Улсын Их Хурал

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>860588</id>
      <parentid>855387</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93318" sha1="mboc50d2pvdqafymihik437e2l3rmys" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Дэд дарга нар
| дарга2            =
| нам2             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| дарга_эсвэл3       = 
| дарга3            = 
| нам3             = 
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 280px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо:
*78 суудал тойргоос
*48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан '''[[Их Хуралдай]]''' хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
'''Улсын Дээд, Доод хурал''' байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар '''Их Хурлаар''' 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү '''[[Ардын Их Хурал]]''' хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.&lt;br&gt;Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 он.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|'''Улсын Бага Хурлы'''г]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
'''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]]
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;23&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;63&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;343&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 429
|party3       = 344
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 63
|partycolor2  = Purple
|party1       = 23
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;УИХ(343)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;УИХ(23)
| УБХ(6)&lt;br&gt;УИХ(12)
| УБХ(-)&lt;br&gt;УИХ(51)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
|[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]]
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || Эрдэнийн Түвшинжаргал || 2020 - 2021
|-
| 2. || Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5.
|томилгоо хийгдээгүй байна (2025.10.05-ны байдлаар)
|2025 -
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>mboc50d2pvdqafymihik437e2l3rmys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батцэнгэл сум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4273</id>
    <revision>
      <id>860536</id>
      <parentid>853338</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T13:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37375-27</username>
        <id>105622</id>
      </contributor>
      <origin>860536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9900" sha1="bv6w1ghn81890juacwi86ytm8pyi6l3" xml:space="preserve">{{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}}
{{Unreferenced}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Батцэнгэл сум
| native_name              = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤᠴᠡᠩᠭᠡᠯ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
| native_name_lang         = mn
| settlement_type          = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
| nickname                 = 
| motto                    = 
| image_skyline            = 
| imagesize                = 
| image_caption            = 
| image_flag               = 
| flag_size                = 
| image_seal               = 
| seal_size                = 
| image_shield             = 
| shield_size              = 
| image_blank_emblem       = 
| blank_emblem_size        = 
| image_map                = Архангайн Батцэнгэл.PNG
| mapsize                  = 
| map_caption              = Архангай аймаг дахь Батцэнгэл сум
| image_map1               = 
| mapsize1                 = 150px
| map_caption1             = 
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Монгол}}
| subdivision_type1        = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| subdivision_name1        = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]]
| subdivision_type2        = 
| subdivision_name2        = 6 багтай
| seat_type                = Сумын төв
| seat                     = Жаргалант
| government_type          = 
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| leader_title1            = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1             = 
| established_title        = 
| established_date         = 
| area_magnitude           = 
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           = 
| area_total_km2           = 3536.5
| area_land_km2            = 
| area_water_km2           = 
| area_total_sq_mi         = 
| area_land_sq_mi          = 
| area_water_sq_mi         = 
| area_water_percent       = 
| area_urban_km2           = 
| area_urban_sq_mi         = 
| area_metro_km2           = 
| area_metro_sq_mi         = 
| population_as_of         = 2022
| population_footnotes     = 
| population_note          = өрхийн тоо 1149
| population_total         = {{decrease}} 3,774
| population_density_km2   = 1.1
| population_density_sq_mi = 6 багтай Улаанчулуу, Хөнөг, Дэл, Баян-Уул, Цац, Дайрбор
| population_metro         = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_urban         = 3777
| population_density_urban_km2 = 
| population_density_urban_mi2 = 
| timezone                 = UTC + 8
| utc_offset               = +8
| latd                     = 
| latm                     = 
| lats                     = 
| latNS                    = 
| longd                    = 
| longm                    = 
| longs                    = 
| longEW                   = 
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = 
| elevation_ft             = 
| postal_code_type         = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code              = 
| area_code                = 
| website                  = http://battsengel.ar.gov.mn/
| footnotes                = 
| other_name               = battsengel
}}

'''Батцэнгэл''' — [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]].

== Түүх ==
=== Хошуу үүссэн түүх ===
Манж чин улсын цэрэг Халхын ноёд дайчдын оролцоотойгоор Ойрадын Галдан Бошгот хааны цэргийг 1696 онд дарахад Түмэнхэн сайн ноёны угсааны Тоба тайжийн хөвгүүн Намжил тайж гавьяа байгуулсны учир Энх-Амгалан хаанаас түүнийг тэргүүн зэрэг тайжид өргөмжилж, Түшээт хан аймгийн Ачит гүн Ядамын нутгаас газар таслан шинээр хошуу байгуулж засаг ноёноор соёрхож шагнал үзүүлсэн ажээ. Хожим Түмэнхэн Сайн ноёны удмын ноён Манжийн нэрийн өмнөөс Ойрадын хүчтэй тулалдаж сайн зүтгэснийг үнэлэн түшээт хан аймгийн нутгаас 19 хошууг таслан бүтэн аймаг байгуулж, Халхын 4 дэх Сайн ноён хан аймаг байгуулж, 1725 онд үүсгэсэн түүхтэй. 

== Энд төрсөн алдартнууд ==
* [[Галсанхүүгийн Вандан]] (1888-1935) — Монгол [[Улсын аварга]] цолтой бөх
* [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] (1973-) — Монгол Улсын [[Дархан аварга]] цолтой бөх
* Жамсранжавын Санжаа (1948) Ж.Санжаа нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.
* [[Самбуугийн Цэдэндамба]] (1948-)-Монгол Улсын [[Алдарт уяач]]
* [[Мундэг Гочоо]] (1919)- Монгол Улсын сайн малчин 
* [[Гүржавын Лхагвасүрэн]](1958)- Философийн ухааны доктор профессор
* [[Пүрэвсангаагийн Одонтуяа]](1966)- Анагаах ухааны доктор
* [[Соронзонболдын Батболд]](1958)- Xүүxдийн элч уран бүтээлч, Xүүxдийн xөгжмийн зохиолч, [[Соёлын тэргүүний ажилтан]], Багш
*[[Лхагважавын Батбаяр]] Монгол Улсын аварга малчин
*Лхагвасүрэнгийн Айлтгүйбаатар Монгол улсын хошой аварга малчин
*Төмөр-Очирын Идэрхангай (1983-) - Түүхийн ухааны доктор, дэд профессор
*Шаравын Норовсамбуу (1958)-Монгол улсын 7 удаагийн гавьят тээвэрчин, Хөдөлмөрийн баатар. 

== Баримтын холбоос ==
{{reflist}}[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Жамсранжавын Санжаа (Ж.Санжаа) нь Монгол хэлний авиазүй, авиалбарзүйн чиглэлээр мэргэшсэн хэл шинжлэлийн ухааны доктор, профессор юм. Тэрээр орчин цагийн монгол хэлний авиазүйн суурь судалгааг хийж, “Орчин цагийн монгол хэлний авиан зүй” (1992), “Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй” (2008) зэрэг бүтээлүүд туурвисан нэрт эрдэмтэн, багш юм.] 

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Гол бүтээл, судалгаа:]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 &quot;Орчин цагийн монгол хэлний авиазүй&quot; (УБ., 1992/1993): Монгол хэлний авианы бүтэц, хувирлыг судалсан үндсэн сурах бичгүүдийн нэг.]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 &quot;Монгол хэлний авиазүй ба авиалбарзүй&quot; (Ж.Надмидын хамт, УБ., 2008): Авиа болон авиалбарын тогтолцоог харьцуулан судалсан бүтээл.]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Монгол хэл аялгуунуудын авианы хувирлын түгээмэл зүй тогтлыг судалсан.] 

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 The National Library of Mongolia]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 +2]

[https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392 Тэрээр хэл шинжлэлийн эрдэм шинжилгээний олон бүтээл туурвиж, дараа үеийн судлаачдыг бэлтгэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм.https://journal.num.edu.mn/actamongolica/article/download/5723/4566/10392]{{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}}

[[Ангилал:Батцэнгэл сум| ]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн сум]]
[[Ангилал:Монголын сум]]</text>
      <sha1>bv6w1ghn81890juacwi86ytm8pyi6l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фараон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4528</id>
    <revision>
      <id>860592</id>
      <parentid>838115</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="16t58wab2i0wiaa5uu7nflfdofyr1yy" xml:space="preserve">[[Файл:Khafre statue.jpg|thumb|Хафра. Каир дахь Египетийн мүзэй.]]
'''Фараон'''  ([[Грек хэл|грек]]. Φαραώ / pharaōn)- [[Эртний Египет|Эртний Египетийн]] удирдагч нарын орчин үеийн нэршил. Энэ үг нь анх хааных нь ордныг зааж байсан боловч сүүлд хааныг заахаар болж хувирчээ. Эртний египетчүүд фараоныг [[Хорус бурхан|Хорус бурхны]] биелэл гэж үздэг байв.
[[Ариун Библи|Ариун Библийн]] Эхлэл болон Гэтлэл номоос эртний Египетийн түүхийг тодорхой харж болно. Мөн фараон гэдэг нь нарны хүү гэсэн утгатай.
{{stub}}

[[Ангилал:Фараон| ]]
[[Ангилал:Эртний Египет]]</text>
      <sha1>16t58wab2i0wiaa5uu7nflfdofyr1yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860593</id>
      <parentid>860592</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="q65o9s283ld44hkm8spku7mra9xhmlq" xml:space="preserve">[[Файл:Khafre statue.jpg|thumb|Хафра. Каир дахь Египетийн музей.]]
'''Фараон'''  ([[Грек хэл|грек]]. Φαραώ / pharaōn)- [[Эртний Египет|Эртний Египетийн]] удирдагч нарын орчин үеийн нэршил. Энэ үг нь анх хааных нь ордныг зааж байсан боловч сүүлд хааныг заахаар болж хувирчээ. Эртний египетчүүд фараоныг [[Хорус бурхан|Хорус бурхны]] биелэл гэж үздэг байв.
[[Ариун Библи|Ариун Библийн]] Эхлэл болон Гэтлэл номоос эртний Египетийн түүхийг тодорхой харж болно. Мөн фараон гэдэг нь нарны хүү гэсэн утгатай.
{{stub}}

[[Ангилал:Фараон| ]]
[[Ангилал:Эртний Египет]]</text>
      <sha1>q65o9s283ld44hkm8spku7mra9xhmlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860594</id>
      <parentid>860593</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="954" sha1="257ip9nc8iohjyxaoa7ebs1zmznjhbp" xml:space="preserve">[[Файл:Khafre statue.jpg|thumb|Хафра. Каир дахь Египетийн музей.]]
'''Фараон'''  ([[Грек хэл|грек]]. Φαραώ / pharaōn) - [[Эртний Египет|Эртний Египетийн]] удирдагч нарын орчин үеийн нэршил. Энэ үг нь анх хааных нь ордныг зааж байсан боловч сүүлд хааныг заахаар болж хувирчээ. Эртний египетчүүд фараоныг [[Хорус бурхан|Хорус бурхны]] биелэл гэж үздэг байв.
[[Ариун Библи|Ариун Библийн]] Эхлэл болон Гэтлэл номоос эртний Египетийн түүхийг тодорхой харж болно. Мөн фараон гэдэг нь нарны хүү гэсэн утгатай.
{{stub}}

[[Ангилал:Фараон| ]]
[[Ангилал:Эртний Египет]]</text>
      <sha1>257ip9nc8iohjyxaoa7ebs1zmznjhbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Төрийн сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5511</id>
    <revision>
      <id>860551</id>
      <parentid>801199</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13718" sha1="dkdkw192n9klbhlsb7pdlccus5osfeh" xml:space="preserve">{{Инфобокс сүлд
|name             = Монгол Улсын Төрийн Сүлд
|image            = State emblem of Mongolia.svg
|image_width      = 250
|middle           = 
|middle_width     = 
|middle_caption   = 
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = [[Монгол]]
|year_adopted     = 1992 оны 2 сарын 12
|crest            = 
|torse            = 
|shield           = 
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = 
|orders           = 
|other_elements   = 
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

'''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Төрийн сүлд]]''' нь [[1992 он]]д үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас хойш хэрэглэгдэж эхэлсэн Монгол Улсын бэлгэ тэмдэг юм. Сүлдний эх загварыг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач, яруу найрагч [[Цэвээндоржийн Ойдов]] зохиожээ.&lt;ref&gt;https://www.mnb.mn/i/75495&lt;/ref&gt;

== Утга Учир ==
Төрийн сүлд нь ариун цагаан өнгийн бадам цэцэг суурьтай, төгсгөлгүй үргэлжлэн дэлгэрэх түмэн насан хээгээр хөвөөлсөн, мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугираг хөх дэвсгэртэй байна. Сүлдний төв хэсэгт Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан соёмбо, эрдэнийн хүлгийг хослуулан дүрсэлсэн байна. Сүлдний хүрээний магнайн хэсэгт эрт, эдүгээ, ирээдүй гурван цагийг бэлгэдсэн хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ, доод хэсэгт эх газрыг төлөөлсөн ногоон өнгийн уулан хээ, ашид дэвжихийн өлзий хутаг оршсон хүрдийг тус тус дүрсэлнэ. Хүрдийг хадгаар дээдлэн сүлжсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |title=Archive copy |access-date=2019-04-29 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дүрслэл ==
Төрийн сүлдийг өнгө ялгах буюу ялгахгүйгээр үйлдэж дүрсэлж болно. Төрийн сүлдийг өнгө ялган дүрслэхэд соёмбо, эрдэнийн хүлэг, түмэн насан хээ, хүрд нь алтан шар, тэнгэр нь хөх, уулан хээ нь тодоос шингэрээж гурваар дагнасан ногоон, бадам цэцэг нь алтан шар өнгийн хүрээтэй цагаан, хадаг нь алтан шар утсаар хүрээлсэн цэнхэр, чандмань эрдэнэ нь ногоон, улаан, хөх өнгийг дөрвөөр дагнаж алтан шар өнгийн зураасаар хүрээлсэн байна. Төрийн сүлдний чандмань эрдэнэ, түмэн насан хээ, бадам цэцэг нь элгэн хүрэн дэвсгэр дээр байрлана.&lt;ref&gt;https://legalinfo.mn/mn/detail/496&lt;/ref&gt;

== Төрийн сүлдийг байрлуулах ==
Төрийн сүлдийг дараах зүйлд хэрэглэн байрлуулна

# Монгол Улсын Төрийн тамганд
# Монгол Улсын хилийн багананд
# Улсын Их Хурлын болон Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн санал хураалтын хайрцаг дээр
# Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэцийн хуралдааны болон Төрийн ордны соёмбот танхим, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө, Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн даргын албан тасалгаанд
# иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн Хурлын хуралдааны байранд-хуралдааны хугацаанд;
# бүх шатны шүүхийн шүүх хуралдааны болон иргэдийн төрөлт, гэрлэлтийг бүртгэх танхимд
# бүх шатны Засаг даргын албан тасалгаанд
# Улсын дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын газар, Монгол Улсын яам, Засгийн газрын агентлаг, иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн Хурлын Тэргүүлэгчид, Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа Дипломат болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, Консулын газрын хаягт
# Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл,Үндсэн хуулийн цэц, Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн хурал, бүх шатны Засаг дарга, шүүх, прокурор, монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын газрын хэвлэмэл хуудаст
# галт тэрэгний зүтгүүр, суудлын вагоны хажуу тал

== Хуучин төрийн сүлднүүд ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5px&quot; border=&quot;0&quot;
|+
|-
| [[File:Coat of arms of Mongolia (1911–24).svg|center|150px]]
| '''Богд хаант Монгол улсын сүлд 1911—1924'''
Шашин төрийг хослон баригч Богд хаан Монгол Улсын сүлд ямар байвал зохих тухайд хан, ван, бээс, гүн, засаг, хамба, шанзудба, да лам нарын санал бодлыг сонсож Анхдугаар Богдын зохиосон соёмбын титэм үсгэнд эзэн Чингисийн үеэс шүтэж ирсэн нар, сар, галын дүрсийг зохируулан Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын сүлд бүтээх санал дэвшүүлээд түүнийг хэдэнтээ чуулан сайтар хэлэлцсэн ажээ. Энэ бүхний эцэст Богд хаант Монгол Улсын төрийн хуулиар улсын тамга, туг далбаанд хэрэглэх сүлд тэмдгийг тогтооход соёмбо үсэг нь сүлд болсон бөгөөд энэ тухай “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйн бичиг”-т “Тамгын төвийн үсэг соёмбын Э-бам, зүүн баруун этгээдэд монгол үсэг сийлэх, төрийн далбааны дундад мөн үсгийг хийх тухай” заасан байна. Ийнхүү соёмбо, Э-бам үсэг нь улсын сүлд болсон түүхтэй бөгөөд арга билгийг хослон төр улс, үндэс язгуурын шашнаа ариунаар мандуулах үзэл санааны бэлгэдэл болжээ. Түүнчлэн эл соёмбо, Э-бам үсгийг туг далбаанд болон шүтээн болгон хэрэглэхдээ хүрээ гуу, бадамтай үйлдэх болсон байна.&lt;ref&gt;http://www.parliament.mn/n/efey#gallery-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=107 |title=Archive copy |access-date=2019-04-29 |archive-date=2022-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221080922/http://www.touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=107 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:State emblem of Mongolian People&amp;#039;s Republic 1924-1940.svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1924-1940'''
1924 онд батлагдсан үндсэн хуулинд улсын сүлдний талаар доорх байдлаар тусгажээ:&lt;br&gt;
&quot;Зургаадугаар бүлэг. Улсын тамга ба, сүлд тэмдэг, туг далбаа гурвын тухай&lt;br&gt;
Дөчин долдугаар зүйл: Улсын их хурлаас дараалан засгийн газар, олон явдлын яам, албаны газруудын тамгыг цөм дөрвөлжин бөгөөд нүүрийн дунд дор соёмбо хэмээх эрхэм үсэг, түүний хоёр этгээдэд уул газрын нэр сэлтийг үйлдүүлэн гүйцэтгэвээс зохимой.&lt;br&gt;
Дөчин наймдугаар зүйл: Улсын сүлд тэмдэгт, дээр дурдсан соёмбо үсэг, түүний доорд этгээдэд бадамлянхуа цэцгийн зураг бүхий сүлдэн тэмдэг хэрэглэн явуулваас&lt;br&gt;
Дөчин есдүгээр зүйл: Улсын туг далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд, дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлэвээс зохимой.&quot;&lt;ref&gt;http://www.parliament.mn/n/sfmy&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Coat of Arms of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1940 - 1941).svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1940-1949'''
1940 онд батлагдсан үндсэн хуулинд:&lt;br&gt;
&quot;Зуун тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын сүлд тэмдэг бол дугуй хэлбэртэй, дунд нь Монгол улсын хангай тал, говь нутаг дээр нарны зүг уурга барин давхиж яваа морьтой ард байх ба дугуйн хөвөөгөөр өвс ногооны дээр хонь, үхэр, тэмээ, ямааны толгойг хоёр талд нь зурж, дугуйн дээд талыг дан алхан хээгээр хүрээлж, дунд нь таван хошуу тэмдэг байна. Өвс ногооны доод уулзварт улаан лент дээр /Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс/ гэсэн бичиг байна.&quot; гэж заажээ.&lt;ref&gt;http://www.parliament.mn/n/efey#gallery-4&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Coat of Arms of the People&amp;#039;s Republic of Mongolia (1941 - 1960).svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1949-1960'''
1940 онд батлагдсан үндсэн хуулинд БНМАУ-ын 9-р их хурлын 1949 оны 09-р сарын 12-ны өдрийн тогтоолоор өөрчлөлт, нэмэлт оруулан шинэчлэн найруулж сүлд дээрх улсын нэрийн бичээсийг кирилл үсгээр сольсон байна.&lt;ref&gt;https://www.slideshare.net/batchuluunsamdan/1940-45105347&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:State emblem of the People's republic of Mongolia.svg|center|150px]]
| '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1960-1992'''
1960 онд батлагдсан үндсэн хуулинд:&lt;br&gt;
&quot;Ердүгээр зүйл: БНМАУ-ын төрийн сүлд бол төрийн мөн чанар, улс түмний найрамдлын үзлийг илэрхийлэн, тус орны үндэсний болон эдийн засгийн онцлогийг үзүүлсэн байна. БНМАУ-ын төрийн сүлд нь тарианы түрүүгээр хөвөөлсөн дугуй хэлбэртэй, тарианы ишийг хүрд араагаар холбож, эдгээрийг &quot;БНМАУ&quot; гэсэн үсэг бүхий улаан, цэнхэр өнгийн туузаар ороож зангидсан байна. Сүлдийн төвд БНМАУ-ын хангай, говь, тал хосолсон нутгаар мандах коммунизмын наран өөд хурдалж яваа морь унасан хөдөлмөрчин хүн зурсан байна. Сүлдийн магнайд тариан түрүүний хоёр үзүүрийн хооронд дундаа алтан соёмбо үсэг бүхий таван хошуу байна.&quot; гэж заажээ.&lt;ref&gt;http://www.parliament.mn/n/efey#gallery-5&lt;/ref&gt;
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол улсын төрийн далбаа]]
* [[Монгол улсын төрийн дуулал]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]]
[[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг|сүлд]]
[[Ангилал:Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Монголын төрийн сүлд|!Төрийн сүлд]]</text>
      <sha1>dkdkw192n9klbhlsb7pdlccus5osfeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гол мөрөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5859</id>
    <revision>
      <id>860620</id>
      <parentid>772307</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5602" sha1="318c95076shd4jmwyxbfmqb0xcyr5m7" xml:space="preserve">[[Зураг:Üür River.jpg|thumb|250px|Хөвсгөл аймгийн [[Үүрийн гол|Үүр гол]]]]
[[Зураг:Gool.PNG|left]] '''Гол''' ба '''мөрөн''' нь газрын гадаргуугийн өндөрлөг хэсгээс нам дор газар луу урсах харьцангуй өргөн, байгалийн [[урсгал ус]] юм. Мөрнөөс бага, [[горхи]]ос их урсгал усыг гол гэдэг. Онц цөөн тохиолдолд ямар нэгэн мөрөн болон горхийг гол гэх нь байдаг. Гол мөрөн нь усан солилцооны (эргэлтийн) салшгүй нэг хэсэг болно. Голын ус нь [[хур тунадас]], газрын доорх ус, зарим тохиолдолд мөнх цас, мөсөн голын хайлсан усаар тэжээгдэж байдаг. [[Булаг]], [[нуур]], [[намаг]], уулын ус, горхиноос эх авч гол үүсдэг.
[[Зураг:MariaValeriaBridge.jpg|thumb|250px|[[Дунай мөрөн]] дээгүүрх [[Унгар]], [[Словак]]ийг холбосон [[гүүр]]]]

== Мөрөн ==
[[Зураг:Mueren.PNG|left]] [[Монгол хэл]]энд олон цутгал голтой, арвин урсац бүхий өргөн сав газарт голыг мөрөн гэж нэрлэдэг. Монгол улсад гагц 924 [[километр]] урт [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийг]] мөрөн гэж үздэг.

== Дэлхийн томоохон мөрөн ==
[[Зураг:Nile River and delta from orbit.jpg|thumb|250px|[[Нил мөрөн|Нил мөрний]] садраа 
golianhigh.jpg|thumb|300px|right|Байгалийн усны эргэлт]]
{| border=&quot;0&quot; width=&quot;95
|-
|align=&quot;left&quot;|
|align=&quot;right&quot;|
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;| Тивийг ялгах өнгө
|-
|bgcolor=&quot;#CCCCFF&quot;|[[Африк]]
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|[[Ази]]
|bgcolor=&quot;#FFC0CB&quot;|[[Европ]]
|bgcolor=&quot;#FFD39B&quot;|[[Өмнөд Америк]]
|bgcolor=&quot;#CCFFFF&quot;|[[Хойд Америк]]
|}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!
!Нэр
!Урт (км)
!Сав газрын талбай&lt;br /&gt;(мян. км²)
!Хаана цутгадаг
|-
|bgcolor=&quot;#FFD39B&quot;|1.
|[[Амазон мөрөн|Амазон]]&lt;ref&gt;Укаяли, Апуримак, Хорниллос, Локета, Апачетын хамт&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/889/ Вокруг Света | Журнал | Последняя тайна Амазонки?..]&lt;/ref&gt;
|6992&lt;ref name=&quot;rian&quot;&gt;{{cite web | author=Александр Краснов | datepublished =2008-07-02 | url =http://www.rian.ru/science/20080702/112838471.html  | title =Амазонка закрепила свой статус самой протяженной реки мира | publisher =Лента новостей «РИА Новости» | accessdate = 2009-03-03 }}&lt;/ref&gt;
|6915
|[[Атлантын далай]]
|-
|bgcolor=&quot;#CCCCFF&quot;|2.
|[[Нил мөрөн|Нил]]
|6852&lt;ref name=&quot;rian&quot; /&gt;
|3349
|[[Газар дундын тэнгис]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|3.
|[[Хөх мөрөн]]
|6300
|1800
|[[Дорнод Хятадын тэнгис]]
|-
|bgcolor=&quot;#CCFFFF&quot;|4.
|[[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]]&lt;ref&gt;Миссури, Жефферсоны хамт&lt;/ref&gt;
|6275
|2980
|[[Мексикийн булан]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|5.
|[[Енисей мөрөн|Енисей]]&lt;ref&gt;[[Ангар мөрөн|Ангар]], [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]], [[Идэр гол|Идэрийн]] хамт&lt;/ref&gt; 
|5539&lt;br /&gt;
|2580
|[[Карын тэнгис]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|6.
|[[Хатан гол]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Шар мөрөн)&lt;/small&gt;
|5464
|745
|[[Бохайн тэнгис|Бохайн булан]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|7.
|[[Обь мөрөн|Обь]]&lt;ref&gt;[[Эрчис мөрөн|Эрчисийн]] хамт&lt;/ref&gt;
|5410
|2990
|Карын тэнгис
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|8.
|[[Хар мөрөн|Хар]]&lt;ref&gt;[[Эргүнэ гол|Эргүнэ]], [[Хэрлэн гол|Хэрлэнгийн]] хамт&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(Амар)&lt;/small&gt;
|5052
|1855
|[[Агнуурын тэнгис]], [[Номхон далай]]
|-
|bgcolor=&quot;#CCCCFF&quot;|9.
|[[Конго мөрөн|Конго]]&lt;ref&gt;Луалаба, Лувуа, Луапула, Чамбезийн хамт&lt;/ref&gt;
|4700
|3680
|Атлантын далай
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|10.
|[[Лена мөрөн|Лена]]
|4400
|2490
|[[Лаптевийн тэнгис]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFAA&quot;|11.
|[[Меконг мөрөн|Меконг]]
|4350
|810
|[[Өмнөд Хятадын тэнгис]]
|-
|bgcolor=&quot;#CCFFFF&quot;|12.
|[[Маккензи мөрөн|Маккензи]]&lt;ref&gt;Боолын, Пис, Финлейн хамт&lt;/ref&gt;
|4241
|1790
|[[Бофортын тэнгис]]
|-
|bgcolor=&quot;#CCCCFF&quot;|13.
|[[Нигер мөрөн|Нигер]]
|4200
|2090
|[[Гвинейн булан]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFD39B&quot;|14.
|[[Ла Плата (голын адаг)|Ла Плата]] - [[Парана мөрөн|Парана]]
|3998
|3100
|Атлантын далай
|-
|bgcolor=&quot;#FFC0CB&quot;|15.
|[[Ижил мөрөн|Ижил]] &lt;small&gt;(Волга)&lt;/small&gt;
|3645
|1380
|[[Каспийн тэнгис]]
|}

== Мөн үзэх ==
* [[Горхи]]
* [[Хүрхрээ]]

== Тайлбар ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Гол мөрөн| ]]
[[Ангилал:Урсгал ус]]
[[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]]
[[Ангилал:Биотопын төрөл]]</text>
      <sha1>318c95076shd4jmwyxbfmqb0xcyr5m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>860647</id>
      <parentid>858722</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43356" sha1="nf2px1akpuigpd7rer2em4cbrtndbzy" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=MUIS printing |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>nf2px1akpuigpd7rer2em4cbrtndbzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860648</id>
      <parentid>860647</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43351" sha1="q6cecq3ymumfz3ewi7i6rwu6asa69sl" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар [[Чин улс|Чин улстай]] удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр [[Оросын царьт улс]] болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>q6cecq3ymumfz3ewi7i6rwu6asa69sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860649</id>
      <parentid>860648</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43644" sha1="gvqfc5jcyffym2gkhkue92jqm0ltp9m" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адышагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улс]], [[Оросын царьт улс|Оросын]] эрх мэдлийн түвшинд шилжүүлсэн Ойрад Монголын хаан гэж үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>gvqfc5jcyffym2gkhkue92jqm0ltp9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860651</id>
      <parentid>860649</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44902" sha1="7exke4e7lujy6t1k1nog8s4awn1ybgr" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улс]], [[Оросын царьт улс|Оросын]] эрх мэдлийн түвшинд шилжүүлсэн Ойрад Монголын хаан гэж үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданиг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатрын]] охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>7exke4e7lujy6t1k1nog8s4awn1ybgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860655</id>
      <parentid>860651</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45824" sha1="0zuamawzgdrm91dqzuqiiachpbtw4hd" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улс]], [[Оросын царьт улс|Оросын]] эрх мэдлийн түвшинд шилжүүлсэн Ойрад Монголын хаан гэж үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданиг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}}

Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>0zuamawzgdrm91dqzuqiiachpbtw4hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860656</id>
      <parentid>860655</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45824" sha1="b7lmtlrjwg0zdvdf8402xunzib04gci" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улс]], [[Оросын царьт улс|Оросын]] эрх мэдлийн түвшинд шилжүүлсэн Ойрад Монголын хаан гэж үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}}

Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>b7lmtlrjwg0zdvdf8402xunzib04gci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860657</id>
      <parentid>860656</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45862" sha1="rwpznapd4sfr07o4io2shfn0t0arv8e" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улс]], [[Оросын царьт улс|Оросын]] эрх мэдлийн түвшинд шилжүүлсэн Ойрад Монголын хаан гэж үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}}

Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>rwpznapd4sfr07o4io2shfn0t0arv8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860658</id>
      <parentid>860657</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45836" sha1="ihn6xveqi1hyxd3w0xjq2w9gmgwro8y" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}  

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}}

Тэрээр [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>ihn6xveqi1hyxd3w0xjq2w9gmgwro8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860664</id>
      <parentid>860658</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46466" sha1="rboql0vplg9iegl6lgc5c5760hrgxmc" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}  

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас ===
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>rboql0vplg9iegl6lgc5c5760hrgxmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860665</id>
      <parentid>860664</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46884" sha1="az44gjho7078jxvlu5wxzgcx6gzpgfh" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}  

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас болон шашин ===
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}}

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} 

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>az44gjho7078jxvlu5wxzgcx6gzpgfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860666</id>
      <parentid>860665</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47437" sha1="lhw0bfrkbue0bk77ljvvnboh9fi8qdh" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}  

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас болон шашин ===
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}}

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} 

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжур

Охид: Зунчихай, Бум

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>lhw0bfrkbue0bk77ljvvnboh9fi8qdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860669</id>
      <parentid>860666</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47520" sha1="qz2q90itlt47e164vfym0p3ih8wtdtt" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}  

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас болон шашин ===
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}}

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} 

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} 

Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}}

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>qz2q90itlt47e164vfym0p3ih8wtdtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латин Америк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5934</id>
    <revision>
      <id>860604</id>
      <parentid>748145</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="76y8k66a70mf17ic5mtl4wvfu87zfqf" xml:space="preserve">[[Зураг:Latin America (orthographic projection).svg|right|thumb|Латин Америкийн газрын зураг]]

'''Латин Америк''' ({{langx|es|Latinoamérica}}; {{langx|pt|América Latina}}, {{langx|fr|Amérique latine}}) - [[АНУ]]-аас өмнөд зүгт байх [[Америк]] тивийн [[Испани хэл|испани]], [[Португал хэл|португал]] зэрэг [[Роман хэлний бүлэг|Роман бүлгийн]] хэлээр (эдгээр нь [[латин хэл]]нээс гаралтай) ярилцдаг орнуудыг нэгтгэн хэлдэг нэр юм. Латин Америкт ойролцоогоор 21,069,500 км² (хуурай газрын 14.1%) нутаг дэвсгэр хамаарна. 2021 оны 9-р сарын байдлаар 661 сая (Дэлхийн хүн амын 8,9%) хүн байнга оршин сууж байна. Энэ бүс нутгийн англи хэлтэй орнууд (Ямайка, Барбадос, Бахам, Белиз, Гайана болон бусад) Латин Америк гэсэн ойлголтод хамрагддаггүй.   

