах ажил эрхэлж байжээ. Ж.Вашингтон өрхийг толгойлж, тогтмол зочид хүлээн авдаг байв. Тэрээр нэхмэл хийж, хувцас хийх ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд дэлгүүртээ мах хатаах авьяастай болсон. Вашингтон бараг өдөр бүр зочдыг хүлээн авч, оройн хоолонд эсвэл Виржини мужийн улс төр, нийгмийн амьдралд гэр бүл нь улам нэр хүндтэй болж байжээ. Жорж Вашингтон эхнэрийнхээ баялгийг ашиглан Маунт Вернон дахь гэрээ өргөжүүлж, ашигтай эдлэн газар болгон хувиргадаг байсан юм. 1770-аад онд [[Америкийн хувьсгал]] хурцадмал байдалтай болж Вашингтоны гэр бүлийн амьдралын хэвийн байхаа больжээ. Хувьсгал нь тэдний гэрлэлтийн түүхэнд анх удаа удаан хугацаагаар тусдаа байх шалтгаан болсон юм. 1775 оны намар Марта Вашингтон нөхөртэйгээ уулзахаар [[Массачусеттс]] руу явжээ. Хойд зүг рүү аялахдаа тэрээр алдарт генералын эхнэр гэж анх удаа олж мэдэрсэн юм. Америкийн хувьсгал Тусгаар тогтнолын тунхаглалд гарын үсэг зурсны дараа Мартагийн хувьд улам бүр хүнд болсон бөгөөд Жорж тулалдааны талбарт маш эрсдэлтэй байв. Өвөл бүр Марта Вашингтон тулаан зогсонги байдалд байх үед нөхөртэйгөө хамт түүний цэргийн хуаран дээр очдог байв. Энэ үеэр түүний тав тухтай байдал, аюулгүй байдлын хувьд харилцан адилгүй байв. Генерал Гилберт Лафайетт түүнийг "нөхрөө галзууртлаа хайрладаг" гэж ажигласан байдаг. Вашингтонд нөхөр нь дайны үйл явдлын талаар мэдээлэл өгч, заримдаа түүний өмнөөс бичиг хэргийн ажил хийдэг байсан бөгөөд түүнд цэргийн нууцыг мэдэхийг хүртэл зөвшөөрдөг байжээ. Тэрээр цэргүүдийг халамжилдаг эхийн дүр болох Жорж Вашингтоны хамт дайны хүчин чармайлтын бэлгэдэл болсон юм. === Тэргүүн хатагтай === Дайны дараа Марта нөхрийнхөө шинээр байгуулагдсан АНУ-ын ерөнхийлөгч болоход бүрэн дэмжлэг үзүүлээгүй. Тэрээр нөхрийнхөө хамт Нью-Йорк хотод нийслэлд очсон даруйдаа түүнтэй нэгдээгүй бөгөөд зөвхөн 1789 оны 5-р сард л ирсэн. Аяллын дараа хэвлэл мэдээллийнхэн гарч ирсэн бөгөөд энэ нь эмэгтэй хүний ​​үйлдэлд урьд өмнө байгаагүй анхаарал хандуулж, түүнийг дагалдан яваа хүмүүсийг дайран өнгөрүүлсэн хот бүрт шүтэн бишрэгчид, сүр дуулиантай угтаж авч байсан юм. Энэ аяллын үеэр тэрээр тэргүүн хатагтайн хувиар цорын ганц олон нийтийн өмнө үг хэлж, өөрийг нь харахаар ирсэн хүмүүст талархал илэрхийлж байжээ. Тэрээр нөхрийнхөө хамт ерөнхийлөгчийн хөлөг онгоцонд ирж, ерөнхийлөгчийн эхнэрийг олон нийтийн зүтгэлтэн гэдгийг шууд баталжээ. Нийслэлд ирсний дараа Марта Вашингтон АНУ-ын анхны тэргүүн хатагтай болсон боловч энэ нэр томьёог хожим нь ашиглахаар болсон юм. Үүний оронд түүнийг "Хадагтай Вашингтон" гэж нэрлэдэг байжээ. Марта Вашингтон анхны тэргүүн хатагтайн хувьд олон зүйл нь ирээдүйн тэргүүн хатагтай нарын уламжлал болсон бөгөөд үүнд шинэ жилийн өдөр ерөнхийлөгчийн харшийг (хожим нь Цагаан ордон) олон нийтэд нээх зэрэг [[Херберт Хувер|Херберт]] [[Херберт Хувер|Хуверын]] ерөнхийлөгчийн албан тушаал хүртэл үргэлжилсэн юм. Тэрээр Нью-Йорк хот, Филадельфид түр нийслэл байх хугацаандаа олон төрийн арга хэмжээг зохион байгуулдаг байв. Вашингтон ордны тэргүүн хатагтайн үүрэг хариуцлагаа нухацтай авч, хүн бүр ерөнхийлөгчтэй холбоо барих боломжтой байхын тулд хүн ихтэй ерөнхийлөгчийн гэрт нэрийн хуудсаа үлдээсэн бүх хатагтайн албан ёсны дуудлагыг хүлээн авч, 3 өдрийн дотор хийдэг байв. Мөн [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод нөхөр нь Баасан гараг бүр эмэгтэйчүүдийг урьж байхыг зөвшөөрч тэрээр зочны өрөөний арга хэмжээ зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн. Ерөнхийлөгч зочдыг угтаж байх хооронд тэрээр ийм арга хэмжээний үеэр суудалдаа үлддэг байв. Тэрээр эдгээр арга хэмжээний үеэр улс төрийн ярианаас зайлсхийхийн тулд болгоомжтой хандаж, сэдвийг өөрчлөхийг хичээдэг байсан юм. Тухайн үед Америкийн улс төрийн хүрээнийхний дунд үүссэн нийгмийн хүрээллүүд уг арга хэмжээг "Бүгд Найрамдахчуудын цуглаан" гэж нэрлэгдэх болсон. [[Жон Адамс|Жон Адамсын]] Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөсний дараа Вашингтоны гэр бүл нийслэлээс явж, Маунт Вернон руу буцсан юм. Тэр үед эдлэн газар нь муудсан байв. Тэд дахин амралт гарч, байшиндаа хэд хэдэн засвар хийсэн. Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас хойших жилүүдэд Вашингтоныхоны найз нөхөд, танихгүй хүмүүсээс урьд өмнөхөөсөө илүү олон зочин хүлээн авдаг болжээ. Эцэст нь тэд хуучин ерөнхийлөгчийн хамаатан Лоуренс Льюисыг нарийн бичгийн даргаар томилсон бөгөөд тэрээр эцэст нь Жорж Вашингтоны ач охин Неллитэй гэрлэжээ. Марта Вашингтон нөхрөө Францын эсрэг түр армийг удирдахаар дахин дуудагдах вий гэж айж байсан ч тэгээгүй юм. Түүний нөхөр 1799 оны 12-р сарын 14-нд 67 насандаа хоолойн хүнд халдвараар нас баржээ. Бэлэвсэн эмэгтэй байхдаа Марта амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг нэхмэл, оёдол, захидалд хариу өгч өнгөрөөжээ. Марта Вашингтон нөхрийнхөө өмчийн хууль ёсны эзэмшигч байсан ч бизнесийн асуудлыг хамаатан садандаа шилжүүлжээ. Тэрээр мөн нөхрийнхөө боолуудыг нас барсны дараа чөлөөлөгдөх нөхцөлтэйгээр өвлөн авсан. Эдгээр боолууд түүнд хор хөнөөл учруулж болзошгүй гэж айж тэрээр тэднийг чөлөөлсөн байна. Тэрээр боолуудаа чөлөөлөх эрх мэдэлгүй байсан бөгөөд Марта өөрийн хувийн эзэмшлийн цорын ганц боол болох Элишийг чөлөөлөхгүй байхаар шийджээ. Марта Вашингтон тэргүүн хатагтай байхаа больсоны дараа ч ерөнхийлөгчийн албан тушаалд сонирхлоо хадгалж, залгамжлагчдадаа зөвлөгөө өгөх уламжлалыг эхлүүлсэн. Тэдний гэр бүл [[Томас Жефферсон]] болон түүний бодлогыг зөвшөөрдөггүй байсан бөгөөд энэ нь түүний Жорж Вашингтоны засаг захиргааг шүүмжилсэнтэй холбоотой байв. Жефферсон ерөнхийлөгч болоход Марта Вашингтон гомдож, түүнийг албан тушаалд зохих ёсоор хүндэтгэл үзүүлээгүй гэж үзэж байв. {{DEFAULTSORT:Вашингтон, Марта}} [[Ангилал:1731 онд төрсөн]] [[Ангилал:1802 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:Виржинийн хүн]] [[Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:Шинэ эриний боолчлогч]] [[Ангилал:Жорж Вашингтон]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүн]] 0ykn26eru9nvalfpbymjhbehvihtw8p 860301 860299 2026-06-28T05:10:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 860301 wikitext text/x-wiki [[Файл:Martha washington.jpg|thumb|Марта Вашингтон]] '''Марта Вашингтон''' буюу төрсөн овог нь - Дандриж ([[Англи хэл|англи.]] ''Martha Custis Washington''; 1732 оны 6-р сарын 13-нд Их Британий Виржини колонид төрсөн - 1802 оны 5-р сарын 22-нд АНУ-ын [[Виржини]] мужийн Фэрфакс хотод нас барсан) -[[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсын]] анхны Ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]]<nowiki/>ы эхнэр юм. Хэдийгээр тухайн цаг үед тэргүүн хатагтай гэсэн нэр томъёог гараагүй байсан боловч Америкийн Нэгдсэн Улсын анхны Тэргүүн хатагтай гэж олон нийт хүлээн зөвшөөрдөг. Түүнийг "Хатагтай Вашингтон" гэж дууддаг байсан. Мартаг 25 настай байхад нь анхны нөхөр Даниел Парк Кустис нас барж 4 хүүхэдтэйгээ бэлэвсэрч хоцорсон. Харин Жорж Вашингтонтой гэрэлсэнээр их хэмжээний хөрөнгөтэй болж, газар худалдаж аван, үл хөдлөх хөрөнгөдөө боолуудыг ажиллуулах болжээ. === Амьдралын эхэн үе болон гэрлэлт === Марта Дандриж нь 1731 оны 6-р сарын 2-нд Британийн колони нутаг болох [[Виржини]] мужид байдаг эцэг эхийнхээ "Хүрэн шугуй" гэх тамхи тариалалын газар мэндэлсэн байна. Түүний эцэг Жон Дендриж (1700–1756) 15 настайдаа ах Уильям (1689–1743)-тайгаа хамт Англиас Хойд Америк руу цагаачилж иржээ. Тэд худалдаачнаар ажилласны дараа удалгүй газар тариалангийн эзэн болсон байна. Түүний эх Франсис Жонс Дендриж (1710–1785) нь 1634 онд Уэльсээс Виржини руу цагаачилсан Оксфордын боловсролтой Англикан шашны номлогч Роуланд Жонсын ач охин байжээ. Марта 3 эрэгтэй, 4 эмэгтэй дүүтэй байв: Жон (1732–1749), Уильям (1734–1776), Бартоломью (1737–1785), Анна Мария (1739–1777), Франсис (1744–1758), Элизабет (1749–1773), Мэри (1756–1763). 1750 оны 5-р сарын 15-нд Марта 18 настайдаа өөрөөсөө 20 насаар ах баян тариалангийн эзэн Даниел Парк Кустис (1711—1757)- тэй англикан сүмд гэрэлж, "Хүрэн шугуй"-аас холгүй Памонкей голын өмнөд эрэгт Виржиний Цагаан ордон эдлэнд амьдардаг байсан. Тэд Даниел, Францис, Жон, Марта гэсэн 4 хүүхэдтэй байсан боловч Даниел, Францис нар нь хүүхэд байхдаа нас барцгаасан. 1757 оны 7-р сарын 8-нд гэр бүлийн тэргүүн Даниел Парке Кастис зүрхний шигдээсээр нас барж Марта 25 насандаа асар их эд хөрөнгийг өвлөн бэлэвсэрч үлдсэн. === Жорж Вашинтонтой гэрлэсэн === Нэг хувилбараар Уильямсбург хотод болсон нийгмийн арга хэмжээний үеэр Марта Кустис анх Жорж Вашингтонтой танилцсан бөгөөд түүнийг армиас чөлөө авч байх үед тэд болзож уулздаг байсан гэж үздэг. Өөр нэг хувилбараар тэднийг 1758 оны 5-р сард танил хурандаа Чемберлен танилцуулсан гэдэг. Ингээд 1759 оны 1 сарын 6-нд 27 насандаа Марта Дендриж Кустис нь [[Жорж Вашингтон]]<nowiki/>той Цагаан ордон тариалангийн эдлэнд гэрэлсэн ажээ. 1759-1775 онуудад тэдний гэр бүл тариалангийн талбайгаа арчилах ажил эрхэлж байжээ. Ж.Вашингтон өрхийг толгойлж, тогтмол зочид хүлээн авдаг байв. Тэрээр нэхмэл хийж, хувцас хийх ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд дэлгүүртээ мах хатаах авьяастай болсон. Вашингтон бараг өдөр бүр зочдыг хүлээн авч, оройн хоолонд эсвэл Виржини мужийн улс төр, нийгмийн амьдралд гэр бүл нь улам нэр хүндтэй болж байжээ. Жорж Вашингтон эхнэрийнхээ баялгийг ашиглан Маунт Вернон дахь гэрээ өргөжүүлж, ашигтай эдлэн газар болгон хувиргадаг байсан юм. 1770-аад онд [[Америкийн хувьсгал]] хурцадмал байдалтай болж Вашингтоны гэр бүлийн амьдралын хэвийн байхаа больжээ. Хувьсгал нь тэдний гэрлэлтийн түүхэнд анх удаа удаан хугацаагаар тусдаа байх шалтгаан болсон юм. 1775 оны намар Марта Вашингтон нөхөртэйгээ уулзахаар [[Массачусеттс]] руу явжээ. Хойд зүг рүү аялахдаа тэрээр алдарт генералын эхнэр гэж анх удаа олж мэдэрсэн юм. Америкийн хувьсгал Тусгаар тогтнолын тунхаглалд гарын үсэг зурсны дараа Мартагийн хувьд улам бүр хүнд болсон бөгөөд Жорж тулалдааны талбарт маш эрсдэлтэй байв. Өвөл бүр Марта Вашингтон тулаан зогсонги байдалд байх үед нөхөртэйгөө хамт түүний цэргийн хуаран дээр очдог байв. Энэ үеэр түүний тав тухтай байдал, аюулгүй байдлын хувьд харилцан адилгүй байв. Генерал Гилберт Лафайетт түүнийг "нөхрөө галзууртлаа хайрладаг" гэж ажигласан байдаг. Вашингтонд нөхөр нь дайны үйл явдлын талаар мэдээлэл өгч, заримдаа түүний өмнөөс бичиг хэргийн ажил хийдэг байсан бөгөөд түүнд цэргийн нууцыг мэдэхийг хүртэл зөвшөөрдөг байжээ. Тэрээр цэргүүдийг халамжилдаг эхийн дүр болох Жорж Вашингтоны хамт дайны хүчин чармайлтын бэлгэдэл болсон юм. === Тэргүүн хатагтай === Дайны дараа Марта нөхрийнхөө шинээр байгуулагдсан АНУ-ын ерөнхийлөгч болоход бүрэн дэмжлэг үзүүлээгүй. Тэрээр нөхрийнхөө хамт Нью-Йорк хотод нийслэлд очсон даруйдаа түүнтэй нэгдээгүй бөгөөд зөвхөн 1789 оны 5-р сард л ирсэн. Аяллын дараа хэвлэл мэдээллийнхэн гарч ирсэн бөгөөд энэ нь эмэгтэй хүний ​​үйлдэлд урьд өмнө байгаагүй анхаарал хандуулж, түүнийг дагалдан яваа хүмүүсийг дайран өнгөрүүлсэн хот бүрт шүтэн бишрэгчид, сүр дуулиантай угтаж авч байсан юм. Энэ аяллын үеэр тэрээр тэргүүн хатагтайн хувиар цорын ганц олон нийтийн өмнө үг хэлж, өөрийг нь харахаар ирсэн хүмүүст талархал илэрхийлж байжээ. Тэрээр нөхрийнхөө хамт ерөнхийлөгчийн хөлөг онгоцонд ирж, ерөнхийлөгчийн эхнэрийг олон нийтийн зүтгэлтэн гэдгийг шууд баталжээ. Нийслэлд ирсний дараа Марта Вашингтон АНУ-ын анхны тэргүүн хатагтай болсон боловч энэ нэр томьёог хожим нь ашиглахаар болсон юм. Үүний оронд түүнийг "Хадагтай Вашингтон" гэж нэрлэдэг байжээ. Марта Вашингтон анхны тэргүүн хатагтайн хувьд олон зүйл нь ирээдүйн тэргүүн хатагтай нарын уламжлал болсон бөгөөд үүнд шинэ жилийн өдөр ерөнхийлөгчийн харшийг (хожим нь Цагаан ордон) олон нийтэд нээх зэрэг [[Херберт Хувер|Херберт]] [[Херберт Хувер|Хуверын]] ерөнхийлөгчийн албан тушаал хүртэл үргэлжилсэн юм. Тэрээр Нью-Йорк хот, Филадельфид түр нийслэл байх хугацаандаа олон төрийн арга хэмжээг зохион байгуулдаг байв. Вашингтон ордны тэргүүн хатагтайн үүрэг хариуцлагаа нухацтай авч, хүн бүр ерөнхийлөгчтэй холбоо барих боломжтой байхын тулд хүн ихтэй ерөнхийлөгчийн гэрт нэрийн хуудсаа үлдээсэн бүх хатагтайн албан ёсны дуудлагыг хүлээн авч, 3 өдрийн дотор хийдэг байв. Мөн [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод нөхөр нь Баасан гараг бүр эмэгтэйчүүдийг урьж байхыг зөвшөөрч тэрээр зочны өрөөний арга хэмжээ зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн. Ерөнхийлөгч зочдыг угтаж байх хооронд тэрээр ийм арга хэмжээний үеэр суудалдаа үлддэг байв. Тэрээр эдгээр арга хэмжээний үеэр улс төрийн ярианаас зайлсхийхийн тулд болгоомжтой хандаж, сэдвийг өөрчлөхийг хичээдэг байсан юм. Тухайн үед Америкийн улс төрийн хүрээнийхний дунд үүссэн нийгмийн хүрээллүүд уг арга хэмжээг "Бүгд Найрамдахчуудын цуглаан" гэж нэрлэгдэх болсон. [[Жон Адамс|Жон Адамсын]] Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөсний дараа Вашингтоны гэр бүл нийслэлээс явж, Маунт Вернон руу буцсан юм. Тэр үед эдлэн газар нь муудсан байв. Тэд дахин амралт гарч, байшиндаа хэд хэдэн засвар хийсэн. Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас хойших жилүүдэд Вашингтоныхоны найз нөхөд, танихгүй хүмүүсээс урьд өмнөхөөсөө илүү олон зочин хүлээн авдаг болжээ. Эцэст нь тэд хуучин ерөнхийлөгчийн хамаатан Лоуренс Льюисыг нарийн бичгийн даргаар томилсон бөгөөд тэрээр эцэст нь Жорж Вашингтоны ач охин Неллитэй гэрлэжээ. Марта Вашингтон нөхрөө Францын эсрэг түр армийг удирдахаар дахин дуудагдах вий гэж айж байсан ч тэгээгүй юм. Түүний нөхөр 1799 оны 12-р сарын 14-нд 67 насандаа хоолойн хүнд халдвараар нас баржээ. Бэлэвсэн эмэгтэй байхдаа Марта амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг нэхмэл, оёдол, захидалд хариу өгч өнгөрөөжээ. Марта Вашингтон нөхрийнхөө өмчийн хууль ёсны эзэмшигч байсан ч бизнесийн асуудлыг хамаатан садандаа шилжүүлжээ. Тэрээр мөн нөхрийнхөө боолуудыг нас барсны дараа чөлөөлөгдөх нөхцөлтэйгээр өвлөн авсан. Эдгээр боолууд түүнд хор хөнөөл учруулж болзошгүй гэж айж тэрээр тэднийг чөлөөлсөн байна. Тэрээр боолуудаа чөлөөлөх эрх мэдэлгүй байсан бөгөөд Марта өөрийн хувийн эзэмшлийн цорын ганц боол болох Элишийг чөлөөлөхгүй байхаар шийджээ. Марта Вашингтон тэргүүн хатагтай байхаа больсоны дараа ч ерөнхийлөгчийн албан тушаалд сонирхлоо хадгалж, залгамжлагчдадаа зөвлөгөө өгөх уламжлалыг эхлүүлсэн. Тэдний гэр бүл [[Томас Жефферсон]] болон түүний бодлогыг зөвшөөрдөггүй байсан бөгөөд энэ нь түүний Жорж Вашингтоны засаг захиргааг шүүмжилсэнтэй холбоотой байв. Жефферсон ерөнхийлөгч болоход Марта Вашингтон гомдож, түүнийг албан тушаалд зохих ёсоор хүндэтгэл үзүүлээгүй гэж үзэж байв. {{DEFAULTSORT:Вашингтон, Марта}} [[Ангилал:1731 онд төрсөн]] [[Ангилал:1802 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:Виржинийн хүн]] [[Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:Шинэ эриний боолчлогч]] [[Ангилал:Жорж Вашингтон]] [[Ангилал:Эмэгтэй хүн]] sbd9gc79xfelh61vj6i2rmagw9dfg5m 0 55540 860309 817492 2026-06-28T06:23:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stihl kettensaege.jpg|thumbnail|right|Бензин хөдөлгүүрт гинжит хөрөө]] '''Гинжит хөрөө''' гэдэг нь [[Отто мотор|бензин]]- эсвэл [[цахилгаан мотор]], даралтат хий (хийгээр) эсвэл тосны даралтат (гидравликийн) хөдөлгүүр бүхий хөрөөг хэлэх бөгөөд түүний хөрөөдөх үндсэн хэсэг нь [[хөрөөдөгч гинж]] юм. Хамгийн ихээр ашиглах хийцийн төрөлд мод болон ойн аж ахуйд зориулсан гараар чиглүүлэх гинжит хөрөө орох бөгөөд түүнийг ярианы хэлэнд ихэвчлэн '''''моторт хөрөө''''' хэмээн нэрлэдэг юм. ==Түүх== [[Зураг: Bernhard Heine's Osteotome.jpg|thumb|right|[[Остеотом]], гар ажиллагаа бүхий гинжит хөрөө]] Техникийн зарчим нь замын (гинжний гүйх ховил) дагуу эргэлдэн хөрөөдөх гинж ба түүнийг 1830 онд вюрцбургийн эмч Бернхард Хайне хүний ясыг тайрч хөрөөдөхөд хэрэглэж байсан аж. 1900 он гэхэд анхны хөрөөдөх машин бий болсоноор тэр хүртэл ойн аж ахуйд хэрэглэж байсан гар ажиллагаа бүхий хөрөө нь алгуур халаагаа өгч эхлэв. 1920-иод онд хоёр хүний гинжит хөрөө гарч ирсэн ба энэ нь ашиглахад нэг их амар биш дээрээс 100 хүртэл килограмм жинтэй гинжит хөрөө гарч байлаа. Энэ хөрөөгөөр, унагасан модны ёзоор хэсгийг олон жижиглэн хөрөөдөх зориулалттай байжээ. 1926 онд анхны бензин хөдөлгүүрт гинжит хөрөөг германы Хамбург хотод байх Долмар компанийг үндэслэгч бөгөөд [[зохион бүтээгч]] [[Эмиль Лерп]] цувралаар үйлдвэрлэн зах зээлд гаргасан байна. Энэ хөрөөг ашиглахын тулд хоёр хүн байх шаардлагатайгаас гадна зөвхөн босоо чиглэлд л ашиглах боломжтой байв. Анхны [[цахилгаан мотор]]той гинжит хөрөөг 1926 онд [[Stihl (компани)|STIHL]] компани үйлдвэрлэсэн байна. == Бүтэц == === Их бие болон хөдөлгүүр === [[Зураг:CGFD 2012 Week In The Life 120802-G-VC567-088.jpg|thumb|left|Татагч олсон асаагуурыг татаж буйг үзүүлжээ]] Моторт хөрөөний их бие дээр хоёр бариул байрлах ба түүн дотор нь хөдөлгүүр байрлана. Хөдөлгүүрээр ихэнх тохиолдолд [[Хоёр такттай хөдөлгүүр|хоёр такттай бензин мотор]] болон [[цахилгаан мотор]]ыг ашиглана. Бензин хөдөлгүүрийг асаах зориулалттай [[татагч олсон асаагуур]] байх нь жижиг оврын өвс хадаx машинд ч бас ашиглагддаг. Дөрвөн такттай хөдөлгүүрийг ашигладаггүй шалтгаан нь байрлалаас үл хамаарах нарийн хийцтэй тосолгоо шаардагдах учир. Харин хоёр такттай хөдөлгүүрийн шатах холимогт тослох шингэнийг холисон байх учраас шатах шингэн өөрөө тосолгооны үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байна. === Гинжний зам болон гинж === Их биеийн урдаас урагшаа чиглэлд гарсан урт металл хавтас (хавтас эсвэл сэлэм ч гэнэ) дээр гинжний замыг гаргасан байна. Гинжний замын ирмэгт бүтэн тойрсон [[Ховил (үйлдвэрлэх техник)|ховилтой]] бөгөөд энэ ховилоор металл гинж буюу хөрөөдөгч гинж нь суун энэ замаар эргэнэ. Замынурд үзүүрт ихэвчлэн өнхрүүлтэй байдаг нь үрэлтийг багасгах үүрэгтэй юм. Гинжний хэр зэрэг чангалалттай байхыг тохируулж болдог. Гинж нь гадна талдаа хөрөөдөх шүдтэй бөгөөд замын төгсгөлд байх [[зугатах хүчний холбогч]]оор дамжин хөдөлгүүрээр хөтлөгдөн эргэнэ. Гинжний замын [[элэгдэл]]ийг багасгах үүднээс гинжийг бага тосолж байх шаардлагатай. Хөрөөдөж эхлэхийн өмнө тосны нэлээд хэсэг нь цацагдан алга болно. Гинжийг хэр зэрэг ачаалалтай ажиллуулахаас шалтгаалан эрт орой хэзээ нэгэн цагт ирлэх шаардлагатай болно. Ялангуяа бохирдсон, мөстсөн модыг хөрөөдөх үед гадны биет болон хөрс хөрөөдөгч шүднүүдийг маш хурдан мохоодог. Хөрөөг ирлэхдээ тусгай ирлэгч машин болон [[Хуурай (багаж)|хуурайг]] ашиглана. ==Зургийн цомог== <gallery widths="200" perrow="3"> Dolmar-CV.jpg|Хоёр хүний гинжит хөрөө Dolmar 101.jpg|Гинжит хөрөө (хамгийн өргөн хэрэглэгдэх төрөл) CB35.jpg|Индүү хэлбэртэй гинжит хөрөө Betonkettensaege.jpg|Гидравлик хөдөлгүүрт бетон хөрөөдөх гинжит хөрөө (Техникийн онцгой тусламж үзүүлэх газар) Chainsaw Chain at Oleo-Mac saw near Hostákov, Vladislav, Třebíč District.jpg|Гинжит хөрөөний гинж Kettenschärfermaschine.jpg|Гинжит хөрөөний гинж ирлэгч машин </gallery> ==Мөн үзэх== * ''[[Гинжит фрезер]]'' == Ном, сурах бичиг == * Manfred Fleischer: ''Die Geschichte der Motorsäge. Vom Faustkeil zur Einmannsäge – eine Technik- und Wirtschaftsgeschichte''. Forstfachverlag, Scheeßel-Hetzwege 2004, ISBN 3-9805121-1-8 * Hendrik Eimecke: ''Brennholz leicht gemacht & die Motorsäge. Anleitung zum Baumfällen und Heizen mit dem nachwachsenden Rohstoff Holz als alternative Energiequelle im Sinne des Umweltschutzes und einer ökologischen Waldwirtschaft''. Better-Solutions-Verlag Gierspeck, Göttingen 2005, ISBN 3-9808662-6-2 ==Цахим хуудас== {{Commonscat|Chainsaws|Гинжит хөрөө}} {{Wiktionary|Гинжит хөрөө}} * [http://www.waldwissen.net/lernen/forstgeschichte/wsl_geschichte_motorsaege/index_DE Гинжит хөрөөний түүх]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} www.waldwissen.net * [https://web.archive.org/web/20150218132732/http://www.motorsaegensammler.de/Uebersicht.htm Гинжит хөрөөний түүхэн зургууд болон мэдээлэл] www.motorsaegensammler.de [[Ангилал:Гараар чиглүүлэх багаж хэрэгсэл]] [[Ангилал:Хөрөөт машин]] [[Ангилал:Техникийн тусламж үзүүлэх төхөөрөмж]] [[Ангилал:Мод бэлтгэлийн машин]] [[Ангилал:Ойн аж ахуйн төхөөрөмж]] [[Ангилал:Цэцэрлэгжүүлэх төхөөрөмж]] hr251pbevf6igze3tvju4zqy2ojbr8t 0 59003 860283 749449 2026-06-28T01:11:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860283 wikitext text/x-wiki == 1 IPsec-ийг ойлгох нь == Энэ хэсэг IPsec-ийг тохируулах процессийг тайлбарлаж FreeBSD болон Microsoft® Windows® 2000/XP машинуудаас тогтох орчинд түүнийг ашиглан тэдгээрийг өөр хоорондоо аюулгүйгээр холбогдох нөхцөлийг бүрдүүлэх талаар зааварлах болно. IPsec-ийг тохируулахын тулд та өөрчлөн тохируулсан цөм бүтээх ухагдахууныг мэдсэн байх шаардлагатай. (http://docs.freebsd.org/doc/6.3-RELEASE/usr/share/doc/mn_MN.UTF-8/books/handbook/kernelconfig.html#KERNELCONFIG-SYNOPSIS-г үзнэ үү) IPsec нь Интернэт Протокол (IP) давхаргын дээр суудаг протокол юм. Энэ нь хоёр буюу хэд хэдэн хостуудыг аюулгүй байдлаар (нэрээс нь харах юм бол) холбох боломжийг олгодог. FreeBSD IPsec “сүлжээний стек” нь IPv4 болон IPv6 протоколуудыг хоёуланг дэмждэг https://web.archive.org/web/20120117021641/http://www.kame.net/ шийдэл дээр үндэслэсэн. Note: FreeBSD нь OpenBSD-ээс авсан “Fast IPsec буюу Хурдан IPsec” гэгддэг “тоног төхөөрөмжөөр хурдасгасан” IPsec стектэй. Энэ нь IPsec-ийн ажиллагааг оновчтой болгохын тулд http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=crypto&sektion=4 дэд системийн тусламжтайгаар криптограф тоног төхөөрөмжийг (аль болох бүх газар) хэрэглэдэг. Энэ нь шинэ дэд систем бөгөөд IPsec-ийн KAME хувилбарт байдаг бүх боломжуудыг дэмждэггүй. Гэхдээ тоног төхөөрөмжөөр хурдасгасан IPsec-ийг идэвхжүүлэхийн тулд өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа дараах цөмийн тохируулгыг нэмэх хэрэгтэй: options FAST_IPSEC # new IPsec (cannot define w/ IPSEC) IPsec-ийн KAME шийдлийн оронд “Fast IPsec” дэд системийг ашиглах боломж одоогоор байхгүйг тэмдэглэе. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=fast_ipsec&sektion=4 гарын авлагын хуудаснаас лавлана уу. Note: Галт хануудад gif(4) туннелийн төлөвийг бас зөв дагаж мөрдөх боломжийг олгохын тулд та өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа IPSEC_FILTERGIF тохируулгыг идэвхжүүлэх хэрэгтэй: options IPSEC_FILTERGIF #filter ipsec packets from a tunnel IPsec-ийн KAME шийдлийн оронд “Fast IPsec” дэд системийг ашиглах боломж одоогоор байхгүйг тэмдэглэе. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг fast_ipsec(4) гарын авлагын хуудаснаас лавлана уу. Note: Галт хануудад gif(4) туннелийн төлөвийг бас зөв дагаж мөрдөх боломжийг олгохын тулд та өөрийн цөмийн тохиргооны файлдаа IPSEC_FILTERGIF тохируулгыг идэвхжүүлэх хэрэгтэй: options IPSEC_FILTERGIF #filter ipsec packets from a tunnel IPsec нь хоёр дэд протоколоос тогтоно: # Encapsulated Security Payload (ESP) буюу Хайрцаглагдсан Аюулгүй байдлын ачаа нь гуравдагчийн нөлөөллөөс тэгш хэмт криптограф алгоритмийг (Blowfish, 3DES-тэй адил) ашиглан агуулгыг нь шифрлэж IP пакетийн өгөгдлийг хамгаалдаг. # Authentication Header (AH) буюу Нэвтрэлт Танилтын Толгой нь аюулгүй хэш хийх функцаар IP пакетийн толгойн талбаруудыг хэш хийн криптограф хянах нийлбэрийг тооцоолон гуравдагч этгээдийн нөлөөлөл болон хууран мэхлэлтээс IP пакетийн толгойг хамгаалдаг. Үүний дараа пакет дахь мэдээллийг таниулахыг зөвшөөрөх хэшийг агуулсан нэмэлт толгой байдаг. ESP болон AH нь орчноосоо хамаараад хоёулаа цуг эсвэл тусдаа ашиглагдаж болно. IPsec нь хоёр хостын хоорондох урсгалыг шууд шифрлэх (Transport Mode буюу Тээвэрлэх Горим гэгддэг) буюу эсвэл хоёр корпорацийн сүлжээний хооронд аюулгүй холбоонд ашиглагдаж болох “виртуал туннелиуд” (Tunnel Mode буюу Туннелийн Горим гэгддэг) бүтээхэд хэрэглэгдэж болох юм. Сүүлийнх нь ерөнхийдөө Виртуал Хувийн Сүлжээ (VPN) гэгддэг. FreeBSD-ийн IPsec дэд системийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг ipsec(4) гарын авлагын хуудаснаас лавлах хэрэгтэй. Өөрийн цөмдөө IPsec дэмжлэгийг нэмэхийн тулд та дараах тохируулгуудыг цөмийн тохиргоондоо нэмээрэй: options IPSEC #IP security options IPSEC_ESP #IP security (crypto; define w/ IPSEC) Хэрэв IPsec дибаг хийх дэмжлэг заавал хэрэгтэй бол дараах цөмийн тохируулга бас нэмэгдсэн байх шаардлагатай: options IPSEC_DEBUG #debug for IP security ==2 Асуудал== # VPN-ийг байгуулахад ямар нэг стандарт байхгүй. VPN-үүд нь өөр өөрийн давуу болон сул талуудтай төрөл бүрийн технологиудыг ашиглан хийгдэж болно. Энэ хэсэг нь нэг тохиолдлын загвар үзүүлэх бөгөөд энэ тохиолдол дахь VPN-ийг хийхэд хэрэглэгдэх стратегиудыг харуулах болно. ==3 Тохиолдол: Интернэтэд холбогдсон, нэг юм шиг ажиллах хоёр сүлжээ== Угтвар нөхцөл дараах маягийн байна: # Та хамгийн багадаа хоёр сайттай байна # Хоёр сайт хоёулаа IP-г дотооддоо ашигладаг # FreeBSD дээр нь ажилладаг гарц компьютераар хоёр сайт хоёулаа Интернэтэд холбогдсон. # Хоёр сүлжээний гарц компьютер бүр хамгийн багаар бодоход нэг нийтийн IP хаягтай. # Хоёр сүлжээний дотоод хаягууд нь нийтийн эсвэл хувийн IP хаягууд байж болох юм, энэ нь хамаагүй. Та гарц машин дээр хэрэв шаардлагатай бол NAT ажиллуулсан байж болох юм. # Хоёр сүлжээний дотоод IP хаягууд мөргөлдөхгүй. Үүнийг ажиллуулахын тулд VPN технологи болон NAT-ийн хослолыг ашиглах нь онолын хувьд боломжтой боловч би үүнийг хар дарсан зүүд шигээр тохиргоо их төвөгтэй байх болов уу гэж бодож байна. Хоёр сүлжээ дотооддоо хоёулаа адилхан хувийн IP хаягийн хүрээ (өөрөөр хэлбэл хоёулаа 192.168.1.x) ашиглаж байгаа хоёр сүлжээг холбохыг оролдож байгаагаа хэрэв та мэдэх юм бол аль нэг сүлжээний IP-г дахин дугаарлах шаардлагатай болно. Сүлжээний бүтэц иймэрхүү харагдаж болох юм: [[Файл:Ipsec-network.png|thumb|Ipsec-network1]] Хоёр нийтийн IP хаяг байгааг анзаарна уу. Нийтлэлийн туршид би эдгээрийг үсгээр орлуулан ашиглах болно. Энэ нийтлэлийн туршид тохиолдох эдгээр үсэгнүүдийн оронд өөрийн нийтийн хаягаар орлуулж тавиарай. Мөн дотроо хоёр гарц машин маань .1 IP хаягтай бөгөөд хоёр сүлжээ маань өөр өөр хувийн IP хаягийн хүрээтэйг (192.168.1.x болон 192.168.2.x) анхаарна уу. Хувийн сүлжээнүүд дэх бүх машинууд өөрсдийн анхдагч гарцдаа .1 машиныг ашиглахаар тохируулсан байгаа болно. Гол зорилго нь сүлжээ талаасаа авч үзэх юм бол сүлжээ болгон нөгөө сүлжээнийхээ машинуудыг яг л нэг чиглүүлэгчид холбоотой юм шиг харж чадан ажиллаж байх ёстой -- гэвч энэ чиглүүлэгч нь хааяа пакетуудыг гээдэг илүү удаан чиглүүлэгч байх юм. Энэ нь (жишээ нь) 192.168.1.20 машин дараах тушаалыг ажиллуулж ping 192.168.2.34 нэвт ажиллаж чадах ёстой гэсэн үг юм. Windows машинууд өөр сүлжээн дээр байх машинуудыг харж файлын хуваалцал санг үзэх зэргийг хийж локал сүлжээн дээр байгаа машинуудыг харж үзэж чаддаг шигээр ажиллаж чадаж байх ёстой. Тэгээд бүх юм аюулгүй байх хэрэгтэй. Энэ нь хоёр сүлжээний хоорондох урсгал шифрлэгдэх ёстой гэсэн үг юм. Эдгээр хоёр сүлжээний хооронд VPN үүсгэх нь олон алхамтай процесс юм. Эдгээр нь: # 1.Интернэтийн дагуу хоёр сүлжээний хооронд “виртуал” сүлжээний холболт үүсгэнэ. Ажиллаж байгааг нь шалгаж ping(8) зэрэг багажуудыг ашиглаж тест хийгээрэй. # 2.Хоёр сүлжээний хоорондох урсгал харагдахгүйгээр шифрлэгдэж шаардлагатай бол буцаан шифрлэгдэх тэр боломжийг бүрдүүлэх аюулгүй байдлын бодлогуудыг зааж өгөөрэй. Урсгал шифрлэгдэж байгааг эсэхийг шалгаж tcpdump(1) зэрэг багажууд ашиглан тест хийгээрэй. # 3.VPN-ийн дагуу Windows машинууд нэг нь нөгөөгөө харж байхыг зөвшөөрөх нэмэлт програм хангамжийг FreeBSD гарц машинууд дээр тохируулаарай. ==Алхам 1: “виртуал” сүлжээний холболт үүсгэн тест хийх == Сүлжээ #1 дээрх гарц машин (A.B.C.D нийтийн IP хаягтай, 192.168.1.1 хувийн IP хаягтай) уруу та нэвтрэн орсон бөгөөд W.X.Y.Z IP хаягтай машины хувийн хаяг уруу нь ping 192.168.2.1 гэж тушаал ажиллуулъя гэж бодъё. Ингэж ажиллахын тулд юу болох ёстой вэ? # 1.Гарц машин 192.168.2.1 уруу яаж хүрэхээ мэдэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл энэ нь 192.168.2.1 уруу хийгдсэн чиглүүлэлттэй байх хэрэгтэй. # 2.192.168.x зэрэг хувийн IP хаягууд Интернэт дээр бараг үзэгдэх ёсгүй. Харин 192.168.2.1 уруу таны илгээсэн пакет бүр өөр пакет дотор орсон байх ёстой. Энэ пакет нь A.B.C.D машинаас ирсэн маягаар байх ёстой бөгөөд W.X.Y.Z уруу илгээгдэх ёстой. Энэ процессийг encapsulation буюу хайрцаглалт гэж нэрлэдэг. # 3.Энэ пакет нь W.X.Y.Z дээр ирээд “unencapsulated” буюу буцааж ялгагдан 192.168.2.1 уруу хүргэгдэх хэрэгтэй. Та үүнийг хоёр сүлжээний хоорондох “туннель” гэж ойлгож болно. “Туннелийн хоёр амсар” нь A.B.C.D болон W.X.Y.Z IP хаягууд бөгөөд туннельд түүгээр дамжин өнгөрөх хувийн IP хаягуудыг мэдэгдсэн байх шаардлагатай. Туннель нь нийтийн Интернэтээр хувийн IP хаягтай урсгалыг дамжуулахад хэрэглэгдэнэ. Энэ туннель нь ерөнхий интерфэйс эсвэл FreeBSD дээрх gif төхөөрөмж ашиглан үүсгэгддэг. Таны бодсоноор гарц машин бүр дээрх gif интерфэйс нь дөрвөн IP хаягтай байхаар тохируулагдсан байх шаардлагатай; хоёр нь нийтийн IP хаяг, хоёр нь хувийн IP хаяг. Хоёр машины хувьд gif төхөөрөмжийн дэмжлэг FreeBSD-ийн цөмд эмхэтгэгдсэн байх шаардлагатай. Та дараах мөрийг: device gif хоёр машины цөмийн тохиргооны файлд хийн дараа нь эмхэтгэн суулгаж дахин ачаалснаар үүнийг хийж болно. Туннелийг тохируулах нь хоёр алхамтай процесс юм. Эхлээд туннельд ямар гадаад (эсвэл нийтийн) IP хаягууд байгааг ifconfig(8) ашиглан мэдэгдэх ёстой. Тэгээд дараа нь хувийн IP хаягуудыг ifconfig(8) тушаал ашиглан тохируулах ёстой. Сүлжээ #1 дэх гарц машин дээр туннелийг тохируулахын тулд та дараах тушаалуудыг ашиглах болно. # ifconfig gif0 create # ifconfig gif0 tunnel A.B.C.D W.X.Y.Z # ifconfig gif0 inet 192.168.1.1 192.168.2.1 netmask 0xffffffff Нөгөө нэг гарц машин дээр та адил тушаалуудыг гэхдээ IP хаягуудын дарааллыг эсрэгээр тавин ажиллуулна. # ifconfig gif0 create # ifconfig gif0 tunnel W.X.Y.Z A.B.C.D # ifconfig gif0 inet 192.168.2.1 192.168.1.1 netmask 0xffffffff Та дараа нь: ifconfig gif0 ажиллуулж тохиргоог харж болно. Жишээ нь сүлжээ #1 дээрх гарц машин дээр та үүнийг харах болно: # ifconfig gif0 gif0: flags=8051<UP,POINTOPOINT,RUNNING,MULTICAST> mtu 1280 tunnel inet A.B.C.D --> W.X.Y.Z inet 192.168.1.1 --> 192.168.2.1 netmask 0xffffffff Эндээс харахад A.B.C.D болон W.X.Y.Z физик хаягуудын хооронд туннель үүссэн бөгөөд туннелээр зөвшөөрөгдөх урсгал нь 192.168.1.1 болон 192.168.2.1-ийн хооронд байна. Энэ нь бас хоёр машин дээрх чиглүүлэлтийн хүснэгтэд бас оруулга нэмсэн байх бөгөөд та үүнийг netstat -rn тушаал ашиглан шалгаж болно. Доорх гаралт нь сүлжээ #1 дэх гарц машиных юм. # netstat -rn Routing tables Internet: Destination Gateway Flags Refs Use Netif Expire ... 192.168.2.1 192.168.1.1 UH 0 0 gif0 ... “Flags” утгын харуулж байгаагаар энэ нь хостын чиглүүлэлт бөгөөд энэ нь гарц бүр нөгөө гарц уруу хэрхэн хүрэхээ мэдэх боловч тэд харин өөрсдийнхөө харгалзах сүлжээнүүд уруу хэрхэн хүрэхээ мэдэхгүй гэсэн үг юм. Энэ асуудлыг удахгүй засварлах болно. Энэ нь хоёр машин дээр хоёулан дээр нь галт хана ажиллаж гэсэн үг юм. Таны VPN урсгалын хувьд үүнийг тойрон гарах шаардлагатай. Та хоёр сүлжээний хоорондох бүх урсгалыг зөвшөөрөх юм уу эсвэл VPN-ий хоёр төгсгөлийг нэгээс нөгөөг хамгаалах галт ханын дүрмүүдийг оруулж болох юм. Хэрэв VPN-ээр өнгөрөх бүх урсгалыг зөвшөөрөхөөр галт ханыг тохируулах юм бол энэ нь тест хийхийг ихээхэн амарчлах болно. Та дараа нь хэзээ ч галт ханаа илүү чангаруулж болно. Хэрэв та ipfw(8) тушаалыг гарц машинууд дээр ашиглаж байгаа бол дараах ipfw add 1 allow ip from any to any via gif0 тушаал нь хоёр төгсгөлийн цэгийн хоорондох бүх урсгалыг таны галт ханын бусад дүрмүүдийг хөндөлгүйгээр зөвшөөрөх болно. Мэдээж та энэ тушаалыг хоёр гарц хост дээр хоёулан дээр ажиллуулах хэрэгтэй болно. Нэг гарц машинаас нөгөө уруугаа ping хийхийг зөвшөөрөхөд хангалттай. 192.168.1.1 дээр та дараах ping 192.168.2.1 тушаалыг ажиллуулж хариу хүлээж авахаас гадна мөн нөгөө гарц машин дээрээс бас ингэж хийж чадаж байх ёстой. Гэхдээ та хоёр сүлжээний дотоод машинууд уруу арай хүрч чадахгүй байх ёстой. Энэ нь чиглүүлэлтээс болж байгаа юм -- гарц машинууд бие бие уруугаа хэрхэн хүрэхээ мэдэж байгаа боловч нэг нэгнийнхээ цаана байгаа сүлжээнд хэрхэн хүрэхийг мэдэхгүй. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд та гарц машин бүр дээр статик чиглүүлэлт нэмэх хэрэгтэй. Эхний гарц дээр хийх тушаал нь: route add 192.168.2.0 192.168.2.1 netmask 0xffffff00 Энэ нь “192.168.2.0 сүлжээний хостуудад хүрэхийн тулд пакетуудыг 192.168.2.1 хост уруу илгээ” гэж байна. Та үүнтэй адил тушаалыг нөгөө гарц дээр бас ажиллуулах хэрэгтэй бөгөөд гэхдээ 192.168.1.x хаягуудыг ашиглах ёстой. Одоо нэг сүлжээн дэх хостуудын IP урсгал нөгөө сүлжээний хостуудад хүрэх боломжтой болно. Энэ нь одоо хоёр сүлжээний хооронд VPN-ий гуравны хоёрыг үүсгэж байгаа бөгөөд аль болох “виртуал”аар үүсгэгдсэн “сүлжээ” юм. Энэ нь одоохондоо хувийн биш байгаа. Та үүнийг ping(8) болон tcpdump(1) ашиглан тест хийж болно. Гарц хост уруу нэвтрэн орж дараах тушаалыг ажиллуулна tcpdump dst host 192.168.2.1 Тэр хост дээрээ өөр сессээр дараах тушаалыг ажиллуулна ping 192.168.2.1 Та иймэрхүү гаралтыг харах болно: 16:10:24.018080 192.168.1.1 > 192.168.2.1: icmp: echo request 16:10:24.018109 192.168.1.1 > 192.168.2.1: icmp: echo reply 16:10:25.018814 192.168.1.1 > 192.168.2.1: icmp: echo request 16:10:25.018847 192.168.1.1 > 192.168.2.1: icmp: echo reply 16:10:26.028896 192.168.1.1 > 192.168.2.1: icmp: echo request 16:10:26.029112 192.168.1.1 > 192.168.2.1: icmp: echo reply Эндээс харахад ICMP мэдэгдлүүд нааш цааш шифрлэгдэлгүй явж байна. Хэрэв та пакетуудаас өгөгдлийн байтуудыг илүүтэйгээр авахын тулд tcpdump(1) уруу -s параметрийг өгч ашигласан бол илүү мэдээлэл та харж болох юм. Энэ нь мэдээж хүлээн авах боломжгүй зүйл юм. Дараагийн хэсэгт хоёр сүлжээний хоорондох холболтыг бүх урсгал нь автоматаар шифрлэгдэхээр аюулгүй болгох талаар хэлэлцэх болно. Дүгнэн хэлэхэд: # Хоёр цөмийг “device gif” мөртэйгөөр тохируулна. # Гарц хост #1 дээрх /etc/rc.conf файлд засвар хийн дараах мөрүүдийг нэмнэ (шаардлагатай тохиолдолд IP хаягуудыг сольно). # gif_interfaces="gif0" # gifconfig_gif0="A.B.C.D W.X.Y.Z" # ifconfig_gif0="inet 192.168.1.1 192.168.2.1 netmask 0xffffffff" # static_routes="vpn" # route_vpn="192.168.2.0 192.168.2.1 netmask 0xffffff00" # Хоёр хост дээрх гарц скриптийг (/etc/rc.firewall, эсвэл үүнтэй адил) засварлаж доор дурдсаныг нэмнэ. ipfw add 1 allow ip from any to any via gif0 # IP хаягуудын дарааллыг эсрэгээр болгон гарц хост #2 дээрх /etc/rc.conf файлд адил өөрчлөлтийг хийнэ. ==Алхам 2: Холболтыг аюулгүй болгох== Холболтыг аюулгүй болгохын тулд бид IPsec-ийг ашиглах болно. IPsec нь хоёр хостыг шифрлэлтийн түлхүүр дээр зөвшилцүүлж дараа нь уг хоёр хостын хооронд өгөгдлийг шифрлэхийн тулд энэ түлхүүрийг ашиглах арга замыг өгдөг. Энд тохиргооны хоёр талбарыг бодолцох хэрэгтэй. # 1.Ашиглах шифрлэлтийн арга зам дээр хоёр хост зөвшилцөх тийм арга зам байх ёстой. Хоёр хост энэ арга зам дээр зөвшилцсөний дараа тэдгээрийн хооронд “аюулгүй байдлын нэгдэл” байна гэж үздэг. # 2.Аль урсгалыг шифрлэх ёстойг заах арга зам байх ёстой. Мэдээж та өөрийн бүх гарч байгаа урсгалаа шифрлэхийг хүсэхгүй байх -- та зөвхөн VPN-ий хэсэг болсон урсгалыг шифрлэхийг хүснэ. Аль урсгалыг шифрлэхийг тодорхойлохын тулд хийгдэх дүрмүүд нь “security policies” буюу “аюулгүй байдлын бодлогууд” гэгдэнэ. Аюулгүй байдлын нэгдлүүд болон аюулгүй байдлын бодлогуудын ажиллагааг цөм хангаж байдаг бөгөөд хэрэглэгчдийн талбарын програмуудаар засварлагдаж болно. Гэхдээ үүнийг хийхийн өмнө IPsec болон Encapsulated Security Payload (ESP) буюу Хайрцаглагдсан Аюулгүй байдлын Ачаа протоколыг цөм дэмжихээр та тохируулах хэрэгтэй. Цөмийг: options IPSEC options IPSEC_ESP тохируулгатай тохируулан дахин эмхэтгэж суулгаад ачаалан үүнийг хийнэ. Урьдын адил та хоёр гарц машин дээрх цөмийн хувьд үүнийг хийх ёстой. Аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг тохируулах үед танд хоёр сонголт байна. Шифрлэлтийн алгоритм, шифрлэлтийн түлхүүрүүд гэх зэргүүдийг сонгож тэдгээр нэгдлүүдийг хоёр хостын хооронд гараараа тохируулж болох бөгөөд эсвэл эдгээрийг хийх Internet Key Exchange protocol (IKE) буюу Интернэтийн Түлхүүр Солилцох протоколыг шийддэг дэмонуудыг та ашиглаж болно. Би сүүлийнхийг зөвлөж байна. Өөр бусдыг тооцохгүй юм бол үүнийг тохируулах нь амархан. Аюулгүй байдлын бодлогуудыг засварлах болон үзүүлэхдээ setkey(8)-г ашиглан хийдэг. Адилтгах юм бол setkey нь цөмийн аюулгүй байдлын бодлогын хүснэгтүүдэд route(8) цөмийн чиглүүлэлтийн хүснэгтүүдэд зориулагдсан шиг зориулагдсан байна. setkey нь бас одоогийн аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг үзүүлж чадах бөгөөд адилтган цааш үргэлжлүүлбэл энэ нь бас netstat -r тушаалын нэгэн адил болох юм. FreeBSD-ээр аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг удирдах дэмонуудын хувьд хэд хэдэн сонголт байдаг. Энэ нийтлэл нь эдгээрийн нэг FreeBSD-ийн Портуудын цуглуулгын security/ipsec-tools-д байдаг racoon-ийг хэрхэн ашиглах талаар тайлбарлах болно. racoon програм хангамж хоёр гарц машин дээр хоёулан дээр нь ажиллах ёстой. Энэ нь хост бүр дээр VPN-ий нөгөө төгсгөлийн IP хаяг болон нууц түлхүүртэйгээр (таны сонгох түлхүүр байх бөгөөд хоёр гарц машин дээр ижил байх ёстой) тохируулагддаг. Дараа нь хоёр дэмон нэг нэгэндээ хандаж тэдгээр нь өөрсдөө хэн хэн гэж хэлснээ (таны тохируулсан нууц түлхүүрийг ашиглан) баталгаажуулдаг. Дэмонууд дараа нь шинэ нууц түлхүүрийг үүсгэж түүнийг ашиглан VPN-ээр урсгалыг шифрлэдэг. Тэд энэ нууцаа үе үе өөрчилдөг бөгөөд халдагч түлхүүрүүдийн аль нэгийг эвдсэн ч (цагаа тулахаар энэ нь онолын хувьд бараг боломжгүй зүйл) гэсэн энэ нь халдагчид муу юм хийх боломж олгодоггүй -- түлхүүрийг эвдэх тэр үед хоёр дэмон өөр түлхүүрийг сонгосон байна. racoon-ий тохиргооны файл ${PREFIX}/etc/racoon-д байрлана. Та энд тохиргооны файлыг олох ёстой бөгөөд түүнд нэг их өөрчлөлт хийгдэх ёсгүй. Таны өөрчлөх шаардлагатай racoon-ий тохиргооны файлын өөр нэг бүрэлдэхүүн хэсэг нь “pre-shared key буюу урьдчилан хуваалцсан түлхүүр” юм. racoon-ий анхдагч тохиргоо үүнийг ${PREFIX}/etc/racoon/psk.txt-д байгаа гэж боддог. Урьдчилан хуваалцсан түлхүүр нь таны урсгалыг VPN-ийн дагуу шифрлэх түлхүүр биш бөгөөд харин энэ нь ердөө л түлхүүр удирдах дэмонуудыг нэг нь нөгөөдөө итгэхийг зөвшөөрөх токен гэдгийг тэмдэглэж хэлэх нь зүйтэй юм. psk.txt нь таны ажиллаж байгаа алсын сайт бүрийн мөрийг агуулсан байна. Хоёр сайт бүхий энэ жишээн дээр psk.txt файл бүр нэг мөрийг агуулсан байна (VPN-ий төгсгөлүүд бүр зөвхөн нөгөө төгсгөлтэйгээ ажилладаг). Гарц хост #1 дээр энэ мөр иймэрхүү харагдах ёстой: W.X.Y.Z secret Энэ нь алсын төгсгөлийн нийтийн IP хаяг, хоосон зай, тэгээд нууц үгийг илэрхийлэх текст мэдээлэл байна. Мэдээж та өөрийн түлхүүртээ “secret” гэдгийг ашиглах ёсгүй -- нууц үгийг сонгох энгийн дүрэм энд үйлчилнэ. Гарц хост #2 дээр энэ мөр иймэрхүү харагдах ёстой A.B.C.D secret Энэ нь алсын төгсгөлийн IP хаяг болон адилхан нууц түлхүүр байна. psk.txt нь racoon ажиллахаас өмнө 0600 (өөрөөр хэлбэл root-д зөвхөн унших/бичих) горимд байна. Та racoon-ийг хоёр гарц машин дээр ажиллуулах ёстой. Та бас UDP-ээр ISAKMP (Internet Security Association Key Management Protocol буюу Интернэтийн Аюулгүй байдлын Нэгдлийн Түлхүүр Удирдах Протокол) порт уруу зөөгдөх IKE урсгалыг зөвшөөрөх галт ханын зарим дүрмүүдийг нэмэх хэрэгтэй. Дахин хэлэхэд энэ нь таны галт ханын дүрмийн олонлогт нэлээн эрт байх шаардлагатай. ipfw add 1 allow udp from A.B.C.D to W.X.Y.Z isakmp ipfw add 1 allow udp from W.X.Y.Z to A.B.C.D isakmp racoon ажилласны дараа та нэг гарц хостоос нөгөө гарц хост уруу ping хийж үзэж болно. Холболт нь шифрлэгдээгүй байх боловч racoon дараа нь аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг хоёр хостын хооронд тохируулна -- энэ нь хором болж өнгөрч болох бөгөөд ping тушаал хариу өгч эхлэх хүртэл богино саатал маягаар танд харагдаж болох юм. Аюулгүй байдлын нэгдэл тохируулагдсаны дараа та үүнийг http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=setkey&sektion=8 ашиглан үзэж болно. setkey -D тушаалыг аль нэг хост дээр ажиллуулж аюулгүй байдлын нэгдлийн мэдээллийг харна. Энэ нь асуудлын нэг хагас нь юм. Нөгөө нэг хагас нь өөрийн аюулгүй байдлын бодлогуудыг тохируулах явдал юм. Ухаалаг аюулгүй байдлын бодлогыг үүсгэхийн тулд энэ хүртэл юуг хийснээ эргэн харцгаая. Энэ хэлэлцээ нь холболтын төгсгөлийн хоёулангийнх нь хувьд авч үзнэ. Таны гадагш илгээх IP пакет бүр пакетийн тухай өгөгдлийг агуулах толгойтой байдаг. Толгой нь эхлэл болон төгсгөлийн IP хаягуудыг агуулдаг. Бидний мэдэж байгаагаар 192.168.x.y зэрэг хувийн IP хаягууд нийтийн Интернэт дээр ил гарах ёсгүй. Харин тэд эхлээд өөр пакет дотор хайрцаглагдах ёстой. Энэ пакет нь хувийн хаягуудын оронд солигдсон нийтийн эхлэл болон төгсгөл IP хаягуудтай байх ёстой. Тэгэхээр хэрэв таны гарч байгаа пакет иймэрхүү харагдаж эхэлбэл: [[Файл:Ipsec-out-pkt.png|thumb|гарч байгаа пакет]] Дараа нь өөр нэг пакетийн дотор энэ нь хайрцаглагдан иймэрхүү харагдах болно: [[Файл:Ipsec-encap-pkt.png|thumb|хайрцаглагдсан пакет]] Энэ хайрцаглалт нь gif төхөөрөмжөөр хийгдэнэ. Пакет нь гадна талдаа жинхэнэ IP хаягуудтай байх бөгөөд бидний эхний пакет Интернэт уруу гарах пакет дотор орсон байгааг харж болно. Мэдээж бид VPN-үүдийн хоорондох бүх урсгалыг шифрлэхийг хүснэ. Та үүнийг иймэрхүүгээр үгчлэн хэлж болно: “Хэрэв пакет A.B.C.D-с гарч W.X.Y.Z уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг ашиглан шифрлэнэ.” “Хэрэв пакет нь W.X.Y.Z-с ирж A.B.C.D уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг ашиглан буцааж шифрлэнэ.” Ингэж хэлэхэд ер нь бараг л зөв, ойрхон байна, гэхдээ бас тийм ч зөв биш юм. Хэрэв та үүнийг хийсэн бол W.X.Y.Z-с гарсан болон түүн уруу чиглэсэн, бүр VPN-ий хэсэг ч биш бүх урсгал шифрлэгдэх болно. Та яг үүнийг хүсээгүй байх. Зөв бодлого нь дараах маягаар байна “Хэрэв пакет A.B.C.D-с гарч тэр пакет нь өөр пакет дотор орон хайрцаглагдан W.X.Y.Z уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг ашиглан шифрлэнэ.” “Хэрэв пакет нь W.X.Y.Z-с ирж тэр пакет нь өөр пакет дотор орон хайрцаглагдан A.B.C.D уруу чиглэсэн бол шаардлагатай аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг ашиглан буцааж шифрлэнэ.” Нарийн өөрчлөлт, гэхдээ хэрэгтэй нэгэн. Аюулгүй байдлын бодлогууд нь бас setkey(8) ашиглагдан заагдана. setkey(8) нь бодлого тодорхойлох тохиргооны хэлтэй байна. Та тохиргооны заавруудыг stdin-ээс оруулж болох бөгөөд эсвэл тохиргооны заавруудыг агуулах файлын нэрийг зааж өгөх -f тохируулгыг ашиглаж болно. Гарц хост #1-ийн (A.B.C.D гэсэн нийтийн IP хаягтай) тохиргоо W.X.Y.Z уруу чиглэсэн бүх гарах урсгалыг хүчээр шифрлэхийн тулд: spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P out ipsec esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require; Эдгээр тушаалуудыг файлд (өөрөөр хэлбэл /etc/ipsec.conf) хийгээд ажиллуулаарай #setkey -f /etc/ipsec.conf spdadd нь бид аюулгүй бодлогын мэдээллийн санд дүрэм нэмэхийг хүсэж байгааг setkey(8)-д хэлж өгч байна. Энэ мөрийн бусад нь энэ бодлогод аль пакет таарахыг заана. A.B.C.D/32 ба W.X.Y.Z/32 нь энэ бодлого хамаарах сүлжээ болон хостуудыг таних IP хаягууд болон сүлжээний багууд юм. Энэ тохиолдолд эдгээр хоёр хостуудын хоорондох урсгалд үүнийг хамааруулахыг бид хүсэж байна. ipencap нь энэ бодлого зөвхөн бусад пакетуудыг хайрцаглах пакетуудад хамаатай гэдгийг цөмд хэлнэ. -P out тохируулга нь энэ бодлого гарах пакетуудад хамаатайг хэлэх бөгөөд ipsec тохируулга нь пакет нууцлагдахыг хэлж байна. Хоёр дахь мөр нь энэ пакет хэрхэн шифрлэгдэхийг заана. esp нь ашиглагдах протокол байхад tunnel нь пакетийг цаашаагаа IPsec пакет дотор орж хайрцаглалт хийгдэхийг заана. A.B.C.D болон W.X.Y.Z-ийн давхардсан хэрэглээ нь ашиглах аюулгүй байдлын нэгдлийг сонгоход хэрэглэгдэх бөгөөд төгсгөлийн require тохируулга энэ дүрмэнд таарсан пакетуудыг шифрлэх ёстойг зааж байна. Энэ дүрэм нь зөвхөн гарч байгаа пакетуудтай таарна. Ирж байгаа пакетийн хувьд танд үүнтэй адил дүрэм хэрэгтэй. spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P in ipsec esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require; Энэ тохиолдолд out-ийн оронд in тохируулгыг ашиглаж шаардлагын дагуу IP хаягуудыг эсрэгээр болгосныг хараарай. Нөгөө нэг гарц хостод (W.X.Y.Z нийтийн IP хаягтай) үүнтэй адил дүрмүүд хэрэгтэй. spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P out ipsec esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require; spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P in ipsec esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require; Төгсгөлд нь та ESP болон IPENCAP пакетуудыг нааш цааш зөвшөөрөх галт ханын дүрмүүдийг нэмэх хэрэгтэй. Эдгээр дүрмүүдийг хост бүр дээр нэмэх шаардлагатай. ipfw add 1 allow esp from A.B.C.D to W.X.Y.Z ipfw add 1 allow esp from W.X.Y.Z to A.B.C.D ipfw add 1 allow ipencap from A.B.C.D to W.X.Y.Z ipfw add 1 allow ipencap from W.X.Y.Z to A.B.C.D Дүрмүүд нь тэгш хэмт учир адилхан дүрмүүдийг та гарц хост бүр дээр ашиглаж болно. Одоо гарч байгаа пакетууд үүнтэй адил харагдах болно: [[Файл:Ipsec-crypt-pkt.png|thumb|пакетууд]] Тэдгээрийг VPN-ий хамгийн төгсгөлд хүлээн авах үед тэдгээр нь эхлээд буцаан шифрлэгдэнэ (racoon-аар тохиролцсон аюулгүй байдлын нэгдлүүдийг ашиглан). Тэдгээр нь үүний дараа хоёр дахь давхаргыг гаргах gif интерфэйс уруу орж хамгийн дотор байрлах пакеттай үлдэх хүртэл боловсруулагдаад дотоод сүлжээ руу аялах болно. Өмнө дурдсаны адил та http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=ping&sektion=8) тестийг ашиглан аюулгүй байдлыг шалгаж болно. Эхлээд A.B.C.D гарц машин уруу нэвтрэн орж дараах тушаалыг ажиллуулна: tcpdump dst host 192.168.2.1 Тэр хост дээрээ өөр сессээр дараах тушаалыг ажиллуулна ping 192.168.2.1 Энэ удаад та доор дурдсантай адил гаралтыг харах ёстой: XXX tcpdump output Одоо эндээс харах юм бол http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=tcpdump&sektion=1 нь ESP пакетуудыг үзүүлж байна. Хэрэв та тэдгээрийг -s тохируулгатай шалгахыг оролдвол шифрлэлтээс болоод (мэдээж) нууцлаг харагдах болно. Баяр хүргэе. Та дөнгөж сая алсын хоёр сайтын хооронд VPN тохирууллаа. Дүгнэн хэлэхэд # Хоёр цөмийг хоёуланг нь дараах тохируулгатай тохируулна: # options IPSEC # options IPSEC_ESP # http://www.freebsd.org/cgi/url.cgi?ports/security/ipsec-tools/pkg-descr-г{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} суулгана. Алсын хостын IP хаяг болон тэдгээрийн мэддэг нууц түлхүүрийн оруулгыг нэмж ${PREFIX}/etc/racoon/psk.txt файлыг хоёр гарц хост дээр хоёулан дээр засварлана. Энэ файлын горим 0600 байгааг шалгаарай. # Хост бүр дээрх /etc/rc.conf файлд дараах мөрүүдийг нэмээрэй: # ipsec_enable="YES" # ipsec_file="/etc/ipsec.conf" # Хост бүр дээр шаардлагатай spadd мөрүүдийг агуулсан /etc/ipsec.conf файл үүсгэна. 