XIX зуун дуустал АНУ-д &quot;Испанийн Америк&quot; хэмээх нэр томьёо хэрэглэгдэж байсан.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Латинская Америка |date=2023-04-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0&amp;oldid=129921698 |work=Википедия |access-date=2023-06-17 |language=ru}}&lt;/ref&gt;  

== Латин Америкийн улсууд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe19&quot;
| width=&quot;25%&quot; | '''[[Хойд Америк]]''' || width=&quot;25%&quot; | '''[[Төв Америк]]''' || width=&quot;25%&quot; | '''[[Кариб]]''' || width=&quot;25%&quot; |'''[[Өмнөд Америк]]'''
|-
| {{MEX}} || {{CRI}} || {{DOM}} || {{ARG}}
|-
| {{SPM}}&amp;nbsp;{{FN|1}}&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;{{FN|2}} || {{SLV}} || {{GLP}}&amp;nbsp;{{FN|1}}&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;{{FN|2}} || {{BOL}}
|-
|         || {{GTM}}  || {{HTI}}&amp;nbsp;{{FN|2}} || {{BRA}}
|-
|         || {{HND}}  ||  {{CUB}}  || {{CHL}}
|-
|         || {{NIC}}  ||  {{MTQ}}&amp;nbsp;{{FN|1}}&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;{{FN|2}}  || {{ECU}}
|-
|         || {{PAN}}  ||   {{PRI}}&amp;nbsp;{{FN|1}} || {{GUF}}&amp;nbsp;{{FN|1}}&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;{{FN|2}}
|-
|         ||          ||   {{BLM}}&amp;nbsp;{{FN|1}}&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;{{FN|2}} || {{COL}}
|-
|         ||          ||   {{MAF}}&amp;nbsp;{{FN|1}}&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;{{FN|2}} || {{PRY}}
|-
|         ||          ||     || {{PER}}
|-
|         ||          ||     || {{URY}}
|-
|         ||          ||     || {{VEN}}
|}

{{FNZ|1|Харьяа нутаг дэвсгэр.}}
{{FNZ|2|Хэрвээ франц хэлтэй улсууд ба нутаг дэвсгэрийг хамааруулбал.}}

== Цахим холбоос ==
{{commons|Latin America|Latin America}}
* [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/world/interactives/latinpolitics/index.html The Washington Post Interactive Map of Politics in Latin America]
* [https://web.archive.org/web/20080509144032/http://www.comunidadandina.org/endex.htm Andean Community official webpage]
* [http://www.coha.org Council on Hemispheric Affairs]
* [https://web.archive.org/web/20071224222810/http://lanic.utexas.edu/ Latin American Network Information Center]
* [http://www.lawg.org Latin America Working Group]
* [http://www.wola.org Washington Office on Latin America]
* [http://pdba.georgetown.edu/ Politics in Latin America]
* [http://www.infolatam.com/ Infolatam. Information and analysis of Latin America]

[[Ангилал:Латин Америк| ]]
[[Ангилал:Америкийн бүс нутаг]]
[[Ангилал:Соёлын бүс]]
[[Ангилал:Өмнөд Америк]]
[[Ангилал:Төв Америк]]
[[Ангилал:Хойд Америк]]</text>
      <sha1>76y8k66a70mf17ic5mtl4wvfu87zfqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>7165</id>
    <revision>
      <id>860538</id>
      <parentid>856343</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иш татаагүй материал */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>860538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7954" sha1="rir363ud0h3mpwa65o8cqtu00xuaou9" xml:space="preserve">{{Welcome}}

Таны оруулж буй бичлэгүүд зохиогчийн эрхийг зөрчөөгүй гэж найдаж байна. Та бичлэг оруулж эхлэхээсээ өмнө [[Wikipedia:Тусламж|Тусламж]] хуудастай сайн танилцана уу. Категори хэсэгт өгүүлэл оруулж буй нь зохисгүй юм. Жишээ нь, &lt;nowiki&gt;[[Category:Боолууд]]&lt;/nowiki&gt; биш [[Спартак]], &lt;nowiki&gt;[[Category:Генералууд]]&lt;/nowiki&gt; биш [[Ганнибал]] гэсэн гарчигтай байвал зохино. Категорийг өгүүллийн дотроо оруулж өгвөл автоматаар ангилагддаг. Мөн та [[Европ]] сэдэвт засвар хийхдээ олон хэлний холбоосуудыг устгасан тул буцааж зассан болно. Ойлгомжгүй зүйл байвал чөлөөтэй асуугаарай. Хүндэтгэв, --[[User:Zorigt|Zorigt]] 13:05, 17 Нэгдүгээр сар 2008 (UTC)

{{copyvionote|Category:Генералууд}}
This is just one example. It looks like all of your contributions are copyright violations, so they will all have to be deleted. Wikipedia doesn't accept stolen content. --[[User:Latebird|Latebird]] 15:22, 17 Нэгдүгээр сар 2008 (UTC)

== Хоосон ==

Ийм баахан хоосон өгүүлэл шинээр үүсгэх хэрэг байна уу? --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 09:04, 2 Гуравдугаар сар 2014 (UTC)

== Хүсэлт ==
Онуудыг хооронд нь холбох, зарим нэг ижил агуулгатай хэрнээ өөр өөрөөр нэрлэдэг үгүүдийг холбох гэж эдгээрийг үүсгэсэн юм. Хэрвээ ингэлгүй өөр аргаар холбох боломж байвал зааж тусална уу. Ж: Халхын голын дайн-Халхын голын байлдаан-Халхын голын тулалдаан-Зарлаагүй дайн- гм.

:Redirect-үүд ч яахав. зүгээр [[1246_он]] мэтийн ямар ч агуулгагүй хоосон хуудсуудыг үүсгээд хэрэг байна уу л гэсэн юм. Монгол вики гэж 12000 гаруй хуудастай л гэдэг,  даанч ихэнх нь ийм хоосон юмнууд байгаа нь харамсалтай. Өө бас комент үлдээхдээ &lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt; тэмдэглэгээ тавьбал нэр, цаг гарч ирнэ. --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 11:22, 2 Гуравдугаар сар 2014 (UTC)
::Халхын голын байлдаан өгүүлэл дотор нь '''Халхын голын дайн''', '''Халхын голын байлдаан''', '''Халхын голын тулалдаан''', '''Зарлаагүй дайн''' тус бүрд нь тодруулаад (᠌᠋гурван зартиг тэмдгээр хашиж) зэргээр түүхнээ бичигдсэн гээд эхлүүлж болно. маш олон хуудсанд ашиглагдаад улаанаар харагдаад байгаа нэр биш л бол Redirect хийх нь ашиггүй. Redirect хийхгүйгээр давхар хашилтан &quot;[[ ]]&quot; дотор Халхын голын байлдаан гэж бичээд &quot;|&quot; тэмдэг тавиад Зарлаагүй дайн гээд биччихэж болно. Тухайлбал: [[Халхын голын байлдаан|Зарлаагүй дайн]]. (энэ бүтцийг та мэдэж амжаагүй байна уу, засахаар ород хараарай. Хашилттай бичсэн) Redirect-ийг зөвхөн өгүүллийн гарчиг руу хийнэ, үгүй бол нэгэн төрлийн алдаа буюу дамжсан юм болчихдог. [[Юмжаагийн Цэдэнбалын]] гэж холбоос үүсгэхийн оронд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] гэдгээ давхар хашилтад хийсний араас -ын нөхцөл наалдуулан бичиж болдог. Одоохондоо ямар юм гэхээс нарийн яривал [[Жалханз хутагт]] гэж Содномын Дамдинбазар луу чиглүүлэг хийх зохимжгүй. Бусад дүрийн өгүүлийг хаачихна. Хоосон оны тухайд ядаж нэг үйл явдал, нэг төрсөн хүн, нэг өнгөрсөн хүн гээд биччихвэл зүгээр байна. Жишээ - [[1974 он]], [[1987 он]]ыг хараарай.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 13:03, 2 Гуравдугаар сар 2014 (UTC)

== [[:Файл:Ligden hutagt khaan.jpg]] ==
Hi. Is this considered {{PD-old}} ?. --[[Хэрэглэгч:Rédacteur Tibet|Rédacteur Tibet]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Rédacteur Tibet|talk]]) 14:59, 28 Хоёрдугаар сар 2015 (UTC)

== Picture of Battle of Khovd ==

Hi — I found the image ''Generals_of_Occupaed_Hovd.jpg'' on Mongolian Wikipedia (your upload) very valuable. Could you please upload it to Wikimedia Commons under a free license (e.g. CC BY-SA 4.0)? I’d like to use it on the English Wikipedia article [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Mongolian Revolution of 1911#Battle of Khovd]]&lt;sup&gt;[[:en:Battle of Khovd|[en]]]&lt;/sup&gt;. Thanks! [[Хэрэглэгч:特磨|特磨]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:特磨|яриа]]) 13:59, 17 Аравдугаар сар 2025 (UTC)

== Хүүеээ шинээр хийсэн эсвэл байгаа хуудсанд эх сурвалж эшлэл хийхгүймуу? ==

Ер нь Википедиа хуудсуудыг баталгаажуулахуйц, ач холбогдолтой бөгөөд зүгээр нэг ӨӨРИЙН СУДАЛГАА биш байлгахын тулд НАЙДВАРТАЙ эх сурвалж шаарддаг. Тэгээд би таны оруулсан хувь нэмрүүдийг шалгаж үзэхэд, эшлэл огт байхгүй, яг л эсээ шиг бичсэн мэт. Тиймээс цаашдаа НАЙДВАРТАЙ эх сурвалжуудыг эшлэл болгон нэмж эхлээрэй. Баярлалаа, [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 13:07, 14 Тавдугаар сар 2026 (UTC)

== Иш татаагүй материал ==

[[Файл:Information.svg|alt=Information icon|25x25px]] Сайн байна уу, намайг [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] гэдэг. Та [[Зүүнгарын Хаант Улс]] нийтлэлд контент нэмсэн эсвэл өөрчилсөн болохыг би анзаарсан боловч найдвартай эх сурвалж өгөөгүй байна. Википедиа дээр нийтлэлийн контентыг баталгаажуулах боломжтой байх нь чухал юм. Хэрэв та өөрчлөлтөө ишлэлтэй дахин илгээхийг хүсвэл таны засвар хуудасны түүхэнд архивлагдана. Хэрэв танд асуулт байвал миний [[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|хэлэлцүүлгийн хуудсан]] дээр надад мессеж үлдээж болно. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 14:29, 29 Зургаадугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rir363ud0h3mpwa65o8cqtu00xuaou9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Уильям</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7399</id>
    <revision>
      <id>860672</id>
      <parentid>646051</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Английн I Вильгельм]] to [[I Уильям]]</comment>
      <origin>646051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="957" sha1="ks023ca3yca4gxyq0ipd54k430tfo44" xml:space="preserve">[[Зураг:Bayeux_Tapestry_William.jpg|thumb|right|200px]]
'''Английн I Вильгельм''' ({{lang-en|William I of England}}, 1027/1028 - 1087 оны 9 сарын 9) буюу '''Байлдан дагуулагч Вильгельм''' ({{lang-en|William the Conqueror}}, {{lang-fr|Guillaume le Conquérant}}) нэрээрээ алдаршсан тэрээр 1035 - 1087 онуудад [[Нормандийн херцог]], 1066 оноос [[Английн хаан]] ширээнд суужээ. 
{{stub}}

[[Ангилал:11-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Английн хан]]
[[Ангилал:Английн бутач]]
[[Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Нормандийн херцог]]
[[Ангилал:Англонорманчууд]]
[[Ангилал:Норманчууд]]
[[Ангилал:11-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1087 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ks023ca3yca4gxyq0ipd54k430tfo44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860676</id>
      <parentid>860672</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="945" sha1="2rsmcuxc8ftlmihlvukw3sknkqb3kp4" xml:space="preserve">[[Зураг:Bayeux_Tapestry_William.jpg|thumb|right|200px]]
'''Английн I Уильям''' ({{lang-en|William I of England}}, 1027/1028 - 1087 оны 9 сарын 9) буюу '''Байлдан дагуулагч Уильям''' ({{lang-en|William the Conqueror}}, {{lang-fr|Guillaume le Conquérant}}) нэрээрээ алдаршсан тэрээр 1035 - 1087 онуудад [[Нормандийн херцог]], 1066 оноос [[Английн хаан]] ширээнд суужээ. 
{{stub}}

[[Ангилал:11-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Английн хан]]
[[Ангилал:Английн бутач]]
[[Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Нормандийн херцог]]
[[Ангилал:Англонорманчууд]]
[[Ангилал:Норманчууд]]
[[Ангилал:11-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1087 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>2rsmcuxc8ftlmihlvukw3sknkqb3kp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дундад зууны үеийн алдарт жанжид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10326</id>
    <revision>
      <id>860675</id>
      <parentid>858845</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19891" sha1="p6o4h5bws6re6iwqd6nc34z2b5ea7aw" xml:space="preserve">[[Image:RajaRaviVarma_MaharanaPratap.jpg|Махарана Пратап (Меварын Рана(захирагч))|thumb|200px|right]]
Дундад зууны үед нэр алдар нь цуурайтаж, түүхэнд нэрээ мөнхлүүлсэн жанжин, хаадын бүрэн бус жагсаалт. Нэмэлт мэдээллийг [[Алдарт жанждын жагсаалт]]аас харж болно.
=== Франк ===
*[[Кловис I|Кловис]] (Франкийн анхны [[Христийн шашинт]] хаан)
*[[Чарльз Мартел]] (Франкийн хааны ордны дарга)
*[[Их Карл|Чарльман]] (Чарльз Мартелийн ач хүү, Франкийн хаан бөгөөд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрий]] эзэн хаан. Араб, Хазариудын Европ руу хийсэн аян дайныг зогсоосон цэргийн удирдагч)

=== Хятад ===
[[Image:明太祖画像.jpg|thumb|Мин улсын анхны хаан]]
*[[Юй Фэй]], Өмнөд Сүн улсын жанжин, &quot;Эх орны төлөө эцсээ хүртэл үнэнч байна&quot; хэмээн биендээ шивээс хийлгэснээрээ алдаршсан.
*[[Хан Ши Зон]], Өмнөд [[Сүн улс]]ын жанжин, Ю Фэйтэй хамт Зүрчидийн [[Алтан улс]]ын эсрэг тулалдаж байсан.
*[[Чжу Юань Чжан]], [[Мин улс]]ын анхны хаан, Монголчуудын Юань улсын эсрэг бослогын удирдагч

=== Солонгос ===
*[[Ван Гон]] ([[Курё улс]]ыг үндэслэгч)
*[[Чой Мү Сөн]]
*[[И Жа Чун]]
*[[И Сон Гэ]] ([[Чусон улс]]ыг үндэслэгч)
*[[И Сүн Шин]] (Солонгосын алдарт адмирал, [[Яст мэлхий хөлөг]] хэмээх шинэ байлдааны онгоц бүтээсэн, суу алдарт адмирал)
*[[Квон Юл]] (Солонгосын маршал)
*[[Им Геон Ёп]] (Солонгос жанжин)

=== Византи ===
[[Image:Belisarius_by_Francois-Andre_Vincent.jpg|1776|thumb|Белисариус ардуудад тусалж буй нь.]]
*[[Велисариус]], Византийн эзэнт улс, I Юстиниан хаанд үйлчилж байсан хамгийн алдартай жанжин
*[[Нарсес]], I Юстиниан хааны өөр нэг алдартай жанжин
*[[Мундус]], I Юстиниан хааны өөр нэг алдартай жанжин
*[[Никефорус II Фокас]], Византийн эзэн хаан бөгөөд авъяаслаг жанжин
*[[Басиль II]], Византийн эзэн хаан
*[[Басиль Бойаннес]], Византийн жанжин, [[Итали]]йн катапан
*[[Георг Маниакес]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин
*[[Никефорус Ботаниатес]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин, сүүлдээ хаан ширээнд суусан
*[[Никефорус Бриенниус]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин
*[[Татикиус]], XI зууны үед амьдарч байсан жанжин
*[[Aлексиус Комненус]], Византийн эзэн хаан, жанжин
*[[Иоан Комненус]], Византийн эзэн хаан
*[[Рассел де Байллеул]], Византид үйлчлэгч Норман хөлсний жанжин

===Лалын шашинт жанжид===

*[[Мухаммед]], Исламын зөнч 
*[[Абу Бекр]], Лалын анхны Халиф
*[[Умар]] Ибн Аль Хаттаб, Лалын 2 дахь Халиф
*[[Усман]], Лалын 3 дахь Халиф
*[[Aли Ибн Аби Талиб]], Лалын 4 дахь Халиф
*[[Халид ибн аль Валид]], Аллахын илд, [[Муслим]] цэрэг байсан тэрээр [[Рашидун Халифат]]ын жанжин болсон ба Сассанидын Эзэнт улс, Зүүн Ромын эзэнт улс, тэдгээрийн холбоотнуудын эсрэг 100 гаруй тулаан хийж ганц ч ялагдаагүй алдарт жанжин
*[[Тарик Ибн Зияд]], [[Бербер]] хүн байсан ч Арабын цэргийн жанжин болсон ба Гуадалетийн тулаанд арабуудыг удирдан ялалт байгуулагч
*[[Мухаммед бин Касим]], [[Синдх]] ба [[Пенжаб]]ыг эзлэн түрэмгийлэгч мусульман жанжин)
*Захир- ад-дин [[Бабур]], Их Моголын эзэн хаан
*[[Акбар]], Их Моголын эзэн хаан
*[[Шер Шах Сури]], Умард [[Энэтхэг]]т богинохон хугацаанд оршин тогтсож байсан Сурийн эзэнт улсыг үндэслэгч 
*[[Maлик Амбар]], [[Этиоп]]ын цэрэг, [[Ахмаднагар]]ын султант улсын төрийн зүтгэлтэн
*[[Аль Афдал Шаханшах]], [[Фатими]]йн улсын  тэргүүн түшмэл
*[[Саладин]], 3агалмайтнуудаас Иерусалимыг буцаан авсан султан
*[[Хайр ад Дин]], Барбаросса гэх тэрээр Османы эзэнт улсын адмирал байжээ.
*[[Мехмед II]], 1453 онд Константинополийг эзлэн авсан Османы султан
*[[Мехмед Паша |Соколлу]], Османы цэргийн удирдагч
*[[Доголон Төмөр]], Монгол гаралт байлдан дагуулагч
*[[I Селим]], (1470-1520) &quot;Зоригтой, хэрцгий&quot; гэсэн хочоороо алдаршсан Туркийн султан, байлдан дагуулагч, Чалдираны тулаанд Шах Измайлыг бут ниргэж, Марж Дабикийн тулаанд Мамлюк Султаныг сүйрүүлснээрээ ихэд алдаршсан.
*[[I Баязид]], [[Османы эзэнт гүрэн]]ий султан
*[[Эрхэмсэг Сулейман]], [[Османы эзэнт гүрэн]]ий султан
*[[Алп Арслан]], [[Селжүк түрэгүүд]]ийн хаан
*[[Аль Мансур Ибн Аби Аамир]], [[Андалуси]] жанжин, төрийн зүтгэлтэн
*[[Муса бин Нусайр]], Умаяадын угсааны хаадад үйлчлэгч төрийн зүтгэлтэн
*[[Аль Хажжаж бин Юсуф]], Умаяадын халифт үйлчлэгч, [[Ирак]] дахь Арабуудын захирагч
*[[Абу Муслим]], [[Хурасан]]ы хувьсгалын удирдагч, [[Аббасид]] жанжин
*[[Абдул Рахман Аль Гафики]], Турсийн тулаанд Чарльз Мартелийн эсрэг Андалусын мусульмануудыг удирдан тулалдсан.
*[[III Абду Ар Рахман]], Кордобын халиф бөгөөд эмир. [[Испани]] дахь Уммаяадын улсын хамгийн алдартай хунтайж

=== Норман===
* [[I Уильям|Английн хаан I Уильям]] (Байлдан дагуулагч Уильям)
*[[Селбигийн Роберт]] (Сицилид үйлчлэгч Англо-Норман жанжин)
*[[Роберт Гуйскард]] ([[Норман]]ы байлдан дагуудагч, [[Наполь]], Сицилийг түрэмгийлэгч)

=== Загалмайтны аян дайн ===
[[Image:Friedrich-barbarossa-und-soehne-welfenchronik_1-1000x1540.jpg|Фредерик Барбаросса дунд нь|thumb|200px|right]]
*[[Боуиллоны Годфрей]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг
*[[Иерусалимын I Болдуйн]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг
*[[Антиохын I Бохемонд]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг
*[[Танкред]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг
*[[Тулузын IV Рэймонд]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг
*[[Блойзын Стефен]], Анхны загалмайтны аян дайны удирдагчдын нэг
*[[Паейны Хюго]], [[Христийн хөлөг баатрууд]]ыг үндэслэгч
*[[I Фридрих Барбаросс|Фредерик Барбаросса]], Ариун Ромын эзэнт улсын хаан, загалмайтны аян дайнд оролцогч
*[[Триполигийн III Рэймонд]], Загалмайтны жанжин
*[[Шатиллоны Рэйнолд]], Загалмайтан жанжин
*[[Жерард де Ридефорт]], Христийн хөлөг баатруудын их ноён
*[[Сирийн Жоберт]], [[Мөргөлч рыцариуд]]ын их ноён
*[[Рожер де Моулинс]], Мөргөлч рыцариудын их ноён
*[[I Ричард]], Английн хаан, Арслан зүрхт Ричард хэмээгч тэрээр Загалмайтны 3 дахь аянд оролцсон
*[[II Фредерик, Ариун Ромын эзэнт улсын хаан]], 5 болон 6 дахь загалмайтны аян дайныг удирдагч
*[[IX Луи|Францын IX Луи]], (7 болон 8 дахь  загалмайтны аян дайныг удирдагч)

===Япон===
[[Image:Tokugawa Ieyasu2.JPG|Шогун Токугава Иэясү|thumb|150px|right]]
*[[Минамото но Ёшицүнэ]], Тайра овгийг буулган авсан жанжин
*[[Ода Нобүнага]], (1534-1582) [[Сэнгокү үе]]ийн хүчирхэг феодал /[[даймёо]]/
*[[Тоётоми Хидэёши]], Ода Нобүнагагийн үхлийн дараа бүх Японыг хянаж чадсан хүн
*[[Токүгава Иэясү]], Бүх [[Япон]]ыг нэгэн туган доор нэгтгэсэн даймёо ба шоогүний эринг эхлүүлэгч бөгөөд түүний удам 250 жилийн турш Японыг захирсан
*[[Такэда Шингэн]], Сэнгокү үеийн япон даймёо, Түүний улс төр, цэргийн бодлогыг “Салхи шиг хурдан, ой шиг чимээгүй, гал шиг догшин, уул шиг гуйвшгүй” хэмээн хүндэтгэдэг.
*[[Санада Юкимүра]], Сэнгокү үеийн жанжин, Такэда Шингэний зарц. 100 жилд ганц тохиолдох хүн хэмээн түүхэнд магтан дурссан байдаг.
*[[Миямото Мүсаши]], Алдартай илдчин

===Монгол===
*[[Чингис хаан]] ([[Их Монгол Улс]]ын хаан, Тэмүүжин)
*[[Өгэдэй хаан]] (Их Монгол Улсын хоёр дахь хаан)
*[[Мухулай]] (Их Монгол Улсын жанжин. Сартуулын дайны үед өмнөд фронтыг хариуцаж, цөөн цэргээр асар олон хүн бүхий Алтан улсын газар нутгийг байлдан дагуулсан).
*[[Сүбээдэй]] баатар (Чингис хааны багын найз, алдарт их жанжин, Зүчи ханы хүү Бат хантай Европ дахиныг байлдан дагуулсан) 
*[[Зэв|Зэв ноён]] ([[Төв Ази]], [[Кипчак]]ыг морин туурайгаар талхлан өнгөрсөн суу алдарт жанжин)
*[[Бат хаан]] ([[Алтан Орд]]ны анхны хаан, зүүн болон төв Европыг байлдан дагуулагч)
*Бэрх (Алтан ордны исламын шашинт хан, Ил хаадын улстай хийсэн дайныг гаргасан. Зүүн Европ руу халдсан)
*[[Хүлэгү]] ([[Ил Хаант Улс]]ын хаан. Ирак, баруун Иран, Сирийг байлдан дагуулагч) 
*[[Бурундай]] (Алтан ордны жанжин, Бэрхийн зарлигаар Европ руу цөмөрсөн) 
*[[Ногай]] (Алтан ордны төр баригч, жанжин. Византи, Серб, Болгар, Унгар, Литваг байлдан дагуулагч) 
*[[Хубилай хаан]] (Монголын [[Юан улс]]ыг байгуулагч, Хятадыг бүрэн эзлэгч)
*[[Мамай]] (Алтан ордны төр баригч, жанжин) 
*[[Тохтамыш]] (Алтан ордны хаан)
*[[Урианхайдай]] (Өмнөд Хятад, Вьетнамыг байлдан дагуулсан Монгол жанжин)
*[[Ачу]] буюу Ажу (Сүн улсын эсрэг аян дайны жанжин, Сяньян цайзын урт удаан бүслэлтийг ерөнхийд нь удирдаж амжилттай дуусгасан) 
*[[Баян жанжин]] (Өмнөд Сүн улсыг эзлэх эзэн хааны армийн ерөнхий командлагч)
*[[Доголон Төмөр]] (Дундад азийн байлдан дагуулагч. мамлюкийн Египет, Византи гүрэн, Османы түркүүд, [[Алтан Орд]], төв Ази, Перс бүгд түүний мэдэлд орж байсан) 
*[[Газан]] хаан (Хүлэгүгээс хойш Сирийг түр эзэлж, мамлюкуудийг анх удаа ялсан томоохон ялалтыг Монголчуудад авчирсан).
*[[Чормаган жанжин]] (Өгэдэй хааны гарамгай жанжин кавказыг эзэгнэгч)

===Вьетнам===
*[[Чан Хынг Дао|Тран Хун Дао]] ([[Вьетнам]]ын их жанжин, монголчуудын 2 удаагийн довтолгооныг няцааж чадсан)
*[[Ле Лой]] (Ле улсыг үндэслэгч, дундад зууны Вьетнамын хамгийн алдартай хаан, жанжин)

=== Орос ===
[[Image:Alexander_Newski.jpg|Невийн Александр|thumb|150px|right]]
*[[Донын Дмитрий]] (1350-1389), (Москвагийн их ван, Владимирын ван, Оросын нэрт цэргийн жанжин)
*[[Святослав Игоревич|Игорь ван]] (942-972), (Эртний Оросын цэргийн жанжин, Киевийн их ван)
* [[Галицын Даниил]] (1201-1264). (Эртний Оросын цэргийн жанжин. Волынь-Галицын их ван, Калка голын тулаанд Монголчуудтай тулалдсан Оросын вангуудын нэг)
*[[Невийн Александр]] (Новгород, Владимирын их ван, Оросын гэгээнтэн, үндэсний баатар. Нева мөрний мөсөн дээр Европын загалмайтнуудыг бут цохисноороо Бат хаанд сайшаагдаж байсан)
*[[Владимир Мономах]] (1053-1125). (Мэргэн Ярославын ач хүү, Всеволод Ярославичийн хүү, Византийн Константин Мономах хааны зээ хүү, Эртний Оросын цэргийн жанжин, төрийн зүтгэлтэн)
*[[III Иван]] (Их Иван. Алтан Ордны 250 жилийн дарлалыг авч хаягч)
*[[IV Иван]] (Догшин Иван хаан, Анхны Царь. Астрахань болон Казаний татаруудыг эзэлсэн. Хойд, зүүн Европт Оросын вант улсын давамгайлах байдлыг өндөрт өргөгч. Романовын удмыг үндэслэгч)
*[[Царь Николай]]

=== Англи===
*[[I Эдвард]] (Шотландууд түүнийг алх хэмээн хочилдог байжээ)
*[[III Эдвард]] (Зуун жилийн дайны үеийн Английн хаан)
*[[Оливер Кромвелл]] (Английн цэрэг, улс төрийн томоохон зүтгэлтэн)

=== Шотланд ===
*[[Виллиам Уоллес]] ([[Шотланд]]ын домогт баатар, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч) 
*[[Роберт Брюс]] (Шотландын хаан, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч)

===Франц===
*[[Жанна д’Арк]], [[Франц]]ын үндэсний баатар, Католик сүмийн нэг шүтээн гэгээнтэн

=== Испани ===
[[Image:Spain_Burgos_statue_the_Cid.jpg|Эль Сидийн хөшөө. Бургос, Испани|thumb|150px|right]]
*[[Эль Сид]] (Испанийн алдарт хөлөг баатар, мавруудтай хийсэн урт удаан дайны домог) 
*[[Гонзало Фернандез де Кордоба]] (Испанийн жанжин)
*[[Австрийн Дон Жон]] (Испанийн адмирал)

===Бусад===
*[[Соронзон Гомбо]] (Төвөдийн дайнч хаан)
*[[Теодорик|Их Теодорик]] (Oстроготын хаан бөгөөд Италийг захирагч)
*[[Топилтзин Че Акатл Куэтзалкоатл]] (Тольтекийн удирдагч, байлдан дагуулагч)
*[[Махарана Пратап]] ([[Мевар]]ын Рана)
*[[Антиохын Георг]] ([[Сицили]]йн Адмирал)
*[[III Ян Собиески]] ([[Польш]]ийн хаан)
*[[Вольтер Фон Плеттенберг]] ([[Ливоны нийгэмлэг]]ийн ноён)
*[[Салзагийн Эрнан]] ([[Тевтоны хөлөг баатрууд]]ын ноён)
*[[Рожер де Фло]] ([[Каталан]]ы удирдагч)
*[[Владислав Ягелло|II Владислав Ягелло]] (Польш болон Литвын их гүнлэгийн хаан, Тевтонуудыг 1410 онд бут ниргэж чадсан)
*[[Скандерберг]] ([[Албани]]йн хун тайж, 1443-1468 онд [[Османы Эзэнт Улс|Османы эзэнт улсын]] [[Европ]] руу хийсэн довтолгоог зогсоосон)
*[[Их Стефан]] ([[Молдав]]ын хаан)
*[[Ян Жижка]] ([[Бохеми]]йн [[Гусситын дайн]]ы үе дэх [[Taборит]]уудын армийн удирдагч)
*[[Жон Хуняди]] (Влак-Унгарын жанжин, [[Унгар]]ын амбан)
*[[Николас Зрински]] (Зриный, Хорват-Унгарын нэгдсэн цэргийн удирдагч)
*[[Лапу Лапу]] (Филиппиний Мактан арлын уугуул оршин суугчдын удирдагч)
*[[Милош Обилич]] (Косовогийн тулаанд Туркийн султан [[I Мурад]]ыг устгаж чадсан [[Серби]]йн хөлөг баатар)

[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний удирдагчдын жагсаалт]]
[[Ангилал:Хүмүүсийн жагсаалт]]</text>
      <sha1>p6o4h5bws6re6iwqd6nc34z2b5ea7aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаравын Батсуурь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11303</id>
    <revision>
      <id>860610</id>
      <parentid>842888</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10101" sha1="2bk9c3m4f5lsf864mh21y3afhff6p4x" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс Бөх
| name             = Шаравын Батсуурь
| image            = Ш.Батсуурь хөшөө Жаргалан.gif
| caption          = Жаргалан дахь аваргын хөшөө
| birth_date       = 1922 он
| birth_place      = Үйзэн гүний хошуу, Засагт хан аймаг (одоогийн [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Говь-Алтай аймаг]])
| death_date       = {{death date and age|1986|1922}}
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = &lt;!-- X cm, X m, or X ft Y in (automatic conversion) plus optional year and reference --&gt;
| weight           = &lt;!-- X kg, X lb, or X st Y lb (automatic conversion) plus optional year and reference --&gt;
| spouse           = Д. Ишгэн
| life_partner     = 
| children         = Б. Нарантуяа, Б. Батсайхан
| wrestling_title  = [[Дархан аварга]]
| title1           = Дархан аварга
| title_year1      = 1963
| title2           = Даян аварга
| title_year2      = 1957
| title3           = Улсын аварга
| title_year3      = 1948
| title4           = Улсын арслан
| title_year4      = 1948
| түрүүлсэн        = 2
| үзүүрлэсэн       = 3
| шөвгөрсөн        = 16
}}

'''Шаравын Батсуурь''' (1922-1986) нь Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], [[Бөөрөнцөг түлхэлт|бөөрөнцөг түлхэлтийн]] улсын аварга юм. 

Тэрээр Засагт хан аймгийн Үйзэн гүний хошуу, одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Жаргалан сум|Жаргалан]] сумын нутаг Хасагт хайрхны ар, Жаргалан уулын өвөрт 1922 оны хар нохой жил төрсөн. Түүний өвөг эцэг Равсал, Равсалын аав Хийдэв заан нутаг усандаа алдартай их бяртай хүн байсан. 

17 настайдаа нутгийнхаа Цахирын овооны наадамд түрүүлснээр бөхийн гараагаа эхэлсэн бол 1947 онд 25 насандаа Улсын баяр наадамд түрүүлж [[улсын арслан]] цол хүртэж, дараа жил нь амжилтаа давтан [[улсын аварга]] цол хүртсэн байдаг. Төрийн наадамд гуч гаран жил амжилттай барилдахдаа Үндэсний баяр наадамд 2 түрүүлж, 3 үзүүрлэж, 16 удаа шөвгөрч, 1963 онд Үндэсний бөхийн [[дархан аварга]] цол хүртсэн. 

Ш.Батсуурь нь үндэсний бөхөөс гадна Монголд орчин үеийн спортын төрөл зүйл үүсэж хөгжихөд хувь нэмрээ оруулж, [[Бөөрөнцөг түлхэлт|бөөрөнцөг түлхэлтийн]] улсын аварга байсан бөгөөд 1950, 1951 онуудад улсын дээд амжилтыг тогоож байв.

Ш. Батсуурь 1942 онд [[Байтаг Богд уул|Байтаг Богдын]] Хөх толгойн отрядад анх хилчин байлдагч болж хожим нь ардын армийн 065-р анги, 089-р анги, “Алдар” нийгэмлэг, 016-р нэгтгэлд офицероор ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. 

== Гэр бүл ==
Гэргий Д.Ишгэн, охин Б.Нарантуяа, хүү Б.Батсайхан 

==Амжилт==
*[[1947 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1947 онд]] Улсын баяр наадамд 9 даван түрүүлж шууд '''өсөх идэр''' чимэгтэй '''Улсын арслан''' цол
*[[1948 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1948 онд]] Улсын баяр наадамд 9 даван түрүүлж '''идэр залуу''' чимэгтэй '''Улсын аварга''' цол
*[[1949 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1949 оны]] Улсын баяр наадамд 8 даван үзүүрлэсэн
*[[1951 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1951 оны]] Улсын баяр наадамд 8 давж '''бат хүчит''' чимэг
*[[1952 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1952 онд]] Улсын баяр наадамд 6 давж '''үнэн хүчит''' чимэг
*[[1953 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1953 онд]] Улсын баяр наадамд 8 даван үзүүрлэж '''бадрангуй хүчит''' чимэг
*[[1954 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1954 онд]] Улсын баяр наадамд 7 давж '''гарамгай хүчит''' чимэг
*[[1957 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1957 онд]] Улсын баяр наадамд 8 даван үзүүрлэж '''Улсын Даян аварга''' цол
*[[1958 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1958 онд]] Улсын баяр наадамд 5 давж '''улам нэмэх''' чимэг
*[[1959 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1959 онд]] Улсын баяр наадамд 5 давж '''харилтгүй хүчит''' чимэг
*[[1961 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1961 онд]] Улсын баяр наадамд 6 давж '''агуу хүчит''' чимэг
*[[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962 онд]] Улсын баяр наадамд 6 давж '''олныг баясуулагч''' чимэг
*[[1963 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1963 онд]] Улсын баяр наадамд 6 давж '''Улсын Дархан аварга''' цол
*[[1964 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1964 онд]] Улсын баяр наадамд 6 давж '''даяар дуурсах''' чимэг
*[[1965 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1965 онд]] Улсын баяр наадамд 4 давж
*[[1966 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1966 оны]] Улсын баяр наадамд 5 давж '''бууршгүй хүчит''' чимэг
*1967 оноос хойш Улсын баяр наадамд зүүн, барууны магнайг тэргүүлэн хэдэн удаа зодоглохдоо тус бүр 4, 3 давж, хэд хэдэн шилдэг залуу начин төрүүлсэн.

== Цол ==
&lt;blockquote&gt;Баруун талын засуул сонсоорой!

Бөх амлая!

Бүрэн Эрхт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын

Ардын Хувьсгалын яруу алдарт их ойн

Баяр наадмын бөхийн барилдааны

Зүүн талын Тэргүүн магнай

Говь Алтай аймгийн Жаргалан сумын харьяат,

Улсын Далай даян, даяар дуурсах дархан аварга Батсуурь аа!

Түгээмэл жавхланг бүрдүүлсэн идэр залуу

Түмэн олны дотроос шалгарсан гарамгай хүчит

Монгол даяар алдартай харилтгүй хүчит

Хамаг олноо баясуулсан аугаа хүчит

Харьшгүй зоригт, хурц гарамгай

Баатар зоригт, бадрангуй хүчит

Өсөн нэмэх, өрнөн дэлгэрэх

Улам улам сайжрах уран мэхт

Олон түмний дундаас онцлон шалгарсан

Бүхний тэргүүн бөхийн манлай

Далай даян, даяар дуурсах дархан аварга Батсуурь аа!&lt;/blockquote&gt;

==Ш.Батсуурьд зориулсан уран бүтээл, музей==

====== Дүү, шүлэг ======
[[Файл:Batsuuri Sharav book.jpg|thumb|&quot;Хамаг Монголын Дархан аврага, Хасагт Жаргалангийн унаган хүү&quot; ном]]
*&quot;Батсуурь аваргад өргөх шүлэг&quot;, Тоомойн Очирхүү, 1994.03.27
*&quot;Батсуурь аварга&quot; дуу, МУСГЗ П.Даваасамбуу, МУГЖ [[Гончигийн Тэрбиш|Г.Тэрбиш]], 1997.05.17
*&quot;Бат суурьт Батсуурь аварга&quot; шүлэг, МУСГЗ Ц.Чимэддорж, 2005.05.01
*&quot;Аугаа хүчит аварга&quot; шүлэг, МЗХ Р.Лхамрагчаа, 2019.07.07

===== Ном =====
* &quot;Хамаг Монголын Дархан аварга, Хасагт Жаргалангийн унаган хүү&quot;, Б.Нарантуяа, 2022

===== Хөшөө =====
* МУСГЗ Р.Чулууны бүтээсэн хөшөө, Говь Алтай аймгийн Алтай хот
* Батсуурь аваргын төрөлх нутаг, Говь Алтай аймгийн Жаргалан сум дахь дэвж буй хөшөөг аваргын 90 насны ойд зориулан 2012 онд нутгийн ард иргэдийн хүчээр босгосон байдаг.

===== Музей =====
Батсуурь аваргын гэр музей нь түүний төрсөн нутаг, [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Жаргалан сум|Жаргалан]] суманд байрладаг. 

{{Үндэсний бөхийн аварга}}
{{DEFAULTSORT:Батсуурь, Шаравын}}
[[Ангилал:Дархан аварга]]
[[Ангилал:Жаргаланы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1922 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>2bk9c3m4f5lsf864mh21y3afhff6p4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дугарбаатарын Лхагва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12495</id>
    <revision>
      <id>860539</id>
      <parentid>644140</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yuriymoskalyov</username>
        <id>105623</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>860539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="mtzeufsnv1nuazwjuf5gcxknq74vd6j" xml:space="preserve">{{Инфобокс боксчин
|нэр             = Дугарбаатарын Лхагваа
|зураг           = 
|зураг_хэмжээ    = 
|жинхэнэ_нэр     = Дугарбаатарын Лхагваа
|хоч             =
|жин             = [[Супер хөнгөн жин]]
|өндөр           = 
|хүрэх_зай     = 
|иргэншил        = {{MGL}}
|төрсөн_огноо    = 1972 оны 3 сарын 10
|төрсөн_газар    = [[Улаанбаатар]]
|нас_барсан_огноо= 
|нас_барсан_газар= 
|стиль           = [[Зөв өрөлт|Зөв]]
|нийт            = 26
|ялалт           = 21
|ялагдал         = 4
|тэнцээ          = 1
|тоглоогүй       = 0
|нокаут          = 18
}}

'''Дугарбаатарын Лхагваа''' [[XX зууны манлай]] тамирчин.

([[1972]] оны [[3 сарын 10]]) нь [[Монгол улс]]аас төрсөн [[мэргэжлийн бокс]]ын анхны дэлхийн аварга бөгөөд WBA холбооны 2 жингийн дэлхийн аварга болсон Монголын анхны тамирчин юм. Монгол улсын гавъяат тамирчин цолтой. Тэрээр WBA (Дэлхийн Боксын Холбоо)-ний хөнгөн жин, супер хөнгөн жингүүдэд дэлхийн аварга цолыг хүртэж байв. Мэргэжлийн боксын рингэнд 26 тоглосноос 21 ялж (үүнээс 18 нь хүнд цохилтоор), 1 тэнцэл, 4 ялагдалтай.

== Гадаад холбоос ==
* {{boxrec|id=006622}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=WBA супер хөнгөн жингийн дэлхийн аварга
|өмнө=[[Хатакэяма Таканори]]
|дараа=[[Жон Квон-Бэк]]
|он=[[1999]] оны [[6 сарын 27]] - 1999 оны [[10 сарын 3]]1}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=WBA хөнгөн жингийн дэлхийн аварга
|өмнө=[[Леонард Дорин]]&lt;br/&gt;Эзгүй болоод байсан цол
|дараа=[[Хуан Диаз]]
|он=[[2004]] оны [[4 сарын 10]] - 2004 оны [[7 сарын 17]]}}
{{end}}

{{DEFAULTSORT:Лхагваа, Дугарбаатарын}}
[[Ангилал:Монголын боксчин]]
[[Ангилал:Боксын дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1972 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>mtzeufsnv1nuazwjuf5gcxknq74vd6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860603</id>
      <parentid>860539</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yuriymoskalyov</username>
        <id>105623</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>860603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2752" sha1="cw41n2h7nkx959s0f36pzzkoo59prxb" xml:space="preserve">{{Инфобокс боксчин
|нэр             = Дугарбаатарын Лхагваа
|зураг           = 
|зураг_хэмжээ    = 
|жинхэнэ_нэр     = Дугарбаатарын Лхагваа
|хоч             =
|жин             = [[Супер хөнгөн жин]]
|өндөр           = 
|хүрэх_зай     = 
|иргэншил        = {{MGL}}
|төрсөн_огноо    = 1972 оны 3 сарын 10
|төрсөн_газар    = [[Улаанбаатар]]
|нас_барсан_огноо= 
|нас_барсан_газар= 
|стиль           = [[Солгой өрөлт|Солгой]]
|нийт            = 26
|ялалт           = 21
|ялагдал         = 4
|тэнцээ          = 1
|тоглоогүй       = 0
|нокаут          = 18
}}

'''Дугарбаатарын Лхагваа''' [[XX зууны манлай]] тамирчин.

([[1972]] оны [[3 сарын 10]]) нь [[Монгол улс]]аас төрсөн [[мэргэжлийн бокс]]ын анхны дэлхийн аварга бөгөөд WBA холбооны 2 жингийн дэлхийн аварга болсон Монголын анхны тамирчин юм. Монгол улсын гавъяат тамирчин цолтой. Тэрээр WBA (Дэлхийн Боксын Холбоо)-ний хөнгөн жин, супер хөнгөн жингүүдэд дэлхийн аварга цолыг хүртэж байв. Мэргэжлийн боксын рингэнд 26 тоглосноос 21 ялж (үүнээс 18 нь хүнд цохилтоор), 1 тэнцэл, 4 ялагдалтай.

== Гадаад холбоос ==
* {{boxrec|id=006622}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=WBA супер хөнгөн жингийн дэлхийн аварга
|өмнө=[[Хатакэяма Таканори]]
|дараа=[[Жон Квон-Бэк]]
|он=[[1999]] оны [[6 сарын 27]] - 1999 оны [[10 сарын 3]]1}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=WBA хөнгөн жингийн дэлхийн аварга
|өмнө=[[Леонард Дорин]]&lt;br/&gt;Эзгүй болоод байсан цол
|дараа=[[Хуан Диаз]]
|он=[[2004]] оны [[4 сарын 10]] - 2004 оны [[7 сарын 17]]}}
{{end}}

{{DEFAULTSORT:Лхагваа, Дугарбаатарын}}
[[Ангилал:Монголын боксчин]]
[[Ангилал:Боксын дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1972 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cw41n2h7nkx959s0f36pzzkoo59prxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эсэн тайш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12771</id>
    <revision>
      <id>860521</id>
      <parentid>860262</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4764" sha1="6gjxhq3svsi4bhm2c883qpqm9s08scc" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]&lt;ref name=Esen&gt;{{cite journal |last1=Хэнри |first1=Серруйс |title=Notes on a Few Mongolian Rulers of the 15th Century |journal=Journal of the American Oriental Society |date=1956 |volume=76 |issue=2 |pages=82–90 |doi=10.2307/595075 |jstor=595075 |url=https://www.jstor.org/stable/595075 |quote=sent by Esen-tayisi with a document wherein he called himself Great Qayan T'ien-sheng of the. Great Yuan.s The document was dated the first.|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12&lt;ref&gt; {{Cite book|author=[[Жан Тиню]]|editor=|title=《明史·卷十一·本紀第十一·景帝》|location=|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh| quote=甲午，也先自立為可汗。}}&lt;/ref&gt;–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)&lt;ref name=Wala&gt;{{Cite book|author1=[[張廷玉]]|editor=|title=《明史‧卷三百二十八‧列傳第二百十六‧外國九‧瓦剌》|location=|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=明年冬，也先自立為可汗，以其次子為太師，來朝，書稱大元田盛大可汗，末曰添元元年。田盛，猶言'''天聖'''也。報書稱曰瓦剌可汗。}}&lt;/ref&gt;
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)&lt;ref name=Wala&gt;&lt;/ref&gt;
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1454|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Эсэн тайш''' ({{mongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}}) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд байсан [[Ойрад]]ын  [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. Тэрбээр XV зууны дундуур Алтан ургийг алан хядах замаар төрийн эргэлт хийж, Монгол, Ойрадыг нэгтгэн төрийн эрхийг гартаа авч, 1452 оны хар бичин жилд бүх Монголын хаан хэмээн өөрийгөө зарлажээ. Гэвч хууль бус түүнийг Монголын хаан гэж хэн ч зөвшөөрөөгүй юм. Мин улстай хамгийн чадварлаг тэмцсэн ([[Тумугийн тулалдаан]]) их жанжин гэгддэг. [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] удамтай биш учир язгууртнууд түүнийг удалгүй түлхэн унагажээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
тэмдэглэжээ. 

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6gjxhq3svsi4bhm2c883qpqm9s08scc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860522</id>
      <parentid>860521</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4764" sha1="9pd2rpsmv4ibh3a7hfsalfqs853va6c" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]&lt;ref name=Esen&gt;{{cite journal |last1=Хэнри |first1=Серруйс |title=Notes on a Few Mongolian Rulers of the 15th Century |journal=Journal of the American Oriental Society |date=1956 |volume=76 |issue=2 |pages=82–90 |doi=10.2307/595075 |jstor=595075 |url=https://www.jstor.org/stable/595075 |quote=sent by Esen-tayisi with a document wherein he called himself Great Qayan T'ien-sheng of the. Great Yuan.s The document was dated the first.|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12&lt;ref&gt; {{Cite book|author=[[Жан Тиню]]|editor=|title=《明史·卷十一·本紀第十一·景帝》|location=|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh| quote=甲午，也先自立為可汗。}}&lt;/ref&gt;–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)&lt;ref name=Wala&gt;{{Cite book|author1=[[張廷玉]]|editor=|title=《明史‧卷三百二十八‧列傳第二百十六‧外國九‧瓦剌》|location=|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=明年冬，也先自立為可汗，以其次子為太師，來朝，書稱大元田盛大可汗，末曰添元元年。田盛，猶言'''天聖'''也。報書稱曰瓦剌可汗。}}&lt;/ref&gt;
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)&lt;ref name=Wala&gt;&lt;/ref&gt;
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Эсэн тайш''' ({{mongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}}) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд байсан [[Ойрад]]ын  [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. Тэрбээр XV зууны дундуур Алтан ургийг алан хядах замаар төрийн эргэлт хийж, Монгол, Ойрадыг нэгтгэн төрийн эрхийг гартаа авч, 1452 оны хар бичин жилд бүх Монголын хаан хэмээн өөрийгөө зарлажээ. Гэвч хууль бус түүнийг Монголын хаан гэж хэн ч зөвшөөрөөгүй юм. Мин улстай хамгийн чадварлаг тэмцсэн ([[Тумугийн тулалдаан]]) их жанжин гэгддэг. [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] удамтай биш учир язгууртнууд түүнийг удалгүй түлхэн унагажээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
тэмдэглэжээ. 

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>9pd2rpsmv4ibh3a7hfsalfqs853va6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860523</id>
      <parentid>860522</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3632" sha1="t8yez7gusvi3w9136n46q56odhdmcqz" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Эсэн тайш''' ({{mongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}}) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд байсан [[Ойрад]]ын  [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. Тэрбээр XV зууны дундуур Алтан ургийг алан хядах замаар төрийн эргэлт хийж, Монгол, Ойрадыг нэгтгэн төрийн эрхийг гартаа авч, 1452 оны хар бичин жилд бүх Монголын хаан хэмээн өөрийгөө зарлажээ. Гэвч хууль бус түүнийг Монголын хаан гэж хэн ч зөвшөөрөөгүй юм. Мин улстай хамгийн чадварлаг тэмцсэн ([[Тумугийн тулалдаан]]) их жанжин гэгддэг. [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] удамтай биш учир язгууртнууд түүнийг удалгүй түлхэн унагажээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
тэмдэглэжээ. 

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>t8yez7gusvi3w9136n46q56odhdmcqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860524</id>
      <parentid>860523</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3606" sha1="khre5lxlao6cb26iphkwoundi6zofp2" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Эсэн тайш''' ({{mongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}}) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд байсан [[Ойрад]]ын  [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. Тэрбээр XV зууны дундуур Алтан ургийг алан хядах замаар төрийн эргэлт хийж, Монгол, Ойрадыг нэгтгэн төрийн эрхийг гартаа авч, 1452 оны хар бичин жилд бүх Монголын хаан хэмээн өөрийгөө зарлажээ. Гэвч хууль бус түүнийг Монголын хаан гэж хэн ч зөвшөөрөөгүй юм. Мин улстай хамгийн чадварлаг тэмцсэн ([[Тумугийн тулалдаан]]) их жанжин гэгддэг. [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] удамтай биш учир язгууртнууд түүнийг удалгүй түлхэн унагажээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>khre5lxlao6cb26iphkwoundi6zofp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860526</id>
      <parentid>860524</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2907" sha1="6af7p47e71b8mxbcknekweb91db0825" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6af7p47e71b8mxbcknekweb91db0825</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860527</id>
      <parentid>860526</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="h9zqu99zxyspfttvay34e02f8allypu" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>h9zqu99zxyspfttvay34e02f8allypu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860528</id>
      <parentid>860527</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5657" sha1="kv94dya6qszogrzc4puwa0hc9n2ev1m" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ.

Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав.

1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ.

== Угсаа гарал ==
== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>kv94dya6qszogrzc4puwa0hc9n2ev1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860529</id>
      <parentid>860528</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="h4wf6m11rj9mw022cmstdcjtqpq9gfv" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| image_size   = 
| caption      = 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ.

Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав.

1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ.

== Тогооны удирдлаган дор амьдрал ==

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>h4wf6m11rj9mw022cmstdcjtqpq9gfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860530</id>
      <parentid>860529</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5658" sha1="56jrc3tg6vk6osm5y2m7z6k881g3v14" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ.

Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав.

1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ.

== Тогооны удирдлаган дор амьдрал ==

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>56jrc3tg6vk6osm5y2m7z6k881g3v14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860531</id>
      <parentid>860530</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7699" sha1="7b42sx5kyf1qaqltkx4h5wocsu8f4a4" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ.

Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав.

1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ.

== Тогооны удирдлаган дор амьдрал ==
Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;их багш&quot; эсвэл &quot;өв залгамжлагч&quot; гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн &quot;ахлагч&quot; эсвэл &quot;ерөнхий сайд&quot; гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}}

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>7b42sx5kyf1qaqltkx4h5wocsu8f4a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860532</id>
      <parentid>860531</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10499" sha1="5d3a6her85kwo4r7jfkwz7ft8bvy6s6" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ.

Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав.

1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ.

== Тогооны удирдлаган дор амьдрал ==
Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;их багш&quot; эсвэл &quot;өв залгамжлагч&quot; гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн &quot;ахлагч&quot; эсвэл &quot;ерөнхий сайд&quot; гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}}

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}}
* {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}}
* {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&amp;q=esen&amp;pg=PA324}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}}
* {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}}
* {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}}
* {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}}
{{Refend}}
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>5d3a6her85kwo4r7jfkwz7ft8bvy6s6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860533</id>
      <parentid>860532</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10540" sha1="eyibym9en3qgy7svlt2dpdkyzk8dlx3" xml:space="preserve">{{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name         = Эсэн&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| title        = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]
| image        =ESENTAISH KHAAN.jpg 
| succession   = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]]
| reign        = 1453 оны 9 сарын 12–1454
| coronation   =1453 
| full name    = Тогооны Эсэн
| predecessor  = [[Агваржин хаан]]
| successor    = [[Махагүргис хаан]]
| spouse       = Махтум ханим
| royal house  = [[Цорос]]
| dynasty      = [[Умард Юань]]
| era name     = Тяньюань (添元)
| era dates    = 1453–1454
| regnal name  = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)
| royal anthem = 
| father       = [[Тогоон тайш]]
| mother       = 
| religion     =
| birth_date   = 1407
| birth_place  = [[Гадаад Монгол]]
| death_date   = 1455
| death_place  = Гадаад Монгол
| date of burial = 
| place of burial =
||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}}

'''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ.

Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ.

Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав.

1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ.

== Тогооны удирдлаган дор амьдрал ==
Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;их багш&quot; эсвэл &quot;өв залгамжлагч&quot; гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн &quot;ахлагч&quot; эсвэл &quot;ерөнхий сайд&quot; гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}}

== Улс төрийн үйл ажиллагаа ==
== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}}
* {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}}
* {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&amp;q=esen&amp;pg=PA324}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}}
* {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}}
* {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}}
* {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}}
{{Refend}}
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]]
|он=1453–1454
|өмнө=[[Агваржин хаан]]
|дараа=[[Махагүргис хаан]]
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]]
|он=1439–1455
|өмнө=[[Тогоон тайш]]
|дараа=[[Өштөмөр]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Тайш]]
[[Ангилал:Монголын бага хаан]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1407 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>eyibym9en3qgy7svlt2dpdkyzk8dlx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>860537</id>
      <parentid>860398</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T14:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[User talk:Bayarkhangai|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860398|860398]] засварыг цуцлах: Иш татаагүй материал нэмж болохгүй.</comment>
      <origin>860537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145879" sha1="51nmjmmd9wndul4crpozqpxk6sprluk" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635–1741
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1688–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
=== Гарал үүсэл ===
[[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]]
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}}

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}}

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}
[[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]]
1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}}

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}
[[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]]
Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}}

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>51nmjmmd9wndul4crpozqpxk6sprluk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 сарын 29</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16413</id>
    <revision>
      <id>860586</id>
      <parentid>621477</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2687" sha1="qfkwgl2cnhm3b2af19d0fgol6fj6gi4" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 29''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 180 дахь ([[өндөр жил]] бол 181 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 185 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

'''Монгол Улсын түүхэнд болсон онцлох үйл явдал:'''

1947 оны энэ өдөр Гоминданы 150-500 хүний бүрэлдэхүүнтэй бүлэглэл Монголын хилд халдаж, хилчидтэй байлджээ.

'''Дэлхий дахинд болсон онцлох үйл явдлуудаас дурдвал:'''

* 1916 - &quot;Боинг&quot; компаний анхны нислэг болсон.
* 1957 - Н.Хурщёвын эсрэг байсан [[Вячеслав Молотов]], [[Георгий Маленков]], [[Лазарь Каганович]] болон бусад зарим намын удирдагчдыг [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Бүгд хурлаар удирдлагаас зайлуулжээ. 
* 1958 - [[Стокхольм]] хотод Бразилийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг Шведын шигшээг 5:2 харьцаагаар хөгжиж анх удаагаа Дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга болов.
* 1964 - Зурагтын алсын удирдлагыг зохион бүтээжээ.
* 1976 - Сейшелийн арлууд тусгаар улс болов.
* 2001 - [[Кофи Аннан]] НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар улиран сонгогджээ.

2007: АНУ-д анхны “iPhone” худалдаанд гарав.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
Америкийн жүжигчин Гэри Бьюзи, дуучин, жүжигчин Мария Кончита Алонсо, дуучин Николь Шерзингер, зохиолч Брайан Герберт, Австралийн дуучин, жүжигчин Колин Хэй, Туркменистаны Ерөнхийлөгч Гурбангулы Бердымухамедов, Канадын хоккейч, олимпын аварга Теорен Флёри нар төрсөн.

== Энэ өдөр нас барагсад ==

== Тэмдэглэлт баярууд ==
Нидерландад Ахмад дайчдын өдөр бол Эквадорт Инженерүүдийн өдөр 
----
{{Commonscat|29 June|6 сарын 29}}

[[Ангилал:Өдөр|0629]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#29]]</text>
      <sha1>qfkwgl2cnhm3b2af19d0fgol6fj6gi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860587</id>
      <parentid>860586</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="pgl6w385tp1k4ew03cpywsvd35ofr20" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 29''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 180 дахь ([[өндөр жил]] бол 181 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 185 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
* 1916 - &quot;Боинг&quot; компанийн анхны нислэг болсон.
* 1947 - Гоминданы 150-500 хүний бүрэлдэхүүнтэй бүлэглэл Монголын хилд халдаж, хилчидтэй байлджээ.
* 1957 - Н.Хурщёвын эсрэг байсан [[Вячеслав Молотов]], [[Георгий Маленков]], [[Лазарь Каганович]] болон бусад зарим намын удирдагчдыг [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Бүгд хурлаар удирдлагаас зайлуулжээ. 
* 1958 - [[Стокхольм]] хотод Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ баг Шведын шигшээг 5:2 харьцаагаар хожиж анх удаагаа Дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга болов.
* 1964 - Зурагтын алсын удирдлагыг зохион бүтээжээ.
* 1976 - [[Сейшелийн арлууд]] тусгаар улс болов.
* 2001 - [[Кофи Аннан]] НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар улиран сонгогджээ.
* 2007 - АНУ-д анхны “[[iPhone]]” худалдаанд гарав.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1944 - Америкийн жүжигчин Гэри Бьюзи
* 1953 - Австралийн дуучин, жүжигчин Колин Хэй
* 1957 - Куба-Венесуэлийн дуучин, жүжигчин Мария Кончита Алонсо
** Туркменистаны Ерөнхийлөгч Гурбангулы Бердымухамедов
* 1968 - Канадын хоккейч, олимпын аварга Теорен Флёри
* 1978 - дуучин Николь Шерзингер

== Энэ өдөр нас барагсад ==

== Тэмдэглэлт баярууд ==
* {{NED}} Ахмад дайчдын өдөр
* {{ECU}} Инженерүүдийн өдөр

----
{{Commonscat|29 June|6 сарын 29}}

[[Ангилал:Өдөр|0629]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#29]]</text>
      <sha1>pgl6w385tp1k4ew03cpywsvd35ofr20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20470</id>
    <revision>
      <id>860612</id>
      <parentid>842998</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2905" sha1="t0f6x5v3h67tg0xr76zoag0sr4k09q7" xml:space="preserve">{{Инфобокс Бөх
| name             = 
| caption          = Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр
| birth_date       = {{birth date and age|1980|01|19}}
| birth_place      = [[Жаргалан сум|Жаргалан]], [[Говь-Алтай аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 
| weight           = 
| father           = [[Доржпаламын Шоовдойхүү|Д. Шоовдойхүү]]
| relatives        = [[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш. Шинэбаяр]]
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын начин]]
| title1           = Улсын начин
| title_year1      = 2008
| title2           = Аймгийн арслан
| title_year2      = 2004
| title3           = Аймгийн начин
| title_year3      = 2002
| түрүүлсэн        = 0
| үзүүрлэсэн       = 0
| шөвгөрсөн        = 1
}}

'''Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр''' нь [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Жаргалан сум]]ын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын начин]] юм. 

Аав [[Доржпаламын Шоовдойхүү]] [[улсын начин]] цолтой, Дүү [[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр]] [[улсын начин]] цолтой.

==Амжилт==
*2002 онд [[Говь-Алтай]] аймгийн наадамд 5 давж [[Аймгийн начин]] цол
*2004 онд [[Завхан]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол
*2008 онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол тус тус хүртсэн.

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2008
|АХ-ын 87 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан О.Одгэрэлээр дөрөв, улсын харцага (улсын заан) Д.Баасандоржоор тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!512
|}

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2002
|Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!128
|-
!2004
|Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Батжаргалаар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}


{{DEFAULTSORT:Тогтохбаяр, Шоовдойхүүгийн}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Жаргаланы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1980 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>t0f6x5v3h67tg0xr76zoag0sr4k09q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хүрхрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24430</id>
    <revision>
      <id>860623</id>
      <parentid>823599</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="635" sha1="is5l7stjkphm1nf37nc0ixf7yv1wg49" xml:space="preserve">[[Зураг:Ulaan tsutgalan, Mongolia.jpg|thumb|Улаан цутгалан хүрхрээ, Өвөрхангай]]

'''Хүрхрээ''' ({{langx|en|Waterfall}}) гэж уул хадны орой хэц газраас доош цочмог ширүүн цутган бууж урсах [[ус]]ыг нэрлэдэг. Ихэвчлэн хадат [[уул]], [[гол]]ын хаднаас унаж буй газрыг хэлдэг.
&lt;center&gt;{{Том зураг|Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|900|Хүрхрээ}}&lt;/center&gt;

{{stub}}
[[Ангилал:Хүрхрээ| ]]
[[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]]</text>
      <sha1>is5l7stjkphm1nf37nc0ixf7yv1wg49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боргио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24431</id>
    <revision>
      <id>860618</id>
      <parentid>679024</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="cus66dle6mp9u1ks5kky1et7fi9eb9z" xml:space="preserve">[[File:RapidsonMississippiRiverOntario.jpg|thumb|200px|Миссисипи мөрний боргио]]

'''Боргио''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''Rapid''; [[Орос хэл|Орос]]: ''Речной порог'') нь урсгал усны ([[гол]]) гударган тонгойж, урсгал ширүүсэн харгиатах хэсэг юм. Ерөнхийдөө гүехэн байдалд томхон чулуун дээгүүр урсахад боргио үүсдэг.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Rapids|Боргио}}
{{Wiktionary|боргио|Боргио}}

{{stub}}
[[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]]
[[Ангилал:Лимнологи]]
[[Ангилал:Гол мөрөн]]</text>
      <sha1>cus66dle6mp9u1ks5kky1et7fi9eb9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пловдивын Ботев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34925</id>
    <revision>
      <id>860635</id>
      <parentid>611812</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Пловдивийн Ботев]] to [[Пловдивын Ботев]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>611812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="290e93532bp65b279larou7i20j3ack" xml:space="preserve">'''«Бо́тев»''' ([[болгараар]] ПФК Ботев (Пловдив)) — [[Болгар улс|Болгар]] улсын [[Пловдив]] хотын [[хөлбөмбөгийн баг]].


[[Ангилал:Болгарын хөлбөмбөгийн багууд]]</text>
      <sha1>290e93532bp65b279larou7i20j3ack</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860636</id>
      <parentid>860635</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="7s0oz47rlxtju0l4e5yzxrjd6ab9hc9" xml:space="preserve">'''«Ботев»''' ([[болгараар]] ПФК Ботев (Пловдив)) — [[Болгар улс|Болгар]] улсын [[Пловдив]] хотын [[хөлбөмбөгийн баг]].