1-р гарц хост дээр энэ нь ийм байна: spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P out ipsec esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require; spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P in ipsec esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require; # 2-р гарц хост дээр энэ нь ийм байна: spdadd W.X.Y.Z/32 A.B.C.D/32 ipencap -P out ipsec esp/tunnel/W.X.Y.Z-A.B.C.D/require; spdadd A.B.C.D/32 W.X.Y.Z/32 ipencap -P in ipsec esp/tunnel/A.B.C.D-W.X.Y.Z/require; # Хост бүр дээр IKE, ESP, болон IPENCAP урсгалыг зөвшөөрөх галт ханын дүрмүүд нэмээрэй: ipfw add 1 allow udp from A.B.C.D to W.X.Y.Z isakmp ipfw add 1 allow udp from W.X.Y.Z to A.B.C.D isakmp ipfw add 1 allow esp from A.B.C.D to W.X.Y.Z ipfw add 1 allow esp from W.X.Y.Z to A.B.C.D ipfw add 1 allow ipencap from A.B.C.D to W.X.Y.Z ipfw add 1 allow ipencap from W.X.Y.Z to A.B.C.D Өмнөх хоёр алхам VPN-ийг эхлүүлэн ажиллуулахад хангалттай байх ёстой. Сүлжээ бүрийн машинууд өөр хоорондоо IP хаягуудаараа хандах боломжтой болох бөгөөд холболтын дагуух бүх урсгал автоматаар аюулгүй шифрлэгдэх болно. [[Ангилал:Virtual Private Network]] trtrh0yxn0ao1m69ppvxnypm8qnb7cz 0 63092 860320 859583 2026-06-28T08:51:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860320 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарийн авто спортын инженерийн компани}} {{Инфобокс компани | name = Заубер Моторспорт ХХК | logo = Sauber Motorsport SVG logo (2023).svg | former_name = PP Заубер ХХК<br/>Ред Булл Заубер ХХК<br/> BMW Заубер ХХК<ref name=zefix>{{Cite web|title= Central Business Name Register: Sauber Motorsport AG |url=https://www.zefix.ch/en/search/entity/list/firm/416467 |website= Zefix.ch |access-date= 2026-06-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231019124952/https://www.zefix.ch/en/search/entity/list/firm/416467 |archive-date= 2023-10-19 |url-status= live }}</ref> | type = [[Хувийн өмчит компани|Хувийн]] | industry = [[Моторт спорт]] | founded = 1970 оны 5 сарын 15<ref name=ref>{{cite web|url=https://www.autoracing1.com/pl/18193/sauber-at-50-a-swiss-success-story/|title=Sauber at 50: a Swiss success story|website=Autoracing1.com|access-date=2026-06-21|archive-date=2026-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415204203/https://www.autoracing1.com/pl/18193/sauber-at-50-a-swiss-success-story/|url-status=dead}}</ref> | defunct = {{End date|2025|12|7}} | fate = 2024 онд [[Ауди]] худалдаж авсан, бөгөөд 2026 оноос [[Формула 1]]-д Аудигийн үйлдвэрийн баг болсон | successor = [[Ауди Формула Нэгт|Ауди Моторспорт ХХК]] | founder = [[Петер Заубер]] | hq_location = [[Хинвиль]], [[Цюрих кантон]], Швейцар | key_people = {{Plainlist| * [[Гернот Дёлльнер]] <small>(Дарга)</small> * [[Маттиа Бинотто]] <small>(ГЗ)</small> * [[Жонатан Уитли]] <small>(Багийн захирал)</small> }} | owners = {{Plainlist| * Ауди ХХК (70%) * [[Катарын Хөрөнгө Оруулалтын Газар|QIA]] (30%)<ref>{{cite web|title=Qatari sovereign wealth fund seals Audi F1 stake purchase|date=2024-11-29 |url=https://news.sky.com/story/qatari-sovereign-wealth-fund-seals-audi-f1-stake-purchase-13262465|publisher=Sky News}}</ref> }} | num_employees = | website = }} {{Инфобокс Ф1 баг | name = Заубер | Long_name = Заубер Ф1 Баг<br>(1993–2005; 2010–2018)<br>Стейк Ф1 Баг Кик Заубер<br>(2024–2025)<ref name="StakeRenamed">{{cite news |last1=Купер |first1=Адам |title=Renamed Stake F1 team reveals new logo |url=https://www.motorsport.com/f1/news/renamed-stake-f1-team-reveals-new-logo/10561773/ |access-date=2026-06-21 |work=Motorsport.com |date=2024-01-01 |language=en |quote= |archive-date=2024-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101220701/https://www.motorsport.com/f1/news/renamed-stake-f1-team-reveals-new-logo/10561773/ |url-status=live }}</ref> | Logo = Logo sauber 2023.jpg | Base = [[Хинвиль, Цюрих]], Швейцар<br>[[Бичестер]], Нэгдсэн Хаант Улс (Технологийн төв - 2025)<ref name="sauber-group.com">{{Cite web |title=Sauber Motorsport Opens Technology Centre at Bicester Motion, UK |url=https://www.sauber-group.com/corporate/news/detail/sauber-motorsport-opens-technology-centre-at-bicester-motion-uk|access-date=2026-06-21|language=en}}</ref><ref name="formula1.com">{{Cite web |title=Sauber open new UK Technology Centre as transformation into Audi continues |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sauber-open-new-uk-technology-centre-as-transformation-into-audi-continues.2rXNDWnkLmC1P3KWM8TscJ|access-date=2026-06-21|language=en}}</ref> | Founders = [[Петер Заубер]] | Staff = [[Маттиа Бинотто]]<br /> [[Рут Баскомб]]<br />[[Жампаоло Далл'Ара]]<br />[[Жеки Эккелаерт]]<br />[[Лука Фурбатто]]<br />[[Майк Гаскойн]]<br /> [[Мониша Кальтенборн]]<br />[[Жэймс Кий (Формула Нэг)|Жэймс Кий]]<br />[[Майк Крак]]<br />[[Жан Моншо]]<br />[[Франческо Ненси]]<br />[[Стив Николс]]<br />[[Харви Послтуэйт]]<br />[[Ксеви Пухолар]]<br />[[Вилли Рампф]]<br />[[Симона Реста]]<br />[[Лоик Серра]]<br />[[Жюльен Симон-Шотемпс]]<br />[[Марк Смит (уралдааны инженер)|Марк Смит]]<br />[[Стефано Сордо]]<br />[[Виллем Тоет]]<br /> [[Фредерик Вассёр]]<br />[[Пьер Ваше]]<br /> [[Бен Уотерхаус]]<br />[[Жонатан Уитли]]<br />[[Йорг Зандер]]<br />[[Беат Цендер]] | Drivers = {{flagicon|FRA}} [[Жан Алези]]<br />{{flagicon|FIN}} [[Валттери Боттас]]<br />{{flagicon|BRA}} [[Габриэль Бортолето]]<br />{{flagicon|SWE}} [[Маркус Эрикссон]]<br />{{flagicon|BRA}} [[Фелипе Масса]]<br />{{flagicon|BRA}} [[Фелипе Наср]]<br />{{flagicon|GER}} [[Хайнц-Харальд Френцен]]<br />{{flagicon|GER}} [[Ник Хайдфельд]]<br />{{flagicon|GBR}} [[Жонни Херберт]]<br />{{flagicon|GER}} [[Нико Хюлькенберг]]<br />{{flagicon|ITA}} [[Антонио Жовинацци]]<br />{{flagicon|MEX}} [[Эстебан Гутьеррес]]<br />{{flagicon|JPN}} [[Кобаяши Камүи]]<br />{{flagicon|POL}} [[Роберт Кубица]]<br />{{flagicon|MON}} [[Шарль Леклер]]<br />{{flagicon|ESP}} [[Педро де ла Роса]]<br />{{flagicon|MEX}} [[Серхио Перес]]<br />{{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<br />{{flagicon|GER}} [[Паскаль Вээрлайн]]<br />{{flagicon|AUT}} [[Карл Вендлингер]]<br />{{flagicon|CAN}} [[Жак Вильнёв]]<br />{{flagicon|GER}} [[Себастиан Феттел]]<br />{{flagicon|CHN}} [[Жоу Гуанью]] | Engines = [[Илмор|Заубер]], [[Mercedes AMG High Performance Powertrains|Мерседес]], [[Форд]], [[Заубер Петронас Инженеринг|Петронас]], [[BMW Формула Нэгт|BMW]], [[Скудериа Феррари|Феррари]] | Debut = [[1993 оны Өмнөд Африкийн гран-при]] | Final = [[2025 оны Абу-Дабийн гран-при]] | Races = 513 (510 гараа){{refn|group=N|Нийт дүнд BMW Заубер нэртэйгээр оролцсон 70 уралдаан, Кик Заубер нэртэйгээр оролцсон 48 уралдаан багтсан бөгөөд Алфа Ромео нэртэйгээр оролцсон 104 уралдаан үүнд ороогүй..}} | Cons_champ = 0 | Drivers_champ = 0 | Wins = 1{{refn|group=N|BMW Заубер нэртэйгээр цорын ганц уралдаандаа түрүүлсэн.}} | Podiums = 28{{refn|group=N|Нийт дүнд BMW Зауберийн гаргасан 17 шагналт байр багтсан.}} | Poles = 1{{refn|group=N|BMW Заубер нэрээр цорын ганц поле байрлал авсан.}} | Fastest_laps = 5{{refn|group=N|Нийт дүнд BMW Зауберийн хийсэн хамгийн хурдан 2 тойрог багтсан.}} | Points = 939{{refn|group=N|Нийт оноонд BMW Зауберийн авсан оноо багтсан.}} | last_season = 2025 | last_position = 9-д (70 оноо) | previous_name=[[BMW Заубер]]<br>[[Алфа Ромео Формула Нэгт|Алфа Ромео]] | next_name= [[Ауди Формула Нэгт|Ауди]] }} '''Заубер Моторспорт''' ([[Герман хэл|герм.]] '''''Sauber Motorsport''''') нь [[Швейцар]]ын [[Авто спорт|авто уралдааны баг]] бөгөөд компанийн төв нь [[Цюрхэр Оберланд]]ын [[Xинвиль]]д байрладаг. Заубер нь эхлээд 1982 оноос 1991 он хүртэл [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]]-оос зохион явуулдаг [[спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын]] [[Групп C]]-д уралдаж байгаад [[1993 оны Формула-1|1993 оноос]] [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох болсон. 2005 оны сүүлээс [[автомашин|автомашин үйлдвэрлэгч]] [[BMW]] нь хөрөнгийн ихэнхийг худалдаж авсан бөгөөд [[2009 оны Формула-1|2009 оны]] сүүлээр буцаан татах хүртлээ [[BMW Заубер Ф1|BMW Заубер Ф1 Теам]] нэрээр Формула-1 оролцож байв. 2009 оны эцэст тус баг буцаад бүрэн Петер Зауберийн эзэмшилд очсон. Энэ баг техникийн хувьд ч тэр бодлогын түвшинд ч тэр [[Скудериа Феррари]] багтай маш нарийн холбоотой ажилладаг. [[2016 оны Формула-1|Сүүлийн улирлын]] уралдаанд Заубер нь өмнөх жилийнхтэй адил [[Маркус Эриксон]] болон [[Фелипе Наср]] нарын үндсэн нисгэгчтэйгээр оролцлоо. ==Спорт тэрэгний дэлхийн аварга шалгаруулаx тэмцээн== [[Файл:Sauber C5 at Silverstone Classic Endurance Car Racing in September 2009.jpg|thumb|right|Заубер C5 спорт тэрэг]] Энэ багийг 1970 онд [[Петер Заубер]] нь ''PP Заубер АГ'' нэртэйгээр үүсгэн байгуулж спорт загварын тэрэгний үйлдвэрлэлээр гараагаа эхэлжээ. Компанийнхаа санхүүг найдвартай байлгах үүднээс богино хугацааны дараа тэд автомашины засварын үйлчилгээг хийх болов. 1982 оноос эхлэн спорт автомашины дэлхийн аваргын Групп C уралдаанд оролцох болов. Энэ төрлийн уралдаанд орсноос хойш 1989, 1990 онуудад хамгийн өндөр амжилт гаргасан нь, францын авто уралдаанч Жан-Луи Шлессер аль аль онд нь түрүүлснээр жолоочийн болон зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга болсон явдал байв. [[1989 оны Ле Мансын 24-цагийн уралдаан|1989 онд]] Заубер [[Ле Мансын 24-цагийн уралдаан]]д Мерседесийн хөдөлгүүртэй [[Заубер C9|C9]] тэргээр уралдан түрүүлжээ. Заубер багийн өсвөр үеийнхэнийг сургах сургалтанд 1990, 1991 онуудад сурч байсан тамирчдын тоонд сүүлд [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|Формула-1-ийн долоон удаагийн дэлхийн аварга]] болж байсан [[Михаэль Шумахер]], гранд прикс уралдааны ялагч [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[ФИА-ГТ аварга шалгаруулалт|ФИА-ГТ дэлхийн аварга]] болсон [[Карл Вендлингер]] нар ордог юм. ==Заубер Формула Нэгд== === Мерседесийн эрин (1993 болон 1994 он) === 1992 онд [[спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт автомашины дэлхийн аваргын цуврал уралдааныг]] хаасан нь Петер Зауберийг Формула-1-д орох шийдвэр гаргахад хүргэжээ. Олон жил хөдөлгүүрээ нийлүүлж байсан хамтрагч болох [[Мерседес-Бенц]] эхэндээ нэг их дэмжихгүй байсан ч [[Илмор]] болон Бриксворттой хамтын ажиллагааны гэрээний дагуу шууд бусаар эд анги нийлүүлсээр байв. ==Тоон үзүүлэлт болон бусад мэдээлэл== ===Формула-1-н статистик=== <small>Мэдээ: 2019 оны Бахрейн гран при</small> {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! Багийн нэр ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Дугуй ! width="75"| Гранд Прикс ! width="50"| Ялалт ! width="50"| Хоёрт ! width="50"| Гуравт ! width="50"| Поле ! width="50"| ххут ! width="75"| Оноо ! width="75"| ДА-жагсаалт |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | Теам Заубер АГ | [[Заубер C12]] | [[Илмор|Илмор 3.5 V10]] | {{Гүүдиэр}} | 16 | – | – | – | – | – | 12 | '''7.''' |- align=center | [[1994 оны Формула-1|1994]] | Брүкер Заубер Мерседес | [[Заубер C13]] | [[Мерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Мерседес-Бенц 3.5 V10]] | {{Гүүдиэр}} | 15 | – | – | – | – | – | 12 | '''8.''' |- align=center | [[1995 оны Формула-1|1995]] | Ред Булл Заубер Форд | [[Заубер C14]] | [[Форд Цетек|Форд Цетек-R 3.0 V8]] | {{Гүүдиэр}} | 17 | – | – | 1 | – | – | 18 | '''7.''' |- align=center | [[1996 оны Формула-1|1996]] | Ред Булл Заубер Форд | [[Заубер C15]] | Форд Цетек-R 3.0 V10 | {{Гүүдиэр}} | 16 | – | – | 1 | – | – | 11 | '''7.''' |- align=center | [[1997 оны Формула-1|1997]] | Ред Булл Заубер Петронас | [[Заубер C16]] | [[Петронас (Формула 1)|Петронас 3.0 V10]] | {{Гүүдиэр}} | 17 | – | – | 1 | – | – | 16 | '''7.''' |- align=center | [[1998 оны Формула-1|1998]] | Заубер Ред Булл Petronas | [[Заубер C17]] | Петронас 3.0 V10 | {{Гүүдиэр}} | 16 | – | – | 1 | – | – | 10 | '''6.''' |- align=center | [[1999 оны Формула-1|1999]] | Ред Булл Заубер Петронас | [[Заубер C18]] | Петронас 3.0 V10 | {{Бриджстоун}} | 16 | – | – | – | – | – | 5 | '''8.''' |- align=center | [[2000 оны Формула-1|2000]] | Ред Булл Заубер Петронас | [[Заубер C19]] | Петронас 3.0 V10 | {{Бриджстоун}} | 16 | – | – | – | – | – | 6 | '''8.''' |- align=center | [[2001 оны Формула-1|2001]] | Ред Булл Заубер Петронас | [[Заубер C20]] | Петронас 01A 3.0 V10 | {{Бриджстоун}} | 17 | – | – | 1 | – | – | 21 | bgcolor="#F7F6A8" | '''4.''' |- align=center | [[2002 оны Формула-1|2002]] | Заубер Петронас | [[Заубер C21]] | Петронас 02A 3.0 V10 | {{Бриджстоун}} | 17 | – | – | – | – | – | 11 | '''5.''' |- align=center | [[2003 оны Формула-1|2003]] | Заубер Петронас | [[Заубер C22]] | Петронас 03A 3.0 V10 | {{Бриджстоун}} | 16 | – | – | 1 | – | – | 19 | '''6.''' |- align=center | [[2004 оны Формула-1|2004]] | Заубер Петронас | [[Заубер C23]] | Петронас 04A 3.0 V10 | {{Мишелин}} | 18 | – | – | – | – | – | 34 | '''6.''' |- align=center | [[2005 оны Формула-1|2005]] | Заубер Петронас | [[Заубер C24]] | Петронас 05A 3.0 V10 | {{Мишелин}} | 18 | – | – | – | – | – | 20 | '''8.''' |- align=center | [[2010 оны Формула-1|2010]] | BMW Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C29]] | [[Скудериа Феррари|Феррари 2.4 V8]] | {{Бриджстоун}} | 19 | – | – | – | – | – | 44 | '''8.''' |- align=center | [[2011 оны Формула-1|2011]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C30]] | Феррари 2.4 V8 | {{Пирелли}} | 19 | – | – | – | – | – | 44 | '''7.''' |- align=center | [[2012 оны Формула-1|2012]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C31]] | Феррари 2.4 V8 | {{Пирелли}} | 20 | – | 2 | 2 | – | 2 | 126 | '''6.''' |- align=center | [[2013 оны Формула-1|2013]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C32]] | Феррари 2.4 V8 | {{Пирелли}} | 19 | – | – | – | – | 1 | 57 | '''7.''' |- align="center" | [[2014 оны Формула-1|2014]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C33]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 19 | – | – | – | – | – | 0 | '''10.''' |- align="center" | [[2015 оны Формула-1|2015]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C34]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 19 | – | – | – | – | – | 36 | '''8.''' |- align="center" | [[2016 оны Формула-1|2016]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C35]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 21 | – | – | – | – | – | 2 | '''10.''' |- align="center" | [[2017 оны Формула-1|2017]] | Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C36]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 15 | – | – | – | – | – | 5 | '''10.''' |- align="center" | [[2018 оны Формула-1|2018]] | Алфа Ромео Заубер Ф1 Теам | [[Заубер C37]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 21 | – | – | – | – | – | 48 | '''8.''' |- align="center" | [[2019 оны Формула-1|2019]] | Алфа Ромео Расинг | [[Алфа Ромео Расинг C38 | Алфа Ромео C38]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 2 | – | – | – | – | – | 10 | ''4.'' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="5"| '''Нийт''' | '''394''' | '''–''' | '''2''' | '''8''' | '''–''' | '''3''' | '''571''' | &nbsp; |} == Цахим хуудас == {{Commons|Category:Sauber|Заубер}} * [http://www.sauber-motorsport.com/ sauber-motorsport.com] - Заубер Моторспорт багийн цахим хуудас ==Тэмдэглэл== {{reflist|group=N}} ==Эшлэл== {{reflist}} {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:Формула-1-баг]] [[Ангилал:Заубер Моторспорт| ]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны баг]] [[Ангилал:Хинвиль]] [[Ангилал:Швейцарын моторт спорт]] {{company-stub}} {{F1-stub}} ql2reknm85ruse1s1a110a3j8zf2tea 0 66085 860285 860055 2026-06-28T01:35:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860285 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] kfn15tnxsbzi3hadzo9bqtti54icjgr 0 70895 860334 839024 2026-06-28T11:06:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860334 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Инфобокс уран бүтээлчийн дискографи | Artist = [[Лорд]] | Image = LordePrimavera100622 (43 of 69) (52189038578) (cropped).jpg | Caption = Лордын 2022 оны 6 сарын тоглолт | Alt = | Studio = 4 | Soundtrack = 1 | Music videos = 16 | EP = 4 | Singles = 16 | 1Option = 12 | 1Option name = Промо сингл }} '''[[Лорд]]''' (Lorde) нь Шинэ Зеланд улсаас гаралтай дуучин, дуу зохиогч, продюсер бөгөөд одоогийн байдлаар түүний нэр дээр 3 студи цомог, 4 EP, 13 дүрс бичлэг, 11 сингл цацагдаад байна. Лорд 13 насандаа Universal Music Group-д нэгдэн дуу зохиож эхэлсэн байдаг<ref>{{cite news |last=Cardy |first=Tom |date=5 October 2013 |title=Lorde: NZ's newest pop star |work=The Dominion Post |url=http://www.stuff.co.nz/dominion-post/culture/performance/8654143/Lorde-NZs-newest-pop-star |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204145411/http://www.stuff.co.nz/dominion-post/culture/performance/8654143/Lorde-NZs-newest-pop-star |archive-date=4 December 2013}}</ref> ба 2012 онд ''The Love Club EP''-г цацсан нь Австрали болон Шинэ Зеланд улсуудад чамгүй амжилт үзүүлсэн юм.<ref>{{cite news |last=Schulz |first=Chris |date=21 March 2013 |title=Lorde, The Love Club EP |work=The New Zealand Herald |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10872495 |access-date=5 January 2014 |archive-date=25 Есдүгээр сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925052419/https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10872495 |url-status=dead }}</ref> Тус EP-д багтсан дуу болох "[[Royals]]" нь дэлхий даяар нийт 10 сая удаа борлуулагдаж, улмаар Лорд АНУ-ын [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартыг тэргүүлсэн анхны Шинэ Зеланд дуучин болж байв.<ref name="NZHerald">{{cite news |last=Nippert |first=Matt |date=7 November 2014 |title=Birthday girl Lorde's earnings estimated at $11m-plus |work=The New Zealand Herald |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11354524 |access-date=7 November 2014 |archive-date=30 Долдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730020806/https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11354524 |url-status=dead }}</ref> Лорд 2013 оны 9-р сард өөрийн дебют болох 10 дуутай ''[[Pure Heroine]]'' цомгоо худалдаанд гаргасан ба тус цомог нь Австрали болон Шинэ Зеланд улсын чартуудыг тэргүүлсэн байдаг. Тус цомог нь 2021 оны байдлаар нийт 6 сая гаруй хувь борлогдсон байна.<ref name="Pure Heroine 2021">{{cite magazine|last1=Eggertsen|first1=Chris|title=Joel Little, Lorde and Taylor Swift Hitmaker, Sells Songwriter Catalog to Hipgnosis|url=https://www.billboard.com/articles/news/9582561/hipgnnosis-joel-little-catalog-acquisition-taylor-swift-lorde|access-date=4 June 2021|magazine=Billboard|date=4 June 2021}}</ref> 2014 оны мөн үеэр Лордын "Yellow Flicker Beat" дуу нь ''The Hunger Games: Mockingjay - Part 1'' киноны цомогт багтан цацагдаж байжээ. Түүний хоёр дахь студи цомог ''[[Melodrama]]'' нь 2017 оны 6-р сард цацагдсан бөгөөд Шинэ Зеланд, Австрали болон АНУ-ын чартуудыг тэргүүлсэн ба цомгоос "[[Green Light]]", "[[Perfect Places]]", "[[Homemade Dynamite]]" хэмээх синглүүд цацагдсан байдаг. 2021 онд Лорд гурав дахь цомог ''[[Solar Power]]''-ийг олны хүртээл болгожээ. == Цомгууд == === Студи цомог === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Лордын студи цомог ба чартын амжилт, борлуулалт болон гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог ! scope="col" rowspan="2" style="width:17em;"| Цомгийн тухай ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"| Гэрчилгээнүүд |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗЕ]]<br/><ref name="NZ2">For all except "Team, Ball, Player, Thing" and "No Better": {{cite web |title=Discography Lorde |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=6 July 2017 |publisher=charts.nz (Hung Medien) }} * "Team, Ball, Player, Thing": {{cite web |title=charts.nz – #KiwisCureBatten – Team Ball Player Thing |url=https://charts.nz/showitem.asp?interpret=%23KiwisCureBatten&titel=Team+Ball+Player+Thing&cat=s |access-date=11 October 2015 |publisher=Hung Medien }} * "No Better": {{cite web |date=23 December 2013 |title=Top 20 New Zealand Singles Chart |url=https://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2345 |access-date=19 November 2016 |publisher=Recorded Music NZ |archive-date=25 Есдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925185509/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2345 |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-A">{{cite web |title=Discography Lorde |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=8 March 2014 |publisher=Australian-charts.com (Hung Medien)}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANalbums2">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/lorde/chart-history/cna/|title=Lorde – Chart history: Canadian Albums|magazine=Billboard|access-date=28 August 2021}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАН]]<br/><ref name="DEN2">{{cite web |title=Discografie Lorde |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=7 June 2014 |work=danishcharts.dk |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA2">{{cite web |title=Discographie Lorde |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309061948/http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=9 March 2014 |access-date=8 March 2014 |publisher=Lescharts.com (Hung Medien) |language=fr}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER2">{{cite web |title=Discographie von Lorde |url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Lorde |access-date=27 August 2021 |publisher=GfK Entertainment |archive-date=27 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827122748/https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Lorde |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]]<br /><ref name="ITA2">{{cite web |title=Discography Lorde |url=http://italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=8 March 2014 |publisher=Italiancharts.com (Hung Medien)}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE2">{{cite web |title=Discography Lorde |url=https://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314172849/http://www.swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=14 March 2014 |access-date=3 April 2014 |work=swedishcharts.com |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK2">Peak positions in the United Kingdom: * For "Magnets": {{cite web |title=Disclosure ft Lorde |url=http://www.officialcharts.com/artist/48473/disclosure-ft-lorde/ |access-date=11 October 2015 |publisher=Official Charts Company}} * For "Tennis Court": {{cite web |date=2 November 2013 |title=Official Singles Chart UK Top 100 |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |archive-url=https://www.webcitation.org/6KgjzurAB?url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |archive-date=27 October 2013 |publisher=Official Charts Company}} * For "Yellow Flicker Beat": {{cite web |date=11 October 2014 |title=Official Singles Chart UK Top 100 |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006002713/http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |archive-date=6 October 2014 |publisher=Official Charts Company}} * For all others: {{cite web |title=Lorde |url=https://www.officialcharts.com/artist/29530/lorde/ |access-date=11 September 2021 |publisher=Official Charts Company}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|АНУ]]<br/><ref name="US2002">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/lorde/chart-history/tlp/|title=Lorde – Chart history: Billboard 200|magazine=Billboard|access-date=28 August 2021}}</ref> |- ! scope="row"| ''Pure Heroine'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013| 9| 27| df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI, Republic Records * Формат: CD, LP, дижитал худалдан авалт<ref>Sources for Lorde's ''Pure Heroine'' releases: * {{cite web |date=27 September 2013 |title=Pure Heroine – Lorde |url=https://itunes.apple.com/nz/album/pure-heroine/id686537022 |access-date=8 March 2014 |publisher=iTunes Store (Apple) |location=New Zealand}} * {{cite web |title=Pure Heroine |url=https://www.amazon.co.uk/dp/B00EJU8ZIG |access-date=8 March 2014 |publisher=Amazon.co.uk}} * {{cite web |title=Pure Heroine |url=https://www.amazon.com/dp/B00EYRCD8M |access-date=8 March 2014 |website=Amazon}}</ref> | 1 || 1 || 2 || 12 || 20 || 13 || 26 || 6 || 4 || 3 | * Австрали: 100,000 * ИБ: 372,000 * АНУ: 1,700,000 | * Шинэ Зеланд: 8× Платинум * Австрали: 4× Платинум * Их Британи: Платинум * Герман: Платинум * Дани: Алт * Швед: Алт * Канад: 2× Платинум * Франц: Алт * АНУ: 5× Платинум |- ! scope="row"| ''Melodrama'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2017| 6| 16| df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI, Republic * Формат: CD, LP, дижитал худалдан авалт | 1 || 1 || 1 || 6 || 29|| 11 || 8 || 10 || 5 || 1 | * Австрали: 12,001 * ИБ: 169,000 * АНУ: 248,000 | * Шинэ Зеланд: 3× Платинум * Австрали: Платинум * Их Британи: Алт * Дани: Алт * Канад: Платинум *АНУ: Платинум |- !''Solar Power'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2021| 8| 20| df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI, Republic * Формат: LP, дижитал худалдан авалт |1 |1 |6 |10 |16 |4 |30 |18 |2 |5 | | * Шинэ Зеланд: Алт |} === Саундтрек цомог === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Лордын саундтрек цомог ба чартын амжилт, борлуулалт болон гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог ! scope="col" rowspan="2" style="width:17em;"| Цомгийн тухай ! scope="col" colspan="6"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Борлуулалт |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|АНУ]] |- ! scope="row"| ''The Hunger Games: Mockingjay - Part 1'' </br>{{small|(бусад дуучидтай хамт)}} | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2014| 11| 17| df=y}}}} * Лабел: Republic * Формат: CD, дижитал худалдан авалт<ref name="CD">{{cite web |title=Various – The Hunger Games: Mockingjay – Part 1 (Original Motion Picture Soundtrack) [Standard version] |url=http://www.discogs.com/master/view/760924 |access-date=17 November 2014 |publisher=Discogs}}</ref> | 9 || 36 || 22 || 73 || 35 || 18 | * АНУ: 21,000 |- |} ==Өргөтөгсөн синглүүд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Лордын өргөтгөсөн сингл (EP) ба чартын амжилт, борлуулалт болон гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| EP ! scope="col" rowspan="2" style="width:17em;"| EP-ний тухай ! colspan="4" scope="col" | Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"| Гэрчилгээнүүд |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗЕ]]<br /><ref name="NZ2" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br /><ref name="AUS-A" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br /><ref name="CANalbums2" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;" | [[Billboard 200|АНУ]]<br /><ref name="US2002" /> |- ! scope="row" | ''The Love Club EP'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013|3|8|df=y}}}} * Лабел: UMG * Формат: CD, дижитал худалдан авалт, 10 инчийн пянз<ref>Sources for Lorde's ''The Love Club EP'' releases: * {{cite web |title=The Love Club – EP |url=https://itunes.apple.com/nz/album/the-love-club-ep/id614175625 |access-date=8 March 2014 |publisher=iTunes Store (Apple) |location=New Zealand}} * {{cite web |title=Love Club The EP – Lorde |url=http://shop.jbhifi.co.nz/music/pop-rock/love-club-the-ep/70174 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209053848/http://shop.jbhifi.co.nz/music/pop-rock/love-club-the-ep/70174 |archive-date=9 February 2014 |access-date=8 March 2014 |publisher=JB Hi-Fi |df=dmy-all}} * {{cite web |title=The Love Club – Lorde {{!