[[Ангилал:Болгарын хөлбөмбөгийн багууд]]</text>
      <sha1>7s0oz47rlxtju0l4e5yzxrjd6ab9hc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатарын сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36758</id>
    <revision>
      <id>860552</id>
      <parentid>802181</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2789" sha1="tvcw7tcszveq7n6opacactaid8ckw79" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс сүлд
| name              = Улаанбаатарын сүлд
| image             = Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg
| image_width       = 
| middle            = 
| middle_width      = 
| middle_caption    = 
| lesser            = 
| lesser_width      = 
| lesser_caption    = 
| armiger           = [[Улаанбаатар]]
| year_adopted      = 1995 он
| crest             = 
| torse             = 
| shield            = 
| supporter         = 
| compartment       = 
| motto             = 
| orders            = 
| badge             = 
| other_elements    = 
}}

[[Монгол Улс]]ын нийслэл '''[[Улаанбаатар]]ын сүлд'''  нь Нийслэлийн Эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 1-д “Нийслэл нь өөрийн туг, сүлд тэмдэгтэй байна. Мөн зүйлийн 2-д ''«Нийслэлийн туг, сүлд тэмдгийн загвар, хэрэглэх журмыг Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас тогтооно»'' гэж заасан. Уг заалтыг үндэслэн Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал 1995 онд Нийслэлийн сүлд, далбааны загвар, хэрэглэх журмыг баталжээ.

Нийслэлийн сүлд тэмдэг нь мөрөвчит дугуй дүрсны төвд байрласан Богдхан уулын уламжлалт шүтээн [[Хангарьд]] байна. Хангарьд нь бат түвшин эрэмгий байдлыг илэрхийлж нийслэл хот өргөжиж алдар нэр нь тив дэлхийд мандан бадрахын утга санааг агуулна. Нийслэлийн сүлд тэмдэг Хангарьд нь магнайдаа төрт ёс, эрдэм мэдлэгийн бэлгэдэл [[соёмбо]]той, баруун гартаа түмэн олондоо үүд хаалгаа цэлгэр сайхнаар нээж өөдлөн дэвшихийн санааг илэрхийлсэн очир бариулт түлхүүртэй, зүүн гартаа энэлэн үгүй ариун тэгш оршихуйн баталгаа бадам цэцгийг нандигнан барьж, аливаа хорын үндсийг эгнэгт устган дарах санааг гишгэн зогсож буй могойгоор илэрхийлсэн.

[[Ангилал:Монголын төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын улс төр]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын түүх]]
[[Ангилал:Тамга]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>tvcw7tcszveq7n6opacactaid8ckw79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голын эх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37275</id>
    <revision>
      <id>860617</id>
      <parentid>679027</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="f3pkbpbsgcdrvox3j00of8xyw1lpteo" xml:space="preserve">'''Голын эх''' гэдэг нь аливаа голын урсан эхэлж, үүсэж буй хэсэг газар юм. Жишээ нь: ямар нэг уулын [[булаг]] урссаар цааш гол болон урсдаг бол тухайн булаг нь уг голын эх болно.

{{stub}}
[[Ангилал:Голын гольдролын хэлбэр]]
[[Ангилал:Гидрогеологи]]
[[Ангилал:Булаг]]
[[Ангилал:Байгаль хамгаалал]]</text>
      <sha1>f3pkbpbsgcdrvox3j00of8xyw1lpteo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860621</id>
      <parentid>860617</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="512" sha1="cian46fgkdh21dkjdrbuz14id9ngahg" xml:space="preserve">'''Голын эх''' гэдэг нь аливаа голын урсан эхэлж, үүсэж буй хэсэг газар юм. Жишээ нь: ямар нэг уулын [[булаг]] урссаар цааш гол болон урсдаг бол тухайн булаг нь уг голын эх болно.

{{stub}}
[[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]]
[[Ангилал:Гидрогеологи]]
[[Ангилал:Булаг]]
[[Ангилал:Байгаль хамгаалал]]</text>
      <sha1>cian46fgkdh21dkjdrbuz14id9ngahg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрад–Халхын дайнууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51487</id>
    <revision>
      <id>860659</id>
      <parentid>858650</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] to [[Ойрад–Халхын дайнууд]]: zuungar gesnees iluu oirad gevel arai deer, yadaj arai ih coverage ugnu</comment>
      <origin>858650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35691" sha1="ieqnf6cg45thfytm0a3drwzv9z3g25j" xml:space="preserve">== Дайны өмнөх байдал ==
Монголын ихэнх овог аймгуудыг нэгтгэсэн Манж нарын эсрэг Халх болон Зүүнгарын Ойрдуудл тэмцэж байв. Хойд талаасаа газар нутаг, албат иргэдээ булаалдан зөрчилтэй байсан Орос, өмнөд талаасаа тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж, баруун талаасаа ашиг сонирхолын том зөрчилтэй байсан Зүүнгарын Хаант улсуудад хавчигдсан Халх Монгол мөн дотооддоо хямралтай, язгууртан ноёдуудын газар нутаг эд хөрөнгө булаалдсан дайнтай байсан нь Халх түмний доройтлын гол шалтгаан болсон юм. 

==Он цаг судлал==
1688 оны зун Түшээт хан Чахундорж дүү Шидшид тайжид 6000 цэрэг захируулан Хотгойдын Гэндэн баатарын дүүгийн хамт хойд хязгаараа илбэн тохинуулж Байгаль нуур орчим суурьшин цайз бэхлэлт бариад байсан Оросуудыг хөөлгөхөөр явуулав. Шидшид баатарын цэрэг амжилттай байлдаж Байгалын өмнөх Оросын бүх цайзуудыг нурааж Үд голд хүрэн Байгалын хойд руу довтлохоор бэлдээд байв. Гэвч Шидшид баатар Байгалын хойд хязгаар луу хэзээ ч орох хувьгүй байж, яагаад гэвэл яг энэ үед Халх руу Зүүнгарын Галдан их цэрэгийн хүчээр довтоллоо гэсэн мэдээ ирж яаран нутаг буцах хэрэг гарсан юм.Улс төрийн хувьд ганцаардаж, цэрэг дайны бэлтгэл муу, хамаг анхаарлаа хойд зүгт Оросуудад хандуулаад байсан чухам ийм л эмзэг үед нь Манж, Оросуудтай үгсэн хуйвалдсан Зүүнгарын хаан Галдан бошгот их цэргийн хүчээр Халх руу довтолсон нь Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирч Монголын түүхэн дэх урт удаан гашуун зурвас үейин эхлэлийг тавьсан юм.Гэндүүлэн довтолсон амжилтандаа эрдсэн Галдан бошгот Халх Монголын газар нутгийг нь түймэрдэн шатааж, ард иргэдийг нь алж хядан, язгуур угсаат ихэс дээдсийг нь хоморголон хөнөөх бодлого явуулж байсан тул Халхын ноёдууд ард иргэдээ аван хойш урагш таран зугтаж Манж чин улс, Хөх нуурын хязгаар, мөн саяхан дайтаж байсан Орос лугаа одох болжээ. 

Цагийн ороо бусгаа энэ үед хожмоо Халхын Сайн Ноён Хан аймаг хэмээн тусгаарласан, тухайн үейин Түшээт ханы харьяа Түмэнхан ноёны угсааны сурвалжит бэр нэгэн бүсгүй өнчин хоцорсон нялх балчир хоёр хөвүүнээ дагуулан олны хамтаар өмнө зүг дайжин одсон аж. Галдан бошготын гарт орж гарцаагүй хөнөөгдөх аюулаас дайжин бэлэвсэн эхийгээ даган одсон өөдсэн чинээ өчүүхэн балчир хоёр хөвүүний бага нь хожим түүхнээ эфү гэж алдаршсан Халх Монголын суу билэгт авьяаслаг жанжин Цэрэн байжээ.Багаас эрдэм номд шамдан суралцаж цэрэг дайны арга барилд сайтар боловсорсон Цэрэн зориг тэвчээр, авхаалж самбаа, оюун билгээрээ бусдаас илтэд ялгаран Манжийн дээдэст ихэд тоогдож байсан гэх ба Манжийн хаан өөрийн хамгийн хайртай охиноо түүнд гэргий болгон өгч байсан нь хямсгар ихэмсэг Манжууд Цэрэнгийн авьяас чадварыг хэрхэн өндөрөөр үнэлдэг байсны тод илрэл юм.Бага залуу насандаа Манжийн хааны үзэсгэлэнт охиныг гэргий болгон авч суусанаар Эфү буюу хүргэн хэмээн нэрийдэж алдаршсан алтан ургийн тайж угсаат Цэрэн тухайн үейин Халх түмэнд төдийгүй, ер нь нийт Монголын түүхэнд гарсан цэрэг улс төрийн хамгийн гарамгай суут жанжнуудын нэг байсан гэдгээ хожим нь өөрийн түүхэн үйл ажиллагаагаараа батлан харуулсан байдаг.Төв Ази, Түвдийн өндөрлөг, Казах, Түрэг, Чантуу , лалын шашинтнуудыг дайлан дагуулж, удаа дараагийн,эцэс төгсгөлгүй дайн тулаанаар хатуужин чангарсан Зүүнгарын хүчирхэг арми 26,000 мянган дайчидтай их цэргийг Хангайн нурууны ар зоонд тосон авч зөвхөн өөрийн болон зэргэлдээх Халх хошуунуудаас бүрдсэн 15,000 орчим Халх цэргүүдийг удирдан тулж тоо, хүч, туршлагаар нэн давуу дайснаа бут цохин ялсан нь Эфү Цэрэнгийн хамгийн анхы бие даасан томоохон ялалт байсан төдийгүй эр зориг, суу ухаан, авьяас чадварын томоохон сорилт, түүний цааш цаашдын улс төр, дайны суут ялалт, амжилтуудынх нь үндэс болсон юм.

1731 оны зун Түшээт ханы нутаг болох Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон энэхүү тулаан нь 1688 оны Галданбошготын дайнаас хойш даруй 43 жилийн дараа болсон Халх Зүүнгарын хоорондын анхны том байлдаан байсан төдийгүй 1727 онд Цэвээнравдан хааныг нас нөгчихөд хаан ширээг нь залгамжлан суусан Галданцэрэнгээс Халхын эсэрэг хийсэн бүтэлгүй дайнуудын эхлэл байсан юм.Энэ тулаан нь Манж нарын зүгээс Халх Зүүнгарын зөрчлийг дэвэргэх хорт бодлого, тэдний хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөнд бодит байдал дээр хэрхэн ханддагийг тодоор харуулсан гэх ба, цэрэг дайны урлаг талаасаа судлаачидын анхаарлыг зүй ёсоор татдаг юм.Халхыг байлдан дагуулахаар Галданцэрэн хааны итгэлт жанжид болох, бүр Цэвээнравдан хааны үеэс идэр залуугаараа авьяас чадвараараа гайхагдаж зөвхөн Халх Монгол, Дөрвөн Ойрдад төдийгүй Ойрхи Дорнод, Төв Азид нэр түгэн алдаршиж, Түрэг, Казах, Түвдийг байлдан дагуулж, Манжийн хүчирхэг армийг Хөх Нуур, Түвдэд удаа дараа бут ниргэн тэдэнд гүнээ айдас төрүүлдэг байсан Зүүнгарын алдарт ах дүү жанжид, их бага хэмээн нэрийдсэн Цэрэндондовууд их цэргээ өөрсдийн биеэр удирдан ирсэн гэх ба тэд ялалтандаа ихэд итгэлтэй байсан аж. Дайн тулааны арвин туршлагатай алдарт Цэрэндондовтнуудын давуу хүчийг зөвхөн Халх цэргийн хүчээр ялж хөөн гаргасан энэхүү тулаан нь Эфү Цэрэнгийн дайн тулаанд авьяастай, эрэлхэг жанжин байсныг харуулаад зогсоогүй, хүчээ нэгтгэн оновчтой зөв удирдлагад байвал Халх Монголчууд суут эцэг өвгөд, Чингис Богдынхоо жишигээр эрэлхэг зоригтой дайтаж ялалт байгуулах чадвартай бөгөөд тэднийхээ эр зориг, авьяас чадварыг хадгалан үлдсээр байсаныг батлан харуулсан юм.Тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж Чин Улсад улс төр, цэргийн холбоотон болон орсон Халхад Зүүнгарын их цэрэг довтлон Манжийн их цэрэг бүхий харуулын хажуугаар “тойрон” огт эсэргүүцэлгүй, ямар ч тулаангүйгээр өнгөрч Халхын нутгийн гүнд орж ирэн түйвээсэн нь хачирхалтай байсан ба, Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг Цэрэнгийн хүссэн цэргийн тусламжийн хариуг Манж нар өгөлгүй огт хайхрахгүй өнгөрөөсөн нь Цэрэнд их л сэжигтэй санагдсан төдийгүй Халхчуудын зүгээс Манжид итгэх итгэлийг ихэд бууруулсан байна.

Зүүнгарын арми Халхын нутгийн гүнд тэр дундаа Эфү Цэрэнгийн хошууны нутагт ямар ч саадгүй нэвтэрэн орж замд тааралдсан бүхнээ устган энгийн ард иргэдийг алж хядан, адуу мал, эд хөрөнгийг нь дээрэмдэн их хохирлыг учируулав. Байдал иймийн тул Эфү Цэрэн бодит байдалд дүн шинжилгээ хийж, холбоотон хэмээх Манж болон Халхын бусад ноёдын цэргийн тусламж нь огт найдваргүй хуурмаг гэдгийг ойлгон маш оновчтой шийдвэрийг бие даан гаргаж, өөрийн шууд удирдлагад буй цэргин хүчээр дайсантайгаа тулах шийдвэрийг гаргасан байна.Хожим Зүүнгарын хаан Галданцэрэнгийн удаа дараагийн довтолгооны эсэрэг Цэрэнгийн бие даан явуулсан олон амжилттай байлдаан болон бусад үйл ажиллагаанаас ажиглахад Цэрэнгийн зүгээс Манжид найдах хэрэггүй гэдгийг бүрнээ ойлгож эх нутаг ард түмнээ хамгаалах ажиллагааг хэнээс ч үл хамаарсан, бие даасан бодлого дээр үндэслэн явуулж байсан нь илт байдаг.Манж чин улсын төрийн бодлогын хуурамч нүүр царайг илчлэн харуулсан, Халх Монголын цэрэг армийн, ялангуяа Цэрэнгийн эр зориг, ур чадварын шалгуур бослон энэхүү тулаанд өмнөх жилүүдэд цэвэр Манж цэргийн бүрэлдхүүнтэй томоохон отрядуудыг бут цохиж ихэд омогшсон Цэрэндондовуудаас гадна Зүүнгарын нэртэй жанжид болох Хайлунь, Манж (ойрд хүний нэр) нарын зэрэг олон шилдэгүүд нь оролцсон гэх ба ихэнх нь энэ тулаанд алуулсан аж. Халхын талаас Түшээт Ханы Боохой тайж (Боохой, Бахай, Багахай гэх хувилбарууд буй ба Боохой Данзан гэдэг шиг Боохой хочоороо алдаршсан байж болно гэж үзэв.) гэх эрэлхэг эрийн удирдсан 600 хүнтэй шилдэг отряд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэх ба тус отряд зүүнгарын гол хүчийг эр зоригтойгоор дайрч задлан бутараах, хүчийг нь сарниан үхрийн баас мэт таслан цувуулах үүргийг гүйцэтгэж байжээ. Бие биеэс зайтай тасралдан цувсан Ойрдын гол хүчийг Халхын цэргүүд тус тусд нь хиар цохин ялсан гэдэг. Жишээ нь нэгэн удаагийн тулаанд Боохой шилдэг отрядаа удирдан Ойрд цэргийн гол хүч рүү гэнэдүүлэн дайрч олон цэргийг алж, захаас нь гурван хүнийг амьдаар нь олзлон зугтсан байна. Цэрэндондов жанжин Боохойн араас өөрийн итгэлт жанжин Гүнцэгжав Хар Баатарт гурван мянган хүнтэй отрядаа өгч мөрдүүлсэн гэх ба, Боохой ялагдан зугтсан дүр үзүүлж улам цааш холдон зугтаж нэхэн мөрдөгчидийг гол хүчнээс нь таслан дагуулан явсаар эфү Цэрэнгийн гол хүч хориглон нуугдсан отоонд оруулж дайснаа бүгдийг нь хиар цохисон гэдэг.

Түүхэн баримтуудаас харахад Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон гол байлдаанудад Эфү Цэрэнгийн зүгээс Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг хэрэглэсэн тулааны арга зам нь нэн гайхамшигтай бөгөөд эзэн Чингисийн үейин Монголын адарт жанжид Зэв, Сүбэдей нарын гавьяаг давтахуйц онцгой авьяас чадаварыг харуулсаныг түүхэнд тодорхой тэмдэглэн үлдээжээ.Зүүнгарын зүгээс Халхыг ахин дээрэмдэн талах, Цэрэнд ялагдсан өшөөгөө авах зорилготой дараачийн байлдааны ажиллгааа нь Зүүнгарын цуут жанжид ах дүү Цэрэндондовууд Халхын эфү Цэрэнд ялагдсан байлдаанаас яг нэг жилийн дараа буюу 1732 оны зун болжээ.Энэ удаа Зүүнгарын хаан Галданцэрэн цэрэг дайны бэлтгэлийг сайтар базааж өөрийн биеэр 40,000 аас илүү тоот (Зүүн гарын их цэргийн тоо 40-50 мянга орчим байсан гэдэг) их цэрэгээ удирдан Халхын нутгийн гүн лүү ахин ямар ч байлдаан, тулаан саадгүйгээр цөмөрөн орж иржээ. Ховд, Заг Байдарагт байсан гэх Манжийн харуулууд, тухайлбал Манжийн цэргийн их жанжин Марсайгаас Галданцэрэнгий цэрэгийг мөн л ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр оруулсан байсан ба Бээжинд суух Манжийн хаан ч байдлыг сайтар мэдэж байсан нь чухам л Монголыг Монголоор хөнөөлгөх, болж өгвөл бүр хоюуланг нь бие биеэр нь устгуулах бодлогын тод жишээ болсон юм. Овжин Манжууд хожим нь Халхуудыг хууран жүжиг тавьж Марсай жанжиндаа хариуцлага алдсан тул шийтгэл хүлээлгэв хэмээн зэрэг дэвийг нь буулгасан дүр үзүүлсэн гэдэг.

Зүүнгарын Галданцэрэн хаан их цэрэгийг авчиран Халхад ахин цөмрөн орлоо бүр Сайн Ноён Ханы нутаг, эфү Цэрэнгийн төрсөн Тамирын гол орчмыг эзэлж түйвээж байна гэх мэдээгээр Халхын ноёдууд өөр өөрсдийн хошуудаас цэрэг цуглуулан ойрдуудтай дайтахаар илгээсэн аж. Ингээд Чин Ван Данзандорж, зоригт тайж Боохой тэргүүтэй Халхын ноёдын зөвлөлөөс өмнөх жилийн дайнд онцгой гавьяа байгуулж авьяас чадвараа харуулсан Цэрэнд итгэл үзүүлэн Түшээт ханы голдуу хошуудаас ирсэн их цэргийг удирдах эрхийг өгсөн байна. Энэ дайнд Халхын зарим ноёд “ойрдууд манаи хошуунд довтлоогүй” гэх шалтгаанаар оролцоогүйн улмаас зарим хошуудаас цэрэг огт ирээгүй тул Эфү Цэрэнгийн удирдлагад дөнгөж 30,000 хүрэхтэй үгүйтэй цэрэг байсан гэдэг.Галданцэрэнгийн давуу хүчийг хэрхэн цохихоо Цэрэн сайтар бодож боловсруулсан ба шууд бөөн хүчний шийдвэрлэх тулаан хийх нь хүч тэнцвэргүй байсан тул бөөн хүчний тулаанаас зайлсхийж дайсныхаа их хүчийг уулгамдан бутарааж сарниан цувуулан цохих нарийн төлөвлөгөө боловсруулсан гэдэг. Цэрэнгийн шийдмэг ажиллагаа, ухаалаг, зоримог бодлогын хүчинд төлөвлөгө амжилттай хэрэгжиж Галданцэрэнгийн гол хүчийг одоогийн Архангай аймгийн нутаг Хэрсэн Чулуу, Хар Шанд гэдэг газаруудад отоонд оруулан бут цохисон ба дээрэмчидийн үлдэгдлийг хөөсөн жижиг тулаанууд Тэс, Нөмрөг, Тэрих Цагаан нуур, Байдараг гол, Орхон гол, Эрдэнэ Зуугийн хийдийг дамнан бүр Алтайн өвөрийг давтал үргэлжилсэн гэдэг. Өдөр шөнийг үл ялган уулын хяр газрын өндөрлөгөөр нисэх мэт шуурхайлан давхиж дайсныхаа байрлалыг цаг мөч тутамд тагнан мэдэж байсан Халхын цэргийн туршуулын шилдэг отряд нь Халхын армийг энэ дайнд ялахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн түүхэнд тэмдэглэн үлдээжээ. Тухайлбал Цэрэн жанжины итгэлт нөхөр Түшээт Ханы Туга-гүн (Тогоо гүн, Туга гүн гэх зэргээр бичигдсэн нэр байв) гэх нэгэн баатарлаг эр байсан ба тэрвээр мянган бээрийн газрыг хоромхон хугацаанд туулах чадвартай төдийгүй уул толгодын оройд дүүлэн гарч бүргэдийн дүрд хувилан далавчтай мэт дүрийг үзүүлэн зүсээ нууж дайснаа тагнан мэддэг байсан ба түүнийг ойрдууд огт ажиглахгүйгээр өнгөрдөг байсан ажээ.Харамсалтай нь Галданцэрэнгийн гол хүчийг бут цохиж ялсан Хэрсэн Чулуу, Хар Шандын гол тулааны дараа Халхын ихэнх ноёдууд дайн дууссан хэмээн үзэж өөр өөрсдийн хошууны цэрэгийг авч таран явцгаасны улмаас Цэрэнгийн хүч тооны хувьд ихэд цөөрч Галданцэрэнгийн ялагдсан цэрэгийн үлдэгдлийг үлдэн хөөж цохиход ихэд хүч дутагдалтай байж багагүй бэрхшээлийг туулсан гэдэг. Гэсэн ч гол тулаанаас хойш үргэлжилсэн 10 гаруй жижиг тулаанд Цэрэн бүгдэд нь ялалт байгуулсан аж. Галданцэрэнгийн үлдэгдлийг нь мөрдөн хөөж сунжиран үргэлжилсэн байлдаанд Халхын Сүндэб тайжийн удирдсан мянгат отряд гарамгай гавьяа байгуулсан гэж бичигдсэн байна. Халдаар ирсэн Галданцэрэнгийн их цэргийг бут цохин ялсан энэ байлдаан нь түүхэнд Халх Зүүнгарын хооронд болсон хамгийн том тулаан байсан ба цар хүрээгээр өмнхө тулаануудаас тухайлбал 1688 онд болсон Галдан бошготын дайн, мөн өмнөх жил нь буюу 1731 онд болсон Зүүнгарын Цэвээндондовуудын халдаар ирсэн дайнаас том илүү олон цэрэг оролцсон хүрээтэй байсан юм.

Зөвхөн Халх цэрэгийн хүчээр явагдсан энэхүү байлдаануудад Манж нар цэрэг зэвсэгийн байтугай ямар ч туслалцаа үзүүлээгүй ба тийм ч учираас Халхын зарим ноёдын зүгээс Манжуудыг урьдны адилаар ойрдуудтай, Галданцэрэнтэй эрх ашигийн ямар нэгэн тохиролцоо, нууц хуйвалдаан хэлэлцээртэй байсан байж болзошгүй хэмээн сэжиглэж байжээ. Үүний ч улмаас Цэрэн дараа дараачийн үйл ажиллагаандаа, ялангуяа гадаад бодлогын тал дээр Манжуудын оролцоог багасагах, аль болох бие даасан бодлого явуулах чигийг баримталж байсан нь харагддаг ба Халх Монголын эрх ашигийг хамгаалах тал дээр тэрбээр туйлбартай зогсож байв. Тухайлбал Орос болон Зүүнгартай хэлэлцээ хийж Халх Монголын хилийн зурвас тогтоох ажиллагааг Цэрэн өөрийн биеэр удирдан оролцож байсан төдийгүй, хэлэлцээ будлих үед Халх Монголчууд эх нутагаа цэрэг зэвсгийн хүчээр хамгаалах чадвартай гэдгийг Оросуудад сануулах зорилгоор үхэр буугаар буудан ёслол хийж, Зүүнгарын дайнд ялсан Халх Цэрэгээ жагсаан морьт цэрэгийн марш хийн сүрийг үзүүлж байсан баримт бий аж. Сонирхолтой нь эфү Цэрэн ийм үйлдэл хийсэнийхээ төлөө Манжийн төрөөс шийтгэл хүлээн зэрэг дэв буурч байсан байна.Цэрэн хэдийгээр Халхын Түшээт Ханаас салбарлан гарч хожмоо Сайн Ноён Хан хэмээн нэрийдэх болсон аймгийн нэгэн хошууны захирагч үе залгамжлагч ноён байгаад Халхын бусад томоохон ноёд, тайж нараас зэрэг дэв, албан тушаалаар бага байсан ч өөрийн авьяас чадвар, оюун ухаан, эр зоригоор тодорон гарч Халх Монголын төрийн үйл хэрэгт бусдийгаа оройлон оролцдог байсан нь түүний түүхэн амьдралаас тодорхой харагддаг.Тухайн үедээ нэн хүчирхэг байсан Зүүнгарын хаант улсын армийг алдарт их бага Цэрэндондов жанжидтай нь, хүчирхэг Галданцэрэн хаантай нь хамт удаа дараа бут цохиж ахин сэхэхгүй болтол нь даран Халх Монголын ард түмнээ сүйрэл хоморголон хядагдах аюулаас хамгаалсан Цэрэн нь түүхэнд маш ховор төрдөг суу билэгт хүмүүсийн нэг гарцаагүй мөн юм. Газар нутгийн хол, Халх Монгол, Өмнөд Монголоор Манжуудаас тусгаарлагдсан байршилдаа дулдуйдсан Зүүнгарын үе үейин хаад эв аргын хүчээр Монгол үндэстнийг нэгтгэн зангидахын оронд, Халх Монголыг ганцаардуулан сулруулах бодлогыг хэдэн арван жилийн турш тууштай явуулж, улмаар дотоод гадаад зөрчилийг нь дэвэргэн эмзэг үед нь цэргийн хүчээр гэндүүлэн дайрсан нь хожмоо нийт Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирсан юм.

Галдан Бошготын үед сибирийн нүүдэлчдийн хэд хэдэн улсыг эзэлсний гадна Гималайн уулс буюу төвдийг бас хүрч, ийн Баруун Монголыг Каспийн тэнгисийн эрэг хүртэл өргөтгөж тэлэв. Энэ нь хуучин Цагаадайн улс сэргэн босч зүг зүгт хуучин хил хязгаараасаа халин гарсан нь хээр тал нутгийг бүгдийг эзлэн авахыг эрмэлзсэн мэт байв. Ингээд Галдан Бошгот дорно зүгт уугуул монгол буюу халхыг манжаас өрсөн эрхшээлдээ авах арга сүвэгчлэв. Тэрбээр энэ үед Зүүнгар улсдаа цэрэг-захиргааны төвлөрсөн нэгдмэл удирдлага бий болгож, өмнө нь тогтож байсан ойрадын чуулганы зохион байгуулалтанд байсан хунтайж, тайш цолыг хүчингүй болгон, улсаа дөчин хоринд хувааж тэдгээрийг зайсан, дэмч, шүүлэнгэ нарт тус тус харгалзуулан захируулж хааны буюу төвлөрсөн эрх засаглалыг бэхжүүлэв. Энэ нь Галдан Бошгот эртний хүннүгээс эхлээд Их Монгол Улсад уламжлан ирсэн цэрэг-засаг захиргааны тогтолцоог өөрийн улсын түүхэн өвөрмөц онцлогт уялдуулан зохицуулсан хэрэг байв.
 
Энэ үед халхын Засагт хан Норов нас барсны дараа түүний ширээг залгамжлах асуудал хямрал дагуулан өргөжив. Засагт ханы ширээний төлөө тэмцэлд хөндлөнгөөс идэвхтэй оролцсон халхын Түшээт хан Чахундорж, ойрадын Галдан бошгот, мөн Манжийн Энх-Амгалан хаан нар өөр өөрийн эчнээ бодлоготой байсан юм. Манжийн Энх-Амгалан хаан Далай лам руу яаралтай элч илгээн, байдлыг намжаан чуулган хуралдуулж, халхын асуудлыг зохицуулахыг оролдсон нь өнгөн дээрээ амжилггай болсон мэт байвч бодит үр дүн гарсангүй. Харин эцсийн бүлэгт Галдан Бошготын дэмжиж байсан Шар Засагт хан болов. Галдан Бошгот ийнхүү Засагт ханыг өөрийн холбоотон болгон халхад өөрийн нэр нөлөөг өргөтгөх болов. Хэтийн зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд Галдан Бошгот Засагтхантай үйл ажиллагаагаа улам няггруулж, халхыг манжид алдахгүй бэлтгэлийг хийж, юуны өмнө халхад мянгаад лам нарыг урьдчилан оруулж, манжаас нүүрлэж буй түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэх нь чухал гэдгийг халхуудад ухуулжээ. Мөн өөрийн дүү Доржжавыг 300 цэргийн хамт Засагт хан Шарын дэргэд ирүүлж, өөрөө өргөөгөө зүүн тийш нүүлгэн Засагт хантай чуулган нийлжээ. Энэ үед Түшээт хан болчимгүй алхам хийж, хүргэн Лувсангомборавдангийн хамт нэг түмэн цэрэг авч хөдлөн Засагт хан Шар болон түүний дэргэд байсан Галданы дүү Доржжав нарын олон хүнийг алж, хүн мал олныг олзлон авчээ. Энэ нь халх, ойрадын хооронд дайны галыг дүрэлзүүлэн асаав.
 
Манж нар энэ үед хоёр талын хоорондуур орж эвлэрүүлэхээр зуучилсан нь халхыг нөлөөндөө авах гэсэн Энх-Амгалан хааны далд бодлого байсны учир тухайн үед халх болон ойрадын хүчний харьцаа даанч тэнцвэргүй байсных юм. Баруунтаа дайн хийж үлэмж туршлага хуримтлуулан, дундад азийн ихэнх газар нутгийг эрхшээлдээ оруулснаар ойрадын хаан Галдан Бошготын нэр Хаант Орос болон Хөх нуур, Төвд, Манж Чин улсад ихэд алдаршиж байсан үе бөгөөд тиймээс Түшээт хан Чахундорж Галдантай хүч тэнцүүргүй тулалдаанд орж, халх ойродод эзлэгдвэл Манжид ашиггүй болох байв. Үүнээс үзэхэд Галдан Бошготыг манжийн Энх Амгалан хаан төв азийн улс төрийн тавцанд дахь өөрийн цор ганц хүчирхэг гол өрсөлдөгчөө гэж эхнээс нь анхааран үзэж байв.

Галдан бошгот Түшээт хан цэрэглэн өөрийн холбоотон Засагт хан ба түүний дүү Доржжав нарыг байлдан сөнөөснийг сонсоод 1688 оны хавар 2 түмэн цэрэгтэй халхын баруун хязгаараас дайран оржээ. Зүүнгар улсын арми Засагт ханы нутгийг эзлээд, Хангай уулын хойд этгээдээр давшин, баруун гарын Үйзэн Хатанбаатар, Сэцэн ноён, Илдэн тайж, Хөндлөн бошигт нарыг уулгалан олзолж давшин ирсэнд, Түшээт ханы хүү Галдандорж нар мөн нэгэн түмэн цэрэг авч Төмөртэй гэдэг газар Галдангийн цэргийг тосон гурван хоног зууралдан байлдсаны эцэст дийлдэн ухарчээ.

Энэ үед Данзан-Омбо, Данжила, Дугарравдан нарын захирсан Галдан Бошготын нөгөө цэргийн анги Эрдэнэзууг эзлэн авсан байна. Тэр үед Өндөр гэгээн Занабазар Эрдэнэзуугаас 2 өдрийн тэртээ газар байсан бөгөөд ойрадын цэрэг хийдийг эзэлснийг сонсоод, Түшээт ханы гэргий, хүүхдийг авч, яаран бууруулсан байна. Эцэст нь халхууд Түшээт хан Чахундоржийн удирдлага дор цэргээ хуримтлуулан, Олгой нуурын дэргэд шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр эрслэн шийджээ. Халхын цэргүүд [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурыг ойрад]] цэргээс урьтан очиж, ашигтай байрлалыг эзлэн авъя гэж шийдээд цэрэг эмхлэн хөдлөв. Их цэргийн цуваа хэд тасран үргэлжилж байснаа Олгой нуурт дөхөж очоод хэдэн эгнээ болон өргөшиж дэлгээ маягаар урагшлав. Галдангийн цэрэг түрүүлэн халхын цэрэг ойртсоныг мэдэж, түр зогсон дайтах бэлтгэлээ хийжээ. Хотос хонхор, хамар толгойгоор үргэлжилсэн Олгой нуурын хажуу талд тулж ирээд, бие биеэ отон сахиж үүрийн гэгээг хүлээсэн байна.