}} Releases Information |url=http://www.allmusic.com/album/release/the-love-club-mr0003980087 |access-date=18 December 2014 |publisher=AllMusic. All Media Network}}</ref> | 2 || 2|| 22 || 23 | * [[АНУ]]: 60,000 | * [[Шинэ Зеланд]]: Платинум<ref>{{cite web |date=24 February 2014 |title=Top 20 New Zealand Albums Chart |url=https://nztop40.co.nz/chart/nzalbums?chart=2432 |access-date=8 March 2014 |publisher=Recorded Music NZ |archive-date=27 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227104235/http://nztop40.co.nz/chart/nzalbums?chart=2432 |url-status=dead }}</ref> *[[Австрали]]: 9× Платинум<ref name="ARIA-now">{{cite web |date=31 December 2018 |title=ARIA Charts – Accreditations – 2018 Singles |url=http://www.aria.com.au/pages/SinglesAccreds2018.htm |access-date=10 January 2019 |publisher=Australian Recording Industry Association}}</ref> |- ! scope="row" | ''Tennis Court EP'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013|6|7|df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI * Формат: дижитал худалдан авалт, 10 инчийн пянз<ref>Sources for Lorde's ''Tennis Court EP'' releases: * {{cite web |title=Tennis Court – EP by Lorde |url=https://itunes.apple.com/gb/album/tennis-court-ep/id657273465 |access-date=10 January 2014 |publisher=iTunes Store (Apple) |location=United Kingdom}} * {{cite web |title=Lorde – Tennis Court EP |url=https://www.amazon.co.uk/Lorde-Tennis-Court-EP-Lorde/dp/B00DNVWRZE |access-date=8 March 2014 |publisher=Amazon.co.uk}}</ref> | — | — |— |— | | |- ! scope="row" | ''Live in Concert'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013| 11| 1| df=y}}}} * Лабел: UMG * Формат: онлайн стриминг<ref>Sources for Lorde{{'}}s ''Live in Concert'' releases: * {{cite press release|url=http://republicrecords.com/all-hail-live-lorde-listen-to-the-exclusive-spotify-streamlive-in-concert|title=All Hail Live Lorde: Listen To The Exclusive Spotify Stream, 'Live In Concert'|date=4 November 2013|publisher=Republic Records|access-date=8 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221022421/http://www.republicrecords.com/all-hail-live-lorde-listen-to-the-exclusive-spotify-streamlive-in-concert/|archive-date=21 December 2013|df=dmy-all|archivedate=21 Арван хоёрдугаар сар 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131221022421/http://www.republicrecords.com/all-hail-live-lorde-listen-to-the-exclusive-spotify-streamlive-in-concert/}} * {{cite press release|url=http://www.universal-music.de/lorde/news/detail/article:225329/hoert-lorde-live-in-concert-auf-spotify|title=Hört "Lorde – Live In Concert" auf Spotify|date=6 November 2013|language=de|publisher=Universal Music Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20131117021108/http://www.universal-music.de/lorde/news/detail/article%3A225329/hoert-lorde-live-in-concert-auf-spotify|archive-date=17 November 2013|url-status=dead|access-date=17 November 2013|archivedate=17 Арван нэгдүгээр сар 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131117021108/http://www.universal-music.de/lorde/news/detail/article%3A225329/hoert-lorde-live-in-concert-auf-spotify}}</ref> |— |— |— |— | | |- !''Te Ao Mārama'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2021| 9| 9| df=y}}}} * Лабел: UMG * Формат: онлайн стриминг |4 |— |— |— | | |} ==Синглүүд== ===Lorde-ийн сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн өөрийн сингл ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10" | Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329162224/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=2014-03-29 |accessdate=2017 оны 7-р сарын 6 |publisher=Charts by NZ}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S">Австрали дахь оргил амжилт: *"Glory and Gore" болон "Everybody Wants to Rule the World" нарын тухайд: {{cite web| url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde| title=Lorde-ийн бүтээлүүд| publisher=Australian-charts| accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}} *Зөвхөн "Glory and Gore"-ийн тухайд: {{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/news/33225/chartifacts|title=Glory And Gore: Гайхалтай дууны эзэн Lorde|publisher=ARIA Charts|accessdate=2014 оны 5-р сарын 14}} *Зөвхөн "Everybody Wants to Rule the World"-ийн тухайд: {{cite web|url= http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20140722-1445/ARIAIssue1273.pdf|title= ARIA-ийн шүүмж|publisher= Australian Recording Industry Association|accessdate= 2014 оны 7-р сарын 21}} *"Sober"-ийн тухайд: {{cite web|url=https://www.auspop.com.au/2017/06/aria-chart-watch-426/|title=ARIA: заавал сонсох дуунууд #426|publisher=auspOp|accessdate=2017 оны 6-р сарын 24|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808033309/https://www.auspop.com.au/2017/06/aria-chart-watch-426/|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name=CANSingles>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1553855/lorde/chart?f=793|title=Lorde-ийн Канад дахь синглийн амжилт|publisher=Billboard |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАНИ]]<br/><ref name="DEN">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://www.danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000605/http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=2013-12-31 |accessdate=2014 оны 6-р сарын 7 |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8 |publisher=LES Charts}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER">{{cite web |title=Lorde: Melodrama цомог |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-327398 |accessdate=2017 оны 7-р сарын 6 |publisher=GfK Entertainment Charts}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]] <br /><ref>{{cite web|url=http://www.italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde|title=LORDE- ийн сингл түүх|publisher=Italiancharts.com|accessdate=2014 оны 8-р сарын 11}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |accessdate=2014 оны 4-р сарын 3 |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK">Их Британи дахь оргил амжилтууд * "Magnets"-ийн тухайд: {{cite web |title=Disclosure & Lorde: Magnets |url=http://www.officialcharts.com/artist/48473/disclosure-ft-lorde/ |accessdate=2015 оны 10-р сарын 11 |publisher=Official Charts Company}} * "Tennis Court"-ийн тухайд: {{cite web |title=Official Singles Chart: Их Британи |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |accessdate=2013 оны 10-р сарын 27 |publisher=Official Charts Company}} * "Yellow Flicker Beat"-ийн тухайд: {{cite web |title=Official Singles Chart: Их Британи |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |accessdate=2014 оны 10-р сарын 6 |publisher=Official Charts Company}} * Бусад дуунуудын тухад: {{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/lorde/ |accessdate=2014 оны 6-р сарын 18 |publisher=Official Charts Company}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|АНУ]]<br/><ref name=US100>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1553855/lorde/chart?f=379|title=Lorde-ийн АНУ дахь синглийн амжилт|publisher=Billboard |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> |- | scope="row"| "[[Royals]]" | rowspan= "3"| 2013 | 1 || 1<ref>{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/chart/digital-tracks|title=ARIA чарт|accessdate=2014 оны 2-р сарын 14| publisher=ARIA Charts}}</ref> || 1 || 3 || 4 || 8 || 1 || 4 || 1 || 1 | * [[Шинэ Зеланд]]: 6× Платинум<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3856 |title=Шинэ Зеландын топ 20 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2015 оны 2-р сарын 20 |archive-date=2015-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213125048/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3856 |url-status=dead }}</ref> * [[Их Британи]]: Платинум<ref name="BPI">{{cite web |title=Гэрчилгээний шинэчлэлт |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627040702/https://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |archive-date=2019-06-27 |accessdate=2013 оны 2-р сарын 6 |publisher=British Phonographic Industry |df=}}</ref> * [[Герман]]: Платинум<ref name="BVMI">{{cite web |title=Lorde: Алтан гэрчилгээний эзэн |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=&strInterpret=Lorde |accessdate=2014 оны 4-р сарын 26 |publisher=Bundesverband Musikindustrie|}}</ref> * [[Итали]]: 2× Платинум<ref name="FIMI certifications">{{cite web |url=http://www.fimi.it/ricerca#/type:artists/show:certifications/keyword:Lorde/page:0 |title=FIMI: Lorde-ийн шилдэгийн шилдэг |publisher=FIMI |accessdate=2017 оны 8-р сарын 21 |archive-date=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127045127/http://www.fimi.it/ricerca#/type:artists/show:certifications/keyword:Lorde/page:0 |url-status=dead }}</ref> * [[Дани]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/?q=content/lorde-royals-0|title=Lorde-ийн "Royals" синглийн амжилт|accessdate=2014 оны 1-р сарын 30|publisher=IFPI Denmark}}</ref> * [[Швед]]: 2× Платинум<ref>{{cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/index.html |title=LORDE: ROYALS |accessdate=2014 оны 2-р сарын 27 |publisher=Sverigetopplistan|df= }}</ref> * [[Канад]]: 7× Платинум<ref name="MC">{{cite web |title=Алт/Платинум - Канад дахь мэдээлэл |url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?fwp_gp_search=Lorde |accessdate=2017 оны 8-р сарын 22 |publisher=Music Canada}}</ref> * [[Billboard Hot 100|АНУ]]: Диамонд<ref name="RIAA">{{cite web |title=Гэрчилгээний мэдээлэл - RIAA |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Lorde |accessdate=2017 оны 8-р сарын 22 |publisher=Recording Industry Association of America}}</ref> | ''[[The Love Club EP]]'' болон<br>''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "[[Tennis Court]]" | 1 || 20 || 78 || — || 193 || 83 || — || — || 78 || 71 | * [[Шинэ Зеланд]]: 3× Платинум<ref name="NZsingles032014">{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4146 |title=Шинэ Зеланд Улсад Lorde тэргүүллээ |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925092157/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4146 |url-status=dead }}</ref> *[[Их Британи]]: Мөнгө * [[Австрали]]: 3× Платинум<ref name="ARIA2017"/> * [[Канад]]: Платинум<ref name="MC"/> | rowspan="3"| ''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "[[Team]]" | 3 || 19 || 3 || 20 || 24 || 20 || 19 || 39 || 29 || 6 | * [[Шинэ Зеланд]]: 2× Платинум<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3863|title=2015 оны Шинэ Зеланд улсын чарт|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=2015 оны 2-р сарын 27|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715103758/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3863|url-status=dead}}</ref> * [[Австрали]]: 2× Платинум<ref>{{cite web |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20140319-0000/Issue1254.pdf |title=ARIA-ийн шүүмж (#1253) |publisher=Australian Recording Industry Association | accessdate=2014 оны 4-р сарын 5}}</ref> * [[Их Британи]]: Мөнгө<ref name="BPI"/> * [[Герман]]: Алт<ref name="BVMI"/> * [[Итали]]: Платинум<ref name="FIMI certifications"/> * [[Дани]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/?q=content/lorde-team-0|title=Lorde ба түүний шинэ сингл "Team"|accessdate=2014 оны 6-р сарын 19|publisher=IFPI Denmark}}</ref> * [[Швед]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/index.html |title=LORDE: TEAM |accessdate=2014 оны 5-р сарын 9|publisher=Sverigetopplistan|df= }}</ref> * [[Канад]]: 4× Платинум<ref name="MC"/> * [[Billboard Hot 100|АНУ]]: 4× Платинум<ref name="RIAA"/> |- | scope="row"| "[[Glory and Gore]]" | rowspan= "2"| 2014 | — || 100 || — || — || — || — || — || — || — || 68 | - |- | scope="row"| "[[Yellow Flicker Beat]]" | 4 || 25 || 21 || — || 93 || 38 || 86 || — || 71 || 34 | * [[Шинэ Зеланд]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4180|title=Шинэ Зеланд чарт|publisher=nztop40.co.nz|accessdate=2017 оны 3-р сарын 4|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428110438/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4180|url-status=dead}}</ref> * [[Австрали]]: Алт<ref name="ARIA2017"/> | ''The Hunger Games:</br>Mockingjay, Pt. 1'' |- | scope="row"| "[[Green Light]]" | rowspan= "3"| 2017 | 1 || 4 || 9 || — || 24 || 33 || 29 || 58 || 20 || 19 | * [[Шинэ Зеланд]]: 2× Платинум * [[Австрали]]: 3× Платинум<ref name="ARIA2017">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesSingleAccreds2017.htm|title=ARIA чартын 2017 онцлох мэдээллүүд|publisher=Australian Recording Industry Association| accessdate=2017 оны 8-р сарын 10}}</ref> * [[Их Британи]]: Алт<ref name="BPI"/> * [[Итали]]: Платинум<ref name="FIMI certifications"/> * [[Канад]]: Платинум<ref name="MC"/> *[[Billboard Hot 100|АНУ]]: Платинум | rowspan= "3"| ''[[Melodrama]]'' |- | scope="row"| "[[Perfect Places]]"<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2017/06/01/lorde-drops-surprise-new-single-perfect-places-from-her-upcoming-sophomore-album/#5634237477ba|title=Lorde шинэ цомгоосоо 2 дахь синглээ гаргалаа|work=Forbes|accessdate=2017 оны 6-р сарын 1}}</ref> | 11 || 44 || 76 || — || — || — || — || — || 95 || — | * [[Шинэ Зеланд]]: Алт |- | scope="row"| "[[Homemade Dynamite]]"<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/lorde/status/908105273784418304|title=Lorde "Tomorrow 🎈" гэсэн тайлбартайгаар маргааш шинэ сингл цацахаа мэдэгдлээ|publisher=Twitter|accessdate=2017 оны 9-р сарын 14}}</ref><br><small>(бусад дуучид: [[Калид]], Post Malone болон SZA)</small> | 20 || 27<br /><ref>{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/charts/singles-chart|title=ARIA: шилдэг 50 сингл|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=2017 оны 11-р сарын 4}}</ref> || 54 || — || — || — || — || 84 || 82 || 92 | *[[Шинэ Зеланд]]: Платинум *[[Австрали]]: Платинум<ref name="ARIA2017" /> *[[Канад]]: Алт<ref name="MC" /> |- | colspan="14" style="font-size:90%"| * "[[Glory And Gore]]" нь Шинэ Зеландын чартад бичигдээгүй ч Шинэ Зеланд дуучдын чартын 16-р байранд бичигдсэн * "Glory And Gore" нь Канадын Hot 100 чартад бичигдээгүй ч Hot Rock Songs чартын 36-р байранд бичигдсэн * "[[Perfect Places]]" нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч Billboard Bubbling Under Hot 100 Singles чартын 13-р байранд бичигдсэн |} ===Хамтран дуулсан сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн хамтран дуулсан сингл ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10" | Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANSingles"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАНИ]]<br/><ref name="DEN"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]] <br /><ref>{{cite web|url=http://www.italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde|title=LORDE- ийн сингл түүх|publisher=Italiancharts.com|accessdate=2014 оны 8-р сарын 11}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|АНУ]]<br/><ref name="US100"/> |- | scope="row"| "Team Ball Player Thing"<br>{{small|(#KiwisCureBatten болон [[Lorde]])}} | rowspan= "2"| 2015 | 2 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | {{n/a|Ямар нэг цомогт багтсан сингл биш}} |- | scope="row"| "[[Magnets]]"<br>{{small|(Disclosure болон [[Lorde]])}} | 2 || 14 || 58 || — || 87 || — || — || — || 71 || — | * [[Шинэ Зеланд]]: 2× Платинум<ref name="NZsingles032014"/> * [[Австрали]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://www.noise11.com/news/music-news-aria-singles-adele-hello-spends-third-week-at-no-1-20151114|title=ARIA сингл чарт: Аделийн 'Hello' 3 долоо хоног дараалан 1-р байранд бичигдэж байна|publisher=Noise11|accessdate=2015 оны 11-р сарын 14}}</ref> | ''Caracal'' |- | colspan="14" style="font-size:90%"| * "[[Magnets]]" нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч Billboard Bubbling Under Hot 100 Singles чартын 2-р байранд бичигдсэн |} ===Танилцуулга сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн танилцуулга сингл ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANSingles"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАНИ]]<br/><ref name="DEN"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]] <br /><ref>{{cite web|url=http://www.italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde|title=LORDE- ийн сингл түүх|publisher=Italiancharts.com|accessdate=2014 оны 10-р сарын 11}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|АНУ]]<br/><ref name="US100"/> |- | scope="row"| "[[Bravado]]" | rowspan="4"| 2013 | —<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|title=Шинэ Зеланд улсын Топ 20 дуу|publisher=Recorded Music New Zealand|accessdate=2014 оны 1-р сарын 13|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112111834/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|url-status=dead}}</ref> || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | ''[[The Love Club EP]]'' |- | scope="row"| "[[Buzzcut Season]]" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | rowspan="3"| ''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "[[Ribs]]" | 29 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "[[No Better]]" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "[[Yellow Flicker Beat#Канье Вест дахин ажилласан нь|Flicker (Kanye West Rework)]]" | 2014 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | ''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Pt. 1'' |- | scope="row"| "[[Liability]]" | rowspan="2"| 2017 | 8 || 42 || 62 || — || 54 || — || — || — || 84 || 78 | * [[Шинэ Зеланд]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4377|title=Шинэ Зеландын чарт бо Lorde|publisher=Recorded Music New Zealand|accessdate=2017 оны 8-р сарын 9|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220040237/https://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4377|url-status=dead}}</ref> * [[Канад]]: Алт<ref name="MC"/> | rowspan="2"| ''[[Melodrama]]'' |- | scope="row"| "Sober" | 18 || 61 || 84 || — || — || — || — || — || — || — | - |- | colspan="14" style="font-size:90%"| *"[[Bravado]]" болон "[[Buzzcut Season]]" нар нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч US Hot Rock Songs чартын 29-р байруудад бичигдсэн *"[[Ribs]]" нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч US Hot Rock Songs чартын 26-р байранд бичигдсэн *"[[No Better]]" дуу нь Шинэ Зеландын чартад бичигдээгүй ч Шинэ Зеланд дуучдын чартад 7-р байранд бичигдсэн |} ==Бусад чартад бичигдсэн дуунууд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн бусад дуунууд ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗД]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANSingles"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Бельги|БЕЛ]]<br/><ref name="BELL">{{cite web | url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Lorde | title=Лордын Бельги дэх түүх| publisher=Hung Medien | accessdate=2014 оны 7-р сарын 14}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Бельги|БЕЛ<br/>II]]<br/><ref name="BELL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[АНУ|АНУ<br/>II]]<br /><ref name="Bubbling">{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/search/charts?f0=ts_chart_artistname%3ALorde&f1=itm_field_chart_id%3A344&f2=ss_bb_type%3Achart_item&type=2&artist=Lorde|title=Lorde – Bubbling Under чартад|publishr=Billboard|accessdate=2017 оны 6-р сарын 27}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[АНУ|АНУ<br/>Рок]]<br/><ref name="USRockSongs">{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1553855/lorde/chart?f=902|title=Lorde – чартын түүх: Рок дуунууд|publisher=Billboard| accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> |- | scope="row"| "Million Dollar Bills" | rowspan="8"| 2013 | — || 19<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|title=Шинэ Зеланд Топ 40|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=2017 оны 10-р сарын 5|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112111834/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|url-status=dead}}</ref> || — || — || — || — || — || — || — || 29 | - | rowspan="2"| ''[[The Love Club EP]]'' |- | scope="row"| "[[The Love Club]]" | 17 || 3 || — || — || — || — || — || — || 20 || 18 | * [[Шинэ Зеланд]]: Алт<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=2232 |title=Шинэ Зеланд: Яг одоо хит болж буй 40 дуу |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014070145/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=2232 |url-status=dead }}</ref> |- | scope="row"| "[[Swingin Party]]" | 10 || 4 || — || — || — || —|| — || — || — || - | - |''Tennis Court EP'' |- | scope="row"| "400 Lux" | — || 14<ref name="NZ 7 Oct">{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2281 |title=Шинэ Зеландын Топ 40 чарт |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2017 оны 10-р сарын 17 |archive-date=2017-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521123558/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2281 |url-status=dead }}</ref> || — || — || — || — || — || — || — || 20 | - | rowspan="4"| ''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "Still Sane" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 45 | - |- | scope="row"| "White Teeth Teens" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 33 | - |- | scope="row"| "[[A World Alone]]" | — || 15 || — || — || — || — || — || — || — || 38 | - |- | scope="row"|"[[Everybody Wants to Rule the World]]" | 14 || 2 || 53 || — || — || — || 93 || 65 || — || 27 | - |''The Hunger Games:<br/>Catching Fire'' |- | scope="row"| "[[Meltdown]]"<br>{{small|([[Stromae]], Pusha T, Q-Tip, [[HAIM]] болон [[Lorde]])}} | rowspan="2"| 2014 | — || 19 || — || — || 7 || 5 || 107 || — || — || — | - | rowspan="2" | ''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Pt. 1'' |- | scope="row"|"Ladder Song" | — || 14 || — || — || — || — || — || — || — || 43 | - |- | scope="row"| "The Louvre" | rowspan="6"| 2017 | — || 3 || — || — || — || — || — || — || — || — | - | rowspan="6"| ''[[Melodrama]]'' |- | scope="row"| "Hard Feelings/Loveless" | — || 8 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Sober II (Melodrama)" | — || 10 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Writer in the Dark" | — || 7 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Supercut" | — || 7 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Liability (Reprise)" | — || 11 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |} ==Бусад== Дараах дуунууд нь Lorde-той хамааралгүй, түүний цомогт багтаагүй дуунууд болно: {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !scope="col" style="width:14em;"| Дуу !scope="col" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он !scope="col"| Бусад дуучид !scope="col"| Цомог |- |scope="row"|"Piece of Mind"<ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/entertainment/music/lordes-early-work-unmasked-20140808-101rem.html|title=Lorde-ийн шинэ дүр|publisher=The Sydney Morning Herald|accessdate=2014 оны 11-р сарын 12}}</ref> |2012 | And They Were Masked | ''Characters'' |- |scope="row"|"[[Everybody Wants to Rule the World]]"<ref>{{cite web |url={{Allmusic|class=album|id=mw0002585397|pure_url=yes}}|title=The Hunger Games: Catching Fire цомог дахь Lorde |publisher=AllMusic| accessdate= 2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> |2013 | {{n/a|-}} | ''The Hunger Games:<br>Catching Fire'' |- |scope="row"|"Easy (Switch Screens)"<ref>{{cite web|url=http://www.spin.com/articles/lorde-son-lux-easy-switch-screens-stream-alternate-worlds/|title=Lorde болон Son Lux нар 'Easy (Switch Screens)' дуун дээр хамтарчээ|publisher=Spin|accessdate=2014 оны 3-р сарын 6}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/alternate-worlds-ep/id830827942|title=Alternate Worlds – EP-ийн тухай|publisher=iTunes Store|accessdate=2014 оны 3-р сарын 6}}</ref> | rowspan="3"| 2014 | Son Lux |''Alternate Worlds'' |- |scope="row"|"[[Meltdown]]"<ref name="mockingjay"/> |[[Stromae]], Pusha T, Q-Tip, [[HAIM]] | rowspan="2"| ''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Part 1'' |- |scope="row"|"Ladder Song"<ref name="mockingjay">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/hunger-games-mockingjay-pt./id947662907 |title=The Hunger Games: Mockingjay Pt. 1 цомог|publisher=iTunes Store|accessdate=2014 оны 12-р сарын 6}}</ref> | {{n/a|-}} |- | scope="row"| "Don't Take the Money" | 2017 | [[Bleachers]] | ''Gone Now'' |- |} ==Дүрс бичлэгүүд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !scope="col" style="width:14em;"| Дүрс бичлэг !scope="col"| Цацагдсан огноо !scope="col"| Найруулагч !Цомог !scope="col"| Холбоос |- | scope="row"| "[[Royals]]" | rowspan="3"| 2013 | rowspan="2"| Жоел Кефали | rowspan="3" |''[[Pure Heroine]]'' | <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/videos/lorde/939254/royals.jhtml|2=|title=Lorde – 'Royals'|publisher=MTV|accessdate=2013 оны 11-р сарын 16|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112021632/http://www.mtv.com/videos/lorde/939254/royals.jhtml|url-status=dead}}</ref> |- | scope="row"| "[[Tennis Court]]" | <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/videos/lorde/923110/tennis-court.jhtml|title=Lorde – 'Tennis Court'|publisher=MTV|accessdate=2013 оны 6-р сарын 24|archive-date=2014-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140618020012/http://www.mtv.com/videos/lorde/923110/tennis-court.jhtml|url-status=dead}}</ref> |- | scope="row"| "[[Team]]" |Янг Реплисент | <ref>{{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/9474689/Lordes-new-video-crashes-Vevo |title=Lorde-ийн шинэ бичлэг Vevo-г шуугиулж байна|publisher=Stuff|accessdate= 2013 оны 12-р сарын 4}}</ref> |- | scope="row"| "[[Yellow Flicker Beat]]" | rowspan="1"| 2014 |Эмили Кей Бок |''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Part 1'' |<ref>{{cite news |url=http://pitchfork.com/news/57086-lorde-shares-yellow-flicker-beat-video/ |title=Lorde 'Yellow Flicker Beat' дууныхаа бичлэгийг хуваалцлаа|publisher=Pitchfork|accessdate=2014 оны 11-р сарын 6}}</ref> |- | scope="row"| "[[Magnets]]" | rowspan="1"| 2015 |Риан Хоүп |''Caracal'' |<ref>{{cite web | url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6714436/lorde-disclosure-magnets-music-video-watch | title=Lorde Disclosure-ийн 'Magnets' дууны бичлэгт: Үз | publisher=Billboard | accessdate=2015 оны 10-р сарын 18}}</ref> |- | scope="row"| "[[Green Light]]" | rowspan="2"| 2017 | rowspan="2"| Грент Сингер | rowspan="2" |''[[Melodrama]]'' | <ref>{{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/68382-lorde-releases-new-song-green-light-and-video-watch/|title=Lorde “Green Light” гэх шинэ дуу болон бичлэг цацлаа: Үз | publisher=Pitchfork|accessdate=2017 оны 3-р сарын 2}}</ref> |- |scope="row"| "[[Perfect Places]]" |<ref>{{cite web| url=http://pitchfork.com/news/lorde-takes-one-hell-of-a-vacation-in-new-perfect-places-video-watch/ |title=Lorde “Perfect Places” дуунд төгс зохицож байна: Үз |publisher=Pitchfork |accessdate=2017 оны 8-р сарын 3}}</ref> |} == Холбоос == {{Lorde|state=collapsed}}<div role="navigation" class="navbox" aria-labelledby="Lorde" style="padding:3px"></div> 3zkqlpbwmkk3n182exln8ktf658wr4v 0 111002 860332 859514 2026-06-28T10:54:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860332 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Арканзас мужийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Redirect|Литл Рок}} {{Инфобокс суурин | name = Литл Рок | native_name = Little Rock | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл хот]] | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |perrow = 1/2/2/1 |total_width = 280 |caption_align = center |image1 = Littlerock.jpg |caption1 = Литл Рок хотын төв |image2 = William J. Clinton Presidential Library, Little Rock, Arkansas LCCN2011633870.tif |caption2 = [[Клинтоны Ерөнхийлөгчийн төв]] |image3 = Arkansas State Capitol 1.jpg |caption3 = [[Арканзас мужийн Капитол]] |image4 = Samford at Arkansas, War Memorial Stadium, Little Rock, AR, 2013.jpg |caption4 = [[Дайны дурсгалын цэнгэлдэх хүрээлэн (Арканзас)|Дайны дурсгалын цэнгэлдэх хүрээлэн]] |image5 = Facade of Central High School - Little Rock - Arkansas - USA - 01.jpg |caption5 = [[Литл Рок төв ахлах сургууль|Төв ахлах сургууль]] |image6 = Little Rock River Market 4th July, 2013.JPG |caption6 = [[Ривер Маркет дүүрэг (Арканзас, Литл Рок)|Ривер Маркет]] }} | image_flag = Flag of Little Rock, Arkansas.svg | image_seal = Little Rock, AR.png | image_blank_emblem = City of Little Rock logo.svg | blank_emblem_type = Лого | nicknames = The Rock, Rock Town, LR | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Арканзас#АНУ#Хойд Америк | pushpin_map_caption = Арканзас дахь байршил##АНУ дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Литл Рок | coordinates = {{coord|34|44|10|N|92|19|52|W|region:US-AR_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Арканзас}} | subdivision_type2 = [[Арканзасын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пьюласки тойрог, Арканзас|Пьюласки]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 6 сарын 1, 1821 | established_title1 = Нэгдсэн (суурин) | established_date1 = 11 сарын 7, 1831 | established_title2 = Нэгдсэн (хот) | established_date2 = 11 сарын 2, 1835 | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Зөвлөл-менежер]] | leader_title = [[Литл Рок хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Бага Фрэнк Скотт]] | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | governing_body = Литл Рокын Удирдах зөвлөл | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 123.00 | area_total_km2 = 318.58 | area_land_sq_mi = 120.05 | area_land_km2 = 310.92 | area_water_km2 = 7.66 | area_water_sq_mi = 2.96 | area_metro_sq_mi = 4090.34 | area_metro_km2 = 10593.94 | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web|title=2020 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_05.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-17|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027174357/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_05.txt|url-status=live}}</ref> | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_est = 206427 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="Vintage 2025 Total Population Estimates for Incorporated Places and Minor Civil Divisions; Housing Unit Estimates for the Nation, States and Counties">{{cite web|url=https://www.census.gov/newsroom/press-kits/2026/vintage-2025-city-town-pop-estimates.html|title=Vintage 2025 Total Population Estimates for Incorporated Places and Minor Civil Divisions; Housing Unit Estimates for the Nation, States and Counties|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=2026-06-20}}</ref> | population_density_sq_mi = 1687.60 | population_density_km2 = 651.58 | population_demonym = Литл Рокчууд | population_footnotes = | population_total = 202591 | population_rank = АНУ: [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|121-д]] | population_urban = 461,864 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|87-д]]) | population_density_urban_km2 = 665.9 | population_density_urban_sq_mi = 1,724.6 | population_metro = 748,031 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|81-т]]) | timezone = [[Төв цагийн бүс|CST]] | utc_offset = −06:00 | timezone_DST = [[Төв цагийн бүс|CDT]] | utc_offset_DST = −05:00 | elevation_footnotes = <ref name=gnis/> | elevation_ft = 279 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 72201-72207, 72209-72212, 72214-72217, 72219, 72221-72223, 72225, 72227, 72231, 72255, 72260, 72295 | area_code = [[Бүс нутгийн код 501|501]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 05-41000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2404939<ref name=gnis>2404939</ref> | website = {{URL|littlerock.gov}} }} '''Литл Рок''' ({{lang-en|Little Rock}}) нь 200.000 оршин суугчтай (мэдээ: 2016 оны АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны дүн)<ref>[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/littlerockcityarkansas/PST045216 ''QuickFacts''] census.org цахим хуудаст</ref>, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Арканзас|Арканзас Муж Улсын]] нийслэл бөгөөд [[Пьюласки тойрог (Арканзас)|Пьюласки тойргийн]] захиргааны [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] хот юм. Литл Рокийн парламентын барилга нь [[Вашингтон хот]] дахь [[Капитол (Вашингтон)|АНУ-ын Капитолын]] жижигрүүлсэн хуулбар болно. == Газар зүй == Литл Рок нь Арканзас голын өмнөд эрэг дээр оршдог. Тус голын цутгалууд болох ''Фурш Крик'' ба ''Рок Крик'' мөн хот дундуур урсан өнгөрдөг. Хотын баруун хэсэг нь [[Уошитогийн нуруу]]ны бэлд оршино. Хотын баруун хойд талд [[Пиннэкл уул]] ба [[Маумелл нуур]] орших ба уг нуураас хотын ундны усыг нийлүүлдэг. Арканзас голын хойд талд [[Норт Литл Рок]] хот бий. == Түүх == === Өмнөх түүх ба хотын үүсэл === Литл Рок хотын түүх 1722 онд Францын аялагч [[Жан Батист Бенар де ла Харп|Бенар де ла Харпын]] барьсан худалдааны цэгээс эхэлдэг. Хотын нэр нь [[Арканзас гол]]ын өмнөд эрэг дээрх жижигхэн чулуун тогтцоос гаралтай ба энэ чулуун тогтцын ёроолд уг худалдааны цэгийг анх байгуулжээ. Де ла Харп энэхүү чулуун тогтцыг ''La Petite Roche'' (монголоор: ''жижигхэн чулуу'', англиар: ''little rock'') хэмээн нэрлэв. Энэ үед [[Куапо|Куапо индианчууд]] бас энэ нутагт амьдарч байв. 1812 онд үслэг амьтан агнадаг анчин Уильям Льюс Литл Рокийн дэргэд өөрийн байшингаа барьсан нь суурин бий болох эхлэл болжээ. 1820 онд тус хотын газрын зургийг гаргав. 1821 онд Литл Рок [[Арканзас нутаг дэвсгэр]]ийн нийслэл гэсэн статустай болсон ба энэхүү нутаг дэвсгэр нь түүнээс хоёр жилийн өмнө байгуулагдсан ажээ. Үүнээс хойш арван жилийн дараа Литл Рок хот гэж нэрлэгдэх эрхтэй болов. === 19-р зууны түүх === 1833 онд нутгийн капитолыг (''Territorial Capitol'') барьж эхлэн, 1842 онд барьж дуусгасан бөгөөд 1911 оныг хүртэл Улсын Капитолоор (''State Capitol'') ашиглав. 1836 онд [[Арканзас]]ыг албан ёсоор 25 дахь Муж Улс болгон, Литл Рок нь түүний нийслэл болжээ. 1861 онд Арканзас [[Америкийн Холбооны Улс]]ад (''Confederate States of America, CSA'') элсэн орсон ба үүний дараахан [[Америкийн иргэний дайн|иргэний дайн]] гарч, 1863 онд [[Иргэний дайн дахь Холбоотны Арми|Холбоотны Армид]] (ихэнх нь АНУ-ын умард талын муж улсууд) эзлэгдэж байв. === 20-р зууны түүх === 1911 онд өнөөгийн Улсын Капитолын барилгыг барьж дуусгасан аж. Хотын хаяа залган оршиж байсан Пьюласки Хайтс гэх нэртэй сууринтай 1916 онд нэгдсэнээр Литл Рок баруун зүгт тасралтгүй өргөжин тэлсээр байлаа. 1957 болон 1958 онуудад Литл Рокт [[АНУ дахь арьс өнгөний үзлийн үймээн|арьс өнгөний үзэлтэй]] холбоотой томоохон үймээн гарав. [[Литл Рокийн Ес]] (''Little Rock Nine'') гэх нэрээр алдаршсан есөн афроамерик сурагч 1957 онд Литл Рокийн Төв Ахлах Сургуульд сурах үндсэн эрхээ эдлэх эрхтэй хэмээн шаардлага гаргажээ. [[АНУ-ын Үндэсний Гвард|Үндэсний Гвард]] эдгээр сурагчдыг тус ахлах сургуульд бүртгүүлэх гэсэн эхний оролдлогод нь саад болов. Үүнээс шалтгаалан хар ба цагаан арьстнуудын хооронд хүчтэй мөргөлдөөн гарсан тул Холбооны Засгийн Газар нөхцөл байдлыг намжаахаар [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми|армийг]] татан оролцуулав. Энэ үймээнээс шалтгаалан хотын амбан захирагч Литл Рокийн гурван ахлах сургуулийг гурвууланг нь нэг жилийн турш хаасан байдаг. 1978 онд [[Билл Клинтон]] 32 насандаа Арканзас Муж Улсын хамгийн залуу [[амбан захирагч]]аар сонгогдсон бөгөөд үүнээс хойш 14 жилийн дараа мөн муж улсаас хамгийн анх АНУ-ын [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдсон улс төрч болжээ. === 21-р зууны түүх === 2004 онд Литл Рокт [[Жорж Уокер Буш|Жорж Буш]], [[Жорж Хэрбэрт Уокер Буш|Жорж Х. У. Буш]], [[Жимми Картер]] нар [[Уильям Ж. Клинтон Ерөнхийлөгчийн Төв энд Парк]]ийн барилгын нээлтэд өөрсдийн биеэр хүрэлцэн ирж оролцов. 2014 оны гуравдугаар сарын 27-нд энэ хотод болсон хар салхины улмаас хамгийн багадаа зургаан хүн амь эрсэдсэнээс гадна хар салхины зам дагуу 50 километр зайд байсан олон тооны барилга эвдэрч сүйрсэн байна.<ref>[[USA Today]]: [http://www.usatoday.com/story/weather/2014/04/28/midwest-storms/8353073/ Twisters kill at least 16 in Arkansas]</ref> {{Том зураг|Littlerockarkansas arkansasriverpano.jpg|1000|Литл Рок хотын скайлайн, Арканзас голын хойд эргээс харсан байдал}} == Хамтрагч хотууд == Литл Рок нь дараах хотуудтай ах дүүгийн барилдлагатай хамтран ажилладаг: * {{BRA|Кашиас ду Сул|Кашиас ду Сул}}, [[Бразил]] * {{BRA|Риу Гранди ду Сул|Риу Гранди ду Сул}}, [[Бразил]] * {{BEL|Монс|Монс}}, [[Бельги]] * {{MEX|Пачука де Сото|Пачука де Сото}}, [[Мексик]] * {{KOR|Ханам|Ханам}}, [[Өмнөд Солонгос]] * {{TWN|Гаошюн|Гаошюн}}, [[Тайвань]] * {{CHN|Чанчүнь|Чанчүнь}}, [[Хятад]] == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Литл Рок ([[Клинтоны үндэсний нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1879−одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan record high F = 83 |Feb record high F = 87 |Mar record high F = 91 |Apr record high F = 95 |May record high F = 98 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 112 |Aug record high F = 114 |Sep record high F = 106 |Oct record high F = 98 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 81 |year record high F = 114 |Jan avg record high F = 72.0 |Feb avg record high F = 75.8 |Mar avg record high F = 82.2 |Apr avg record high F = 86.2 |May avg record high F = 91.3 |Jun avg record high F = 96.2 |Jul avg record high F = 100.2 |Aug avg record high F = 101.1 |Sep avg record high F = 96.2 |Oct avg record high F = 89.2 |Nov avg record high F = 79.6 |Dec avg record high F = 72.8 |year avg record high F = 102.4 |Jan high F = 50.5 |Feb high F = 55.2 |Mar high F = 63.7 |Apr high F = 72.8 |May high F = 80.5 |Jun high F = 88.2 |Jul high F = 91.7 |Aug high F = 91.5 |Sep high F = 85.1 |Oct high F = 74.2 |Nov high F = 61.9 |Dec high F = 52.6 |year high F = 72.3 |Jan mean F = 40.7 |Feb mean F = 44.7 |Mar mean F = 52.7 |Apr mean F = 61.4 |May mean F = 69.9 |Jun mean F = 78.0 |Jul mean F = 81.4 |Aug mean F = 80.8 |Sep mean F = 74.0 |Oct mean F = 62.6 |Nov mean F = 51.1 |Dec mean F = 43.0 |year mean F = 61.7 |Jan low F = 30.9 |Feb low F = 34.2 |Mar low F = 41.8 |Apr low F = 50.1 |May low F = 59.3 |Jun low F = 67.7 |Jul low F = 71.2 |Aug low F = 70.1 |Sep low F = 62.9 |Oct low F = 50.9 |Nov low F = 40.2 |Dec low F = 33.3 |year low F = 51.0 |Jan avg record low F = 16.4 |Feb avg record low F = 20.5 |Mar avg record low F = 26.6 |Apr avg record low F = 36.9 |May avg record low F = 47.2 |Jun avg record low F = 59.8 |Jul avg record low F = 65.6 |Aug avg record low F = 63.8 |Sep avg record low F = 50.4 |Oct avg record low F = 37.1 |Nov avg record low F = 26.4 |Dec avg record low F = 20.3 |year avg record low F = 13.6 |Jan record low F = −8 |Feb record low F = −12 |Mar record low F = 11 |Apr record low F = 28 |May record low F = 38 |Jun record low F = 46 |Jul record low F = 54 |Aug record low F = 52 |Sep record low F = 37 |Oct record low F = 27 |Nov record low F = 10 |Dec record low F = −1 |year record low F = -12 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.50 |Feb precipitation inch = 3.97 |Mar precipitation inch = 4.96 |Apr precipitation inch = 5.59 |May precipitation inch = 5.08 |Jun precipitation inch = 3.55 |Jul precipitation inch = 3.33 |Aug precipitation inch = 3.16 |Sep precipitation inch = 3.01 |Oct precipitation inch = 4.47 |Nov precipitation inch = 4.72 |Dec precipitation inch = 5.08 |year precipitation inch = 50.42 |Jan snow inch = 1.1 |Feb snow inch = 1.6 |Mar snow inch = 0.5 |Apr snow inch = 0.0 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.0 |Dec snow inch = 0.6 |year snow inch = 3.8 | Jan snow depth inch = 1 | Feb snow depth inch = 1 | Mar snow depth inch = 0 | Apr snow depth inch = 0 | May snow depth inch = 0 | Jun snow depth inch = 0 | Jul snow depth inch = 0 | Aug snow depth inch = 0 | Sep snow depth inch = 0 | Oct snow depth inch = 0 | Nov snow depth inch = 0 | Dec snow depth inch = 1 | year snow depth inch = |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 9.2 |Feb precipitation days = 9.3 |Mar precipitation days = 10.5 |Apr precipitation days = 9.4 |May precipitation days = 10.9 |Jun precipitation days = 8.0 |Jul precipitation days = 8.7 |Aug precipitation days = 7.2 |Sep precipitation days = 6.6 |Oct precipitation days = 8.1 |Nov precipitation days = 8.5 |Dec precipitation days = 9.5 |year precipitation days = 105.9 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 0.5 |Feb snow days = 0.9 |Mar snow days = 0.4 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.1 |Dec snow days = 0.3 |year snow days = 2.2 |Jan humidity = 70.2 |Feb humidity = 68.3 |Mar humidity = 65.4 |Apr humidity = 66.7 |May humidity = 71.1 |Jun humidity = 70.0 |Jul humidity = 71.6 |Aug humidity = 71.7 |Sep humidity = 73.5 |Oct humidity = 70.4 |Nov humidity = 71.0 |Dec humidity = 70.9 |year humidity = |Jan dew point C = -1.7 |Feb dew point C = 0.2 |Mar dew point C = 4.6 |Apr dew point C = 9.8 |May dew point C = 15.1 |Jun dew point C = 19.0 |Jul dew point C = 21.2 |Aug dew point C = 20.3 |Sep dew point C = 17.3 |Oct dew point C = 10.6 |Nov dew point C = 5.4 |Dec dew point C = 0.4 |year dew point = |Jan sun = 180.9 |Feb sun = 188.2 |Mar sun = 244.5 |Apr sun = 276.7 |May sun = 325.3 |Jun sun = 346.2 |Jul sun = 351.0 |Aug sun = 323.0 |Sep sun = 271.9 |Oct sun = 251.0 |Nov sun = 176.9 |Dec sun = 166.2 |year sun = 3101.8 |Jan percentsun = 58 |Feb percentsun = 62 |Mar percentsun = 66 |Apr percentsun = 71 |May percentsun = 75 |Jun percentsun = 80 |Jul percentsun = 80 |Aug percentsun = 78 |Sep percentsun = 73 |Oct percentsun = 72 |Nov percentsun = 57 |Dec percentsun = 54 |year percentsun = 70 |Jan uv = 2.5 |Feb uv = 3.8 |Mar uv = 5.7 |Apr uv = 7.6 |May uv = 8.9 |Jun uv = 9.6 |Jul uv = 9.8 |Aug uv = 8.9 |Sep uv = 7.2 |Oct uv = 4.9 |Nov uv = 3.0 |Dec uv = 2.3 |year uv = 6.1 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил ба шүүдрийн цэг 1961-1990, нар 1961−1990)<ref name = NOAA > {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=lzk | title = NowData − NOAA Online Weather Data | publisher = [[Үндэсний далай ба агаар мандлын үндэсний захиргаа]] | access-date = 2026-06-20}}</ref><ref name = "NOAA txt"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013963&format=pdf | title = Station: Little Rock AP Adams FLD, AR | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991−2020) | publisher = [[Үндэсний далай ба агаар мандлын үндэсний захиргаа]] | access-date = 2026-06-20}}</ref><ref> {{cite web | url = https://www.weather.gov/media/lzk/clilit.pdf | title = Climatological Averages, Statistics and Records for Little Rock, Arkansas | publisher = National Weather Service | access-date = 2026-06-20}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP1/00034248.TXT | title = Little Rock Climate Normals 1961-1990 | publisher = [[Үндэсний далай ба агаар мандлын үндэсний захиргаа]] | accessdate = 2026-06-20 | archive-date = 2024-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240723021150/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_IV/US/GROUP1/00034248.TXT | url-status = dead }}</ref><ref> {{cite web | title = WMO 1961–1990 Climate Normals for North Little Rock Airport | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72340.TXT | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2026-06-20}}</ref> |date=May 2013 |source 2 = UV Index Today (1995 - 2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/arkansas/pulaski-county/little-rock-uv-index/historical-data |title = Historical UV Index Data - Little Rock, AR |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-20 }} </ref> }} == Цахим холбоос == {{commons|Little Rock, Arkansas|Литл Рок}} * [https://www.littlerock.gov Хотын цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Литл-Рок| ]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Арканзасын тойргийн төв]] [[Ангилал:Арканзасын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Арканзас голын суурин]] [[Ангилал:1821 онд байгуулагдсан]] kw2p8u8yck4t4g7jrz8wg881kbxvu0l 0 114356 860305 860061 2026-06-28T05:37:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860305 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситани дахь налуу татлагат гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Millau Viaduct | native_name = {{nobold|{{native name|fr|Viaduc de Millau}}}} | native_name_lang = | image = [[File:ViaducdeMillau.jpg|260px]] | image_size = | alt = | caption = 2005 онд Виадук де Мийогийн үзэмж | official_name = '''{{lang|fr|Viaduc de Millau}}''' | other_name = | carries = [[Хурдны зам А75|А75]] 4 эгнээ | crosses = [[Тарн гол|Тарн]] голын хөндий | locale = [[Мийо]]-[[Крессель]], [[Аверон]], [[Франц]] | owner = | maint = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae>{{Structurae|access-date=2026-06-22}}</ref> | id = | designer = [[Норман Фостер]], архитектор<ref name=structurae/><br /> [[Мишель Вирложе]], бүтцийн инженер<ref name=structurae/> | engineering = | design = Олон ташаатай [[Налуу татлагат гүүр|налуу татлагат]] [[виадук]] [[Францын авто замууд|авто замын]] [[гүүр]]<ref name=structurae/> | material = [[Бетон]], [[ган]] | length = {{convert|2460|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | width = {{convert|32.05|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | height = {{convert|343|m|abbr=on}} (max pylon above ground)<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/> | mainspan = {{convert|342|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | spans = {{convert|204|m|abbr=on}},<br />6×{{convert|342|m|abbr=on}},<br />{{convert|204|m|abbr=on}}<ref name="Buonomo, Servant, Virlogeux, Cremer, De Ville De Goyet, Del Forno">{{cite conference |last1=Буономо |first1=М. |last2=Серван |first2=Клод |last3=Вирложе |first3=Мишель |last4=Кремер |first4=Жан-Мари |last5=Де Виль Де Фойе |first5=В. |last6=Дел Форно |first6=Ж.