[[Ангилал: Дайн]]
[[Ангилал: Монголын түүх]]
[[Ангилал: Дундад зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал: Дайнууд]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>ieqnf6cg45thfytm0a3drwzv9z3g25j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Солонгосын сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53700</id>
    <revision>
      <id>860547</id>
      <parentid>769538</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд]] to [[Өмнөд Солонгосын сүлд]]</comment>
      <origin>769538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2124" sha1="nnvdvg6rtyreqk8vuinbtlwa3xn5l0m" xml:space="preserve">{{Инфобокс Төрийн сүлд
 | зураг           = Emblem of South Korea.svg
 | зураг_өргөн     = 150
 | дундаж          = 
 | дундаж_өргөн    = 
 | дундаж_тайлбар  = 
 | жижиг           = 
 | жижиг_өргөн     = 
 | жижиг_тайлбар   = 
 | хэрэглэх_эрхтэй = 
 | баталсан        = 1963 он
 | хуваалт         = 
 | бамбай          = 
 | дээд_сүлд       = 
 | дуулга          = 
 | дуулганы_нөмрөг = 
 | хэргэмийн_титэм = 
 | түшигч          = 
 | постамент       = 
 | уриа            = 
 | тулааны_уриа    = 
 | одон            = 
 | бусад_элемент   = 
 | өмнөх           = 
 | хэрэглээ        = 
 | хот             = 
 | бүл             = 
}}
'''[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын]] төрийн сүлдийг''' тэгиг гэдэг бөгөөд 1963 онд батласан. Цэцгийн таван дэлбээ түүнийг тойрсон тууз (туузан дээр &quot;Өмнөд Солонгос&quot; гэж бичсэн), голд нь үндэсний далбаан дээр байдаг taegeuk дүрсэлсэн. Taegeuk нь амар тайван, эв нэгдлийг илэрхийлдэг.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; &gt;
File:Seal of the President of the Republic of Korea.svg|Ерөнхийлөгчийн тамга.
File:Emblem of the Prime Minister of the Republic of Korea.svg|Ерөнхий сайдын бэлгэ тэмдэг.
File:Emblem of the National Assembly of Korea.svg|Үндэсний Ассамблейн лого.
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Coats of arms of South Korea|{{PAGENAME}}}}
* [https://web.archive.org/web/20131208002102/http://english.president.go.kr/koreain/national.php National Symbols]

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Төрийн сүлд|Солонгос, Өмнөд]]</text>
      <sha1>nnvdvg6rtyreqk8vuinbtlwa3xn5l0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860549</id>
      <parentid>860547</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1978" sha1="d8wlo4q5fuwvtrje2spywtscgij5ve2" xml:space="preserve">{{Инфобокс сүлд
|name             = Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын төрийн сүлд&lt;br /&gt;대한민국의 국장
|image            = Emblem of South Korea.svg
|image_width      = 
|middle           = 
|middle_width     = 
|middle_caption   = 
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = {{ROK}}
|year_adopted     = {{Start date and age|1963|12|10|df=yes}}
|crest            = 
|torse            = 
|shield           = 
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = 대한민국&lt;br /&gt;(Бүгд Найрамдах Солонгос Улс)
|orders           = 
|other_elements   = 
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

'''[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын]] төрийн сүлдийг''' тэгиг гэдэг бөгөөд 1963 онд батласан. Цэцгийн таван дэлбээ түүнийг тойрсон тууз (туузан дээр &quot;Өмнөд Солонгос&quot; гэж бичсэн), голд нь үндэсний далбаан дээр байдаг taegeuk дүрсэлсэн. Taegeuk нь амар тайван, эв нэгдлийг илэрхийлдэг.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; &gt;
File:Seal of the President of the Republic of Korea.svg|Ерөнхийлөгчийн тамга.
File:Emblem of the Prime Minister of the Republic of Korea.svg|Ерөнхий сайдын бэлгэ тэмдэг.
File:Emblem of the National Assembly of Korea.svg|Үндэсний Ассамблейн лого.
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Coats of arms of South Korea|{{PAGENAME}}}}
* [https://web.archive.org/web/20131208002102/http://english.president.go.kr/koreain/national.php National Symbols]

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Төрийн сүлд|Солонгос, Өмнөд]]</text>
      <sha1>d8wlo4q5fuwvtrje2spywtscgij5ve2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэбатын Нямаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60978</id>
    <revision>
      <id>860595</id>
      <parentid>807374</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Жаграй Баяр-Эрдэнэ|Жаграй Баяр-Эрдэнэ]] ([[User talk:Жаграй Баяр-Эрдэнэ|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:188.162.200.130|188.162.200.130]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>733453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2011" sha1="7d2cf3tnbxtsp6kelahdm4xb8lgd5a2" xml:space="preserve">'''Эрдэнэбатын Нямаа''' нь [[Өмнөговь]] аймгийн [[Ноён сум|Ноён сумын]] харьяат, улсын начин цолтой бөх. Аав [[Ёндонгийн Эрдэнэбат]] нь аймгийн арслан цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Амаржаргалаар дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж 
&quot; Монгол улсын начин &quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|}


=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Дундговь аймгийн баяр наадамд Улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр зургаа давж &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2013
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд Аймгийн начин Б.Мижидсүрэнд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Орхон аймгийн баяр наадамд Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын харьяат Аймгийн арслан Б.Ганхуягт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2016
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд Аймгийн арслан С.Идэрсүрэнгээр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Нямаа, Эрдэнэбатын}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Ноёны хүн]]</text>
      <sha1>7d2cf3tnbxtsp6kelahdm4xb8lgd5a2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860596</id>
      <parentid>860595</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="5msxq3i60i8zacxu6ce9v0rhwc57af8" xml:space="preserve">'''Эрдэнэбатын Нямаа''' нь [[Өмнөговь]] аймгийн [[Ноён сум|Ноён сумын]] харьяат, улсын начин цолтой бөх. Аав [[Ёндонгийн Эрдэнэбат]] нь аймгийн арслан цолтой бөх.

== Амжилт ==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2022
|АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Амаржаргалаар дөрөв, улсын заан Н.Жаргалбаяраар тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Дундговь аймгийн баяр наадамд Улсын гарьд Ж.Бат-Эрдэнээр зургаа давж &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2013
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд Аймгийн начин Б.Мижидсүрэнд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2015
|Орхон аймгийн баяр наадамд Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын харьяат Аймгийн арслан Б.Ганхуягт өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2016
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд Аймгийн арслан С.Идэрсүрэнгээр найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2018
|Өмнөговь аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Нямаа, Эрдэнэбатын}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Ноёны хүн]]</text>
      <sha1>5msxq3i60i8zacxu6ce9v0rhwc57af8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шүүлэнгэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61883</id>
    <revision>
      <id>860616</id>
      <parentid>728281</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="jjw74thhqugnaifddie0p88gtd6jgzd" xml:space="preserve">'''Шүүлэнгэ''' нь XIV-XX зууны хооронд ноёд ихэсийн мал хөрөнгө, алба гувчуурыг хариуцсан албан тушаалтан юм.

== Судлаачдын үзэл баримтлал ==
Энэ нэрийн талаар ихэнх судлаачдын бүтээлд манж гаралтай үг гэж бичсэн байдаг. Харин профессор М.Баярсайхан хятад гаралтай үг ({{lang-zh|舍人}})&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын&quot; Монгол улсын язгууртны цол хэргэм&quot; УБ., 2010. тал 108. ISBN 99929-78-81-1&lt;/ref&gt; гэж үзсэн байна.
 
Судлаач О.Сүхбаатар шүүлэнгийг ''&quot;хуучин цагт алба гувчуур татаж, хүү сан эрхлэгч тушаалтан отгийн даргын орлогч хар хүн байдаг&quot;'' хэмээн тайлбарласан. [[Хөдөөгийн Пэрлээ|Х.Пэрлээ]] ''&quot;ноёдын мал хөрөнгө албат харъяат нарыг биеэр хариуцдаг байв&quot;'' гэжээ.

== Түүхэн хувьсал ==
XVII  зууны үеийн их цаазын эхний хэсэгт &quot;отог, отгийн сайд түшмэд&quot; хэмээн [[Дэмч|дэмч]], шүүлэнгэ нарын тушаалтан нарыг багтаан дурдаж байжээ. Дараах бүлгээс тус бүрийн албан тушаалыг нэр зааж бичсэн байна. Манжийн үед тамгатай хутагтын отгийн даргын туслахын тушаал болсон.

== Холбоотой өгүүлэл ==
* [[Дэмч]]
* [[Отог]]
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
== Эшлэл ==

[[Ангилал:Цол]]</text>
      <sha1>jjw74thhqugnaifddie0p88gtd6jgzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүхбаатарын Лхагвабаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63687</id>
    <revision>
      <id>860609</id>
      <parentid>497926</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="954" sha1="gezqxetm3jmu6rdbyt0vo576exgukl5" xml:space="preserve">'''Сүхбаатарын Лхагвабаатар''' нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Жаргалан сум|Жаргалан]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн арслан цолтой бөх

==Амжилт==
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2007
|Орхон аймгийн баяр наадамд залуу бөх Д.Амаржаргалаар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
|128
|-
!2012
|Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
|256
|}

{{DEFAULTSORT:Лхагвабаатар, Сүхбаатарын}}
[[Ангилал:Аймгийн арслан]]
[[Ангилал:Жаргаланы хүн]]</text>
      <sha1>gezqxetm3jmu6rdbyt0vo576exgukl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оюунгэрэлийн Бундхорол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64445</id>
    <revision>
      <id>860643</id>
      <parentid>520416</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="exzeh947gezn0zjkqz2ldpy83qg2ufe" xml:space="preserve">'''Оюунгэрэлийн Бундхорол''' нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин сум|Хархорин]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн заан цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2007
|Төв аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2012
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2013
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|-
!2015
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд сумын заан Б.Лхагвадоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Бундхорол, Оюунгэрэлийн}}
[[Ангилал:Аймгийн заан]]
[[Ангилал:Хархорины хүн]]</text>
      <sha1>exzeh947gezn0zjkqz2ldpy83qg2ufe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зэвсэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75940</id>
    <revision>
      <id>860601</id>
      <parentid>770805</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2632" sha1="tu7780j6694olfsp0hh91t677w78bgx" xml:space="preserve">[[File:Sabre bayonette carabine.jpg|thumb|Хатгах-, цавчих-, буудах зэвсэг]]
'''Зэвсэг''' ([[Монгол хэл|монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠡᠪᠰᠡᠭ}}) гэдэг нь хүн төрөлхтний биеэ хамгаалах, хоол тэжээлээ олж идэх, дайснаа дарахад зэрэгт хэрэглэдэг зүйлийн ерөнхий нэр юм. Хэлбэр хэмжээ, үүрэг зориулалт, хийх материал, хохирол учруулах байдлаас хамаарч өөр өөр байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fortuna.army/news/%d0%b2%d1%8b%d1%81%d0%be%d0%ba%d0%be%d1%82%d0%be%d1%87%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b2%d0%b8%d0%bd%d1%82%d0%be%d0%b2%d0%ba%d0%b8-lobaev-arms/ |title=Бууны дүрслэл, шинж чанар |access-date=2019-07-12 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122020126/https://fortuna.army/news/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8-lobaev-arms/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== Төрөл ==
Зэвсэг нь хүн төрөлхтөн үүссэнээс хойш буй болсноос хойш дараах хэд хэдэн төрөл үүссэн. 
# [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]]: Эрт үед хүний чулуугаар хийсэн зэвсэг. Ангийн болон аж ахуйд зориулж хийж хэрэглэж байсан.
# [[Хүрэл зэвсэг]]: Эртний хүмүүсийн хүрлээр хийсэн хөдөлмөрийн багаж&lt;ref&gt;https://mongoltoli.mn/search.php?ug_id=50452&amp;opt=1&amp;word=%D0%97%D0%AD%D0%92%D0%A1%D0%AD%D0%93#&lt;/ref&gt;
# [[Төмөр (химийн элемент)|Төмөр]] буюу Хүйтэн зэвсэг: Дайн байлдаанд алж хорооход зориулж хийсэн зэвсэг
# [[Галт зэвсэг]]: [[дарь]], шатагч хольц, хийн даралтын хүчийг ашигласан [[буу]], сум, бөмбөг&lt;ref&gt;https://mongoltoli.mn/search.php?ug_id=50452&amp;opt=1&amp;word=%D0%97%D0%AD%D0%92%D0%A1%D0%AD%D0%93#&lt;/ref&gt;
# [[Цөмийн зэвсэг]]
# Багаж зэвсэг: [хоршоо үг] Ажил хөдөлмөрийн хэрэглэл&lt;ref&gt;https://mongoltoli.mn/search.php?ug_id=50452&amp;opt=1&amp;word=%D0%97%D0%AD%D0%92%D0%A1%D0%AD%D0%93#&lt;/ref&gt;

==  Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weapons|Зэвсэг}}
{{Wiktionary}}

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Багаж]]
[[Ангилал:Зэвсэг]]</text>
      <sha1>tu7780j6694olfsp0hh91t677w78bgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gremix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83719</id>
    <revision>
      <id>860654</id>
      <parentid>859172</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36535-42</username>
        <id>105507</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>860654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15101" sha1="9sl3m4i7lavyg2bshaevqi8nix09ubz" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин, энтрепренёр (1996 онд төрсөн)}}
{{Use dmy dates|date=February 2026}}

{{Инфобокс ютубер
| name                  = Gremix
| image                 = gremix.jpg
| image_size            = 250px
| alt                   = Gremix-ийн хөрөг зураг
| caption               = Ганбаяр 2019 онд
| birth_name            = Маамбаярын Ганбаяр
| birth_date            = {{Birth date and age|1996|05|16}}
| birth_place           = [[Улаанбаатар]], Монгол улс
| occupation            = {{flatlist|
* [[Ютубер|Контент бүтээгч]]
* [[Жүжигчин]]
* Энтрепренёр
}}
| youtube_id            = UCQXxhQHalYjwMictp1lUbtg
| youtube_display_name  = Gremix
| youtube_years_active  = 2014–одоо
| youtube_genre         = {{flatlist|
* [[Видео тоглоомын соёл|Видео тоглоом (Gaming)]]
* Инээдэм
* [[Реакшн бичлэг|Реакшн]]
* [[Влог]]
* Амьдралын хэв маяг
}}
| youtube_subscribers   = 1.56 сая
| youtube_views         = 619 сая
| stats_update          = 2026 оны 6 сарын 30
}}

'''Маамбаярын Ганбаяр''' ([[1996 он|1996]] оны [[5 сарын 16|5-р сарын 16]]-нд төрсөн), цахим ертөнцөд '''Gremix''' нэрээрээ алдаршсан тэрээр Монголын интернэт соёл, тэр дундаа YouTube контентын салбарыг үндэслэгчдийн нэг, тэргүүлэх контент бүтээгч, жүжигчин бөгөөд бизнес эрхлэгч юм. Хурдан хэмнэлтэй, хөгжилтэй эвлүүлэг бүхий видео тоглоомын бичлэгүүдээрээ (Let's Play) олон нийтэд танигдсан тэрээр өдгөө Монголын Z болон Альфа үеийнхний поп соёлд хамгийн том нөлөө үзүүлэгч дүрүүдийн нэг болон хувирчээ.

2026 оны байдлаар түүний үндсэн суваг 1.52 сая гаруй дагагчтай, нийт 600 орчим сая хандалттай байгаа бөгөөд энэ нь Монголын хамгийн олон дагагчтай, хамгийн их үзэлттэй YouTube суваг юм. Тэрээр эх орондоо &quot;Алтан товч&quot; (Golden Play Button) шагналыг авчирсан анхны бөгөөд цор ганц Монгол контент бүтээгч гэдгээрээ түүхэнд бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.n24.mn/a/1265 |title=Gremix: Youtube дээр 1 сая захиалагчтай болж, дэлхийд танигдахыг зорьж байна |access-date=2020-02-15 |archive-date=15 Хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023355/https://www.n24.mn/a/1265 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Бага нас ба боловсрол ==
Ганбаяр 1996 оны 5-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотод айлын ганц хүү болон мэндэлсэн. Түүнийг бага байхад эцэг эх нь гадаадад ажиллахаар явсан бөгөөд тэрээр хүүхэд насныхаа ихэнх дурсамжийг өвөө, эмээгийнхээ хайр халамжид өнгөрүүлжээ. Энэхүү бие даасан байдал нь түүнийг багаас нь видео тоглоом болон интернэт ертөнцтэй гүнзгий холбогдоход нөлөөлсөн гэж үздэг. 

2003 онд Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 84-р сургуульд элсэн орж, 2013 онд бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. Сургуулиа төгсөөд [[Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль]] (ШУТИС)-д Мэдээллийн технологийн инженер (IT Engineering) мэргэжлээр элсэн орсон. Компьютерын программ хангамж, техник хангамжийн талаарх энэхүү академик мэдлэг нь түүнд хожим видео эвлүүлэг хийх, стриминг (streaming) төхөөрөмжүүдээ бие даан угсрах зэрэгт асар их давуу талыг олгосон бөгөөд тэрээр 2017 онд сургуулиа амжилттай төгссөн байна.

== YouTube карьер ба өсөлт ==
=== Эхлэл буюу &quot;Харанхуй өрөөний эрин үе&quot; (2014–2018) ===
Ганбаяр оюутан байхдаа буюу 2014 онд өрөөндөө ганцаараа аймшгийн болон амьд үлдэх төрлийн тоглоомууд (Amnesia, Outlast, Five Nights at Freddy's зэрэг) тоглож, түүндээ гаргаж буй бодит айдас, хөгжилтэй хариу үйлдлүүдээ бичиж YouTube-д оруулж эхэлсэн. Тухайн үед Монголд YouTube хөгжөөгүй, интернэтийн хурд болон үзэгчдийн тоо харьцангуй хязгаарлагдмал байсан ч тэрээр өөрийн гэсэн үнэнч шүтэн бишрэгчдийн суурийг бага багаар бүрдүүлж байв. 

Түүний бичлэгүүдийн онцлог нь тухайн үеийн Монгол контентуудад огт байхгүй байсан барууны хэв маягийн &quot;Jump cut&quot; (хурдан шилжилт), хэтрүүлэгтэй дууны эффектүүд болон &quot;меме&quot; (meme) ашигласан динамик эвлүүлгүүд байсан юм. Их сургуулиа төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллахын оронд YouTube-ийг үндсэн карьераа болгон сонгосон нь тухайн үедээ маш зоригтой шийдвэр байв. Энэхүү эрсдэлтэй алхам нь үр дүнгээ өгч, 2018 оны 7-р сарын 24-нд 100,000 дагагчийн &quot;Мөнгөн товч&quot; (Silver Play Button) хүртсэнээр Монголын контент бүтээгчдийн хувьд нэгэн шинэ эрин үеийг эхлүүлсэн.


=== Тэсрэлт, Влог ба Gremix Gaming (2019–одоо) ===
2019 оноос хойш тэрээр зөвхөн тоглоомын бичлэг гэлтгүй Омегл (Omegle) чат, реакшн, өдөр тутмын влог, мөн үзэгчдийнхээ илгээсэн Монгол меменүүд дээр хариу үйлдэл үзүүлэх зэргээр контентынхоо цар хүрээг огцом тэлсэн. Түүний үзэгчидтэйгээ харилцах энгийн, илэн далангүй байдал нь түүнийг &quot;Ах&quot; эсвэл &quot;Найз&quot; мэт дотно санагдуулдаг байв. 

Үндсэн сувгийнхаа хажуугаар 2021 онд зөвхөн цэвэр видео тоглоомд зориулагдсан '''&quot;Gremix Gaming&quot;''' сувгийг нээсэн. Энэхүү суваг нь Minecraft, PUBG Mobile болон төрөл бүрийн инди (indie) тоглоомуудын цувралаар дүүрэн бөгөөд 2026 оны байдлаар бараг 900,000 дагагчтай болж, үндсэн сувгаасаа дутахгүй бие даасан аварга том платформ болон хөгжжээ. 

2023 оны 10-р сарын 5-нд түүний гол суваг 1,000,000 дагагчийн босгыг давсан бөгөөд энэ үйл явдал нь Монголын интернэт хэрэглэгчдийн хувьд үндэсний хэмжээний баяр мэт тэмдэглэгдэн өнгөрсөн юм.

== Дэлгэцийн урлаг ба Хөгжмийн &quot;Халтуур&quot; ==
=== Жүжигчний карьер ===
Камерын өмнө биеэ авч явах төрөлхийн авьяасаа ашиглан Ганбаяр кино урлагт хүч үзсэн. 2018 онд &quot;ОРК&quot; инээдмийн уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр цахим дэлгэцээс том дэлгэц рүү амжилттай шилжсэн. Үүний дараа:
* ''Шилжилт 2 (2018)''
* ''Сүүлчийн Монита'' (2019)
* ''Би эмээ болохгүй'' (2019)
* ''Анагаахын алдартнууд'' олон ангит цуврал (2020)
* ''Бараг л аймшгийн кино'' (2024) зэрэг төслүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж, зөвхөн хүүхэд залуус гэлтгүй бүх насны үзэгчдэд танигдсан байна.

=== Хөгжим: &quot;Huiten Baina&quot; феномен ===
2020 оны 1-р сард Gremix өөрийн үзэгчдэдээ зориулан тоглоом шоглоом болгон (өөрийнх нь хэлснээр &quot;халтуур&quot;) '''&quot;Huiten baina&quot;''' нэртэй рэп дуу, видео клип гаргасан. Гэвч уг дууны хөнгөн хэмнэл, хөгжилтэй үгс нь интернэтэд жинхэнэ тэсрэлт хийж, хүн бүрийн сонсдог хит дуу болон хувирчээ. Улмаар &quot;iTunes Mongolia&quot;-ийн шилдэг 100 дууны жагсаалтад өндөр байр эзэлсэн нь түүний нөлөөлөл ямар түвшинд хүрснийг баталсан хэрэг байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eguur.mn/63440/ |title=ВИДЕО: Gremix-ийн “халтуур”- “HUITEN BN” |access-date=2020-02-14}}&lt;/ref&gt; Тэрээр хожим нь энэ амжилтаа бататгаж &quot;Chi baina&quot;, &quot;Sangiimsal&quot; зэрэг уран бүтээлүүдээ гаргасан.

== Бизнес болон AR Технологи (Gremmy's Chest) ==
{{Infobox mapframe
| coord = {{Coord|47.9150|N|106.9050|E}}
| zoom = 12
| frame-width = 250
| frame-align = right
| marker = shop
| text = Gremmy's Chest дэлгүүрийн шилжилт хийгдэх бүс нутаг.
}}
=== Жижиглэн худалдааны хувьсгал ===
2024 оны 2-р сарын 2-нд Ганбаяр өөрийн брэндийг бодит амьдрал дээр буулгаж, Улсын Их Дэлгүүрт (УИД) '''&quot;Gremmy's Chest&quot;''' нэртэй тоглоом, хобби, аниме цуглуулгын нэрийн дэлгүүрээ нээсэн. Нээлтийн өдөр дэлгүүрийн гадаа мянга мянган фенүүд нь дугаарлан зогсож, дэлгүүрийн бүх бараа ердөө хоёрхон өдрийн дотор бүрэн зарагдаж дууссан нь Монголын жижиглэн худалдааны салбарт ховорхон тохиох үзэгдэл болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Б |first=Хонгорзул |date=2024-02-04 |title=&quot;Gremix&quot;-ийн дэлгүүрийн бараа хоёр өдөрт дуусаж, түр хаалаа |url=https://www.dobu.mn/?p=45158 |access-date=2024-07-02}}&lt;/ref&gt;

Бизнес нь асар хурдтай томорч буйтай холбогдуулан 2026 онд тэрээр УИД дэх салбараа стратегийн хувьд хааж, илүү том, илүү концепц сайтай орчин үеийн салбарыг Мишээл Экспогийн (Misheel Expo) '''&quot;Little Venice&quot;''' энтертайнмент бүсэд нээнэ гэдгээ албан ёсоор зарлажээ. Энэ нь түүний дэлгүүрийг зүгээр нэг худалдааны цэг биш, залуусын цугладаг поп-соёлын төв болгох алхам юм.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Gremix |title=Баяртай тоглоомын дэлгүүр минь |date=2025-12-12 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QV1EQNj1Baw}}&lt;/ref&gt;


=== Gremix Blockverse төсөл ===
Мэдээллийн технологийн инженерийн суурьтай тэрээр технологийн дэвшлийг ашиглан &quot;AR Mongolia&quot; компанитай хамтарч '''&quot;Gremix Blockverse&quot;''' (мөн Gremix AR гэх) өргөтгөсөн бодит байдлын (AR) эвлүүлдэг тоглоомыг зах зээлд гаргасан. Энэ нь биет 3D эвлүүлдэг тоглоомыг гар утасны аппликэйшнтэй хослуулсан шинэлэг бүтээгдэхүүн бөгөөд тоглогчид ухаалаг утсаараа эвлүүлдэг тоглоомоо сканнердаж, хиймэл оюун ухаант муу санаатан клоноос виртуал Gremix-ийг аврах интерактив даалгавруудыг гүйцэтгэдэг. Энэхүү төсөл нь Монголд контент бүтээгчийн зүгээс гаргасан хамгийн өндөр технологийн шийдэл бүхий мерчандайз бүтээгдэхүүн болж чадсан юм.

== Нөлөөлөл ба соёл (Trivia) ==
* '''&quot;Бацаанууд&quot;:''' Gremix өөрийн үзэгч, дагагчдаа хайрлаж &quot;Бацаануудаа&quot; (Batsaanuudaa) хэмээн дууддаг нь түүний нэрийн хуудас болсон үг юм. 2014 онд түүнийг үзэж байсан хүүхдүүд өдгөө насанд хүрсэн ч энэхүү үг нь нэгэн үеийг нэгтгэсэн дурсамжтай үг хэвээр үлджээ.
* '''Хандив, тусламж:''' Тэрээр YouTube-ийн шууд дамжуулалтаас олсон орлого болон хувийн хөрөнгөөсөө хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байгууллагуудад тогтмол хандив өргөж, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлдэг үлгэр жишээ нөлөөлөгчдийн нэг юм.

== Эх Сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*{{YouTube|u=Gremix33|name=Gremix}}
*{{YouTube|c=GremixGaming|name=Gremix Gaming}}
*{{Facebook|OfficialGremix|name=Gremix}}
*{{Instagram|gremixbn|name=Gremix}}

{{DEFAULTSORT:Ганбаяр, Маамбаярын}}
[[Ангилал:YouTube суваг]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчид]]
[[Ангилал:Монголын энтрепренёрүүд]]
[[Ангилал:Видео тоглоом тоглогчид]]</text>
      <sha1>9sl3m4i7lavyg2bshaevqi8nix09ubz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галбадрахын Гантулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84296</id>
    <revision>
      <id>860632</id>
      <parentid>718386</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="egaq5vx3m1i220xkxzvw8jru6a27pfm" xml:space="preserve">'''Галбадрахын Гантулга''' нь [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Төгрөг сум (Говь-Алтай)|Төгрөг]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн аймгийн харцага цолтой бөх.

== Барилдааны амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2012
|Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртсэн.
!256
|-
!2017
|Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.
!256
|}

{{DEFAULTSORT:Гантулга, Галбадрахын}}
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]
[[Ангилал:Төгрөгийн (Говь-Алтай) хүн]]</text>
      <sha1>egaq5vx3m1i220xkxzvw8jru6a27pfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гончигийн Тэрбиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89293</id>
    <revision>
      <id>860613</id>
      <parentid>794225</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="hr6jd8bbrstz4rt7qjsicckgkzw0auc" xml:space="preserve">'''Гончигийн Тэрбиш''' (1947 онд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Жаргалан сум]]анд төрсөн) нь [[Монголын Ардын арми|МАА]]-ийн ДБА-ийн гоцлол хөгжимчин байхдаа [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]], [[хөгжим]]чин юм.

== Намтар ==
Бүрэн дунд сургууль төгсөөд Улаанбаатар хотод Шувуун фабрикийн дунд сургуульд хөгжмийн багшаар 3 жил ажиллажээ. Тэндээс цэргийн албанд явж Амгалан дахь барилгын цэрэгт хоёр жил алба хаагаад ААДБЧ-д хөгжимчнөөр татагдаж очсоноос хойш гоцлол хөгжимчнөөр ажиллаж иржээ. Найраг баян хуур хөгжим тоглох арга техникийг чадамгай эзэмшиж, ямарч дууг дарж чаддаг, байгаль, амьтдын дуу чимээг дуурайлгах, морин хуур болон олон ястны хөгжмийн зэмсгийн өнгө авиаг оруулах зэрэг тоглолтоороо үзэгчдийн талархлыг хүлээсэн, манай урдаа барьдаг, шилдэг найраг баяр хуурчийн нэг ажээ. 

== Уран бүтээл ==
“Сайн байна уу, ээжээ”, “Наран доорхи наадам”, “Эрээн нуур”, “Торгуудын жороо”, “Гал шарын унага”, ”Тамсагийн цэнхэр хязгаар” дуу, “Говь, хангайн уянга”, &quot;Увс нуур&quot; “Хөвсгөл нутгийн ардын дууны хувилбар” зэрэг дан хөгжмийн 200 гаруй бүтээл туурвисан байна. 

== Шагнал урамшуулал ==
[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]], цэргийн хүндэт медаль, ойн медалиуд, Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнагджээ.

{{DEFAULTSORT:Тэрбиш, Гончигийн}}
[[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын хөгжимчин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Жаргаланы хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1947 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>hr6jd8bbrstz4rt7qjsicckgkzw0auc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Жаргаланы хүн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>89299</id>
    <revision>
      <id>860614</id>
      <parentid>740283</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Ангилал:Жаргалангийн хүн]] to [[Ангилал:Жаргаланы хүн]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>740283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="tgar1ggx4z4ayfbzyuethcj7nrpnvhe" xml:space="preserve">[[Ангилал:Говь-Алтайнхан]]
[[Ангилал:Монголын хүн суурингаар]]
[[Ангилал:Хүн суурингаар]]

[[Ангилал:Жаргалан сум|Х]]</text>
      <sha1>tgar1ggx4z4ayfbzyuethcj7nrpnvhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашдондовын Батбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89479</id>
    <revision>
      <id>860644</id>
      <parentid>623508</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="8zuqr1bdev7uwp88hy2rapo9t844101" xml:space="preserve">'''Дашдондовын Батбаяр''' нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх.

== Амжилт ==

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2001
|АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Н.Түмэннастаар дөрөв, улсын харцага Г.Элбэгээр тав давж &quot;Монгол улсын начин&quot; цолыг хүртсэн.
!1024
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!1998
|Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд улсын начин С.Нямжаваар долоо даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.
!128
|}

{{DEFAULTSORT:Батбаяр, Дашдондовын}}
[[Ангилал:Улсын начин]]
[[Ангилал:Гучин-Усын хүн]]</text>
      <sha1>8zuqr1bdev7uwp88hy2rapo9t844101</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өөхний хүчлийн нийлэгжилт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93120</id>
    <revision>
      <id>860652</id>
      <parentid>700168</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37372-70</username>
        <id>105634</id>
      </contributor>
      <origin>860652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10322" sha1="o4w0mph7vv46aayx8o72bnayyjz7mye" xml:space="preserve">'''Өөхний хүчлийн нийлэгжилт''' нь эсийн цитоплазм ба эндоплазмын торлог бүрхэвчинд явагддаг ба бета-исэлдэлтийн процесстэй химийн хувьд төстэй боловч хэд хэдэн гол ялгаануудтай байдаг. Өөхний хүчил болж хувирдаг ацетил-КоА-ийн ихэнх нь нүүрс уснаас гликолит замаар дамждаг. Гликолит зам нь гурван өөхний хүчлийг нэгтгэж (эстерийн холболтын тусламжтайгаар) триглицеридийг үүсдэг ба энэ нь липогенийн процессын эцсийн бүтээгдэхүүн. Зөвхөн хоёр өөхний хүчил глицеролтой нийлж, гурав дахь архины бүлэг нь фосфатидилхолин гэх мэт бүлэгтэй фосфорын найрлагад оруулбал фосфолипид үүснэ. Фосфолипидууд нь эсийн мембраныг бүрдүүлж, эсийн дотор органеллуудыг (жишээ нь, эсийн цөм, митохондрия, эндоплазмын торлог бүрхэвч, Голги аппарат) гэх мэт липидийн цөсний шингэнийг үүсгэдэг. Өөхний хүчлийн нийлэгжилт нь 2006 онд Жакобссон олж нээсэн.
{{хянах}}
=== Үүрэг ===
Өөхний хүчлийн нийлэгжилт нь эрчим хүчний гол эх үүсвэр юм. Ихэнх хоолны дэглэмд триацилглицерол (глицерол агуулсан эфир) их хэмжээний тосны хүчил агуулагддаг. Бидний хоолны дэглэмийн зарим нүүрс ус нь өөх тос болж хувирдаг - өөх тосны эдэд триацилглицерол хэлбэрээр хадгалагддаг. Үүний дараагаар энэ өөх тосны хүчил ялгарч, янз бүрийн аэробик эдэд энерги өгдөг. Эдгээр нь бие махбодид зайлшгүй шаардлагатай бодисын дэд бодис (бүтэц ба бодисын солилцоо) юм. Жишээлбэл, фосфолипид нь бүх эсийн мембран болон сийвэнгийн липопротеины чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд өөхний хүчил нь простагландин ба холбогдох зохицуулагчийн урьдчилсан найрлага юм. Өөх тосны солилцооны согог нь өвчинд илэрдэг. Жишээлбэл, митохондрийн ацил КоА-ийн дегидрогеназын дутагдал нь өөх тосны хүчлийн ердийн исэлдэлтээс сэргийлдэг.