-Й. |url=http://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |title=The design and the construction of the Millau Viaduct |date=2004-06-23{{ndash}}25 |conference=Steel bridges extend structural limits |location=Мийо, Франц |pages=1–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219200253/https://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |archive-date=2018-02-19 }}</ref> | pierswater = | load = | clearance = | below = {{convert|270|m|abbr=on}}<ref name=structurae/><ref name=BBC-May2004>{{cite web|url=http://news.BBC.co.uk/1/hi/world/europe/3759307.stm|title=France 'completes' tallest bridge|website=news.BBC.co.uk|publisher=[[BBC News]]|date=2004-05-29|access-date=2026-06-22}}</ref> | life = 120 жил | builder = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/><ref name=BBC-May2004/><ref name=BBC-Nov2003>{{cite news |author=Крис Бокман |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |location=Мийо |work=[[BBC News Online]] |date=2003-11-04 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | fabricator = | begin = {{Start date and age|2001|10|16|df=y}}<ref name=structurae/> | complete = | cost = {{Евро|394 сая|link=yes}}<ref name=BBC-Dec2004>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4091813.stm |title=France shows off tallest bridge |work=[[BBC News Online]] |date=2004-12-14 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | inaugurated = {{Start date and age|2004|12|14|df=y}}<ref name=structurae/> | open = 2004 оны 12 сарын 14, 9:00<ref name=structurae/> | toll = {{Евро|8.30}} | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | replaces = | coordinates = {{Coord|44|04|46|N|03|01|20|E|region:FR_type:landmark|display=title,inline}} | references = }} '''Виадук де Мийо''' буюу '''Мийогийн гүүр''' ({{lang-fr|Viaduc de Millau}}) нь [[Франц|Өмнөд Францын]] [[Тарн гол]]ын хөндийд байх гүүр юм. Тус гүүрийн зургийг [[Мишел Вирложо]] гаргасан ба [[Норман Фостер]] хийцийг нь боловсруулжээ. 2004 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд тухайн үеийн францын ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] нээлтийн ёслолыг хийсэн ба үүнээс хоёр өдрийн дараа ашиглалтад авчээ. 2460 метрийн урттай энэ гүүр нь дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] бөгөөд тулгуурын өндөр нь 343 метрээрээ Францын хамгийн өндөр байгууламж юм. 2006 онд гүүр ба түүнийг хийж гүйцэтгэсэн архитекторууд болон инженерүүд нь [[Олон Улсын Гүүр ба Хийцийн Инженерийн Байгууламжийн Нийгэмлэг|ОУГХИБН]]-ээс [[Шилдэг Хийцийн Шагнал]]аар ({{lang-en|Outstanding Structure Award}}) шагнуулжээ. == Зураг төсөл == Замын байрлал, газрын сонголт, зохион бүтээх зураг төсөл, тэдгээрийн төлөвлөлтөд бараг 20 гаран жилийг зарцуулсан байна. Эцсийн зураг төслийг франц гаралтай барилгын инженер Мишел Вирложо зохиосон бөгөөд түүний зургаар их британийн архитектор Норман Фостер гүүрийн хийцийн архитекурын ажлыг хийж гүйцэтгэв. 1996 оны зун шүүгчдийн баг авто замаас дээшээ долоон [[налуу татлагат гүүр|налуу татлагат пилон]] бүхий нийт таван хийцийн зургаас сонголт хийжээ. == Техникийн үзүүлэлт == Гүүрний зам нь хойноос урагшаа чигт 3 %-ийн өгсүүр бөгөөд дэвсгэр зургийн муруйлтын радиус нь 20.000&nbsp;м. Энэхүү муруйлт нь хэрэглэгчдэд гүүрийг илүү сайн харах боломжийг олгох зорилготой аж.<ref>Michel Virlogeux: ''Der Viadukt über das Tarntal bei Millau – Von den ersten Entwurfsgedanken bis zur Fertigstellung''. In: ''Bautechnik'', Jg. 83, 2006, S.&nbsp;96.</ref> Гүүрний сөрөг урсгал бүрт тус бүрдээ 3,5&nbsp;м өргөнтэй хоёр эгнээ замтайгаас гадна 3&nbsp;м-ийн өргөнтэй нэмэлт зогсох эгнээтэй. Эдгээр нь ослын хаалт, ослын дуудлагын багана, гал унтраагч, 24 цагийн хяналт, эргүүл, 3,2&nbsp;м өндөр салхины хамгаалалт зэргээр хамгаалагдсан байдаг. === Хийц === Гүүрний урт нь 2460&nbsp;м ба хоёр захын тулгуур хоорондын зай нь 204&nbsp;м, дунд талын зургаан тулгуур хоорондын зай 342&nbsp;м. 32&nbsp;метрийн өргөнтэй, хамгийн ихдээ 4,2&nbsp;м өндөртэй ромб хэлбэрийн замын дам нуруу нь Тарн голоос дээш 270&nbsp;м хүртэл өндөрт байрладаг. [[Ортотроп хавтан|Ортотроп]] замын хөндлөн огтлол нь ган [[хөндий дам нуруу]]наас бүрдэнэ.<ref>[http://structurae.de/bauwerke/millau-viadukt Millau-Viadukt.] In: Structurae</ref> Замын хийцэд тусгай зориулалтын [[Нимгэн төмөр#Зузаан ихтэй нимгэн төмөр|зузаан төмөр хавтанг]] ашигласан ба түүний доод талд нь [[Заарланд]]ын «Диллингер Хүттэ» үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн хатуулаг өндөртэй, нарийн мөхлөгт барилгын ганг хэрэглэжээ.<ref name="dillinger">{{Webarchiv |url=http://www.dillinger.de/dh/referenzen/stahlbau/00024314/index.shtml.de |text=''Grobblech für das Viadukt von Millau. Die längste Schrägseilbrücke der Welt: aus DI-MC.'' |wayback=20160118104430}}. In: ''Dillinger Hütte Gruppe''.</ref> 245&nbsp;м хүртэл өндөртэй тус гүүрний төмөр бетон тулгуур багана нь баригдаж дуусах хүртлээ дэлхийн хамгийн өндөр тулгууртай гүүр байв. Хөндий төмөр бетон тулгуур нь нийт уртаараа өөр өөр хөндлөн огтлолтой. Зорчих хэсгийн доогуур ү-хэлбэрт хуваагдсан, босоо тэнхлэг дагуу [[бэхэлгээний ган|бэхлэгдсэн]]. Тулгуур баганын суурийн талбай нь 220&nbsp;м² бөгөөд дээш нарийссаар 30&nbsp;м² болно. Тулгуур багана нь гүүрний өргөн чигт оройн хэсгээрээ 10&nbsp;м ёроол хэсгээрээ 27&nbsp;м (хамгийн өндөр тулгуур). [[Төмөр бетон|Төмөр бетон тулгуурт]] 53.000&nbsp;м³ [[бетон]] цутгажээ. Нийт 206.000&nbsp;тонн бетон хэрэглэсэн байна. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Viaduc de Millau 1.jpg|1000|Мийогийн гүүр}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Viaduc de Millau|Виадук де Мийо}} * [http://www.leviaducdemillau.com/ Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau] == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Техникийн хамгийн]] [[Ангилал:Хурдны замын гүүр]] [[Ангилал:Францын замын гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] edpgrw2ynhway146e04inbd9tcoar2a 0 122128 860302 801542 2026-06-28T05:15:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 860302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|thumb|АНУ-ын 3 дахь ерөнхийлөгч Томас Жефферсон]] '''Томас Жефферсон''' ({{lang-en|Thomas Jefferson}}; 1743 оны 4-р сарын 13-нд Умард Америк дахь Британийн Эзэнт Улсын [[Виржини]] колонийн Шэдуэлл хотод төрж, 1826 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-ын [[Виржини]] мужын Шарлотсвилл хотод нас барсан) нь Америкийн төрийн зүтгэлтэн бөгөөд АНУ-ын "Тусгаар тогтнолын Тунхаглал"-ыг боловсруулсан хүмүүсийн нэг. АНУ-ын 3 дахь ерөнхийлөгч бөгөөд [[АНУ-ыг “Үндэслэгч эцгүүд"|АНУ-ын үндэслэгч эцгүүдийн]] нэг. Түүний ерөнхийлөгч байх үеийн томоохон үйл явдлууд нь [[Франц|Францаас]] [[Луйзиана|Луизиана]]г худалдан авсан (1803), М.Льюис, У.Кларк нарын экспедиц (1804-1806) байв. 1778 онд тэрээр "Мэдлэгийг бүх нийтэд түгээх хуулийн төсөл"-ийг боловсруулсан. Нутгийн угуул индианчуудын оршуулгын газрыг судалж байсан. Томас Жефферсон Тусгаар тогтнолын тунхаглалыг боловсруулах хорооны дарга байсан. Түүнээс гадна тус хороонд [[Жон Адамс]], [[Бенжамин Франклин]], Рожер Шерман, Роберт Р.Ливингстон нарын 4 хүн орж байсан байна. Тэрбээр [[Виржинийн Их Сургууль|Виржинийн Их Сургуулийн]] суурийг тавьж анхны хөтөлбөрийг нь боловсруулж байжээ. Жефферсон [[Виржини]] муж улсын анхны захирагч (1779—1781), АНУ-ын анхны [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга|Төрийн нарийн бичгийн дарга]] (1789—1795), АНУ-ын хоёр дахь дэд Ерөнхийлөгч (1797—1801) бөгөөд АНУ-ын 3 дахь ерөнхийлөгч (1801—1809) байсан юм. Тэрбээр агрономич, архитектор, археологич, палеонтологич, зохион бүтээгч, цуглуулагч, зохиолч зэрэг олон талын авьяастай эрдэмтэн байсан. "Сүмийг төрөөс салгах" бодлого хэрэгжүүлэгчдийн нэг гэдгээрэээ олонд танигдсан юм. == Намтар == Томас Жефферсон 1743 оны 4-р сарын 13-нд Виржини колоний хамгийн алдартай хүмүүсийн ойр дотны гэр бүлд найман хүүхдийн гурав дахь нь болж мэндэлжээ. Түүний эцэг [[Уэльс]]<nowiki/>ээс гаралтай Питер Жефферсон нь Альбемарле мужид тариаланч, тариалангийн газар судлаач байсан. Түүний эх Жэйн Рандолф Жефферсон нь Тэнгисийн цэргийн ахмад, тариаланч Ишам Рандолфын охин бөгөөд Тивийн Конгрессын анхны дарга Пейтон Рандолфын ач охин байв. Жефферсоны гэр бүлийнхэн Такахо руу нүүжээ. 1752 онд тэдний гэр бүл Шадвеллд буцаж ирсэн бөгөөд 1757 онд эцэг Питер нас барав. Түүний эдлэн газар нь түүний хөвгүүд Томас, Рандолф хоёр хувааж авчээ. Жефферсоны эцэг өөрөө бие дааж сурсан бөгөөд боловсрол дутмаг байгаад үргэлж харамсдаг байсан тул тэрээр Томасыг 5 настайд сургаж эхэлсэн байна. 1752 онд 9 настайдаа Жефферсон орон нутгийн бага сургуульд сурч, латин, грек, франц хэл сурч, морь унаж сурч эхэлжээ. 1758-1760 онуудад Жефферсон лам Жеймс Моригийн сургуульд үргэлжлүүлэн суралцжээ. == Гэр бүл == 1772 онд Жефферсон өөрийн хоёр дахь үеэл, 23 настай бэлэвсэн эхнэр Марта Уэйлс Скелтонтой гэрлэжээ. Тэрээр түүнд зургаан хүүхэд төрүүлж өгчээ: Марта Жефферсон Рандолф (1772–1836), Жейн Рандолф (1774–1775), амьгүй төрсөн эсвэл төрснийхөө дараа шууд нас барсан хүү (1777), Мэри Вайлс (1778–1804), Люси Элизабет (1780–) 1781), Элизабет (1782-1785). Эхнэр [[Марта Жефферсон]] 1782 оны 9-р сарын 6-нд нас барсан бөгөөд Жефферсон түүнийг нас барсны дараа дахин гэрлээгүй. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Thomas_Jefferson|Томас Жефферсон}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Thomas_Jefferson|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])</span>: <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Thomas_Jefferson?uselang=mn '''Томас Жефферсон''']</span> {{DEFAULTSORT:Жефферсон, Томас}} [[Ангилал:Томас Жефферсон| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Континентал Конгрессын гишүүн]] [[Ангилал:Виржинийн амбан захирагч]] [[Ангилал:Ардчилсан-Бүгд Найрамдах Намын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын архитектор]] [[Ангилал:Соён гэгээрүүлэгч]] [[Ангилал:Деизмын төлөөлөгч]] [[Ангилал:Унитарианизмын хүн]] [[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]] [[Ангилал:Газрын зураг цуглуулагч]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:АНУ-ын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Бичээс ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Шинэ эриний боолчлогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1743 онд төрсөн]] [[Ангилал:1826 онд өнгөрсөн]] {{Poli-bio-stub}} {{Edu-bio-stub}} {{Law-bio-stub}} {{Economist-stub}} {{Lit-bio-stub}} {{Diplomat-stub}} {{Architect-stub}} {{philo-bio-stub}} 69d2y17puezuneg9j6y2rh9835c9aj2 0 132642 860273 788075 2026-06-27T15:16:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 860273 wikitext text/x-wiki '''Арилжааны нууц''' буюу худалдааны нууц ([[Англи хэл|англи]]. ''A trade secret,'' [[Орос хэл|орос]]''. Комерческая тайна'')- гэдэг нь эдийн засгийн шинж чанартай мэдээллийн нууцлал бөгөөд эзэмшигч нь одоо байгаа болон болзошгүй нөхцөл байдалд орлогоо нэмэгдүүлэх, үр ашиггүй зардлаас зайлсхийх, бараа, ажил, үйлчилгээний зах зээл дээр байр сууриа хадгалах эсвэл бусад арилжааны ашиг тусыг хүртэх боломжийг олгоно гэж үздээд нууцалдаг байна. Энэ мэдээлэл нь нэг ёсны [[оюуны өмч]] байдаг. Арилжааны нууцын төрөлд томъёо, бүтээгдэхүүний орц найрлаг, үйл явц, загвар жишээ, багаж хэрэгсэл, хэв маяг, холбогдолтой тодорхой бусад мэдээлэл орно. [[Оюуны өмчийн тухай хууль|Оюуны өмчийн тухай хуулиар]] арилжааны нууцыг эзэмшигч нь бусдад задруулахыг хязгаарлах эрхийг олгодог. Зарим улс оронд ийм нууцыг ''нууц мэдээлэл'' (confidential information) гэж нэрлэдэг. Арилжааны буюу худалдааны нууц мэдээллийг задруулсан (санаатай эсвэл санамсаргүй) мөн түүнийг хууль бусаар ашигласан тохиолдолд сахилгын, иргэний, захиргааны, эрүүгийн болон материаллаг хариуцлага хүлээлгэдэг байна. Арилжааны нууцыг тодорхой аль нэг хэлээр тодорхойлсон хэл нь хуульд зааснаас хамаарч өөр өөр байдаг ба арилжааны буюу худалдааны нууцын хамгаалалтад хамаарах тодорхой төрлийн мэдээллийн төрлүүд нь ч өөр өөр байдаг. Эдгээр бүх тодорхойлолтод гурван хүчин зүйл нийтлэг байдаг: == Арилжааны нууц гэдэг нь дараахь мэдээлэл юм. == * олон нийт болон хэн нэгэнд мэдэгддэггүй; * мэдээлэл нь олон нийтэд мэдэгддэггүй тул эзэмшигчдээ эдийн засгийн үр өгөөж өгдөг; * эзэмшигч нь нууцаа хадгалахын тулд боломжийн хүчин чармайлт гаргасан тохиолдолд. == Үнэ цэнэ == Арилжааны нууц нь компанийн оюуны өмчийн (IP) чухал боловч үл үзэгдэх бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Тэдний зах зээлийн үнэлгээгээр хэмжигдэх компанийн үнэ цэнэд оруулсан хувь нэмэр их байж болно. Үл үзэгдэх учраас энэ хувь нэмрийг хэмжихэд хэцүү байдаг. Гэсэн хэдий ч "Арилжааны нууцын тухай" хуульд өөрчлөлт оруулах болон патентын бизнесийн зардалд нөлөөлдөг болохыг судалгаа харуулж байна. Энэхүү судалгаа нь худалдааны нууцын үнэ цэнийн шууд бус нотолгоо юм. == Түүх == 1817 онд Их Британи, 1837 онд АНУ-д худалдааны нууцыг анх удаа шүүх хурлаар хэлэлцэж, эдгээр шүүхийн шийдвэр цаашид чухал жишиг болж байв. Худалдааны нууцыг хамгаалах дэлхийн анхны хуулийг Францын I Луи-Филипп хаан 1844 онд байгуулж байжээ. 20-р зууны эхэн гэхэд Европын бүх орнуудад худалдааны нууцыг хамгаалдаг болсон. '''Харах:''' [[Оюуны өмч]] on8k7q76m6l2psrywjiglcl0kd75y37 0 134294 860303 823735 2026-06-28T05:27:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 860303 wikitext text/x-wiki '''АНУ-ын Тэргүүн хатагтай''' ({{lang-en|First Lady of the United States}}) АНУ-ын Вашингтон дахь [[Цагаан ордон|Цагаан ордны]] эзэгтэйн цол юм. Уламжлал ёсоор гэрийн эзэгтэйн үүргийг [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]]ийн эхнэр гүйцэтгэдэг боловч заримдаа ерөнхийлөгч нь ганц бие, бэлэвсэн, эсвэл түүний эхнэр хамт амьдрах боломжгүй тохиолдолд эхнэр биш охин буюу ойрын хамаатанд олгодог байсан. Тэргүүн хатагтайн албан тушаал сонгогддоггүй бөгөөд түүний үүрэг албан ёсоор тодорхойлогдоогүй. Гэхдээ Тэргүүн хатагтай албан ёсны ёслол, төрийн олон арга хэмжээнд Ерөнхийлөгчийг дагалдан эсвэл ганцаараа оролцдог. Уламжлал ёсоор Цагаан ордны эзэгтэй ажил эрхэлдэггүй. {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Тэргүүн хатагтай (төрөлх овог) !Амьдралын он жил !Гэрлэлтээ батлуулсан өдөр !Ерөнхийлөгч !Цагаан ордонд очсон өдөр !Цагаан ордныг орхисон өдөр |- |1 |'''[[Марта Вашингтон]]''' ''(Дендриж)'' |(1731—1802) |06.01.1759 |[[Жорж Вашингтон]] |30.04.1789 |04.03.1797 |- |2 |'''Эбигейл Адамс''' ''(Смит)'' |(1744—1818) |25.10.1764 |[[Жон Адамс]] |04.03.1797 |04.03.1801 |- |3 |'''Марта Жефферсон Рендольф''' ''(Ерөнхийлөгчийн охин)'' |(1772—1836) |охин |[[Томас Жефферсон]] ''(эцэг)'' |04.03. 1801 |04.03. 1809 |- |4 |'''Долли Мэдисон''' ''(Пейнэ)'' |(1768—1849) |14.09.1794 |[[Жеймс Мэдисон]] |04.03.1809 |04.03.1817 |- |5 |'''Элизабет Монро''' ''(Кортрайт)'' |(1768—1830) |16.02.1786 |[[Жеймс Монро]] |04.03.1817 |04.03.1825 |- |6 |'''Луиза Катрин Адамс''' ''(Жонсон)'' |(1775—1852) Их Британид төрсөн |26.07.1797 |[[Жон Адамс|Жон Куинси Адамс]] |04.03.1825 |04.03.1829 |- |7 |'''Эмили Теннесси Донельсон''' ''(хамаатан)'' |(1807—1836) |хамаатан | rowspan="2" |[[Эндрю Жексон]] |04.03.1829 |19.12.1836 |- |8 |'''Сара Йорк Жексон''' ''(хамаатан)'' |(1803—1887) |хамаатан |19.12.1836 |04.03.1837 |- |9 |'''Анжелика Ван Бюрен''' ''(сүйт бүсгүй)'' |(1818—1877) |сүйт бүсгүй |Мартин Ван Бюрен |04.03.1837 |04.03.1841 |- |10 |'''Анна Харрисон''' ''(Татхилл Симмс)'' |(1775—1864) |22.11.1795 |Уильям Хенри Харрисон |04.03.1841 |04.04.1841 |- |11 |'''Летиция Кристиан Тайлер''' ''(Кристиан)'' |(1790—1842) |29.03.1813 | rowspan="2" |Жон Тайлер |04.04.1841 |10.09.1842 |- |12 |'''Жулия Тайлер''' ''(Гардинер)'' |(1820—1889) |26.06.1844 |26.06.1844 |04.03.1845 |- |13 |'''Сара Чилдресс Полк''' ''(Чилдресс)'' |(1803—1891) |01.01.1824 |Жеймс Нокс Полк |04.03.1845 |04.03.1849 |- |14 |'''Маргарет Тейлор''' ''(Мэккалл-Смит)'' |(1788—1852) |21.06.1810 |Закари Тейлор |04.03.1849 |09.07.1850 |- |15 |'''Эбигейл Филлмор''' ''(Пауэр)'' |(1798—1853) |05.02.1826 |Миллард Филлмор |09.07.1850 |04.03.1853 |- |16 |'''Жейн Пирс''' ''(Минс Эпплтон)'' |(1806—1863) |19.11.1834 |Франклин Пирс |04.03.1853 |04.03.1857 |- |17 |'''Харриет Лэйн''' ''(хамаатан)'' |(1830—1903) |хамаатан |Жеймс Бьюкенен |04.03.1857 |04.03.1861 |- |18 |'''Мэри Тодд Линкольн''' ''(Тодд)'' |(1818—1882) |04.11.1842 |[[Абрахам Линкольн]] |04.03.1861 |15.04.1865 |- |19 |'''Элиза Маккардл-Жонсон''' ''(Маккардл)'' |(1810—1876) |17.05.1827 |[[Эндрю Жонсон]] |15.04.1865 |04.03.1869 |- |20 |'''Жулиа Грант''' ''(Дент)'' |(1826—1902) |22.08.1848 |[[Улисс Грант|Улисс Симпсон Грант]] |04.03.1869 |04.03.1877 |- |21 |'''Люси Уэбб Хейз''' ''(Уэбб)'' |(1831—1889) |30.12.1852 |Резерфорд Бёрчард Хейз |04.03.1877 |04.03.1881 |- |22 |'''Лукреция Гарфилд''' ''(Рудольф)'' |(1832—1918) |11.11.1858 |Жеймс Абрам Гарфилд |04.03.1881 |19.09.1881 |- |22 |'''Эллен Артур''' ''(Льюис Херндон)'' |(1837—1880) |25.10.1859 | rowspan="2" |[[Честер Артур|Честер Алан Артур]] |— |— |- |23 |'''Мэри Артур Макелрой''' ''(дүү)'' |(1841—1917) |дүү нь |19.09.1881 |04.03.1885 |- |24 |'''Роуз Элизабет Кливленд''' ''(дүү)'' |(1846—1918) |дүү нь |[[Гровер Кливленд]] |04.03.1885 |02.06.1886 |- |25 |'''Фрэнсис Кливленд''' ''(Фолсом)'' |(1864—1947) |02.06.1886 |Гровер Кливленд |02.06.1886 |04.03.1889 |- |26 |'''Каролина Харрисон''' ''(Скотт)'' |(1832—1892) |20.10.1853 | rowspan="2" |[[Бенжамин Харрисон]] |04.03.1889 |25.10.1892 |- |27 |'''Мэри Харрисон Макки''' ''(охин)'' |(1858—1930) |охин нь |25.10.1892 |04.03.1893 |- |28 |'''Фрэнсис Кливленд''' ''(Фолсом)'' |(1864—1947) |02.06.1886 |Гровер Кливленд |04.03.1893 |04.03.1897 |- |29 |'''Ида Сэкстон Мак-Кинли''' ''(Сэкстон)'' |(1847—1907) |25.01.1871 |Уильям Мак-Кинли |04.03.1897 |14.09.1901 |- |30 |'''[[Эдит Рузвельт]]''' ''(Кэроу)'' |(1861—1948) |02.12.1886 |[[Теодор Рузвельт]] |14.09.1901 |04.03.1909 |- |31 |'''Хелен Херрон Тафт''' ''(Херрон)'' |(1861—1943) |19.06.1886 |[[Уильям Тафт]] |04.03.1909 |04.03.1913 |- |32 |'''Эллен Акссон Вилсон''' ''(Акссон)'' |(1860—1914) |24.06.1885 | rowspan="2" |[[Вудро Вилсон|Томас Вудро Вилсон]] |04.03.1913 |06.08.1914 |- |33 |'''Эдит Вилсон''' ''(Боллинг)'' |(1872—1961) |18.12.1915 |18.12.1915 |04.03.1921 |- |34 |'''Флоренс Хардинг''' ''(Клинг)'' |(1860—1924) |08.07.1891 |[[Уоррен Хардинг]] |04.03.1921 |02.08.1923 |- |35 |'''[[Грэйс Күүлиж]]''' ''(Гудхью)'' |(1879—1957) |04.10.1905 |[[Кэлвин Күүлиж]] |02.08.1923 |04.03.1929 |- |36 |'''Лу Хувер''' ''(Хенри)'' |(1874—1944) |10.02.1899 |[[Херберт Хувер|Херберт Кларк Хувер]] |04.03.1929 |04.03.1933 |- |37 |'''[[Элеонор Рузвельт]]''' ''(Рузвельт)'' |(1884—1962) |17.03.1905 |[[Франклин Рузвельт]] |04.03.1933 |12.04.1945 |- |38 |'''Бесс Трумэн''' ''(Уолесс)'' |(1885—1982) |28.06.1919 |[[Харри Трумэн]] |12.04.1945 |20.01.1953 |- |39 |'''Мейми Эйзенхауэр''' ''(Дэуд)'' |(1896—1979) |01.01.1916 |[[Дуайт Эйзенхауэр|Дуайт Дэвид Эйзенхауэр]] |20.01.1953 |20.01.1961 |- |40 |'''[[Жаклин Кеннеди]]''' ''(Бувье)'' |(1929—1994) |12.09.1953 |[[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] |20.01.1961 |22.11.1963 |- |41 |'''Клодия Алта «Леди Бёрд» Жонсон''' ''(Тейлор)'' |(1912—2007) |17.11.1934 |[[Линдон Жонсон|Линдон Бэйнс Жонсон]] |22.11.1963 |20.01.1969 |- |42 |'''[[Пэт Никсон]]''' ''(Раян)'' |(1912—1993) |21.06.1940 |[[Ричард Никсон|Ричард Милхауз Никсон]] |20.01.1969 |09.08.1974 |- |43 |'''Элизабет «Бетти» Энн Форд''' ''(Блумер)'' |(1918—2011) |15.10.1948 |[[Жеральд Форд|Жеральд Рудольф Форд]] |09.08.1974 |20.01.1977 |- |44 |'''[[Розалин Картер]]''' ''(Смит)'' |(1927— 2023) |07.07.1946 |[[Жимми Картер]] |20.01.1977 |20.01.1981 |- |45 |'''[[Нэнси Рейган]]''' ''(Роббинс)'' |(1921—2016) |06.03.1952 |[[Роналд Рейган]] |20.01.1981 |20.01.1989 |- |46 |'''[[Барбара Буш]]''' ''(Пирс)'' |(1925—2018) |06.01.1945 |[[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х. Буш]] |20.01.1989 |20.01.1993 |- |47 |'''[[Хиллари Клинтон]]''' ''(Родэм)'' |1947- |11.10.1975 |[[Билл Клинтон]] |20.01.1993 |20.01.2001 |- |48 |'''[[Лора Буш]]''' ''(Уэлч)'' |1946- |05.11.1977 |[[Жорж Уокер Буш|Жорж У. Буш]] |20.01.2001 |20.01.2009 |- |49 |'''[[Мишель Обама]]''' ''(Робинсон)'' |1964- |03.10.1992 |[[Барак Обама]] |20.01.2009 |20.01.2017 |- |50 |'''[[Мелания Трамп]]''' ''(Кнавс)'' |1970 Югославд төрсөн |22.01.2005 |[[Доналд Трамп]] |20.01.2017 |20.01.2021 |- |51 |'''[[Жилл Байден]]''' ''(Жейкобс)'' |1951- |17.06.1977 |[[Жо Байден]] |20.01.2021 |20.01.2025 |- | |'''[[Мелания Трамп]]''' ''(Кнавс)'' |1970- |22.01.2005 |Доналд Трамп | | |} [[Ангилал:АНУ-ын тэргүүн хатагтай| ]] cps9hokqrmrcqbkn8d0gagqz0lf4jdd 0 136817 860278 844282 2026-06-27T16:56:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 860278 wikitext text/x-wiki [[Файл:Auguste Comte.jpg|thumb|'''Огюст Конт, 1849 он''']] '''Огюст Конт''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Isidore Marie Auguste François Xavier Comte''; 1798 оны 1-р сарын 19-нд [[Монпелье]] хотод төрж, 1857 оны 9-р сарын 5-нд [[Парис|Парист]] нас барсан) — [[Франц|Францын]] нийгэм судлаач бөгөөд гүн ухаантан. Нийгэм судлал буюу социологи, мөн философийн арга барилын шинжлэх ухаанд "эерэг" (позитивизм) гэсэн чиглэлийг тусдаа шинжлэх ухаан болгож үндэслэгч бөгөөд [[Шинжлэх ухааны түүх|шинжлэх ухааны түүхийг]] үндэслэгч гэж үздэг юм. Түүнийг алдаршуулсан үндсэн бүтээлүүд: «Эерэг философийн цуврал хичээл» ([[Франц хэл|франц]]. ''«Cours de philosophie positive»'', 1830—1842) болон «Хүн төрөлхтний шашныг бий болгосон эерэг улс төрийн тогтолцоо буюу социологийн тухай өгүүлэг» ([[Франц хэл|франц]]. ''Système de politique positive ou Traité de sociologie instituant la religion de l'Humanité'') (1851—1854). == Намтар == Огюст Конт францын Монпелье хотод католик шашинтны гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг татвар хураагч байсан. Тэрээр Лицейд математикийн чиглэлд онц сайн сурдаг байв. Политехникийн сургуульд элсэн орсон тэрээр өөрийн сэтгэхүйн хөгжлөөрөө профессор, нөхдийг гайхшируулдаг байжээ. 1816 онд оюутнууд багш нарын нэгийг эсэргүүцэн бослого гаргаж, Конт тус багшийг огцрохыг шаардсан хүсэлтийг илгээжээ. Үүний үр дүнд сургуулийг түр хааж, Конт төрсөн хот руугаа цөлөгдсөн байна. Удалгүй [[Анри Сен-Симон|Анри Сен-Симонтой]] дотносож, хэдэн жил түүний шавь, хамтран зүтгэгч болжээ. А.Сен-Симоны "Catechisme des Industriels" (Үйлдвэрлэгчдийн катехизм) зохиолын эхний хэсгийг "Prospectus des travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la soci" гарчигтайгаар бичжээ. ("Нийгмийг өөрчлөн байгуулахад шаардлагатай шинжлэх ухааны бүтээлийн танилцуулга", 1822). Энд багш, оюутны хооронд томоохон санал зөрөлдөөн үүссэн байна. Конт системийн "сэтгэл хөдлөлийн" болон шашны хэсгийг орхин зөвхөн шинжлэх ухааны (Аристотелийн) үзэл баримтлалыг баримталж, түүний гүн ухааны итгэл үнэмшилтэй эвлэршгүй зөрчилдөж байгааг тунхагласан байна. 1826 оны 4-р сард Комт өөрийн байранд [[Александер фон Хумбольдт]], [[Анри Блэйнвилл]], [[Луи Пуансо]], [[Франсуа Бруссэ]] зэрэг алдартай сонсогчдодоо эерэг философийн хичээл нээжээ. Гурав дахь лекцийн дараа Конт галзуурч, Парисаас Монморенси руу зугтаан явжээ. Өвчний гол шалтгаан нь хэт их сэтгэцийн стресс байсан бололтой; Контын зан авираараа атаархлыг төрүүлсэн эхнэртэйгээ гэр бүлийн хардалтаас үүссэн хямрал байсан гэдэг. Удалгүй түүнийг эхнэр, эх нар нь асрамжиндаа авч тэрээр эдгэрч эхэлсэн бөгөөд эхийнхээ шаардлагын дагуу Каролинтай сүмд гэрлэжээ. Түүнд үе үе сэтгэл санааны өвчин сэдэрч байсан бөгөөд энэ үеэр тэр [[Сена мөрөн]] руу үсэрч аврагдаж байжээ. 1828 оны 8-р сард тэрээр бүрэн эдгэрч, 1829 оны 1-р сард "эерэг философ"-ийн хувийн курсээ үргэлжлүүлж, дараа нь олон үзэгчдийн өмнө олон нийтэд гарч курсээ уншиж байжээ. == Бүтээлүүд == * «Traité élémentaire de géométrie analytique» (<abbr>P.</abbr>, 1843); * «Traité philosophique d’astronomie populaire» (<abbr>P.</abbr>, 1845); * «Catéchisme positiviste» (<abbr>P.</abbr>, 1852); * «Synthèse subjective» (<abbr>P.</abbr>, 1856). == Түүний тухай бүтээлүүд == * ''Littré''. Auguste Comte et la philosophie positive. — <abbr>P.</abbr>, 1863. * ''Robinet''. Notice sur l’oeuvre et sur la vie d'Auguste Сomte. — <abbr>P.</abbr>, 1864. * ''Lewes G. H.''. Comte's philosophy of the sciences. — <abbr>L.</abbr>, 1853. * ''Mill J. S.''. Auguste Comte and Positivism. * ''Twesten''. Lehre und Schriften Auguste Comtes. // Preussischer Jahrbücher. — <abbr>B.</abbr>, 1859. * ''Caird''. The social philosophy and religion of Comte. — Глазго, 1885. * ''Eucken''. Zur Würdigung Comte's und des Positivismus. — <abbr>Lpz.</abbr>, 1887. * ''Gruber H.'' Auguste Comte: Der Begründer des Positivismus. — Фрайбург, 1889. * ''Wäntig''. August Comte und seine Bedeutung für die Entwicklung der Sozialwissenschaften. — <abbr>Lpz.