* Эрүүл эсийн мембран үүсэх
* Тархи, мэдрэлийн системийн зөв хөгжил, үйл ажиллагаа
* Бамбай булчирхай, бөөрний үйл ажиллагааг хэвийн байлгах 
* Гормон үүсгэх 
* Цусны даралт, элэгний үйл ажиллагаа, дархлаа, үрэвслийн эсрэг тэнцвэржүүлэлт
* Эрүүл арьс, үсийг дэмжинэ

=== Холбогдох өвчнүүд ===
Өөх тосны исэлдэлтийн эмгэг нь өөх тосыг задлахад шаардлагатай ферментийн дутагдал, дутагдалаас үүдэлтэй липидийн солилцооны эмгэг бөгөөд сэтгэцийн болон бие бялдрын хөгжил саатдаг. Эцэг эхчүүд хүүхдүүддээ ийм эмгэг үүсгэдэг гажигтай генийг дамжуулж өгөх үед удамшлын эмгэг үүсдэг.

=== Шулуун гинжин өөхний хүчил ===
Шулуун гинжин өөхний хүчлүүд нь ханасан, ханаагүй гэсэн хоёр төрлөөр үүсдэг.
[[Файл:Saturated Fatty Acid Synthesis.png|thumb|E. coli дахь өөх тосны хүчил синтаза II-аар дамжуулан ханасан тосны хүчлийг нийлэгжүүлнэ]]
Β-исэлдүүлэхтэй адил шулуун гинжин өөхний хүчлийн нийлэгжилт нь 16-нүүрстөрөгчийн пальмитийн хүчил үүсэх хүртэл доор үзүүлсэн 6 давтагдах урвалаар явагддаг.Оруулсан диаграмууд нь өөх тосны хүчил нь бичил биетэн дотор хэрхэн нийлэгжиж байгааг харуулж, Escherichia coli-д байдаг ферментүүдийг жагсаасан болно. Эдгээр урвалыг өөхний хүчлийн синтаза II (FASII) гүйцэтгэдэг бөгөөд энэ нь ерөнхийдөө нэг цогц байдлаар ажилладаг олон фермент агуулдаг. FASII нь прокариотууд, ургамал, мөөгөнцөр, паразитууд, мөн митохондрияд байдаг. Амьтад, мөн мөөгөнцрийн гэх мэт зарим мөөгөнцрийн хувьд эдгээр ижил урвал нь өөх тосны хүчил үүсгэх шаардлагатай ферментийн бүх үйл ажиллагааг агуулсан өөх тосны хүчлийн синтаза I (FASI) дээр гардаг. FASI нь FASII-ээс бага үр ашигтай байдаг; Гэсэн хэдий ч энэ нь илүү их молекул, түүний дотор &quot;дунд гинжин&quot; тосны хүчил үүсгэх боломжийг олгодог. 16: 0 харьцаатай нүүрстөрөгчийн тосны хүчил үүссэний дараа энэ нь хэд хэдэн өөрчлөлтөнд орж, улмаар цөлжилт ба / эсвэл суналтад хүргэдэг. Стеарит (18: 0) -ээс эхэлж сунгах нь ихэнхдээ мембраны холбосон ферментийн тусламжтайгаар ER-д хийгддэг. Сунгах процесст оролцдог ферментийн үе шатууд нь FAS-ийн хийсэн зарчмуудтай ижил боловч сунгалтын 4 үндсэн үе шатыг бие махбодьтой холбоотой байж болох бие даасан уургууд гүйцэтгэдэг.

{| class=&quot;wikitable&quot; |- 
! Алхам
! Фермент
! Урвал
! Тайлбар
|- 
| (a) 
| Ацетил КоА: ACP трансацилаза
| [[File:Acety-CoA ACP transacylase.png|center|180px]]
| Ацетил КоА-ийг малонил-ACP-тай урвалд оруулдаг
|- 
| (b) 
| Malonyl CoA: ACP трансацилаза
| [[File:Malonyl-CoA ACP transacylase.png|Center|180px]]
| Ацетил-ACP-тэй урвалд орохдоо malonyl CoA-ийг идэвхжүүлдэг
|- 
| (c) 
| 3-кетоацил-ACP синтаз
| [[File:3-ketoactl-ACP synthetase.png|center|180px]]
| Ацетил-ACP праймерыг гинжээр сунгасан malonyl-ACP-тэй урвалд оруулдаг.
|-
| (d)
| 3-кетоацил-ACP редуктаз
| [[File:3-ketoacyl-ACP reductase.png|center|180px]]
| Нүүрстөрөгчийн 3 кетоныг гидроксилийн бүлэгт бууруулдаг
|-
| (e)
| 3- Гидроксиацил ACP шингэн алдалт
| [[File:3-hydroxyacyl-ACP dehydrase.png|center|180px]]
| Усыг зайлуулдаг
|-
| (f)
| Энойл- ACP редуктаз
| [[File:Enoyl-ACP reductase.png|center|180px]]
| C2-C3 давхар холболтыг бууруулдаг.
|-
|}

=== Үе шатууд ===
# Ацетил-КоА-ийг цитозол руу шилжүүлэх.
# Ацетил-КоА-ийн идэвхжилт, малонил-КоА-ийн нийлэгжилт.
# ACP зуучлагчаар дамжина AP синтезийн таван алхамт сунгалт

=== Нүүрс усыг өөхний хүчил болгон хувиргах ===
Хүний биед өөхний хүчлүүд ихэвчлэн элэг, өөх тосны эдэд, мөн хөхүүл үед хөхний булчирхайд үүсдэг.

Гликолизын улмаас үүссэн пируват нь нүүрс усыг өөх тос, холестерол болгон хувиргахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ нь пируватыг митохондрионд ацетил-Коа болгон хувиргах замаар үүсдэг. Гэсэн хэдий ч энэ ацетил КоА нь өөхний хүчил, холестерины нийлэгжилт явагддаг цитозол руу зөөх шаардлагатай байдаг. Энэ шууд зүйл болохгүй. Цитозолын ацетил-КоА-ийг авахын тулд цитратыг (ацетил КоА-ийн оксалоцетаттай конденсацаар үүсгэдэг) нимбэгийн хүчлийн мөчлөгөөс салгаж, дотоод митохондрийн мембранаар цитозол руу дамжина. Тэнд нь АТФ цитрат лязаар ацетил-КоА ба оксалоацетат болгон цоолсон байдаг. Оксалоацетатыг глюконеогенез (элэгний хувьд) -д ашиглаж болно, эсвэл түүнийг мелит хэлбэрээр митохондрионд буцааж өгч болно. Цитозолын ацетил-КоА нь ацетил КоА карбоксилазаар карбонцилж, өөх тосны хүчлийг нийлэгжүүлэх анхны алхам болсон.

[[Ангилал:Биологийн процесс]]
[[Ангилал:Биохимийн урвал]]
[[Ангилал:Бодисын солилцооны суваг]]</text>
      <sha1>o4w0mph7vv46aayx8o72bnayyjz7mye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хулуйхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101058</id>
    <revision>
      <id>860525</id>
      <parentid>859453</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35682-50</username>
        <id>105430</id>
      </contributor>
      <origin>860525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1977" sha1="nki71h1jg2zihrv3fp80qdoz0068l27" xml:space="preserve">'''Хулуйхан'''&lt;ref&gt;Түүний нэрийг Монголын түүхийн ном сударт Хулуйхан, Олуйхан, Холуйхан гэж бичсэн байдаг. Харин Хятад сударт Далуйхан, Хуолу гэх мэтээр ялгамжтай бичсэн байна. &lt;/ref&gt; бол [[Чингис хаан|Чингис хааны]] ууган хүү [[Зүчи|Зүчи ханы]] том охин юм. 1207 онд Чингис хааны зарлигаар Зүчи хан баруун гарын их цэргийг удирдаж, хойд зүгийн [[Ойн иргэд]], [[Хорь түмэд]], [[Баргужин төхөм]], [[Енисейн киргиз|Киргиз]] тэргүүтэй олон улс, аймгийг дагуулж ирэх үед, Хулуйханыг [[Ойрад]] аймгийн тэргүүлэгч [[Хойд (овог)|Хойд]] овгийн [[Худуга бэхи|Худуга бэхийн]] хүү [[Иналчи]]&lt;nowiki/&gt;д хатан болгож соёрхов. 1236 онд [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] зарлигаар '''[[Янь ань фу]]'''гийн ёнгор нэхэж татвар төлдөг 9796 өрх айлыг хишиг болгон өгчээ.  

Хулуйханаас '''[[Үлэдү]]''' гэх нэг хүү төрсөн. Үлэдү нь хожим [[Нэгүдэй]], [[Ахутөмөр]] гэх хоёр хүүтэй болжээ. Тэд нар [[Юань улс|Юань улсын]] [[Сү ван Гончиг|Сү ван Гончигийн]] цэргийн жанжид байлаа.   

==Мөн үзэх==
* [[Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт]]

== Эшлэл ==

[[Ангилал:Хиад боржигин]]
[[Ангилал:Гүнж]]
[[Ангилал:Зүчийн удам]]
[[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>nki71h1jg2zihrv3fp80qdoz0068l27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол-Польшийн харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104092</id>
    <revision>
      <id>860630</id>
      <parentid>839929</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30891" sha1="5efm3q9crn5o2qoxfj2vdinozng0woy" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Монгол-Польшийн харилцаа
| party1      = Монгол
| party2      = Польш
| map         = Mongolia Poland Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = Варшав дахь Монголын элчин сайдын яам
| mission2    = 
| envoytitle1 = 
| envoy1      = [[Наваан-Юндэний Оюундарь]]
| envoytitle2 = 
| envoy2      = Кшиштоф Бойко&lt;br/&gt; ({{lang-pl|Krzysztof Bojko}})
}}
'''[[Монгол Улс]]-[[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] харилцаа.'''

==Харилцааны түүх==

13-р зуунаас Монгол, Польш улсууд түүхэн харилцаа холбоотой болсон. 1241 оны 5-р сарын 9-нд [[Легницийн тулалдаан|Легницийн тал нутагт монгол, польшууд нүүр учирсан]] нь төв Европт болсон томоохон цэргийн урлаг шаардсан тулалдааны нэг байсан гэдэг. Үүнээс гадна [[Ромын Пап]]ын [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрэн]]д илгээсэн элч [[Плано Карпини|Жиованни Плано Карпини]] их аялалдаа Францын [[Лион]] хотоос 1245 оны 16-нд гарч, замдаа Польшийн [[Вроцлав]] хотод түр саатаж, эртний орос хэл сайн мэддэг польш санвартан [[Бенедикт Полак]]ийг орчуулагчаар сонгон авч хамт алсын замд гарсан байна. Бенедикт Полак 1247 онд Монголын Их Эзэнт гүрэнд хийсэн аяллаас эргэж ирээд аяллын талаар “Францискийн лам нар Тартарууд руу аялсан нь” ([[Латин хэл|лат.]] ''De Itinere Fratrum Minorum ad Tartaros'')  хэмээх аяллын тэмдэглэл бичиж үлдээжээ. Уг тэмдэглэлийг 600 жилийн дараа Парист 1839 онд д’Авезак болон 1840 онд Польшид хэвлэсэн байдаг. Сүүлд 1965 онд АНУ-ын Йелийн Их сургуулийн эрдэмтэд «Тартарчуудын түүх» ([[Латин хэл|лат.]] ''Historia Tartarorum'') нэртэйгээр дээрх эх зохиолыг товчлон хэвэлсэн юм. Бенедикт Полакийн уг тэмдэглэл Монголын Эзэн Гүрний тухай болон Монголын хааны Ромын Папад илгээсэн захидлын хуулбарыг оруулснаараа түүхэн ач холбогдолтой юм.

==Орчин цагийн дипломат харилцаа==

1950 оны 4-р сарын 14-нд хоёр улс Варшав хотноо дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд БНМАУ 1959 онд [[Варшав]]т, БНПАУ 1960 онд [[Улаанбаатар]]т ЭСЯ-аа тус тус нээн ажиллуулсан түүхтэй.  

1959 оны 2-р сарын 27-нд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо 70 дугаар тогтоолоо батлаж, мөн 1959 оны 11 дүгээр сард Варшавт БНМАУ-ын ЭСЯ-ыг нээн ажиллуулж, орон тоо төсвийг нь БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл 1959 оны 4-р сарын 15-ны өдрийн 145 тоот тогтоолоороо баталжээ. 1959 оны намрын адаг сард анхны суурин Элчин сайд [[Ойдовын Бат-Очир|Ойдовын Бат-Очирыг]] томилж Варшав руу илгээж байжээ.  

БНПУ-ын тал санхүүгийн бэрхшээлээс улбаалж 1995 онд Улаанбаатар дахь ЭСЯ-аа түр хаах шийдвэр гаргасан, дараагаар нь ЭСЯ-аа сэргээх шийдвэрийг 1999 онд гаргаж 2009 оноос эргээд хаагаад [[Бээжин]] хотоос хавсран ажиллаж байсан. Сүүлд 2017 оноос дахин нээсэн. 

БНПУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдаар [[Кшиштоф Бойко]] 2019 оны 5-р сарын 28-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулгад]],  Монгол Улсаас БНПУ-д суугаа Элчин сайд [[Наваан-Юндэний Оюундарь|Н.Оюундарь]] 2025 оны 3-р сарын 7-нд Польшийн Ерөнхийлөгч [[Анджэй Дуда|Анжей Дуда]]д Итгэмжлэх жуух бичгээ тус тус өргөн бариад ажиллаж байна.  

2023 оны 4-р сарын 25-нд Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгч [[Анджэй Дуда|Анжей Дуда]] манай улсад албан ёсны айлчлал хийх үеэрээ Польш улсын Элчин Сайдын Яамыг сэргээн, албан ёсоор нээсэн.   

=== Монгол Улсаас Польш Улсад суусан Элчин сайд нар: ===
#[[Oйдовын Бат-Очир]] (1958-1961)
#[[Дэлэгжунайн Балжинням]] (1962-1966)
#[[Жамбалын Банзар]] (1973-1977)
#[[Цэндийн Намсрай]] (1984-1986)
#[[Өлзийхутагийн Чойжилсүрэн]] (1988-1991)
#Б.Түмэн (1994-1998)
#[[Дашдаваагийн Чулуундорж]] (1998-2002)
#[[Тугалхүүгийн Баасансүрэн]] (2002-2006)
#[[Отгоны Дамбийням]] (2008-2012)
#[[Адьяагийн Ганбаатар]] (2012-2016)
#Нэмэхийн Батаа (2016-2020)
#[[Бархасын Дорж]] (2020-2024)
#[[Наваан-Юндэний Оюундарь]] (2025-)

=== Польшоос Монгол Улсад сууж байсан Элчин сайд нар: ===
#1953 оны 6 -р сарын 30 - 1957 он - Вацлав Левиковски  /Wacław Lewikowski /    
#1957 оны 4 -р сарын 15 - 1959 - Тадеуш Геде  /Tadeusz Gede /  
#1960 оны 4 -р сарын 6 - 1966 - Станислав Ткачув     / Stanisław Tkaczow /  
#1966 оны 11 -р сарын 23 - 1969 - Владислав Какиетек     /Władysław Kakietek /  
#1969 оны 11 -р сарын 24 - 1974 - Францишек Новак     /Franciszek Nowak  /  
#1974 оны 7 -р сарын 4 - 1980 - Роман Гайзлер     /Roman Gajzler /  
#1980 оны 4 -р сарын 4 - 1984 - Станислав Ставиарски     /Stanisław Stawiarski /  
#1984 оны 3 -р сарын 1 - 1987 - Иозеф Урбанович     /Józef Urbanowicz /  
#1988 оны 3 -р сарын 22 - 1991 - Станислав Зачковски     /Stanisław Zaczkowski /  
#1991 оны 3 -р сарын 7 - 1995 - [[Станислав Гожиньски]]     /Stanisław Godziński /  
#2000 оны 7 -р сарын 26 - 2001 он - Лешек Вионцэк (түр хамааргч-Leszek Wiącek )       
#2001 оны 12 -р сарын 5 - 2005 - Кшиштоф Дебницки     / Krzysztof Dębnicki /   
#2005 оны 12 -р сарын 12 - 2009 оны 7 -р сарын 31 - Збигнев Кулак /Zbigniew Kulak /  
*2009 он - Улаанбаатар дахь Польшийн ЭСЯ хаагдсан       
#2010 оны 1 -р сарын 18 - Тадеуш Хомицки     / Tadeusz Chomicki / (Бээжингээс хавсран суусан)  
#2015 оны 7 -р сарын 7 - 2018 оны 9 -р сар - Михал Лабенда ( Варшавт байнга оршин суудаг) / Michał Łabenda /     
#2019 оны 5 дугаар сараас - [[Кшиштоф Бойко]]  / Krzysztof Bojko/   

== Улс төрийн харилцаа ==
Хоёр оронд ардчилсан үйл явц идэвхтэй өрнөсөн 1990-ээд оноос эхлэн харилцаа, хамтын ажиллагааг шинэ зарчимд нийцүүлэн сэргээх чиглэлд ажиллаж ирсэн. Тэрчлэн манай талаас парламентын шугамаар төлөөлөгчид 1991- 2020 онуудад 6-8 удаа, Гадаад харилцааны дэд сайд 1995 онд, УИХ-ын дарга 1997 онд, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1999 онд,  [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] 2013 онд, Эрүүл мэндийн сайд Т.Ганди 2005 онд тус тус Польшид, Польшийн талаас БНПУ-ын Ерөнхийлөгч [[Лех Качински|Л.Качиньски]] 2008 онд, [[Борислав Коморовски|Б.Коморовски]] 2013 онд, [[Анджэй Дуда|Анджей Дуда]] 2023 онд Монгол Улсад албан ёсоор тус тус айлчилжээ. 

УИХ-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] 1997 онд, [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] 2015 онд, УИХ-ын дэд дарга [[Нямаагийн Энхболд|Н.Энхболд]] 2010 онд, Польшийн Сенатын дэд маршал З.Куратовска 1991 онд, Сенатын маршал А.Стрүжик 1995 онд, Сенатын Маршал Б.Борусевич 2013 онд, Сеймийн Дэд маршал Е.Вендерлих 2014 онд, Сеймийн Дэд маршал Э.Гжэшчак 2015 онд тус тус харилцан айлчилсан.

Гадаад харилцааны сайд [[Лувсанвандангийн Болд|Л.Болд]] 2014 онд, Польшийн Гадаад хэргийн сайд В.Чимошевич 2004 онд, Польшийн Гадаад хэргийн дэд сайд Б.Стелмах 2011 онд, Е.Помяновски 2012, 2013 онд тус тус харилцан айлчилсан. Үүнээс гадна НҮБ-ын чуулган, олон улсын хурал, чуулганы үеэр хоёр улсын Гадаад хэргийн сайд нар ажлын уулзалтууд хийж ирсэн.  

Эрүүл мэндийн сайд [[Төгсжаргалын Ганди|Т.Ганди]] 2005, Сангийн сайд Н.Баяртсайхан 2006, БХ-ын сайд Д.Сономпил 2006 онд, БХ-ын сайд [[Лувсанвандангийн Болд|Л.Болд]] 2008 онд, ЗХЖШ-ын дарга Ц.Тогоо 2009 онд,  БХЯ-ны ТНБД З.Болдбаатар 2015 онд, ГХЯ-ны дэд сайд [[Батмөнхийн Батцэцэг|Б.Батцэцэг]] 2018 онд тус тус Польшид айлчилсан бол Польш Улсын эдийн засгийн дэд сайд М.Королец 2009 онд Монголд айлчилжээ. 

Үүнээс гадна алдарт &quot;Солидарношчь&quot;-ийн /[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]/ удирдагч, Польшийн Ерөнхийлөгч асан [[Лех Валенса]] 2013 онд Монгол Улсад айлчилсан байна.

Хоёр жилд нэг удаа хоёр улсын ГХЯ хоорондын зөвлөлдөх уулзалт хийдэг уламжлал тогтоод байна. 

2008 онд  БНПУ-ын Ерөнхийлөгч [[Лех Качински]]&lt;nowiki/&gt;йг Монгол улсад албан ёсоор айлчлах үеэр хоёр орны Ерөнхийлөгч нарын гаргасан &quot;Хамтарсан тунхаглал&quot; нь хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг шинэ нөхцөлд хөгжүүлэх чиг баримжаа болоод байна.

&quot;Найрамдал хамтын ажиллагааны тухай&quot; 1975 оны Гэрээ, Эдийн засаг, ШУТ-ийн хамтын ажиллагааг 2000 он хүртэл хөгжүүлэх тухай урт хугацааны Программыг тус тус 1993 онд цуцалсан. 

2013 оны 5 дугар сард Бүгд Найрамдах [[Польшийн Сенат|Польш улсын Сенат]]&lt;nowiki/&gt;ын маршал [[Богдан Борусевич]]&lt;nowiki/&gt;ийн Монгол Улсад хийж буй албан ёсны айлчлал хийсэн.

2015 оны 3-р сарын 18-21-нд Монгол Улсын Их Хурлын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]] БНПУ-ын Сенатын Маршал [[Богдан Борусевич|Богдан Борусевичийн]] урилгаар БНПУ-д албан ёсны айлчлал хийлээ. БНПУ-ын Сенатын Маршал Богдан Борусевич, БНПУ-ын Сеймийн Маршал [[Радослав Сикорски|Родаслав Сикорски]], Гадаад хэргийн сайд Гжегож Схетына, Шадар сайд бөгөөд Эдийн Засгийн сайд Януш Пехочиньски зэрэг албаны хүмүүстэй уулзав. 

УИХ-ын гишүүн, Монгол-Польшийн парламентын бүлгийн дарга Д.Дамба-Очир тэргүүтэй төлөөлөгчид 2017 оны 3-р сарын 9-ний өдөр  БНПУ-ын  Сеймийн урилгаар айлчлав.  2020 оноос Улсын Их Хурал дахь Монгол-Польшийн парламентын бүлгийн даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаяр ажиллаж байсан. 

2018 оны 5-р сард Бүгд Найрамдах Польш Улсын Парламентын доод танхим болох [[Сейм]]&lt;nowiki/&gt;ийн гишүүн, Сейм дэх Польш, Монголын Парламентын найрамдлын бүлгийн дарга Марек Жонса тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлав.

2019 оны 7-р сард Монгол Улсын Гадаад харилцааны дэд сайд Б.Батцэцэгийн урилгаар Бүгд Найрамдах Польш Улсын Гадаад хэргийн яамны Аюулгүй байдал болон Ази, Америк, Африк, Ойрхи Дорнодтой харилцах асуудал эрхэлсэн дэд сайд ноён Мачей Ланг манай улсад айлчилсан.  

2019 оны 12-р сард Польшийн Сеймийн дэд маршал хатагтай Малгожата Гошевскагийн Монгол Улсад хийх албан айлчлал хийв.  

2023 оны 4-р сарын 24-26-ны өдрүүдэд Польшийн Ерөнхийлөгч [[Анджэй Дуда|Анжей Дуда]] Монгол улсад Төрийн айлчлал хийсэн.      

== Хэлэлцээрүүд ==
Монгол, Польшийн шинэ үеийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрэлдүүлэх ажил аажим боловч хийгдэж байна. Тухайлбал, “Хөрөнгө оруулалтыг харилцан дэмжих, хамгаалах тухай хэлэлцээр” (1995), “Орлогын ба хөрөнгийн татварыг давхардуулан олгохгүй байх тухай хэлэлцээр” (1997), “Гаалийн асуудлаар хамтран ажиллах, харилцан туслах тухай хэлэлцээр” (1997), Хоёр орны иргэдэд эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх шинэ гэрээ (1998), Соёл, боловсрол, ШУТ-ийн салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээр (1999), Дипломат болон албан паспорт эзэмшигчдийг визийн шаардлагаас харилцан чөлөөлөх тухай хэлэлцээр (2011), Монгол, Польшийн Засгийн газар хоорондын Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээр (2013), Батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллах тухай БНПУ-ын Засгийн газар, Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр (2013), “Нийгмийн хамгааллын тухай Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Польш Улс хоорондын хэлэлцээр” (2018) зэрэг хэлэлцээрүүдийг байгуулаад байна. 

==Худалдаа, эдийн засгийн харилцаа==

Хоёр орны худалдааны анхны хэлэлцээр 1957 онд байгуулагдсан түүхтэй. Монгол, Польш Улс 2019 онд 60 сая еврогийн худалдаа хийсэн байна. Үүний дийлэнхийг ноос ноолуур, сүлжмэл бүтээгдэхүүн болон жимс, жимсгэнэ, өргөн хэрэгцээний бараа, барилгын материал эзэлдэг. Худалдаанд манай импорт 90 гаруй хувь эзэлж байна. Польш Улсын Засгийн газраас манай улсад олгохоор шийдвэрлэсэн 50 сая еврогийн нөхцөлт зээлийн Хэлэлцээр 2019 онд байгуулж соёрхон батлаад байна.  

2004 оны эхний хагас жилийн байдлаар Монгол Улсад БНПУ-ын дагнасан болон хамтарсан хөрөнгө оруулалттай 16 компани нийт 1782 мянган ам.долларын шууд хөрөнгө оруулалт хийгээд байгааг салбараар нь авч үзвэл аялал жуулчлал, МАА-н гаралтай түүхий эдийн боловсруулалт, хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлт, худалдаа, нийтийн хоол, инженерийн барилга байгууламж, барилгын материалын үйлдвэрлэлийн салбарт хамгийн их хөрөнгө оруулалт хийгдсэн байна.

Монгол, Польшийн Засгийн газар хоорондын Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хамтарсан Комиссын 2 дугаар хуралдаан 2022 оны 3-р сарын 31-ний өдөр цахимаар болж хуралдааныг монголын талаас Барилга, хот байгуулалтын сайд Б.Мөнхбаатар, польшийн талаас Хөгжил, технологийн дэд сайд Г.Пеховяк нар даргалав. Хуралдааны үеэр БНПУ-ын хөнгөлөлттэй зээлээр хэрэгжүүлэхээр тохирсон Эрдэнэт хотод хатуу хог боловсруулах үйлдвэр байгуулах, Баян-Өлгий,  Говьсүмбэр,  Увс,  Завхан, Дорнод зэрэг 5 аймагт бохир ус цэвэрлэх байгууламжийг өргөтгөн шинэчлэх, хөдөө орон нутагт явуулын эмнэлгийн тусламж үзүүлэх тусгай тоног төхөөрөмж, автомашин нийлүүлэх, хүнсний ногооны үйлдвэрлэл, нэмүү өртгийн сүлжээ хөгжүүлэх зэрэг төслийн хэрэгжилтийг эрчимжүүлэхээр тохиролцсон байна. Түүнчлэн цахим засаглал, мэдээллийн технологи, авто тээвэр, геологи, хөдөө аж ахуй, мал эмнэлэг, хөнгөн үйлдвэрлэл, соёл урлаг, археологи, аялал жуулчлал, нийгмийн хамгаалал, эрүүл мэнд зэрэг салбарт хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэх асуудлаар ярилцаж, талууд Комиссын хамтарсан Протоколд гарын үсэг зурав.

==Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын харилцаа==

Хоёр улсын хооронд соёл, ШУТ-ийн талаар хамтран ажиллах тухай Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр анх 1958 онд байгуулагдаж, 1974 онд шинэчлэгджээ. 1960-аад оноос хойш Польшийн их, дээд сургуулиудыг манай 230 орчим оюутан төгссөн бөгөөд  Ж.Алтангэрэл, Н.Төмөрхуяг, Д.Чимиддорж нар анхны оюутнууд байжээ. Нийтлэгч Бат-Эрдэнийн Батбаяр /[[Баабар]]/, Хүн амын бодлого, хөдөлмөрийн сайд Э.Гомбожав, Боловсролын сайд асан [[Аюурзанын Цанжид]], Социал-демократ намын дарга [[Адьяагийн Ганбаатар]], МХАҮТ-ийн ерөнхийлөгч асан [[Баатаржавын Лхагважав]] зэрэг алдартнууд Польшид дээд боловсрол эзэмшсэн байдаг байна.  

2020 оны байдлаар жилд Монголын 25 оюутан Польшид сурахаар явдаг бөгөөд 2019 оны байдлаар 47 оюутан, 5 аспирант Польшид суралцаж байна.

[[Монгол Улсын Их Сургууль]] 1992 онд [[польш хэл]]ний ангид анх оюутан элсүүлж авч 2016 он хүртэл польш хэлний ангийг 87 оюутан төгсөж польш хэл, орон судлаач мэргэжил эзэмшин диплом гардан авсан юм.

Варшавын их сургуулийн доктор, монгол судлаач, эрдэмтэн хатагтай Агата Барэя-Стажынска-г Монгол судлалыг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор 2021 оны 7 дугаар сард шагнав. Доктор Агата Барэя-Стажынска нь эдүгээ БНПУ-ын Варшавын их сургуулийн Дорно дахины судлалын сургуулийн Түрэг судлал, төв Азийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж байна. Тэрээр Польш дахь Монгол судлалын түүхэн уламжлалыг үргэлжлүүлэн хөгжүүлж байгаагаас гадна олон тооны судалгааны ном, эрдэм шинжилгээний товхимол, өгүүлэл бичиж нийтлүүлжээ. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит “Монгол судлаач гадаадын шилдэг эрдэмтэн шагнал”, 2010 онд “Найрамдал” медалиар шагнуулж байсан юм. 

2021 оны 7-р сард Монголын соёл, уламжлалыг сурталчлан түгээх, Монгол, Польшийн парламент хоорондын харилцааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд гаргасан идэвх чармайлт, хувь нэмрийг нь үнэлэн Польш улсын Сейм дэх Польш-Монголын парламентын бүлгийн дарга Марк Жонсаг “Найрамдал” медалиар шагнасан байна. Мөн Монгол, Польшийн харилцааг өргөжүүлэх, эрүүл мэндийн салбарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд оруулж буй дэмжлэг, идэвх чармайлт, хувь нэмрийг нь үнэлэн БНПУ-ын эм, био бэлдмэл, эмнэлгийн хэрэгслийн Улсын бүртгэлийн Ерөнхий газрын дарга, Польш, Монголын холбооны тэргүүн Г.Цессакыг “Найрамдал” медалиар тус тус шагнасан юм.  

2024 оны 1-р сарын 8-ны өдөр МУБИС-ын ректор, профессор Ж.Батбаатар, МУБИС-ын харьяа Дүрслэх урлаг, технологийн сургуулийн захирал С.Батцоож, тус сургуулийн багш, зураач, доктор Г.Одпүрэв нар БНПУ-д айлчилж Варшавын Их сургуулийн ректор Алойзы Новак, тус сургуулийн харъяа Багшийн сургуулийн Декан Барбара Муравска нар болон эдгээр сургуулийн бусад албаны хүмүүстэй уулзав. 

== Цэргийн хамтын ажиллагаа ==
2007 онд Монгол Улсын Батлан хамгаалахын сайд [[Мишигийн Сономпил]] Польш улсын Батлан хамгаалах яамны сайдын урилгаар айлчилсан.   