</abbr>, 1894. {{DEFAULTSORT:Конт, Огюст}} [[Ангилал:1798 онд төрсөн]] [[Ангилал:1857 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францын эдийн засагч]] [[Ангилал:Францын математикч]] [[Ангилал:Францын зохиолч]] [[Ангилал:Францын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Шашин үндэслэгч]] [[Ангилал:Утилитарист]] chpglpqyfu2p4huh1z0734k6ot223lc 0 137241 860286 813324 2026-06-28T01:41:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860286 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Tablo | Img = 140904 타블로 02 (cropped).jpg | Img_alt = | Img_capt = 2014 оны 9 сард | Img_size = | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name = Daniel Lee | native_name = Lee Seon-woong (이선웅) | native_name_lang = | Alias = Tablo (타블로) | Born = {{birth date|1980|07|22}}<br />(44 настай) | birth_place = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] | Origin = [[Канад]] {{дарцаг|Канад}} | Died = | Genre = Хип-хоп | Occupation = реппер<br />ая зохиогч<br />дууны үг зохиогч<br />продюсер | years_active = 1997–одоо | Label = [[Woollim Entertainment]]<br />[[YG Entertainment]]<br />HIGHGRND | associated_acts = [[ Epik High]] | website = }} '''Daniel Armand Lee''' ([[Солонгосоор|Сол:]] 이선웅 / Lee Seon-woong) нь '''Tablo''' (Табло) хэмээх тайзны нэрээрээ олонд танигдсан, Солонгос-Канад гаралтай уран бүтээлч, ая зохиогч, дууны үг зохиогч, продюсер юм. Tablo нь [[Өмнөд Солонгос]]ын ахмад хип хоп хамтлаг [[Epik High]]-ын ахлагч, продюсер гэдгээрээ алдартай бөгөөд '''"HIGHGRND"''' (High Ground) хэмээх бие даасан хөгжмийн лэйбелийн үүсгэн байгуулагч юм. Тэрээр ахлах сургуульд байхдаа дууны зохиолчоор ажилд орж, дараа нь Америкийн богино өгүүллэгийн зохиолч, яруу найрагч ''Tobias Wolff''-ын удирдлага дор [[Стэнфордын Их Сургууль]]-ыг Англи хэлний уран зохиол, бичээчийн чиглэлээр онц дүнтэй төгсжээ. Дараа нь Солонгос руу нүүж,<ref>http://book.naver.com/bookdb/book_detail.php?bid=5348341 Naver Book Review</ref> 2021 онд ''DJ Tukutz'', ''Mithra Jin'' нартай хамтран Epik High хамтлагийг байгуулжээ. Үүнээс хойш тус хамтлаг 10 бүрэн хэмжээний цомог гаргасан бөгөөд Tablo бүх дуугаа зохиож, продюсерын ажлыг хийжээ. Түүний анхны дэбют соло цомог нь ''"Fever's End"'' нэртэйгээр 2011 онд гарч байв. Epik High-с гадна Tablo нь бусад уран бүтээлчдийн дууны продюсераар ажиллаж, дуу зохиож өгдөг. Тэрээр мөн шилдэг борлуулалттай ''"Pieces of You"'', ''"Blonote"'' номын зохиолч юм. 2005 онд тэрээр ''"Nonstop"'' ситком цувралд тоглож, анхныхаа дүрийг бүтээжээ. 2016 онд YG-ын салбар хөгжмийн лэйбел HIGHGRND-д анхаарлаа төвлөрүүлэхийн тулд 11 жил хөтөлсөн ''MBC FM4U''-ын ''"Tablo's Dreaming Radio"'' хэмээх радио нэвтрүүлгээ орхисон байна.<ref>{{cite web |url=http://www.imbc.com/broad/radio/fm4u/dream/ |title=Tablo's Dreaming Radio |language=ko |publisher=Munhwa Broadcasting Corporation |access-date=March 31, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/index.php/news_rumors_full/tablo_is_replacing_haha |title=Tablo is replacing HaHa |date=2008-02-14 |access-date=2008-05-26 |publisher=Allkpop |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531012935/http://www.allkpop.com/index.php/news_rumors_full/tablo_is_replacing_haha |archive-date=2008-05-31 }}</ref> ==Амьдрал болон карьер== ===1980–2003: Бага нас болон карьерын эхлэл=== ''Tablo'' нь [[Өмнөд Солонгос]]ын [[Сөүл]] хотод төрж, төрсөн жилдээ буюу 1980 онд [[Индонез]]ийн [[Жакарта]] руу нүүжээ. Түүний гэр бүл [[Жакарта]]д 3 жил орчим амьдарсан<ref name="VIDEO: Indonesia yang Bikin Tablo Selalu Ingin Kembali">{{cite web|url=https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20170814203728-238-234752/video-indonesia-yang-bikin-tablo-selalu-ingin-kembali/|access-date=2017-08-17|title=interview |publisher=cnnindonesia.com|language=id}}</ref> бөгөөд аавынхаа ажлын улмаас [[Швейцар]], [[Хонконг]] руу хэд хэдэн удаа нүүж, ''Tablo''-г 6 настай байхад нь Өмнөд Солонгос руу богино хугацаагаар ирж,<ref name="bio">{{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=106&oid=001&aid=0000936611|access-date=2008-05-25|title=Tablo biography & interview |publisher=YonhapNews.co.kr|language=ko}}</ref> 8 настай байхдаа [[Канад]] руу гэр бүлээрээ дахин нүүжээ. Тэрээр [[Колумби]]-н [[Ванкувер]] дахь ''"St. George's School"''-д суралцаж,<ref name="homepage">{{cite web|url=http://www.cyworld.com/tablo |title=Tablo's homepage |access-date=2008-05-25 |language=ko |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218053526/http://www.cyworld.com/tablo |archive-date=2013-02-18 }}</ref> дараа нь Америкийн сургалтын хөтөлбөртэй Сөүлийн Олон улсын сургууль руу шилжин суралцсан. Улмаар [[Стэнфордын Их Сургууль]]д дөрвөн жилийн хугацаанд нэгэн зэрэг Англи хэлний уран зохиолын чиглэлээр бакалавр, бичээчийн чиглэлээр магистрын зэрэг тус тус хамгаалжээ.<ref name="article">{{cite news|url=http://www.stanforddaily.com/article/2002/5/24/straightOuttaSeoul|date=May 24, 2002|title=Straight Outta...Seoul?|newspaper=The Stanford Daily |archive-url = https://web.archive.org/web/20080519230148/http://www.stanforddaily.com/article/2002/5/24/straightOuttaSeoul|archive-date = May 19, 2008 |last=Lah|first=Jung}}</ref><ref name="StanfordPersecution">{{cite news|url=http://alumni.stanford.edu/get/page/magazine/article/?article_id=40913|title=The Persecution of Daniel Lee|magazine=Stanford Magazine|publisher=Stanford University|last=Davis|first=Joshua|date=July–August 2011|access-date=2024-10-29|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212105717/https://alumni.stanford.edu/get/page/magazine/article/?article_id=40913|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=106&oid=038&aid=0000394615|access-date=2008-05-25|title=interview on degrees|date=2007-08-15|language=ko}}</ref> ''Tablo'' нь зургаан настайгаасаа [[төгөлдөр хуур]] тоглож эхлээд, дараа нь [[хийл]] хөгжмөөр 10 жил тоглосон.<ref name="interview4">{{cite web|url=http://www.hiphopplaya.com/magazine/article/view.html?category=&category2=&page=1&sort=&num=2383&keyfield=&key=epik+high|title=Tablo interview on music |date=2007-02-28|access-date=2008-05-25|language=ko}}</ref> Тэрээр домогт дуучин ''Kim Gun-mo''-гын ''"Rainy Christmas"'' дууны үгийг 16 настайдаа бичиж, тэр үеэс дуучин Kim-ын хараанд өртөж эхэлжээ.<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Woojin |date=2021-02-23 |title=Epik High's Tablo: Compelled to Make Hip Hop |url=https://medium.com/the-international-wave/compelled-to-make-hip-hop-a-conversation-with-epik-highs-tablo-b87eb4d8f703 |access-date=2022-03-21 |website=The International Wave |language=en}}</ref> Бага насандаа ''Tablo'' гүн сэтгэлийн хямралд орж байжээ. Хэцүү бэрхшээлтэй тулгарах бүрт хип хоп хөгжим түүний гарц нь болж байв. Гэсэн хэдий ч, түүний аав хөгжмийн сонирхлыг нь дэмждэггүй байсан тул өсвөр насандаа тэрээр гэрээсээ байнга зугтдаг байв. Түүний бага насны найз хорт хавдраар нас барсан нь түүнийг хөгжмийн салбарт эргэлт буцалтгүй ороход нь түлхэц болжээ.<ref name=early>{{cite web |url=http://shuidee.multiply.com/video/item/1016/Tablo_on_YSMM_-_old_clip_-_English_Subbed?&show_interstitial=1&u=%2Fvideo%2Fitem |title=Tablo on YSMM |publisher=[[YouTube]] |access-date=March 31, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092933/http://shuidee.multiply.com/video/item/1016/Tablo_on_YSMM_-_old_clip_-_English_Subbed?&show_interstitial=1&u=%2Fvideo%2Fitem |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref>{{Citation |title=1. God-Blo |date=2022-02-24 |url=https://open.spotify.com/episode/2Qg17JrDKmlNAW1Ki6AV3w |language=en |access-date=2022-03-21}}</ref> Хожим нь ''Tablo'' хэлэхдээ, гэр бүлийнхэн нь түүнийг [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфорд]]од элсүүлэхийг албадаж, хоёр дахь цомгоо гаргасны дараа ч гэсэн түүнийг [[АНУ]]-руу буцаж очоод хуулийн сургуульд элсүүлэхийг ятгасаар байсан гэжээ. ==Хувийн амьдрал== Tablo нь 2009 оны 10 сарын 26нд жүжигчин ''Kang Hye-jung''-тай гэрлэж,<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/2009/10/tablo_and_kang_hye_jung_releases_wedding_photos |title=Tablo and Kang Hye Jung release wedding photos |publisher=Allkpop |date=October 26, 2009 |access-date=March 31, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102041716/http://www.allkpop.com/2009/10/tablo_and_kang_hye_jung_releases_wedding_photos |archive-date=January 2, 2012 }}</ref> 2010 оны 5 сарын 2нд тэдний охин ''Haru'' мэндэлжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.allkpop.com/2010/05/tablo-and-kang-hye-jung-get-a-baby-daughter |title=Tablo and Kang Hye Jung become parents of a baby daughter |publisher=Allkpop |date=May 2, 2010 |access-date=March 31, 2012}}</ref> Түүний эгч ''Lee Sun-joo'' нь Корнелл Их сургуулийг төгссөн бол ах ''Lee Sun-Min'' нь Брауны Их сургууль, Коламбиа Их сургуулийг төгссөн.<ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/blobyblo/status/1119803928328249344?lang=en|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|access-date=2019-11-17|archive-date=2020-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830194229/https://mobile.twitter.com/blobyblo/status/1119803928328249344?lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2024/05/719_56064.html|title=Tablo's Brother Under Fire|last=Cho|first=Jae-hyon|date=2009-11-24|work=The Korea Times|access-date=2019-11-18}}</ref> ==Бичгийн бүтээл== 2008 онд ''Tablo'' өөрийн бичсэн богино өгүүллэгүүдийн түүврээ '''"Pieces of You"''' нэртэйгээр хэвлүүлж, Англи хэл дээрх орчуулга нь 2009 онд хэвлэгдсэн. 2016 онд түүний хоёр дахь ном '''"BloNote"''' хэвлэгдэв. Уг номын Солонгос хувилбар нь ягаан хавтастай байсан бол 2016 оны 12 сарын 21нд Англи хувилбарыг нь ''Tablo'' өөрөө орчуулан хар хавтастайгаар хэвлэжээ. ==Подкаст== ''Tablo'' өөрийн хөтөлдөг подкастаа анх 2019 оны 8 сарын 8нд цацаж эхлээд 2020 оны 9 сарын 9нд подкастынхаа сүүлийн дугаарыг цацсан.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/EPIKHIGH/posts/the-tablo-podcast-has-finally-launched-with-its-first-3-episodes-available-right/2857480174326052/|title=Tablo releases the first 3 episodes of 'The Tablo Podcast'|website=Epik High Facebook|access-date=2020-03-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/dive-studios-is-making-podcasts-for-k-pop-fans-2019-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202173559/https://www.businessinsider.com/dive-studios-is-making-podcasts-for-k-pop-fans-2019-11|archive-date=2019-12-02|publisher=Business Insider|title=Dive Studios is trying to turn K-Pop fans into podcast listeners by grabbing their attention on social media}}</ref> Түүний ''"The Tablo Podcast"''-ыг дуучин ''Eric Nam''-ын үүсгэн байгуулсан '''"DIVE Studios"''' хариуцан үйлдвэрлэдэг байв.<ref>{{Cite web|url=https://divestudios.io/show/thetablopodcast/|title=The Tablo Podcast – DIVE Studios|language=en-US|access-date=2019-10-19|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325204237/https://divestudios.io/show/thetablopodcast/|url-status=dead}}</ref> 2021 онд хамтлагийнхаа 10 дахь студийн цомог ''"Epik High Is Here"''-ыг сурталчлах зорилгоор подкастынхаа тусгай хоёр дугаарыг нэмэлтээр гаргажээ.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=September 4, 2020|title=Tablo brings this era of the podcast to a close|url=https://twitter.com/thetablopodcast/status/1301561176812212224|access-date=|website=}}</ref> ==Уран бүтээл== ===Өргөтгөсөн цомог=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" style="width:11em;"|Нэр ! rowspan="2" style="width:16em;"|Цомгийн дэлгэрэнгүй ! colspan="4"|Чартад<br />жагссан байдал ! rowspan="2" style="width:10em;"| Борлуулалт |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Gaon<br />KOR<br><ref name=gaon>{{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=47&hitYear=2011&termGbn=week|title=Fever's End: Part 1 |publisher=Gaon Chart |language=Korean |accessdate=May 9, 2016}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|G-Music<br />TW<br><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171117094925/http://www.g-music.com.tw/website_module.php?website_module_classify_sn=106 |url=http://www.g-music.com.tw/GMusicBillBoard0.aspx |title=''Fever's End'' (2011) | publisher=G-Music|archivedate=November 17, 2017}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Billboard charts<br />US ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Heatseekers chart<br />US |- ! scope="row"| ''Fever's End: Part 1''<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/fevers-end-yeolkkoch-pt.-1-ep/id543094504|title=Fever's End: Part 1 by Tablo| publisher= [[iTunes]]| accessdate= October 23, 2012}}</ref> | *Цацагдсан огноо: 2011.10.21 *Агентлаг: [[YG Entertainment]] *Формат: CD, digital download *Хэл: [[Солонгос хэл|Солонгос]] {{hidden|Цомгийн дуунууд| #Home (ft. Lee So-ra) #Bad (ft. Jin-shil) #Airbag (ft. Naul) #The Tide (scratch by DJ Fritz) #From the Bottom (ft. Bumkey) }} |align="center"|12 |rowspan="2"|7 |align="center"|&ndash; |align="center"|4 |rowspan="2"| * KOR: 11,099+<ref>Fever's End Sales: *{{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=12&hitYear=2011&termGbn=month|title=Gaon Chart - December 2011 |publisher=[[Gaon Chart]] |language=Korean |accessdate=May 9, 2016}} *{{cite web |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=02&hitYear=2012&termGbn=month|title=Gaon Chart - February 2012 |publisher=[[Gaon Chart]] |language=Korean |accessdate=May 9, 2016}}</ref> |- ! scope="row"| ''Fever's End: Part 2'' <ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/id477102800|title=Fever's End: Part 2 by Tablo| publisher= [[iTunes]]| accessdate= October 23, 2012}}</ref> | *Цацагдсан огноо: 2011.11.01 *Агентлаг: [[YG Entertainment]] *Формат: CD, digital download *Хэл: [[Солонгос хэл|Солонгос]] / [[Англи хэл|Англи]] {{hidden|Цомгийн дуунууд| #Tomorrow (ft. [[Taeyang]]) #The Source (scratch by DJ Tukutz) #Dear TV / 해열 #Thankful Breath (ft. Yankee + Bong Tae-kyu) #Expiration Date }} |align="center"|13 |align="center"|21 |align="center"|2 |- |} ===Хамтрал=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:2em;" | Он ! scope="col" rowspan="2" style="width:20em;" | Хамтарсан уран бүтээлч ! scope="col" rowspan="2" style="width:20em;" | Дууны нэр ! scope="col" colspan="1"| Чартад жагссан байдал ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"|Цомог |- style=font-size:smaller ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|Gaon Chart<br />(KOR)<br><ref name=gaon /> |- |rowspan="1"| 2002 |rowspan="1"| DJ Honda, PMD |style="text-align:center;" |"New Joint" (Remix) | - | style="text-align:center;" |''Underground Connection'' |- |rowspan="2"| 2004 |rowspan="1"| - |style="text-align:center;" |"Sky High" | - |style="text-align:center;" |''Nonstop: Season 4 Soundtrack'' |- |rowspan="1"| Dynamic Duo, DJ Wrecks |style="text-align:center;" |"Excuse Me" (실례합니다) | - |style="text-align:center;" |''Taxi Driver'' |- |rowspan="2"| 2005 |rowspan="1"| Lee Min-woo |style="text-align:center;" |"Let Me Love You" | - |style="text-align:center;" |''IInd Winds'' |- |rowspan="1"| Lena Park |style="text-align:center;" |"The City" | - |style="text-align:center;" | — |- |rowspan="5"| 2006 |rowspan="1"| [[Rain]] |style="text-align:center;" |"I'm Coming" | 1 |style="text-align:center;" |''Rain's World'' |- |rowspan="1"| Infinite Flow |style="text-align:center;" |"Rainbow" | 4 |style="text-align:center;" |''More Than Music'' |- |rowspan="1"| TBNY, Dynamic Duo |style="text-align:center;" |"Cha Ryut!" | — |style="text-align:center;" |''Masquerade'' |- |rowspan="1"| Lim Jeong-hee |style="text-align:center;" |"Never Know" | — |style="text-align:center;" |''Thanks'' |- |rowspan="1"| Bobby Kim |style="text-align:center;" |"Somnolency" | — |style="text-align:center;" |''Follow Your Soul'' |- |rowspan="3"| 2007 |rowspan="1"| Lee Min-woo |style="text-align:center;" |"The 'M' Style" | — |style="text-align:center;" |''Explore M'' |- |rowspan="1"| Kang Kyun-sung |style="text-align:center;" |"It's All Over Anyway" | — |style="text-align:center;" |''A Path of Love'' |- |rowspan="1"| Verbal Jint, Mithra Jin |style="text-align:center;" |"Downhill" | — |style="text-align:center;" |''Favorite'' |- |rowspan="3"| 2008 |rowspan="1"| Navi |style="text-align:center;" |"I Love You" | 1 | style="text-align:center;" |''I Love You'' |- |rowspan="1"| Pe2ny, Yankie |style="text-align:center;" |"Alive" | — |style="text-align:center;" |''Alive Soul Cuts Vol. 1'' |- |rowspan="1"| Younha |style="text-align:center;" |"Memory (Rap Mix)" | — |style="text-align:center;" |''Someday'' |- |rowspan="2"| 2009 |rowspan="1"| Kero One |style="text-align:center;" |"Keep Pushin'" | — | rowspan="2" | ''E.B. Korean Sessions'' |- |rowspan="1"| Kero One, Mithra Jin |style="text-align:center;" |"When the Sunshine Comes" | — |- |rowspan="2"| 2010 |rowspan="1"| Dok2, Willy Lee |style="text-align:center;" |"Smiles & Crys" | — | style="text-align:center;" |''Thunderground Mixtape Vol.2'' |- |rowspan="1"| Kero One, MYK, Dumbfoundead |style="text-align:center;" |"Asian Kids" | — |style="text-align:center;" |''Kinetic World'' |- |rowspan="2"| 2013 |rowspan="1"| Yankie |style="text-align:center;" |"이놈 (I.N.D.O)" | — | style="text-align:center;" |— |- |rowspan="1"| Saltnpaper |style="text-align:center;" |"Lovestrong" | — |style="text-align:center;" |''Saltnpaper Mini Album'' |- |rowspan="2"| 2015 |rowspan="1"| XIA |style="text-align:center;" |"꽃 (Flower)" | — | style="text-align:center;" |''Flower'' |- |rowspan="1"| Yankie, Zion.T, Loco |style="text-align:center;" |"Sold Out" | — |style="text-align:center;" |''Andre'' |- |rowspan="1"| 2016 |rowspan="1"| [[Lee Hi]] |style="text-align:center;" |"Up All Night" (밤샘) |42 | style="text-align:center;" |''Seoulite'' |- |rowspan="2"| 2017 |rowspan="1"| [[Psy]] |style="text-align:center;" |"Auto Reverse" |30 | style="text-align:center;" |''4x2=8'' |- |rowspan="1"| Code Kunst, G.Soul |style="text-align:center;" |"Fire Water" | — |style="text-align:center;" |''Muggles' Mansion'' |- |rowspan="1"| 2021 |rowspan="1"| [[B.I]] |style="text-align:center;" |"Stay" |30 | style="text-align:center;" |''Waterfall'' |- |} ===Продюсерлэсэн дуу=== {| class="wikitable" !Он !Уран бүтээлч !Дууны нэр |- | rowspan="2" |2004 | style="text-align:center;" |Dynamic Duo | style="text-align:center;" |"이력서" |- | style="text-align:center;" |Nonstop 4 soundtrack | style="text-align:center;" |"Sky High" |- | rowspan="1" |2005 | style="text-align:center;" |Cho PD | style="text-align:center;" |"Campus Love Story" |- | rowspan="4" |2006 | style="text-align:center;" |Paloalto & The Quiett | style="text-align:center;" |"내일은 오니까" |- | style="text-align:center;" |Kim Jang Hoon ft. Mithra Jin | style="text-align:center;" |"남자라서 웃어요" |- | style="text-align:center;" |Lim Jeong Hee | style="text-align:center;" |"Never Know" |- | style="text-align:center;" |Infinity Flow | style="text-align:center;" |"Rain Bow" |- | rowspan="2" |2007 | style="text-align:center;" |Sim Soo-bong ft. Mithra Jin | style="text-align:center;" |"여자라서 웃어요" |- | style="text-align:center;" |Anyband | style="text-align:center;" |"Talk Play Love" |- | rowspan="1" |2012 | style="text-align:center;" |Rania | style="text-align:center;" |"Style" |- | rowspan="3" |2013 | style="text-align:center;" |[[Lee Hi]] | style="text-align:center;" |"Turn it u" |- | style="text-align:center;" |[[Lee Hi]] | style="text-align:center;" |"Special" |- | style="text-align:center;" |[[Lee Hi]] | style="text-align:center;" |"Fool" |- | rowspan="3" |2014 | style="text-align:center;" |[[Taeyang]] | style="text-align:center;" |"Rise" |- | style="text-align:center;" |[[Taeyang]] | style="text-align:center;" |"Let go" |- | style="text-align:center;" |[[Taeyang]] | style="text-align:center;" |"Love you to death" |- | rowspan="1" |2015 | style="text-align:center;" | [[Ким Сонкюү|Sunggyu]] ([[Infinite (хамтлаг)|INFINITE]]) | style="text-align:center;" |"Daydream" |- | rowspan="7" |2016 | style="text-align:center;" | Younha | style="text-align:center;" |"Hashtag" |- | style="text-align:center;" |Sechskies | style="text-align:center;" |"Three words" |- | style="text-align:center;" |Sechskies | style="text-align:center;" |"Couple" |- | style="text-align:center;" |[[Lee Hi]] ft. Tablo | style="text-align:center;" |"Up All Night" |- | style="text-align:center;" |[[Lee Hi]] | style="text-align:center;" |"Blues" |- | style="text-align:center;" |[[Lee Hi]] | style="text-align:center;" |"Missing You" |- | style="text-align:center;" |[[Кан Сын-Юнь|Seungyoon]] ([[WINNER]]) | style="text-align:center;" |"You" |- | rowspan="3" |2017 | style="text-align:center;" |Sechskies | style="text-align:center;" |"Sad Song" |- | style="text-align:center;" |Sechskies | style="text-align:center;" |"Be Well" |- | style="text-align:center;" |Sechskies | style="text-align:center;" |"Drinking Problem" |- | rowspan="1" |2018 | style="text-align:center;" |[[iKON]] | style="text-align:center;" |"Hug Me" |- | rowspan="1" |2019 | style="text-align:center;" |Lee So-ra ft. [[SUGA]]<ref>{{cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=477&aid=0000158065|title=[단독]"환상의 컬래버"…이소라-방탄소년단, '신청곡'으로 입맞춤|work=SpoTV News|date=January 18, 2018|accessdate=January 18, 2018|last=Kim|first=Won-kyum|language=ko}}</ref> | style="text-align:center;" |"Song Request" |} ==Телевизийн бүтээл== ===Кино=== {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- style="text-align:center;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр ! Тайлбар |- |rowspan="2"| 2007 | ''Fantastic Parasuicides'' | Min-ho | гол дүр |- | ''August Rush'' | Хөгжимчин | cameo |- |} ===Нэвтрүүлэг=== {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- style="text-align:center;" ! Он ! Нэвтрүүлгийн нэр ! Дүр ! Тайлбар |- |2004 | ''Epik High's Love and Delusion'' | өөрөө | цуврал |- |2005 | ''Nonstop'' | Tablo | гол дүр; 5р улирал |- |2007 | ''High Kick!'' | багш | cameo <small>(анги 150)</small> |- |rowspan="2"| 2008 | ''Woman of Matchless Beauty, Park Jung-geum'' | өөрөө | cameo <small>(анги 7 & 8)</small> |- | ''Music Bank'' | хамтран хөтлөгч | Kim Sung-eun, Min Seo-hyun нартай хамт |- |rowspan="2"| 2009 | ''Mnet Director's Cut'' | өөрөө | телевизийн кино |- | ''Come To Play'' | өөрөө | анги 262 - тусгай үзэгдэл |- |rowspan="1"| 2010 | ''Happy Birthday'' | өөрөө | цуврал |- |rowspan="1"|2013 | ''The Return of Superman'' | өөрөө | цуврал |- |2014 | ''Show Me the Money 3'' | өөрөө | продюсер, шүүгч |- |2015 | ''Show Me the Money 4'' | өөрөө | продюсер, шүүгч |- |2024 | ''The Rap of China 2024'' | өөрөө | продюсер, шүүгч |- |} === Дууны клип === {| class="wikitable" |- ! Он ! Дууны нэр ! Үргэлжлэх хугацаа ! Цомог |- |rowspan="2"| 2011 | Bad (나쁘다) | 4:07 | Tablo - ''Fever's End: Part 1 (열꽃)'' |- | Tomorrow (Ft. [[Taeyang]]) | 4:14 | Tablo - ''Fever's End: Part 2 (열꽃)'' |- |rowspan="1”| 2015 | 꽃 (FLOWER) | 4:43 | Xia - ''Flower'' |- |rowspan="3”| 2023 | Megaverse | 4:09 | [[Stray Kids]] - ''樂-STAR'' |} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] 5kx73q06e726r1purgv5n7fi1sfcv06 0 140266 860282 821497 2026-06-28T00:57:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860282 wikitext text/x-wiki [[Файл:CU BI (2017).svg|thumb|CU]] '''CU''' ([[Солонгос хэл|Солонгос]]: 씨유) нь [[BGF Retail]] компанийн эзэмшиж, ажиллуулдаг Өмнөд Солонгосын сүлжээ дэлгүүр юм. Энэ нь [[FamilyMart]]-ын Өмнөд Солонгос дахь франчайзын лицензийн хугацаа дууссаны дараа байгуулагдсан. 2025 оны байдлаар тус сүлжээ Өмнөд Солонгос даяар 18,000 гаруй дэлгүүртэй. == Түүх == 1990 онд Богванг групп Өмнөд Солонгост дэлгүүр нээхээр [[FamilyMart]]-тай лицензийн гэрээ байгуулжээ. Өмнөд Солонгост анхны FamilyMart 1990 оны 10-р сард нээгдсэн. Сүлжээ тогтвортой өсөлттэй байсан бөгөөд 2003 онд 2000, 2010 он гэхэд 5000 дэлгүүрт хүрчээ.