БНПУ-ын БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга, ноён Роберт Купецки тэргүүтэй Польшийн батлан хамгаалах салбарын төлөөлөгчид 2013 оны 11-р сарын 12-14-ний өдрүүдэд Монгол улсад албан ёсны айлчлал хийсэн. Энэ үеэр БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга, хошууч генерал З.Болдбаатартай албан ёсны уулзалт хийхийн зэрэгцээ Монгол-Польшийн Батлан хамгаалах яамд хоорондын анхдугаар зөвлөлдөх уулзалтыг зохион байгуулсан юм. 

Хоёр орны Батлан хамгаалах яамдын зөвлөлдөх уулзалтаар дэлхийн болон бүс нутгийн аюулгүй байдал, хоёр орны харилцаа, түүний дотор батлан хамгаалах салбарын харилцаа, хамтын ажиллагаа, түүний цаашдын төлөвийн талаар харилцан санал солилцож хэлэлцэв. Зөвлөлдөх уулзалтын үед талууд хоёр орны батлан хамгаалах салбарын харилцаа нь талуудын нийтлэг эрх ашиг сонирхол, хоёр орны ард түмний найрсаг харилцааг гүнзгийрүүлэх, бүс нутагт болон дэлхий дахинд цэргийн итгэлцлийг бэхжүүлэх, энх тайван, тогтвортой байдлыг сахин хамгаалах үндсэн зарчимд тулгуурлан шинэ агуулга хэлбэрээр баяжин өргөжин, эрчимтэй урагшлан хөгжиж байгаад сэтгэл хангалуун байдгаа харилцан илэрхийлэв.  Түүнчлэн цэргийн мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, цэргийн аж үйлдвэрийн салбар, цэргийн сургалт, судалгаа, сургалтын материаллаг баазыг бэхжүүлэх, энхийг сахиулах ажиллагааны чиглэлээр харилцан туршлага солилцох зэрэг чиглэлээр хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхээр харилцан тохиролцов.

Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Польш Улсын батлан хамгаалах салбарын харилцаа 1970-1990-ээд оны хооронд Варшавын гэрээний орнуудын харилцааны хүрээнд амжилттай хөгжиж байгаад хэсэг хугацаанд зогсонги байдалтай болсон. Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний цэргийн баг 2003 оноос Иракт энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож Польшийн цэргийн командлалын удирдлагад үүрэг гүйцэтгэх болсноор харилцаа сэргэж, өндөр хэмжээний айлчлалуудыг харилцан солилцох, цэргийн албан хаагчдыг сургах зэрэг хэлбэрээр эрчимжин хөгжиж ирсэн юм. 

Энэхүү хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн БНПУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр “Батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллах тухай” хоёр улсын Засгийн газар хоорондын гэрээнд гарын үсэг зурснаар улам гүнзгийрэн хөгжих эрх зүйн үндэс тавигдсан юм.

==Польш дахь монголчууд==
1990 оны эхээр монголчууд олноор &quot;ганзагын наймаа&quot; хийж Польшид зорчих болсон бөгөөд зарим нь тэндээ суурьшиж, ажиллаж амьдарч эхэлсэн. Ихэнх нь дорнын уламжлалт анагаах ухааны эмч нар юм. 2020 оны байдлаар албан бус тоогоор нийт 1000 орчим (үүний 50 гаруй нь оюутан) монголчууд Польшид сурч, ажиллаж байнга амьдарч байна. Сүүлийн жилүүдэд Польшид “Польш дахь монгол хэл, соёлын төв”, “Цахим өртөө” ТББ-ууд бий болж үйл ажиллагаагаа явуулж хоёр талын харилцааг хөгжүүлэхэд тус нэмэр болж байна.

[[Ангилал:Монгол-Польшийн харилцаа| ]]</text>
      <sha1>5efm3q9crn5o2qoxfj2vdinozng0woy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Кац</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109793</id>
    <revision>
      <id>860646</id>
      <parentid>859073</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29988" sha1="016016ls3mbg6mdxgeeqxs9zdy34gnb" xml:space="preserve">{{short description|Оросын улс төр, нийтийн зүтгэлтэн (1984 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Максим Кац
| image               = Максим Кац перед записью видео на ютуб (cropped).jpg
| caption             = Кац 2023 онд
| office              = [[Оросын сөрөг хүчний зохицуулах зөвлөл]]ийн гишүүн
| termstart           = 2012 оны 10 сарын 22
| termend             = 2013 оны 5 сарын 27
| office1             = Москвагийн Щукино дүүргийн хотын хурлын гишүүн
| termstart1          = 2012 оны 3 сарын 4
| termend1            = 2016 оны 9 сарын 18
| birth_date          = {{Birth date and age|1984|12|23}}
| birth_place         = [[Москва]], [[ЗСБНХ Орос Улс]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (одоо Орос)
| occupation          = Улс төрч, идэвхтэн, бизнес эрхлэгч
| party               = [[Яблоко]] (2016—2020)
| education           = [[Глазгогийн Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Их Сургууль]]
| module              = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Maksim Kats voice.oga|title=Максим Кацын хоолой|type=speech|description=}}
| children            = Валерия (2022 онд төрсөн)
Александра (2024 онд төрсөн)
| spouse              = Екатерина Патюлина (2020 оноос)
| website             = [http://maxkatz.ru/ maxkatz.ru]
}}

'''Максим Евгеньевич Кац''' ([[1984 он|1984 оны]] [[12 сарын 23|12 сарын 23-нд]] төрсөн) — нь [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] [[улс төр]], нийгмийн зүтгэлтэн, «Хотын төслүүд» сангийн үүсгэн байгуулагч ба захирал, [[YouTube]] дээрх Максим Кац нэртэй сувгийн зохиогч, спорт покерын [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] аварга, «Яблоко» намаас [[Москва|Москва хотын]] Щукино дүүргийн хотын захиргааны төлөөлөгч асан.

== Намтар ==
Максим Кац [[Москва|Москва хотод]] төрсөн. Түүнийг найман настай байхад гэр бүл нь [[Израил]] руу нүүжээ. Максим [[Израил|Израилд]] [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] нэрэмжит сургуульд сурч байсан гэж мэдээлсэн&lt;ref&gt;{{YouTube|ru5mY0qCRBM|Максим Кац, Яаж Израил улс үүссэн бэ, 16.10.2020.|start=39s}}&lt;/ref&gt;. Тэрээр 17 настайдаа [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] руу буцаж ирсэн бөгөөд [[Израил|Израилын]] иргэншил аваагүй&lt;ref&gt;[https://jewish.ru/ru/news/articles/168871/ Представитель Максима Каца опроверг наличие у него израильского гражданства] // 10.09.2014&lt;/ref&gt;. Кац цэргийн алба хааж байгаагүй гэж ярилцлага өгөхдөө мэдэгдэж байв&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/1299334-echo/ Максим Кац — Разбор полета — Эхо Москвы] // 14.04.2014&lt;/ref&gt;. [[2012 он|2012 онд]] тэрбээр &quot;Комсомольская правда&quot; радиод өгсөн ярилцлагадаа [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] гурван их сургуульд сурч байсан боловч боловсролын чанарт сэтгэл дундуур байсан тул сургуулиа төгсөөгүй орхиж байсан гэж хэлсэн. Дараагаар Кац өөрийн зардлаар хувийн хичээл заалгахаар [[Дани]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] хот төлөвлөгчид дээр очиж байсан&lt;ref name=&quot;kp-9670&quot;&gt;{{cite web|author=Михаил Антонов|url=https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|title=Максим Кац: «Образование в России — это какое-то лицемерие. Одни делают вид, что учат, другие — что учатся...»|lang=ru|website=[[Комсомольская правда]]|date=2012-07-18|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616171851/https://www.spb.kp.ru/radio/26511/3423049/|archivedate=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;.

Максим [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] руу буцаж ирээд [[Москва|Москвагийн]] казинод покер тоглож, WSOP-ын No-Limit Hold'em ангилалд түрүүлэв&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsop.com/players/profile/?playerid=58763|title=MAX KATZ {{!}} UNITED STATES {{!}} WSOP.com|publisher=www.wsop.com|accessdate=2020-01-10}}&lt;/ref&gt;.    [[2007 он|2007 онд]] тэрээр спорт покерын [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] аварга болжээ&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Чемпионат России по спортивному покеру|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2007/12/07/66011-chempionat-rossii-po-sportivnomu-pokeru.html|accessdate=2017-05-01|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/Doc-y/1366908|title=&quot;Не спешите бросать институты&quot;|date=2012-05-17|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2012-10-26|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html|title=Макс Кац: «Надеюсь, профессионально играть больше не придется»|date=2010-12-06|publisher=sports.ru|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo6o6Ai?url=http://www.sports.ru/others/poker/74714767.html|archivedate=2012-11-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226|title=Чемпионат России по спортивному покеру 2007 / ФСПР|publisher=www.pokerfederation.ru|accessdate=2017-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170613150213/http://www.pokerfederation.ru/ru/news/newsitem226|archivedate=2017-06-13|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. [[2010 он|2010 онд]] тэрээр [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] анхны санхүүжилтийн санг байгуулсан бөгөөд [[2010 он|2010 оны]] хамгийн том покерын арван арга хэмжээний нэгээр нэрлэгджээ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports.ru/poker/75118745.html|title=Россия: 10 главных событий года в покере|date=2010-12-29|publisher=Sports.ru}}&lt;/ref&gt;.

[[2008 он|2008 оны]] 7-р сард Кац ижил нэртэй [[YouTube]] сувгийг бүртгүүлсэн&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.youtube.com/channel/UCUGfDbfRIx51kJGGHIFo8Rw|title=YouTube канал &quot;Максим Кац&quot;|author=|website=|date=|publisher=www.youtube.com|accessdate=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;. 

[[2016 он|2016 онд]] тэрээр [[Их Британи|Их Британийн]] засгийн газрын Чивнинг тэтгэлэг авсан 13 орос оюутны нэг болов. Энэхүү тэтгэлэг нь янз бүрийн салбарт манлайлах чадвартай хувь хүмүүст [[Их Британи|Их Британийн]] их сургуульд магистрын зэрэг хамгаалах боломжийг олгодог. Кац Глазго Их Сургуулийн Нийгэм, Улс төрийн Шинжлэх Ухааны факультетэд «Хотын засаглал ба төрийн бодлог» чиглэлээр магистрт элссэн&lt;ref&gt;{{Cite news|title=University of Glasgow graduation list|author=|url=https://www.pressreader.com/uk/the-scotsman/20171129/282656097771404|work=The Scotsman|date=2017-11-29}}&lt;/ref&gt;. Кац өөрийгөө [[Орос хэл|орос]], [[Англи хэл|англи]], [[Еврей хэл|еврей]] хэлээр чөлөөтэй ярьдаг гэжээ.

[[2020 он|2020 оны]] [[5 сарын 6|5 сарын 6-нд]] Екатерина Патюлинатай гэрлэсэн. Екатерина нь [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамтаар &quot;Авторские Медиа&quot; ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, ерөнхий захирал болсон&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/443295|title=Как проходят свадьбы во время пандемии?|author=BFM.ru|publisher=BFM.ru - деловой портал|accessdate=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;, &quot;Varlamov.ru&quot; блогийн арилжааны захирал, «Яблоко» намын гишүүн юм&lt;ref&gt;[https://www.yabloko.ru/news/2019/07/01-3 Член «Яблока» передала в Генпрокуратуру и СК 14 тыс. обращений в поддержку сестер Хачатурян | Партия ЯБЛОКО&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 

[[2020 он|2020 оны]] 6-р сард Кац [[2008 он|2008 онд]] үүсгэсэн бизнесийнхээ ачаар амьдардаг гэсэн бөгөөд энэ бизнес нь [[Оросын Холбооны Улс|Оростой]] бараг ямар ч холбоогүй гэж мэдэгдсэн юм.

== Нийгэм, хотын хөгжилд үзүүлсэн нөлөө ==

=== Щукины төлөвлөлт ===
[[2012 он|2012 онд]] [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамт тэрээр хот байгуулалтад туслах &quot;Хотын төслүүд&quot; сан байгуулсан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|title=Илья Варламов и Максим Кац запускают «Городские проекты»|author=Алиса По|date=2012-06-04|publisher=The Village|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COo85FBu?url=http://www.the-village.ru/village/city/city/113963-gorodskie-proekty|archivedate=2012-11-23|accessdate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. [[Москва|Москва хотын]] Щукино дүүргийн төлөөлөгч&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/30/60934-fso-samokat-dumskiy-veteran|title=ФСО, самокат, думский ветеран|date=2014-08-30|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt; байхдаа тэрээр асуудалтай газруудад судалгаа хийж, оршин суугчдын дэмжлэгтэйгээр, ялангуяа вандан сандал, тоглоомын талбайнуудыг суурилуулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/11/09/52273-pervye-shagi-v-storonu-peshehoda|title=Первые шаги в сторону пешехода|date=2012-11-09|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. Щукин дахь нийтийн тээврийн зогсоолыг халаагуураар хангах тухай Кацын бас нэг санаачилгын дагуу «Хотын төслүүд» өөрсдөө тоног төхөөрөмж худалдан авахад бэлэн гэж мэдэгдсэн ч Мосгортранс дэмжээгүй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|title=Остановкам не дали тепла|publisher=[[Росбалт]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.rosbalt.ru/moscow/2013/02/25/1098613.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli|title=Остановки в Щукине оснастят обогревателями|date=2012-12-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.the-village.ru/village/city/city/120631-obogrevateli|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/news/541420|title=Столичные остановки хотят оснастить обогревателями|author=Маргарита Верховская|date=2012-12-13|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Тверская дахь зогсоол ===
[[2011 он|2011 онд]] [[Москва|Москвад]] явган хүний ​​зам дээр зогсоолын тэмдэглэгээ гарч эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/interview/nm/s4807721.shtml|title=«Борьбы с автомобилистами мы не ведем»|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy|title=На тротуарах Тверской улицы разрешили парковку|date=2011-09-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302192514/https://www.the-village.ru/village/city/situation/109063-parkovka-na-tverskoy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, үүний дараа [[2012 он|2012 онд]] Максим Кац [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамт Тверская гудамжинд судалгаа хийж&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|title=Отчет по исследованию Тверской|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010935/https://city4people.ru/projects/posts/posts_83.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, хэрхэн 340 гэсэн тоо баримт бүхий товхимол хэвлүүлэв. Тверскаяд зогссон машинууд өдөрт 100,000 хүн нэвтрэхэд саад учруулдаг тул явган зорчигчдын 99% нь явган хүний ​​замын гуравны нэгийг ашигладаг гэсэн мэдээлэл гарч ирсэн. Судалгааг хотын захиргаанд шилжүүлж, үүний дараа зогсоолыг хориглосон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/08/29/60919-probki-dostigli-potolka|title=Пробки достигли потолка|date=2014-08-29|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2012/10/18/tverskaya.html|title=Столичные власти запретили парковку на тротуарах Тверской|publisher=Российская газета|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats|title=Личный опыт: Зачем идти в муниципальный совет|date=2012-02-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302192517/https://www.the-village.ru/village/people/experience/112077-maksim-kats|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[2012 он|2012 оноос]] хойш Москва хотын захиргаа хот даяар явган хүний ​​зам дээр зогсоол хийхийг хориглож эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parkovki/21062013/19968|title=Власти запретили стоянку на тротуарах от &quot;Пушкинской&quot; до &quot;Белорусской&quot;|publisher=m24.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://odintsovo.info/news/?id=70721|title=В Одинцово ликвидирована стихийная парковка на тротуаре|date=20191110T102312+00|publisher=Одинцово-ИНФО|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.1108/err.1999.3.7.78.72|автор=Peggy Gaugy|заглавие=Operabase WWW Site9972Mike Gibb. Operabase WWW Site.  Date of publication:.  URL: http://www.operabase.com/|год=1999-07|издание=Electronic Resources Review|том=3|выпуск=7|страницы=78—79|issn=1364-5137|doi=10.1108/err.1999.3.7.78.72}}&lt;/ref&gt;.

=== Хүрдэн хаалга===
[[2012 он|2012 онд]] Кац, [[Илья Варламов|Варламов]] нар хүрдэн хаалганы нийтийн тээвэрт үзүүлэх нөлөөллийн талаар судалгаа хийсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://city4people.ru/post/posts_194.html|title=Эксперимент с турникетами|publisher=city4people.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-12|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://city4people.ru/post/posts_194.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; бөгөөд түүний үр дүнгээс харахад хүрдэн хаалгатай тул Москвагийн нийтийн тээврийн хэрэгсэл 15%-иар удаан явдаг бөгөөд өндөр хөгжилтэй орнуудад торгууль илүү үр дүнтэй ажилладаг байна&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/02/14/proeazd.html|title=Мосгортранс: Турникеты обходятся Москве дешевле контролеров|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. Максим Кацын саналуудыг Тээврийн газарт хүргүүлсэн.

=== Москва дахь авто замын төслүүдийн эсрэг гадаадын мэргэжилтнүүд ===
[[2013 он|2013 онд]] Максим Кацын урилгаар Вукан Вучик тэргүүтэй [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Норвеги]], [[Франц|Францын]] тээврийн мэргэжилтнүүд [[Москва|Москвад]] ирсэн. Мэргэжилтнүүд Москвагийн эрх баригчдад авто замын хоёр том төслийг шинэчлэхийг санал болгов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert|title=Вукана Вучика пригласят оценить транспортные инициативы мэрии Москвы|date=2013-03-14|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010929/https://www.the-village.ru/village/city/city/123731-expert|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2013/05/28/sovety_sobyaninu#cut|title=Ленинскому проспекту реконструкция не поможет|publisher=Ведомости|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. Ингэснээр Лениний өргөн чөлөө дэх төслийг хойшлуулсан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2239624|title=Власти Москвы отменили реконструкцию Ленинского проспекта|date=2013-07-23|publisher=www.kommersant.ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Триумфальная талбай ===
[[2013 он|2013 онд]] Максим Кац [[Илья Варламов|Илья Варламовын]] хамтаар Триумфальная талбайд жагсаал зохион байгуулж, уг талбайг сэргээн босгох ажилд өмнө нь зарласан тендерийн дүнг цуцалж, архитектурын нээлттэй уралдаан зохион байгуулахыг шаардав. Тендерийг цуцалж, нээлттэй тендер зарласан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2014/02/21/triumfalnuyu-ploschad-zhdet-rekonstrukciya|title=Триумфальную площадь ждет реконструкция|publisher=Ведомости|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya|title=В Москве объявили конкурс на реконструкцию Триумфальной площади|date=2014-01-20|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302010932/https://www.the-village.ru/village/city/public-space/137671-triumfalnaya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

=== Санкт-Петербург дахь үйл ажиллагаа ===
[[2014 он|2014 онд]] Кац [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург хотод]] «Хотын төслүүд»-ийн салбараа нээсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://novayagazeta.spb.ru/articles/9312/|title=Максим Кац: Если коммунист захочет посчитать троллейбусы, то бога ради|publisher=Новая Газета|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. 

Санкт-Петербург дахь төслүүд: 

* Невскийн өргөн чөлөөний [https://web.archive.org/web/20210208151501/https://city4people.ru/post/posts_159.html судалгаа] ба явган хүнд ээлтэй болгох хэдэн санал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|title=Пешеходная зона на Невском проспекте может появиться уже в августе этого года (фото) {{!}}|date=2014-07-07|publisher=GAZETA.SPb|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://gazeta.spb.ru/1677402-0/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Казанийн сүм хийд, Конюшенная талбай, далангийн ойролцоо газар нутгийг сайжруулах [https://web.archive.org/web/20200302132710/https://spb.city4people.ru/project/kazanskiy төслүүдийг] бий болгосон&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb|title=Проект дня. Благоустройство трех петербургских пространств от Варламова и Каца|date=2019-02-25|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132708/https://www.the-village.ru/village/city/news-city/342481-kats-varlamov-spb|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Шпалерная гудамжийг сайжруулах төсөл&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya|title=«Городские проекты» показали, как сделать Шпалерную улицу удобнее для пешеходов и водителей|publisher=«Бумага»|lang=ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132712/https://paperpaper.ru/papernews/2016/05/12/shpalernaya/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

&quot;Хотын төслүүд&quot; шөнийн автобусны хөдөлгөөний шинэ схемийг санал болгож&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night|title=«Городские проекты» предложили новую схему движения ночных автобусов в Петербурге|date=2016-03-28|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132706/https://www.the-village.ru/village/city/transport/233891-night|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, нийтийн тээврийн тарифын шинэ систем&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport|title=Предложение дня. Изменить систему тарифов в петербургском общественном транспорте|date=2016-11-08|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132710/https://www.the-village.ru/village/city/transport/249815-novye-tarify-transport|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, трамвайны хөдөлгөөнийг Литейний өргөн чөлөө рүү буцааж барихыг санал болгосон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2017/03/29/078/|title=«Городские проекты» предлагают вернуть трамвай на Литейный проспект|date=2017-03-29|publisher=www.fontanka.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;. 

[[2019 он|2019 онд]] Кац, [[Илья Варламов|Варламов]] нар [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийг]] өөрчлөх онлайн штабыг ажиллуулж&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2019/02/25/149536-varlamov-i-kats-zapustili-shtab-prebrazheniya-peterburga-blogery-predlagayut-ostanovit-urbanisticheskoe-iznasilovanie-goroda|title=Варламов и Кац запустили «Штаб преображения Петербурга». Они предлагают остановить «урбанистическое изнасилование» города|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-02}}&lt;/ref&gt;, хотын гудамж, талбай, талбайг өөрчлөх 18 төслийг санал болгосон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spb.city4people.ru/index|title=Штаб преображения Петербурга|publisher=spb.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://spb.city4people.ru/index|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Эдгээр төслүүдийг хэрэгжүүлэхийн тулд Петербургчүүдийг хотын сонгуульд оролцохыг уриалж. Максимыг [[Санкт-Петербург]] дахь Хотын төслүүд болон Яблоко намын сонгуулийн төв байранд томилсон&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/4260961|заглавие=Максима Каца вычеркнут из списков|издание=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|author=Владимир Хейфец|url=https://www.kommersant.ru/doc/4251384|title=Плод раздора|subtitle=Максима Каца могут вновь исключить из «Яблока» за «нанесение политического ущерба» партии|lang=ru|website=[[Коммерсантъ]]|date=2020-02-11|accessdate=2020-11-17|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200318051656/https://www.kommersant.ru/doc/4251384|archivedate=2020-03-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Газар дээрх болон газар доорх гарцын хор хөнөөл ===
[[2014 он|2014 онд]] Кац газар дээрх болон газар доорхи гарцууд ямар хор уршигтай болохыг харуулсан, өгүүлсэн төсөл хэрэгжүүлж эхэлсэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya|title=Ссылки дня. Генератор ругательств из пьес Шекспира, интервью со Стоей и сайт ненависти к переходам|date=2014-04-23|publisher=The Village|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302132711/https://www.the-village.ru/village/city/city/143029-ssylki-dnya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Төслийн зүгээс ийм гарцуудын аюулгүй байдал нь статистикийн хувьд батлагдаагүй домог бөгөөд хөдөлгөөний хязгаарлагдмал, хүн амын 30% -ийг бүрдүүлдэг хүмүүс гарцаар гарахад онцгой бэрхшээлтэй тулгардаг тул зорчих хэсгийн дагуух замыг хөндлөн гарахыг өдөөдөг гэсэн бөгөөд хотын тохь тухгүй орчныг бүрдүүлдэг гэж мэдэгджээ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zebra.city4people.ru/|title=Сайт о вреде подземных переходов|publisher=zebra.city4people.ru|accessdate=2020-03-02|archive-date=2020-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214210527/http://zebra.city4people.ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ном ==

* {{книга|автор=Варламов И., Кац. М. |заглавие=Хотын даргад өгөх 100 зөвлөгөө |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2020 |страниц=464 |isbn=978-5-00139-255-2 }}
* {{ книга |автор=Кац М. |заглавие=Шинэ Оросын Түүх |издательство=Перо |год=2021 |страниц=336 |isbn=978-5-00189-808-5 }}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Бусад холбоос ==
* {{Facebook|katz.max|name=Максим Кац}}
* {{Instagram|maxim_katz|id=}}
* {{Twitter|name=Максим Кац|id=max_katz}}

{{DEFAULTSORT:Кац, Максим}}
[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Оросын улс төрч]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]</text>
      <sha1>016016ls3mbg6mdxgeeqxs9zdy34gnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Жеймс (Шотландын хаан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113330</id>
    <revision>
      <id>860667</id>
      <parentid>841898</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[I Жэймс (Шотландын хаан)]] to [[I Жеймс (Шотландын хаан)]]</comment>
      <origin>841896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7363" sha1="asfb7x34joaofpf4g0y03y9jthvnu1f" xml:space="preserve">{{Short description|1406-1437 онуудад Шотландын хаан}}
{{Distinguish|VI ба I Жэймс}}
{{Инфобокс хаан
| name         = I Жэймс
| succession   = [[Шотландын хаадын жагсаалт|Шотландын хаан]]
| more         = sc
| image        = King James I of Scotland.jpg
| alt          = I Жэймс хаан
| caption      = Жэймсийн 16-р зууны хөрөг зураг
| reign        = {{nowrap|1406 оны 4 сарын 4 – 1437 оны 2 сарын 21}}
| coronation   = 1424 оны 5 сарын 21
| predecessor  = [[III Роберт (Шотландын хаан)|III Роберт]]
| successor    = [[II Жэймс (Шотландын хаан)|II Жэймс]]
| regent       = {{Collapsible list|title={{nobold|''Жагсаалт''}}|
| [[Роберт Стюарт, Албанийн гүн]] (1406–1420)
| [[Мердок Стюарт, Албанийн гүн]] (1420–1424)
}}
| reg-type     = Төр баригч
| spouse       = {{marriage|[[Жоан Бюфорт]]|1424}}
| issue        = {{plainlist|
* [[Маргарет Стюарт, Францын дофин|Маргарет, Францын дофин]]
* [[Шотландын Изабелла, Бретанийн гүнгийн ахайтан|Изабелла, Бретанийн гүнгийн ахайтан]]
* [[Шотландын Элеанор|Элеанор, Австрийн гүнгийн ахайтан]]
* [[Мари Стюарт, Буканы гүнгийн ахайтан|Мари, Буканы гүнгийн ахайтан]]
* [[Жоан Стюарт, Мортоны гүнгийн ахайтан|Жоан, Мортоны гүнгийн ахайтан]]
* [[Александр Стюарт, Ротесэйн гүн|Александр, Ротесэйн гүн]]
* [[II Жэймс (Шотландын хаан)|II Жэймс]]
* [[Шотландын Аннабелла|Аннабелла, Хантлийн гүнгийн ахайтан]]}}
| house        = [[Стюартууд|Стюарт]]
| father       = [[III Роберт (Шотландын хаан)|III Роберт]]
| mother       = [[Аннабелла Драммонд]]
| birth_date   = магадгүй 1394 оны 7 сарын 25&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Weir, ''Britain's Royal Families'', p.&amp;nbsp;232&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown, p 9&quot; /&gt;
| birth_place  = [[Данфермлин Абби]], Файф, Шотланд
| death_date   = 1437 оны 2 сарын 21 {{avoid wrap|(42 насалсан)}}&lt;ref&gt;Weir, ''Britain's Royal Families'', p. 235&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brown, ''James I'', pp. 186–187&lt;/ref&gt;
| death_place  = [[Блэкфриарс, Перт]], Шотланд
| death_cause  = [[I Жэймс (Шотландын хаан)#Үхэл|Аллага]]
| burial_place = [[Перт Чартерхаус]]
}}

'''I Жэймс''' (1394 оны 7 сарын сүүл{{spaced ndash}}1437 оны 2 сарын 21) 1406-1437 онд [[Шотландын хаан]] байв. Эцэг [[III Роберт (Шотландын хаан)|III Роберт]], эх [[Аннабелла Драммонд]] нарын 3 дахь буюу отгон хүү болон [[Данфермлин Абби]]д төржээ. Том ах [[Ротесэйн гүн Дэвид]] авга ах [[Албанийн 1-р гүн Роберт Стюарт|Албанийн гүн Робертод]] олзлогдоод байх үедээ сэжигтэй байдлаар нас барсан бол нөгөө ах Роберт нь багадаа энджээ. Жэймсийн аюулгүй байдалд санаа зовсон эцэг эх нь 1405/6 оны өвөл түүнийг Франц руу илгээхээр төлөвлөж байв. 1406 оны 2 сард Жэймсийн бараа бологчид [[Дугласын 4-р гүн Арчибалд]]ыг дэмжигчдийн довтолгоонд өртсөний дараа Жэймс [[Фирт оф Форт]] дахь [[Басс Рок]] цайзад хоригдов. Тэндээ 3-р сарын дунд хүртэл байсны эцэст Франц руу аялах хөлөг онгоцонд суужээ. Гэсэн ч 3 сарын 22-нд Английн далайн дээрэмчид хөлөг онгоцыг олзолж, хунтайжийг [[IV Хенри (Английн хаан)|IV Хенрид]] тушаав. III Роберт 4 сарын 4-нд нас нөгчсөнөөр 11 настай Жэймс албан ёсоор өргөмжлөгдөөгүй ч Шотландын хаан болсон хэдий ч 18 жилийн турш эрх чөлөөгүй, олзонд байсан юм.

Жэймс Английн хааны ордонд сайн боловсрол эзэмшиж, [[V Хенри (Английн хаан)|V Хенри]] болон Английн засаглалд хүндэтгэлтэй ханддаг болж өсчээ. Шотландын хаан сайн дураараа Хенрийн Францад хийсэн 1420 – 1421 оны аян дайнд оролцсон байна. Түүний үеэл [[Мурдок Стюарт]] мөн 1402 оноос хойш Англид олзонд байсан ч 1416 онд Нортамберландын 2-р гүн Хенри Перситэй солигдон нутаг буцжээ. Жэймс 1424 оны 4 сард суллагдахаасаа өмнө Сомерсетын 1-р гүн Жон Бюфортын охин [[Жоан Бюфорт]]той гэрлэжээ. V Хенрийн талд Францад байлдаж, Шотландын хүчинтэй тулалдаж байсан түүнийг шотландчууд тийм ч таатай хүлээж авсангүй.