<ref>{{Cite web |date=2010-08-16 |title=훼미리마트 점포수 5000개 돌파 |url=https://www.hankyung.com/article/201008162212i |access-date=2024-03-12 |website=[[The Korea Economic Daily]] |language=ko |archive-date=2024-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312085613/https://www.hankyung.com/article/201008162212i |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=22년 훼미리마트 간판, 'CU'로 바뀐다 |url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0004559430?sid=101 |access-date=2024-03-12 |website=[[Naver News]] |language=ko}}</ref> FamilyMart 2012 оны 6-р сарын 8-нд албан ёсоор нэрээ BGF Retail болгон өөрчилсөн бөгөөд дараа нь "CU" хэмээх шинэ конвенийн дэлгүүрээ худалдаанд гаргахаа зарлав. Өмнөд Солонгосын FamilyMart нь 2012 оны 8-р сарын 1-нд шинэ нэрээр анхны дэлгүүрээ нээснээр албан ёсоор CU болгон өөрчилсөн. === Монголд === CU нь 2018 онд Монголын зах зээлд анх орж ирсэн бөгөөд 2025 он гэхэд нийт 363 дэлгүүр нээгээд байна. CU нь нийслэлийн хэмжээнд 124 дэлгүүртэй Солонгосын өөр нэгэн сүлжээ сүлжээ болох [[GS25]]-тай өрсөлддөг. == Эшлэл == [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын жижиглэн худалдааны аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын жижиглэн худалдааны аж ахуйн нэгж]] ds33vo2xqa8n0kei7ep7ynoqdsyczhe 0 146375 860284 856938 2026-06-28T01:19:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860284 wikitext text/x-wiki '''Май Ву Минь''' нь Вьетнамын парламентын ([[Үндэсний ассамблей]]) өмнөх гишүүн, тэрбумтан хөрөнгө оруулагч, буяны үйлстэн юм. Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.<ref name=":0" /> Тэрээр АНУ, Герман, Вьетнамд төвтэй үндэстэн дамнасан конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Forbes |date=2024-09-13 |title=Billionaire Mai Vu Minh: Leading Global Collaboration for Sustainable Development - Forbes Morocco |url=https://forbesmorocco.com/2024/09/13/mai-vu-minh-leading-global-collaboration-for-sustainable-development/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119092013/https://forbesmorocco.com/2024/09/13/mai-vu-minh-leading-global-collaboration-for-sustainable-development/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh a symbol of innovation and creativity |url=https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |access-date=2026-05-14 |website=en.qdnd.vn |language=vi-vn |archive-date=2024-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617001137/https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=en.baochinhphu.vn |date=2018-12-14 |title=VN to lure more investment from UAE |url=https://en.baochinhphu.vn/vn-to-lure-more-investment-from-uae-11133967.htm |access-date=2026-05-14 |website=en.baochinhphu.vn |language=vi}}</ref> == Ажил мэргэжил == Тэрээр санхүү, технологи, үл хөдлөх хөрөнгийн салбаруудад төрөлжсөн дэлхийн санхүүгийн конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.<ref name="newsweek.ro">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=Europa recâștigă încrederea investitorilor datorită planului de stimulare economică fără precedent {{!}} Newsweek Romania |url=https://newsweek.ro/economie/europa-recastiga-increderea-investitorilor-datorita-planului-de-stimulare-economica-fara-precedent |access-date=2026-05-14 |website=newsweek.ro |language=en}}</ref> Тэрээр хувийн санхүүгийн байгууллагууд болон засгийн газруудад 15 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулсан байна.<ref name="financialexpress.com">{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Economic growth and environmental sustainability in Asia: Insights from billionaire Mai Vũ Minh |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-economic-growth-and-environmental-sustainability-in-asia-insights-from-billionaire-mai-vu-minh-3545322/ |access-date=2026-05-14 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> 2016 онд тэрээр [[Вьетнамын Үндэсний ассамблей]]-н гишүүнээр сонгогдож, эдийн засгийн хороонд ажилласан байна.<ref>{{Cite web |last=daibieunhandan.vn |title=Thị trường |url=https://daibieunhandan.vn/kinh-te-phat-trien/ |access-date=2026-05-14 |website=Báo Đại biểu Nhân dân |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Phó nhân dân Mai Vũ Minh |url=https://daibieunhandan.vn/lap-phap/vphong-tham-giago34 |website=Daibieunhandan.vn}}</ref> 2018 онд тэрээр [[Dubai Investment Fund|Dubai Investment Development]] Agency (DUBAI FDI) болон [[World Association of Investment Promotion Agencies]] (WAIPA)-тай хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан.<ref>{{Cite web |date=2022-05-06 |title=Implementing investment cooperation between SAPA Thale and Dubai's leading enterprises - SAPA THALE Group |url=https://sapathale.com/news/implementing-investment-cooperation-between-sapa-thale-and-dubais-leading-enterprises.sptl |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref><ref name="financialexpress.com" /> Энэ гэрээ нь Вьетнам болон Ойрхи Дорнодын хоорондох тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын төслүүдэд төвлөрсөн байв.<ref>{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh steps up investment in Asia and Europe |url=https://vietnamnews.vn/media-outreach/524101/billionaire-mai-vu-minh-steps-up-investment-in-asia-and-europe.html |access-date=2026-05-14 |website=vietnamnews.vn |language=en}}</ref> Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай янз бүрийн хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Times |first=Vietnam |date=2019-12-31 |title=Vietnamese-origin billionaire becomes Senior Advisor of Bosnian President |url=https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam Times |language=en |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410200442/https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |url-status=dead }}</ref> 2019 онд тэрээр Босни ба Герцеговинагийн Ерөнхийлөгч Милорад Додик, Сербийн Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ивица Дачич, мөн Бүгд Найрамдах Сербскагийн Ерөнхийлөгч Желька Цвиянович нартай "SAPA THALE group болон Босни – Герцеговины засгийн газар, тэргүүлэх бизнесүүдийн хоорондын хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагаа" хөтөлбөрийн хүрээнд уулзсан.<ref>{{Cite web |last=Vietnam+ (VietnamPlus) |date=2019-08-22 |title=Bosnia-Herzegovina President meets billionaire Mai Vũ Minh |url=https://en.vietnamplus.vn/post-158276.vnp |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam+ (VietnamPlus) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 June 2019 |title=The President of the Republic of Srpska spoke with the president of the Sapa Thale Group (Sapa Thale Group) |url=https://www.predsjednikrs.rs/en/the-president-of-the-republic-of-srpska-spoke-with-the-president-of-the-sapa-thale-group-sapa-thale-group/ |website=President of the Republic of Srpska}}</ref> Минь Японы Ерөнхий сайд Шинзо Абэ, Канадын Ерөнхий сайд Жастин Трюдо, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп, БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин зэрэг 30 гаруй дэлхийн дээд хэмжээний удирдагчтай уулзсан байна.<ref>{{Cite web |title= Businessman Mai Vũ Minh: Vietnam's economy has many prospects |url= https://en.baoquocte.vn/businessman-mai-vu-minh-vietnams-economy-has-many-prospects-274123.html |access-date=2024-08-08 |website= en.baoquocte.vn|language=en}}</ref> Май Ву Минь нь буяны үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож, ивээн тэтгэж, орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих, амьдралын чанарыг сайжруулах төслүүдийг дэмждэг.<ref>{{Cite web |title=Entrepreneurial spirit soars amid COVID-19 pandemic |url=https://www.chinadailyhk.com/hk/article/148254#Entrepreneurial-spirit-soars-amid-COVID-19-pandemic-2020-11-03 |access-date=2026-05-14 |website=chinadailyhk |language=en}}</ref><ref name="newsweek.ro"/> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Вьетнамын бизнес эрхлэгчид]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] j1vqw3r4ywodecvni9y8vkef4bn3e90 0 146855 860281 859995 2026-06-28T00:55:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860281 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Bonza Chat | url = {{URL|https://bonza.chat/}} | commercial = Тийм | type = Хиймэл оюун ухаант хамтрагч платформ | language = Англи | registration = Шаардлагатай | users = 15,000+ (өөрсдийн мэдээлснээр, 2025 он) | launched = 2025 он | current_status = Идэвхтэй }} '''Bonza Chat''' ('''Bonza.Chat''' гэж загварчилсан) нь хэрэглэгчдэд бичвэрт суурилсан харилцан яриа болон хиймэл оюун ухаанаар үүсгэсэн зургаар дамжуулан өөрийн хүслээр өөрчлөх боломжтой хиймэл оюун ухаант (ХОУ) дүрүүдийг бүтээж, тэдгээртэй харилцах боломжийг олгодог хиймэл оюун ухаанд суурилсан хамтрагч платформ юм. Хөтөч дээр суурилсан дэвшилтэт вэб аппликейшн хэлбэрээр хүргэгддэг уг үйлчилгээ нь өсөн нэмэгдэж буй ХОУ-тай хамтрагч болон "ХОУ найз охин" аппликейшнүүдийн зах зээлд өөрийн байр сууриа эзэлдэг.<ref name="artiverse">{{Webarchiv|url=https://www.artiverse.ca/bonza-chatbot-review-key-features-pricing/ |wayback=20260521073858 |text=Bonza Chatbot Review: Key Features & Pricing |archiv-bot=2026-06-28 00:55:08 InternetArchiveBot }} Artiverse.ca.</ref> == Тойм == Bonza Chat нь 2025 онд вэбэд суурилсан хиймэл оюун ухаант хамтрагчийн үйлчилгээ болон нээлтээ хийсэн.<ref name="soundation">[https://soundation.com/user/bonzachat Bonza Chat User Profile] Soundation.com.</ref> Тус платформ нь урьдчилан бүтээсэн ХОУ-ын дүрүүдийн сан болон хэрэглэгчдэд хамтрагчийнхаа гадаад төрх, зан чанар, сонирхол, харилцан ярианы хэв маягийг тодорхойлох боломжийг олгодог дүр бүтээх хэрэгслийг санал болгодог. Боломжит дүрслэлийн хэв маягт бодит, хагас бодит болон анимэ багтдаг.<ref name="eliteai">[https://eliteai.tools/tool/bonzachat Bonza Chat] EliteAI.tools.</ref><ref name="ieagreen">[https://ieagreen.org.uk/bonza-chat-chatbot/ Bonza Chat Chatbot] Ieagreen.org.uk.</ref> Bonza Chat нь сессүүдийн хооронд харилцан ярианы санах ойг хадгалж, дүрүүдэд өмнөх яриаг дурдах, хэрэглэгчийн харилцааны хэв маягт дасан зохицох боломжийг олгодог контекстийг мэдэрдэг том хэлний загварын аргачлалыг ашигладаг.<ref name="artiverse" /><ref name="ieagreen" /> Уг үйлчилгээ нь хэрэглэгчийн бүтээсэн дүрүүдийн зураг, тэр дундаа харилцан ярианы нэг хэсэг болгон тухайн орчин болон хүсэлтэд (prompt) тулгуурласан зургуудыг үүсгэдэг бичвэрээс-зурагт (text-to-image) шилжүүлэх загварыг нэгтгэсэн байдаг.<ref name="eliteai" /> Платформ нь "freemium" (үнэгүй суурьтай, нэмэлт төлбөртэй) загвараар ажилладаг. Үнэгүй эрхтэй хэрэглэгчид өдөр тутмын хязгаарлагдмал мессежийн эрх болон эхлэлийн багц кредитүүд авдаг бол төлбөртэй "Pro" захиалга нь хязгааргүй мессеж бичих, илүү хурдан хариу өгөх, өргөтгөсөн зураг үүсгэх болон нэмэлт контентын горимуудыг нээдэг.<ref name="soundation" /> 2026 оны байдлаар сурталчилж буй захиалгын багцууд сарын 3.99 ам.доллароос (арван хоёр сарын төлөвлөгөө) сарын 12.99 ам.доллар (сарын төлөвлөгөө) хооронд хэлбэлзэж байна.<ref name="ieagreen" /> == Мөн үзэх == * [[Хиймэл оюун ухаан]] * [[Чатбот]] == Эшлэл == {{Reflist}} jyiu75vdnqkzlltsswbe8vf5x718jcw 10 146901 860268 2026-06-27T12:41:21Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс | above = {{if empty|{{{court_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}} | abovestyle = background-color: #Ededed; color:inherit; | subheader = {{{native_name|}}} | imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #aaa; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{if empty|{{{image|}}} }}|size={{{imagesize|}}} |upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}} |alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#i..." 860268 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | above = {{if empty|{{{court_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}} | abovestyle = background-color: #Ededed; color:inherit; | subheader = {{{native_name|}}} | imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #aaa; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{if empty|{{{image|}}} }}|size={{{imagesize|}}} |upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}} |alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{if empty|{{{image2|}}}}}|size={{{imagesize2|}}} |upright={{if empty|{{{image_upright2|}}}|1}} |alt={{{alt2|}}}}} | caption2 = {{{caption2|}}} | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} | mapframe-zoom = 13 | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{country}}}}}}}}} |}} | headerstyle = background-color: #Ededed; color:inherit; | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{{established|}}} | label3 = Татан буугдсан | data3 = {{{dissolved|}}} | label4 = Харьяалал | data4 = {{{jurisdiction|}}} | label5 = Байршил | data5 = {{{location|}}} | label6 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data6 = {{{coordinates|}}} | label7 = Уриа | data7 = {{{motto|}}} | label8 = Composition method | data8 = {{{type|}}} | label9 = Эрх бүхий | data9 = {{{authority|}}} | label10 = [[Appellate court|Appeals to]] | data10 = {{{appealsto|{{{appeals|}}}}}} | label11 = {{nowrap|[[Appeal|Appeals from]]}} | data11 = {{{appealsfrom|}}} | label12 = Бүрэн эрхийн хугацаа | data12 = {{{terms|}}} | label13 = Албан тушаалын тоо | data13 = {{{positions|}}} | label14 = Жилийн төсөв | data14 = {{{budget|}}} | label15 = Хэл | data15 = {{{language|}}} | label16 = Шүүхийн төрөл | data16 = {{{tribunal-type|}}} | label17 = Вэбсайт | data17 = {{{website|}}} | header18 = {{{chiefjudgetitle|}}} | label19 = Одоогийн | data19 = {{{chiefjudgename|}}} | label20 = Томилогдсон | data20 = {{{termstart|}}} | label21 = Lead position ends | data21 = {{{termend|}}} | label22 = Jurist term ends | data22 = {{{termend2|}}} | header23 = {{{chiefjudgetitle2|}}} | label24 = Одоогийн | data24 = {{{chiefjudgename2|}}} | label25 = Томилогдсон | data25 = {{{termstart2|}}} | label26 = Lead position ends | data26 = {{{termend3|}}} | label27 = Jurist term ends | data27 = {{{termend4|}}} | header28 = {{{chiefjudgetitle3|}}} | label29 = Одоогийн | data29 = {{{chiefjudgename3|}}} | label30 = Томилогдсон | data30 = {{{termstart3|}}} | label31 = Lead position ends | data31 = {{{termend5|}}} | label32 = Jurist term ends | data32 = {{{termend6|}}} | header33 = {{#if:{{{division_map|}}}|Division map}} | data34 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{division_map|}}}|size={{{division_map_size|}}}|alt={{{division_map_alt|}}}}} | data35 = {{#if:{{{division_map|}}}|{{{division_caption|}}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox court with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox court]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| alt | alt2 | appeals | appealsfrom | appealsto | authority | budget | caption | caption2 | chiefjudgename | chiefjudgename2 | chiefjudgename3 | chiefjudgetitle | chiefjudgetitle2 | chiefjudgetitle3 | coordinates | country | court_name | dissolved | division_caption | division_map | division_map_alt | division_map_size | engvar | established | image | image_upright | image_upright2 | image2 | imagesize | imagesize2 | jurisdiction | language | location | map | map_image | motto | native_name | positions | termend | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | terms | termstart | termstart2 | termstart3 | tribunal-type | type | website }}<noinclude> {{Documentation}}<!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --> </noinclude> q5h6mx23ylp4niljj5bkglm8c23gijj 860271 860268 2026-06-27T12:49:32Z Enkhsaihan2005 64429 860271 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | above = {{if empty|{{{court_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}} | abovestyle = background-color: #Ededed; color:inherit; | subheader = {{{native_name|}}} | imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #aaa; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{if empty|{{{image|}}} }}|size={{{imagesize|}}} |upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}} |alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{if empty|{{{image2|}}}}}|size={{{imagesize2|}}} |upright={{if empty|{{{image_upright2|}}}|1}} |alt={{{alt2|}}}}} | caption2 = {{{caption2|}}} | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} | mapframe-zoom = 13 | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг }} | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{country}}}}}}}}} |}} | headerstyle = background-color: #Ededed; color:inherit; | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{{established|}}} | label3 = Татан буугдсан | data3 = {{{dissolved|}}} | label4 = Харьяалал | data4 = {{{jurisdiction|}}} | label5 = Байршил | data5 = {{{location|}}} | label6 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data6 = {{{coordinates|}}} | label7 = Уриа | data7 = {{{motto|}}} | label8 = Бүрдүүлэх арга | data8 = {{{type|}}} | label9 = Эрх бүхий | data9 = {{{authority|}}} | label10 = [[Appellate court|Appeals to]] | data10 = {{{appealsto|{{{appeals|}}}}}} | label11 = {{nowrap|[[Appeal|Appeals from]]}} | data11 = {{{appealsfrom|}}} | label12 = Бүрэн эрхийн хугацаа | data12 = {{{terms|}}} | label13 = Албан тушаалын тоо | data13 = {{{positions|}}} | label14 = Жилийн төсөв | data14 = {{{budget|}}} | label15 = Хэл | data15 = {{{language|}}} | label16 = Шүүхийн төрөл | data16 = {{{tribunal-type|}}} | label17 = Вэбсайт | data17 = {{{website|}}} | header18 = {{{chiefjudgetitle|}}} | label19 = Одоогийн | data19 = {{{chiefjudgename|}}} | label20 = Томилогдсон | data20 = {{{termstart|}}} | label21 = Lead position ends | data21 = {{{termend|}}} | label22 = Jurist term ends | data22 = {{{termend2|}}} | header23 = {{{chiefjudgetitle2|}}} | label24 = Одоогийн | data24 = {{{chiefjudgename2|}}} | label25 = Томилогдсон | data25 = {{{termstart2|}}} | label26 = Lead position ends | data26 = {{{termend3|}}} | label27 = Jurist term ends | data27 = {{{termend4|}}} | header28 = {{{chiefjudgetitle3|}}} | label29 = Одоогийн | data29 = {{{chiefjudgename3|}}} | label30 = Томилогдсон | data30 = {{{termstart3|}}} | label31 = Lead position ends | data31 = {{{termend5|}}} | label32 = Jurist term ends | data32 = {{{termend6|}}} | header33 = {{#if:{{{division_map|}}}|Division map}} | data34 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{division_map|}}}|size={{{division_map_size|}}}|alt={{{division_map_alt|}}}}} | data35 = {{#if:{{{division_map|}}}|{{{division_caption|}}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox court with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox court]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| alt | alt2 | appeals | appealsfrom | appealsto | authority | budget | caption | caption2 | chiefjudgename | chiefjudgename2 | chiefjudgename3 | chiefjudgetitle | chiefjudgetitle2 | chiefjudgetitle3 | coordinates | country | court_name | dissolved | division_caption | division_map | division_map_alt | division_map_size | engvar | established | image | image_upright | image_upright2 | image2 | imagesize | imagesize2 | jurisdiction | language | location | map | map_image | motto | native_name | positions | termend | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | terms | termstart | termstart2 | termstart3 | tribunal-type | type | website }}<noinclude> {{Documentation}}<!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --> </noinclude> sikir3x5o3ghf8ek3keaahnjjsd9n94 10 146902 860269 2026-06-27T12:41:54Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Инфобокс шүүх]] руу чиглүүлэгдлээ 860269 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс шүүх]] 8yf98altw1t0i67c17m5c1k426sg0cq 0 146903 860275 2026-06-27T15:56:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:André Michelin 1920.jpg|thumb]] '''Андрэ Мишле́н''' ([[Франц хэл|франц]]. ''André Jules Aristide Michelin''; 1853 оны 1-р сарын 16-нд [[Парис]] хотод төрсөн — 1931 оны 4-р сарын 4-нд Парист нас барсан) — францын [[инженер]] бөгөөд аж үйлдвэрлэгч, дүү Эдуар Мишлен ([[Франц хэл|франц.]] ''Édouard Michelin'', 18..." 860275 wikitext text/x-wiki [[Файл:André Michelin 1920.jpg|thumb]] '''Андрэ Мишле́н''' ([[Франц хэл|франц]]. ''André Jules Aristide Michelin''; 1853 оны 1-р сарын 16-нд [[Парис]] хотод төрсөн — 1931 оны 4-р сарын 4-нд Парист нас барсан) — францын [[инженер]] бөгөөд аж үйлдвэрлэгч, дүү Эдуар Мишлен ([[Франц хэл|франц.]] ''Édouard Michelin'', 1859–1940)-ы хамт автомашины дугуй үйлдвэрлэгч [[Michelin]] компанийг үүсгэн байгуулагч. Мөн рестораны чансаа тогтоогч "Мишлены Улаан гид"-ийг санаачлагч. 1886 онд 33 настай Андрэ Мишлен өвөг эцгийнхээ дампуурсан хөдөө аж ахуйн бараа, тоног төхөөрөмжийн бизнесийг хариуцахын тулд Парисын амжилттай инженерийн карьераа орхисон. 1832 онд байгуулагдсан уг "Michelin et Cie" компани нь үүсгэн байгуулагчийн нас барсны дараа дампуурлын ирмэг дээр байв. Энэхүү компани нь фермийн тоног төхөөрөмж, бүс, хавхлага, хоолой зэрэг олон төрлийн резинэн бүтээгдэхүүн зардаг компани байсан юм. Андрэ компанийн удирдлагыг авмагцаа дүү Эдуараар компанийн гүйцэтгэх захирлаар томилжээ. Бизнес хийх бүрэн дүүрэн сэтгэл санаатай байсан ч ах дүү хоёрын аль нь ч бараа борлуулах туршлагагүй, хаанаас эхлэхээ ч мэдэхгүй байв. 1889 онд Мишлен компанитай танил нэгэн дугуйчин Эдуар дээр дугуй нь хагарсан тул тусламж хүсэн ханджээ. 1880-аад оны сүүлээр дугуй унах нь Жон Данлопын 1888 онд хийлдэг дугуйны патентын ачаар түгээмэл тээврийн хэрэгсэл болсон байв. Данлоп зохион бүтээхээс өмнө дугуйг хатуу резинээр хийдэг байв. Хатуу резинэн дугуй нь барьцалдалт багатай бөгөөд хүнд, тав тухгүй байдлыг үүсгэдэг байжээ. Үүний дараа Эдуар хийн дугуйнд ихээхэн анхаарал хандуулж эхэлжээ. Мишленчууд засварыг илүү хурдан хийх арга зам байгаа бол хийн дугуйны эрэлт хэрэгцээ их байх болно гэдгийг ойлгож эхлээд дугуйг салгаж авах боломжтой болгох ёстой гэж үзсэн. Эдуар олон туршилт хийж, хэд хэдэн туршилтын загвар боловсруулсан ингээд 1891 онд түүнд салгаж авах боломжтой дугуйны патент олгосон юм. Андрэ Мишлен мөн "Аэро Клуб де Франс"-ыг үүсгэн байгуулагч байв. Андрэ Мишлен 1931 оны 4-р сарын 4-нд Парист 78 насандаа таалал төгссөн байна. 7acawmy3jpa45nvyd3i2qux4k56jgov 0 146904 860276 2026-06-27T16:12:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Michelin Wordmark.svg|thumb|358x358px]] '''Michelin''' (монголоор Мишлен гэж уншина) -[[Франц|Францын]] дугуй үйлдвэрлэгч компани бөгөөд салбарынхаа тэргүүлэгчдийн нэг юм. Бүрэн нэр нь "''Compagnie Générale des Établissements Michelin"''. Төв байр нь Клермон-Ферран хотод байрладаг. == Түүх == 1889 онд..." 860276 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michelin Wordmark.svg|thumb|358x358px]] '''Michelin''' (монголоор Мишлен гэж уншина) -[[Франц|Францын]] дугуй үйлдвэрлэгч компани бөгөөд салбарынхаа тэргүүлэгчдийн нэг юм. Бүрэн нэр нь "''Compagnie Générale des Établissements Michelin"''. Төв байр нь Клермон-Ферран хотод байрладаг. == Түүх == 1889 онд [[Андрэ Мишлен]], Эдуар Мишлен нарын байгуулагдсан тус компани анх ундаг дугуйны дугуй үйлдвэрлэж, дараа нь автомашины дугуйны зах зээлд нэвтэрсэн (1891 онд тус компани салгаж авдаг хийн дугуй үйлдвэрлэх патент авсан). 1907 онд Michelin Францаас гадна Италийн [[Турин]] анхны үйлдвэрээ нээсэн. 1934-1976 онуудад Michelin автомашин үйлдвэрлэгч [[Ситроэн|Citroën]]-ийг эзэмшиж байжээ. 1988 онд тус компани Америкийн дугуй үйлдвэрлэгч B.F. Goodrich компанийг худалдаж авч, дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч байр суурийг эзэлсэн байна. Компанийн түүхийн туршид янз бүрийн хэмжээтэй нийт 10 орчим дугуйны компанийг худалдан авч залгиж байжээ. Michelin нь дугуйны салбарт олон шинэлэг зүйлийг анхлан санаачилсан, тухайлбал 1946 онд радиаль дугуйг зохион бүтээсэн гэж үздэг. Өөр нэг гол үйл явдал бол 1992 онд түлш хэмнэхэд тусалсан бага өнхрөх эсэргүүцлийн коэффициенттэй Эрчим хүчний "ногоон дугуй" гэгддэг эрчим хүчний дугуйг нэвтрүүлсэн явдал юм. 1999 оноос 2006 оны 5-р сар хүртэл тус компанийг Эдуар Мишлен удирдаж байжээ. 2006 оны 5-р сарын 26-нд тэрээр Францын баруун эрэг (Бриттани)-д дарвуулт завиар загасчилж байхдаа живж нас барсан. Мишлен гэр бүлийн гишүүн биш Мишель Роллиер дараа нь Гүйцэтгэх захирлын албан тушаалыг хашиж байна. 2020 онд дугуйны зах зээл 153 тэрбум доллараар үнэлэгдсэн бөгөөд Michelin-ийн эзлэх хувь 15% байсан бөгөөд хамгийн ойрын өрсөлдөгчид нь [[Бриджстоун|Bridgestone]] (13.6%) болон [[Goodyear]] (7.5%) нар юм. d8dacrxzfhwfotbvqki9nbxzaapsceg