Байр сууриа бэхжүүлэхийн тулд Жэймс 1425 онд зарим язгууртны эсрэг урьдчилан довтолж, Мурдок гүн болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авав. 1428 онд Арлуудын лорд Александр, 1431 онд Дугласын гүн Арчибалд, 1434 онд Марчийн гүн Жоржийг толгой дараалан баривчилжээ. Жэймс 1437 оны 2 сарын 20-ноос 21-нд шилжих шөнө авга ах, Атоллын гүн Волтер Стюартын зохион байгуулсан төрийн эргэлт хийх оролдлогын үеэр алагджээ. Хатан Жоан шархадсан хэдий ч зугтан гарч, [[Эдинбург цайз]]ад байсан хүү [[II Жэймс (Шотландын хаан)|II Жэймс]] дээрээ очиж чадсан аж.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Жэймс, 01}}
[[Ангилал:1394 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1437 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Данфермлиний хүн]]
[[Ангилал:Шотландчууд]]
[[Ангилал:Шотландын хаан]]
[[Ангилал:Ротесэйн херцог]]
[[Ангилал:Каррикийн гүн]]
[[Ангилал:Угаалгын Рыцарь]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Лондоны цайз дахь хоригдол]]
[[Ангилал:Дундад зууны Шотландын түүх]]
[[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]]</text>
      <sha1>asfb7x34joaofpf4g0y03y9jthvnu1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860670</id>
      <parentid>860667</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7363" sha1="947qjgqn07lpm01uq2bhe0y6g8era51" xml:space="preserve">{{Short description|1406-1437 онуудад Шотландын хаан}}
{{Distinguish|VI ба I Жеймс}}
{{Инфобокс хаан
| name         = I Жеймс
| succession   = [[Шотландын хаадын жагсаалт|Шотландын хаан]]
| more         = sc
| image        = King James I of Scotland.jpg
| alt          = I Жеймс хаан
| caption      = Жеймсийн 16-р зууны хөрөг зураг
| reign        = {{nowrap|1406 оны 4 сарын 4 – 1437 оны 2 сарын 21}}
| coronation   = 1424 оны 5 сарын 21
| predecessor  = [[III Роберт (Шотландын хаан)|III Роберт]]
| successor    = [[II Жеймс (Шотландын хаан)|II Жеймс]]
| regent       = {{Collapsible list|title={{nobold|''Жагсаалт''}}|
| [[Роберт Стюарт, Албанийн гүн]] (1406–1420)
| [[Мердок Стюарт, Албанийн гүн]] (1420–1424)
}}
| reg-type     = Төр баригч
| spouse       = {{marriage|[[Жоан Бюфорт]]|1424}}
| issue        = {{plainlist|
* [[Маргарет Стюарт, Францын дофин|Маргарет, Францын дофин]]
* [[Шотландын Изабелла, Бретанийн гүнгийн ахайтан|Изабелла, Бретанийн гүнгийн ахайтан]]
* [[Шотландын Элеанор|Элеанор, Австрийн гүнгийн ахайтан]]
* [[Мари Стюарт, Буканы гүнгийн ахайтан|Мари, Буканы гүнгийн ахайтан]]
* [[Жоан Стюарт, Мортоны гүнгийн ахайтан|Жоан, Мортоны гүнгийн ахайтан]]
* [[Александр Стюарт, Ротесэйн гүн|Александр, Ротесэйн гүн]]
* [[II Жеймс (Шотландын хаан)|II Жеймс]]
* [[Шотландын Аннабелла|Аннабелла, Хантлийн гүнгийн ахайтан]]}}
| house        = [[Стюартууд|Стюарт]]
| father       = [[III Роберт (Шотландын хаан)|III Роберт]]
| mother       = [[Аннабелла Драммонд]]
| birth_date   = магадгүй 1394 оны 7 сарын 25&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Weir, ''Britain's Royal Families'', p.&amp;nbsp;232&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown, p 9&quot; /&gt;
| birth_place  = [[Данфермлин Абби]], Файф, Шотланд
| death_date   = 1437 оны 2 сарын 21 {{avoid wrap|(42 насалсан)}}&lt;ref&gt;Weir, ''Britain's Royal Families'', p. 235&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brown, ''James I'', pp. 186–187&lt;/ref&gt;
| death_place  = [[Блэкфриарс, Перт]], Шотланд
| death_cause  = [[I Жеймс (Шотландын хаан)#Үхэл|Аллага]]
| burial_place = [[Перт Чартерхаус]]
}}

'''I Жеймс''' (1394 оны 7 сарын сүүл{{spaced ndash}}1437 оны 2 сарын 21) 1406-1437 онд [[Шотландын хаан]] байв. Эцэг [[III Роберт (Шотландын хаан)|III Роберт]], эх [[Аннабелла Драммонд]] нарын 3 дахь буюу отгон хүү болон [[Данфермлин Абби]]д төржээ. Том ах [[Ротесэйн гүн Дэвид]] авга ах [[Албанийн 1-р гүн Роберт Стюарт|Албанийн гүн Робертод]] олзлогдоод байх үедээ сэжигтэй байдлаар нас барсан бол нөгөө ах Роберт нь багадаа энджээ. Жеймсийн аюулгүй байдалд санаа зовсон эцэг эх нь 1405/6 оны өвөл түүнийг Франц руу илгээхээр төлөвлөж байв. 1406 оны 2 сард Жеймсийн бараа бологчид [[Дугласын 4-р гүн Арчибалд]]ыг дэмжигчдийн довтолгоонд өртсөний дараа Жеймс [[Фирт оф Форт]] дахь [[Басс Рок]] цайзад хоригдов. Тэндээ 3-р сарын дунд хүртэл байсны эцэст Франц руу аялах хөлөг онгоцонд суужээ. Гэсэн ч 3 сарын 22-нд Английн далайн дээрэмчид хөлөг онгоцыг олзолж, хунтайжийг [[IV Хенри (Английн хаан)|IV Хенрид]] тушаав. III Роберт 4 сарын 4-нд нас нөгчсөнөөр 11 настай Жеймс албан ёсоор өргөмжлөгдөөгүй ч Шотландын хаан болсон хэдий ч 18 жилийн турш эрх чөлөөгүй, олзонд байсан юм.

Жеймс Английн хааны ордонд сайн боловсрол эзэмшиж, [[V Хенри (Английн хаан)|V Хенри]] болон Английн засаглалд хүндэтгэлтэй ханддаг болж өсчээ. Шотландын хаан сайн дураараа Хенрийн Францад хийсэн 1420 – 1421 оны аян дайнд оролцсон байна. Түүний үеэл [[Мурдок Стюарт]] мөн 1402 оноос хойш Англид олзонд байсан ч 1416 онд Нортамберландын 2-р гүн Хенри Перситэй солигдон нутаг буцжээ. Жеймс 1424 оны 4 сард суллагдахаасаа өмнө Сомерсетын 1-р гүн Жон Бюфортын охин [[Жоан Бюфорт]]той гэрлэжээ. V Хенрийн талд Францад байлдаж, Шотландын хүчинтэй тулалдаж байсан түүнийг шотландчууд тийм ч таатай хүлээж авсангүй.

Байр сууриа бэхжүүлэхийн тулд Жеймс 1425 онд зарим язгууртны эсрэг урьдчилан довтолж, Мурдок гүн болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авав. 1428 онд Арлуудын лорд Александр, 1431 онд Дугласын гүн Арчибалд, 1434 онд Марчийн гүн Жоржийг толгой дараалан баривчилжээ. Жеймс 1437 оны 2 сарын 20-ноос 21-нд шилжих шөнө авга ах, Атоллын гүн Волтер Стюартын зохион байгуулсан төрийн эргэлт хийх оролдлогын үеэр алагджээ. Хатан Жоан шархадсан хэдий ч зугтан гарч, [[Эдинбург цайз]]ад байсан хүү [[II Жеймс (Шотландын хаан)|II Жеймс]] дээрээ очиж чадсан аж.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Жеймс, 01}}
[[Ангилал:1394 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1437 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Данфермлиний хүн]]
[[Ангилал:Шотландчууд]]
[[Ангилал:Шотландын хаан]]
[[Ангилал:Ротесэйн херцог]]
[[Ангилал:Каррикийн гүн]]
[[Ангилал:Угаалгын Рыцарь]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Лондоны цайз дахь хоригдол]]
[[Ангилал:Дундад зууны Шотландын түүх]]
[[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]]</text>
      <sha1>947qjgqn07lpm01uq2bhe0y6g8era51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германы сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115889</id>
    <revision>
      <id>860543</id>
      <parentid>823191</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3697" sha1="hqweba97jo5imk59yo3br92w0pos379" xml:space="preserve">{{short description|none}}

{{Инфобокс сүлд
|name             = Германы холбооны сүлд
|image            = Coat of arms of Germany.svg
|image_width      = 
|middle           = Bundesschild.svg
|middle_width     = 
|middle_caption   = Германы төрийн болон цэргийн далбаан дээр ашигласан хувилбар (''Bundesschild'')
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]
|year_adopted     = {{Start date and age|1928|df=y}}
|crest            = 
|torse            = 
|shield           = ''Алтан шар бамбайн дахь холбооны бүргэд''
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = 
|orders           = 
|other_elements   = 
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

'''Холбооны Төрийн сүлд''' ({{lang-de|Bundeswappen Deutschlands}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[төрийн сүлд]] юм. [[Төрийн бэлгэ тэмдэг|Төрийн бэлгэдэл]] нь алтан шар өнгийн доошоо үзүүртэй [[сүлдний бамбай]]н дотор толгойгоо баруун тийш эргүүлсэн, далавчаа дэлгэсэн ч өд нь хаалттай, хошуу, хэл, савар нь улаан өнгө бүхий [[Бүргэд (сүлд судлал)|бүргэдийн]] дүрстэй юм.

Холбооны төрийн сүлд нь Германы төрийн алба ба [[Бундесвер]]т зориулсан «холбооны бүргэд» бүхий хагас дугуй хэлбэртэй [[холбооны бамбай]]наас ялгаатай. Холбооны төрийн сүлд, [[Холбооны бамбай]], [[Холбооны тамга]], [[Германы төрийн далбаа|Холбооны төрийн далбаа]], [[Германы төрийн дуулал|Холбооны төрийн дуулал]], [[Берлин|Холбооны нийслэл]], [[Германы нэгдлийн өдөр]] зэрэг нь тус улсын [[төрийн бэлгэдэл|төрийн бэлгэдлүүд]] юм.&lt;ref&gt;[http://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/handwoerterbuch-politisches-system/202134/staatssymbole ''Staatssymbole'' im ''Handwörterbuch des politischen Systems der Bundesrepublik Deutschland''], Bundeszentrale für politische Bildung, abgerufen im Portal ''bpb.de'' am 2. Januar 2017.&lt;/ref&gt;

== Ном зүй ==
* Birgit Laitenberger, Maria Bassier: Wappen und Flaggen der Bundesrepublik Deutschland und ihrer Länder. Heymanns, 2000, ISBN 3-452-24262-5.
* Bundeszentrale für politische Bildung (Hrsg.): Informationen zur politischen Bildung – Sonderheft: Deutsche Wappen und Flaggen. Franzis print &amp; media GmbH, ISSN 0046-9408.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Coats of arms of Germany|Германы төрийн сүлд}}
* [http://www.bundestag.de/kulturundgeschichte/symbole/adler/index.html Германы Бундестаг: Холбооны бүргэд]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (германаар)
* [https://web.archive.org/web/20210714114515/http://adler.bundestag.de/nmIQ/frage.jsp www.bundestag.de]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Германы төрийн сүлд|!]]
[[Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Тамга]]</text>
      <sha1>hqweba97jo5imk59yo3br92w0pos379</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860544</id>
      <parentid>860543</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Германы төрийн сүлд]] to [[Германы сүлд]]</comment>
      <origin>860543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3697" sha1="hqweba97jo5imk59yo3br92w0pos379" xml:space="preserve">{{short description|none}}

{{Инфобокс сүлд
|name             = Германы холбооны сүлд
|image            = Coat of arms of Germany.svg
|image_width      = 
|middle           = Bundesschild.svg
|middle_width     = 
|middle_caption   = Германы төрийн болон цэргийн далбаан дээр ашигласан хувилбар (''Bundesschild'')
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]
|year_adopted     = {{Start date and age|1928|df=y}}
|crest            = 
|torse            = 
|shield           = ''Алтан шар бамбайн дахь холбооны бүргэд''
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = 
|orders           = 
|other_elements   = 
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

'''Холбооны Төрийн сүлд''' ({{lang-de|Bundeswappen Deutschlands}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[төрийн сүлд]] юм. [[Төрийн бэлгэ тэмдэг|Төрийн бэлгэдэл]] нь алтан шар өнгийн доошоо үзүүртэй [[сүлдний бамбай]]н дотор толгойгоо баруун тийш эргүүлсэн, далавчаа дэлгэсэн ч өд нь хаалттай, хошуу, хэл, савар нь улаан өнгө бүхий [[Бүргэд (сүлд судлал)|бүргэдийн]] дүрстэй юм.

Холбооны төрийн сүлд нь Германы төрийн алба ба [[Бундесвер]]т зориулсан «холбооны бүргэд» бүхий хагас дугуй хэлбэртэй [[холбооны бамбай]]наас ялгаатай. Холбооны төрийн сүлд, [[Холбооны бамбай]], [[Холбооны тамга]], [[Германы төрийн далбаа|Холбооны төрийн далбаа]], [[Германы төрийн дуулал|Холбооны төрийн дуулал]], [[Берлин|Холбооны нийслэл]], [[Германы нэгдлийн өдөр]] зэрэг нь тус улсын [[төрийн бэлгэдэл|төрийн бэлгэдлүүд]] юм.&lt;ref&gt;[http://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/handwoerterbuch-politisches-system/202134/staatssymbole ''Staatssymbole'' im ''Handwörterbuch des politischen Systems der Bundesrepublik Deutschland''], Bundeszentrale für politische Bildung, abgerufen im Portal ''bpb.de'' am 2. Januar 2017.&lt;/ref&gt;

== Ном зүй ==
* Birgit Laitenberger, Maria Bassier: Wappen und Flaggen der Bundesrepublik Deutschland und ihrer Länder. Heymanns, 2000, ISBN 3-452-24262-5.
* Bundeszentrale für politische Bildung (Hrsg.): Informationen zur politischen Bildung – Sonderheft: Deutsche Wappen und Flaggen. Franzis print &amp; media GmbH, ISSN 0046-9408.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Coats of arms of Germany|Германы төрийн сүлд}}
* [http://www.bundestag.de/kulturundgeschichte/symbole/adler/index.html Германы Бундестаг: Холбооны бүргэд]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (германаар)
* [https://web.archive.org/web/20210714114515/http://adler.bundestag.de/nmIQ/frage.jsp www.bundestag.de]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Германы төрийн сүлд|!]]
[[Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Тамга]]</text>
      <sha1>hqweba97jo5imk59yo3br92w0pos379</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860546</id>
      <parentid>860544</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="eunpklly4phhfhui3hz9qtguvrbkwxe" xml:space="preserve">{{Инфобокс сүлд
|name             = Германы холбооны сүлд
|image            = Coat of arms of Germany.svg
|image_width      = 
|middle           = Bundesschild.svg
|middle_width     = 
|middle_caption   = Германы төрийн болон цэргийн далбаан дээр ашигласан хувилбар (''Bundesschild'')
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]
|year_adopted     = {{Start date and age|1928|df=y}}
|crest            = 
|torse            = 
|shield           = ''Алтан шар бамбайн дахь холбооны бүргэд''
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = 
|orders           = 
|other_elements   = 
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

'''Холбооны Төрийн сүлд''' ({{lang-de|Bundeswappen Deutschlands}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[төрийн сүлд]] юм. [[Төрийн бэлгэ тэмдэг|Төрийн бэлгэдэл]] нь алтан шар өнгийн доошоо үзүүртэй [[сүлдний бамбай]]н дотор толгойгоо баруун тийш эргүүлсэн, далавчаа дэлгэсэн ч өд нь хаалттай, хошуу, хэл, савар нь улаан өнгө бүхий [[Бүргэд (сүлд судлал)|бүргэдийн]] дүрстэй юм.

Холбооны төрийн сүлд нь Германы төрийн алба ба [[Бундесвер]]т зориулсан «холбооны бүргэд» бүхий хагас дугуй хэлбэртэй [[холбооны бамбай]]наас ялгаатай. Холбооны төрийн сүлд, [[Холбооны бамбай]], [[Холбооны тамга]], [[Германы төрийн далбаа|Холбооны төрийн далбаа]], [[Германы төрийн дуулал|Холбооны төрийн дуулал]], [[Берлин|Холбооны нийслэл]], [[Германы нэгдлийн өдөр]] зэрэг нь тус улсын [[төрийн бэлгэдэл|төрийн бэлгэдлүүд]] юм.&lt;ref&gt;[http://www.bpb.de/nachschlagen/lexika/handwoerterbuch-politisches-system/202134/staatssymbole ''Staatssymbole'' im ''Handwörterbuch des politischen Systems der Bundesrepublik Deutschland''], Bundeszentrale für politische Bildung, abgerufen im Portal ''bpb.de'' am 2. Januar 2017.&lt;/ref&gt;

== Ном зүй ==
* Birgit Laitenberger, Maria Bassier: Wappen und Flaggen der Bundesrepublik Deutschland und ihrer Länder. Heymanns, 2000, ISBN 3-452-24262-5.
* Bundeszentrale für politische Bildung (Hrsg.): Informationen zur politischen Bildung – Sonderheft: Deutsche Wappen und Flaggen. Franzis print &amp; media GmbH, ISSN 0046-9408.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Coats of arms of Germany|Германы төрийн сүлд}}
* [http://www.bundestag.de/kulturundgeschichte/symbole/adler/index.html Германы Бундестаг: Холбооны бүргэд]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (германаар)
* [https://web.archive.org/web/20210714114515/http://adler.bundestag.de/nmIQ/frage.jsp www.bundestag.de]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Германы төрийн сүлд|!]]
[[Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Тамга]]</text>
      <sha1>eunpklly4phhfhui3hz9qtguvrbkwxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станислав Гожиньски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116158</id>
    <revision>
      <id>860619</id>
      <parentid>775605</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="je94i8v4iahstbiz5lv2xzg62kb3dg2" xml:space="preserve">'''Станислав Гожиньски''' ({{lang-pl|Stanisław Godziński}} - 1939 оны 8-р сарын 22-нд Польшийн Шлёск мужийн Певли Виелькэй тосгонд төрсөн) Польшийн монголч эрдэмтэн, [[Төвөд судлал|төвөд судлаач]]. 

1962 онд [[Варшавын Их сургууль|Варшавын их сургуулийг]] төгсөж, [[Станислав Калужиньски]]йн удирдлага дор &quot;Орчин үеийн монгол хэл&quot; сэдвээр магистрын диссертаци хамгаалсан.

1962 оноос тэрбээр сургуулийнхаа эрдэм шинжилгээний туслах ажилтан (1962–1965), ахлах ажилтан (1965–1971) зэрэг албан тушаалыг хашиж байжээ. 

1970 онд Станислав Калужиньскийн удирдлага дор бичсэн &quot;Орчин цагийн монгол хэлээрх нэрний дагавар&quot; хэмээх докторын диссертацийг хамгаалж, 1971 оноос эхлэн өөрийн эрдэм шинжилгээний сургуульд туслах профессороор ажиллаж байжээ. 1984 онд &quot;Дундад монгол хэл: үг үүсэлт, үгийн хувиргалт, синтакс&quot; хэмээх бүтээлийн үндсэн дээр 1986 онд дэд профессороор томилогдсон байна. 

1991–1995 онд Польш Улсаас Монгол Улсад суугаа [[Элчин сайд]], 1997–2004 онд Варшавын Их Сургуулийн Турк судлал ба Төв Азийн ард түмний тэнхимийн эрхлэгч, 1999 онд Варшавын Их Сургуулийн профессороор томилогдсон. 

Тэрээр олон хэлний шинжлэх ухааны алдартай тусгай нийтлэлүүдийн зохиогч юм. 

== Бүтээл: ==
*Współczesny język mongolski. (Орчин цагийн монгол хэл) Warszawa, 1998.
** „Sufiksy imienne we współczesnym języku mongolskim” (rozprawa doktorska), 1970
** „W kręgu lamajskich legend i mitów”, Warszawa 1981
** „Język średniomongolski. Morfologia, fleksja, składnia”, Wydawnictwa UW, 1985
** „Współczesny język mongolski”, Warszawa 1998;
** liczne przekłady, m.in.:
*** D. Snellgrove, H. Richardson, „Tybet. Zarys historii Tybetu”, Warszawa 1978
*** R. Barraux, „Dzieje dalajlamów. Czternaście odbić w Jeziorze Widzeń”, Warszawa 1998
*** M. Craig, „Kundün. Dusza Tybetu”, Warszawa 1999
*** Baabar, „Dzieje Mongolii”, Warszawa 2005

== Шагнал ==
* Монгол Улсын ШУА-ийн Хубилай хааны медаль хүртсэн.
* [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] &quot;Хүндэт Доктор&quot;.
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Гожиньски, Станислав}}
[[Ангилал:Монгол дахь Польшийн элчин сайд]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Буддын шашин судлаач]]
[[Ангилал:Төвөд судлаач]]
[[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:1939 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>je94i8v4iahstbiz5lv2xzg62kb3dg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860628</id>
      <parentid>860619</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="pvcgjwqqckc573dv86nzdf7n0joksdd" xml:space="preserve">'''Станислав Гожиньски''' ({{lang-pl|Stanisław Godziński}} - 1939 оны 8-р сарын 22-нд Польшийн Шлёнск мужийн Певел Виелька тосгонд төрсөн- 2024 оны 5-р сарын 7-нд нас барсан) [[Польш|Польшийн]] монголч эрдэмтэн, [[Төвөд судлал|төвөд судлаач]]. 

1962 онд [[Варшавын Их сургууль|Варшавын их сургуулийг]] төгсөж, [[Станислав Калужиньски]]йн удирдлага дор &quot;Орчин үеийн монгол хэл&quot; сэдвээр магистрын диссертаци хамгаалсан.

1962 оноос тэрбээр Их сургуулийнхаа эрдэм шинжилгээний туслах ажилтан (1962–1965), ахлах ажилтан (1965–1971) зэрэг албан тушаалыг хашиж байжээ. 

1970 онд Станислав Калужиньскийн удирдлага дор бичсэн &quot;Орчин цагийн монгол хэлээрх нэрний дагавар&quot; хэмээх докторын диссертацийг хамгаалж, 1971 оноос эхлэн өөрийн эрдэм шинжилгээний сургуульд туслах профессороор ажиллаж байжээ. 1984 онд &quot;Дундад монгол хэл: үг үүсэлт, үгийн хувиргалт, синтакс&quot; хэмээх бүтээлийн үндсэн дээр 1986 онд дэд профессороор томилогдсон байна. 

1991–1995 онд Польш Улсаас Монгол Улсад суугаа [[Элчин сайд]], 1997–2004 онд Варшавын Их Сургуулийн Турк судлал ба Төв Азийн ард түмний тэнхимийн эрхлэгч, 1999 онд Варшавын Их Сургуулийн профессор болсон. 

Тэрээр олон хэлний шинжлэх ухааны алдартай тусгай нийтлэлүүдийн зохиогч юм. 

== Бүтээл: ==
*Współczesny język mongolski. (Орчин цагийн монгол хэл) Warszawa, 1998.
** „Sufiksy imienne we współczesnym języku mongolskim” (rozprawa doktorska), 1970
** „W kręgu lamajskich legend i mitów”, Warszawa 1981
** „Język średniomongolski. Morfologia, fleksja, składnia”, Wydawnictwa UW, 1985
** „Współczesny język mongolski”, Warszawa 1998;
** liczne przekłady, m.in.:
*** D. Snellgrove, H. Richardson, „Tybet. Zarys historii Tybetu”, Warszawa 1978
*** R. Barraux, „Dzieje dalajlamów. Czternaście odbić w Jeziorze Widzeń”, Warszawa 1998
*** M. Craig, „Kundün. Dusza Tybetu”, Warszawa 1999
*** Baabar, „Dzieje Mongolii”, Warszawa 2005

== Шагнал ==
* Монгол Улсын ШУА-ийн Хубилай хааны медаль хүртсэн.
* [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] &quot;Хүндэт Доктор&quot;.
{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Гожиньски, Станислав}}
[[Ангилал:Монгол дахь Польшийн элчин сайд]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Буддын шашин судлаач]]
[[Ангилал:Төвөд судлаач]]
[[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:1939 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>pvcgjwqqckc573dv86nzdf7n0joksdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>117500</id>
    <revision>
      <id>860624</id>
      <parentid>679025</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Ангилал:Голын гольдролын хэлбэр]] to [[Ангилал:Голын голдирлын хэлбэр]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>679025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="a17s174xx2whpvpwcboq6emu3h4zbtb" xml:space="preserve">{{Commonscat|Fluvial landforms}}

[[Ангилал:Лимнологи]]
[[Ангилал:Элэгдэл]]
[[Ангилал:Ландшафт судлал]]</text>
      <sha1>a17s174xx2whpvpwcboq6emu3h4zbtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс эмнэлэг</title>
    <ns>10</ns>
    <id>117900</id>
    <revision>
      <id>860553</id>
      <parentid>710623</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Эмнэлэг]] to [[Загвар:Инфобокс эмнэлэг]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>710623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4248" sha1="dp1lj5qubmdm6v0pnox8c3mw3fdnzag" xml:space="preserve">&lt;onlyinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox float-right&quot; id=&quot;Загвар_Инфобокс_Эмнэлэг&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; width: 310px; text-align: left; empty-cells: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#EAECF0; text-align: center; font-size:larger;&quot;| {{#if: {{{Name|}}} | {{{Name}}} | {{PAGENAME}} }}
|-
{{#if: {{{Logo|}}} | 
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding: 1em 0; text-align: center;&quot; {{!}}
[[File:{{{Logo}}}|center|{{#if: {{{Logogrösse|}}} | {{{Logogrösse}}} | 300x300px}}|Лого]]
}}
|-
{{#if: {{{Bild|}}} | 
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding: 0em; text-align:center;&quot; {{!}}
[[File:{{{Bild}}}|center|300x400px]]{{#if:{{{Bildtext|}}}|{{{Bildtext|}}}}}
}}
|-
{{#if:{{{Trägerschaft|}}} |
! Харьяалал
{{!}} {{{Trägerschaft|}}}
}}
|-
! style=&quot;min-width:9em;&quot; | Суурин
| {{{Ort|}}}
|-
{{#if:{{{Bundesland|}}} |
! Холбооны муж
{{!}} {{{Bundesland}}}
}}
|-
{{#if: {{{Kanton|}}}|
! Кантон
{{!}} {{{Kanton}}}
}}
|-
{{#if:{{{Staat|}}}|
! Улс
{{!}} {{{Staat}}}
}}
|-
{{#if: {{{Breitengrad|}}}{{{Region-ISO|}}}|
! {{КоординатСИСТЕМ|{{{Region-ISO|}}}|Солбицол}}
{{!}} {{Coordinate |text={{#if:{{{Breitengrad|}}}|/}} |article={{#if:{{{Nebenbox|}}}||/}} |NS={{{Breitengrad|}}} |EW={{{Längengrad|}}} |type=building |elevation= |region={{{Region-ISO|}}} |dim=500|name={{#if:{{{Nebenbox|}}}|{{#if: {{{Name|}}}|{{{Name}}}|{{PAGENAME}}}} }}}} }}
|-
{{#if: {{{Leitung|}}} |
{{#if: {{{Leitungstitel|}}} | ! {{{Leitungstitel|}}} | ! Leitung }}
{{!}} {{{Leitung|}}}
}}
|-
{{#if:{{{Versorgungsstufe|}}} |
! [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]  
{{!}} {{{Versorgungsstufe|}}}
}}
|-
{{#if: {{{Bettenzahl|}}} |
! Орны багтаамж
{{!}} {{{Bettenzahl|}}}
}}
|-
{{#if: {{{Mitarbeiterzahl|}}} |
! Ажилчдын тоо
{{!}} {{{Mitarbeiterzahl|}}}
}}
|-
{{#if: {{{davon Ärzte|}}} |
{{#if: {{{Mitarbeiterzahl|}}} |
! Үүнээс эмч |
! Эмч
}}
{{!}} {{{davon Ärzte|}}}
}}
|-
{{#if: {{{Fachgebiete|}}} |
! Мэргэжлийн салбар
{{!}} {{{Fachgebiete|}}}
}}
|-
{{#if: {{{Jahresetat|}}}|
! Жилийн төсөв
{{!}} {{{Jahresetat|}}}
}}
|-
{{#if:{{{Zugehörigkeit|}}} |
! Харьяа байгууллага
{{!}} {{{Zugehörigkeit|}}}
}}
|-
{{#if:{{{Gründungsdatum|}}} |
! Байгуулагдсан
{{!}} {{{Gründungsdatum|}}}
}}
|-
{{#if:{{{Auflösungsdatum|}}} |
! Татан буугдсан
{{!}} {{{Auflösungsdatum|}}}
}}
|-
! Цахим хуудас
| {{{Website|}}}
|-
{{#if: {{{Breitengrad|}}}|
 {{#ifeq: {{{Poskarte|}}}|none
 |&lt;!--fehlermeldung unten--&gt;
 |{{!}} colspan=&quot;2&quot; class=&quot;hintergrundfarbe5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}} '''Байршил'''
{{!}}-
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle; text-align:center; background-color:#FFFFFF; padding:0px;&quot; {{!}}
  {{Байршлын карт {{#if: {{{Poskarte|}}}||ISO 3166-2 }}
   |1={{#if: {{{Poskarte|}}}|{{{Poskarte|}}}|{{ParmPart|1|{{{Region-ISO|}}}}} }}
   |label= {{PAGENAME}}&lt;!--wird nicht angezeigt, {{{name}}} liefert aber u.U. BKL Fehler--&gt;
   |position=none
   |lat={{{Breitengrad|}}}
   |long={{{Längengrad|}}}
   |type=landmark |elevation={{{Höhenordinate|}}} |region={{{Region-ISO|}}} |dim=200
   |width=300x500
   |float=center |border=none
   |caption=&lt;!--keine Karten-Beschrifung--&gt;
   |mark=Red_pog.svg | marksize=10
  }}
 }}
}}
|}&lt;!--
*** out of table
--&gt;{{#if: {{NAMESPACE}}{{{Logo|}}} |&lt;!--ok--&gt;|&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;[[Vorlage:Infobox_Krankenhaus/Logo_fehlt]]&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{NAMESPACE}}{{{Trägerschaft|}}} |&lt;!--ok--&gt;|&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;[[Vorlage:Infobox_Krankenhaus/Träger_fehlt]]&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{Breitengrad|}}}{{{Region-ISO|}}} |&lt;!--ok--&gt;|&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;[[Vorlage:Coordinate/Wartung/Krankenhaus]]&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{NAMESPACE}}{{{Bettenzahl|}}} |&lt;!--ok--&gt;|&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;[[Vorlage:Infobox_Krankenhaus/Betten_fehlt]]&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{NAMESPACE}}{{{Mitarbeiterzahl|}}} |&lt;!--ok--&gt;|&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;[[Vorlage:Infobox_Krankenhaus/Mitarbeiter_fehlt]]&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{NAMESPACE}}{{{davon Ärzte|}}} |&lt;!--ok--&gt;|&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;[[Vorlage:Infobox_Krankenhaus/Ärzte_fehlt]]&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;/onlyinclude&gt;

{{Dokumentation}}</text>
      <sha1>dp1lj5qubmdm6v0pnox8c3mw3fdnzag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860557</id>
      <parentid>860553</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T19:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8930" sha1="dx00h0kk7ja4d6ouf0e1f939c08f73l" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{yesno|{{{embed|}}}}}
| autoheaders = yes
| bodyclass  = vcard
| aboveclass = fn org
| above      = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| headerstyle = background-color: #efefef; color: inherit;

| subheader  = {{{org_group|}}}
| subheaderclass = category

| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|alt={{{logo_alt|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px}}
| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{image_alt|}}}}}}}
| caption2   = {{{caption|}}}

| image3     = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
  | mapframe-marker = hospital
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
}}

| data1 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}
 |{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{{pushpin_map_caption|}}}
 |width   = {{if empty|{{{pushpin_map_size|}}}|225}}
 }}
}}

| header2 = Газарзүй

| label3 = Байршил
| data3  = {{comma separated entries
 |1= {{if empty|{{{location|}}}|{{{address|}}}}}
 |2= {{{region|}}}
 |3= {{#switch: {{{state|}}}
     | GA = Georgia
     | WA = Washington
     | #default = {{{state|}}}
     }}
 |4={{#switch: {{{country|}}}
  | AU = Australia
  | CA = Canada
  | HK = Hong Kong
  | IE = Ireland
  | IN = India
  | IL = Israel
  | KE = Kenya
  | NZ = New Zealand
  | NO = Norway
  | PH = Philippines
  | PK = Pakistan
  | SA = South Africa
  | TR = Turkey
  | TZ = Tanzania
  | UK = United Kingdom
  | US = United States
  | #default = {{{country|}}}
  }}
}}

| label4 = Солбицол
| data4  = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}}}}

| header10 = {{#switch: {{lc:{{{country|}}}}}
  | ca | canada | [[canada]] 
  | ph | philippines | [[philippines]] 
  | us | united states |[[united states]] = Organization
  | Organisation
}}

| label11 = {{longitem|[[Эрүүл мэндийн тогтолцоо]]}}
| data11  = {{Инфобокс эмнэлэг/эрүүл мэндийн тогтолцоо
              |HealthCare = {{{healthcare|}}}
              |Country = {{{country|}}}
              |State = {{{state|}}}
            }}

| label12 = [[Эмнэлэг#Санхүүжилт|Санхүүжилт]]
| data12  = {{#switch: {{lc:{{{funding|}}}
         | non-profit | non profit | nonprofit = [[Non-profit hospital]]
         | for-profit | for profit | forprofit = [[For-profit hospital]]
         | government = [[Засгийн газрын эмнэлэг]]
         | public = [[Улсын эмнэлэг]]
         | #default = {{{funding|}}}
    }}
  }}

| label13 = [[Эмнэлэг#Төрөл|Төрөл]]
| class13 = category
| data13 = {{#switch: {{lc:{{{type|}}}}}
         | general | district | district general=[[Эмнэлэг#Ерөнхий|{{{type|}}}]]
         | specialist =[[Эмнэлэг#Тусгай|Specialist]]
         | teaching =[[Багшлах эмнэлэг|Багшлах]]
         | #default = {{{type|}}}
  }}

| label14 = {{longitem|Шашны харьяалал}}
| data14 = {{{religious_affiliation|}}}

| label15 = {{longitem|[[Их сургууль|Харьяа их сургууль]]}}
| data15  = {{{affiliation|}}}

| label16 = [[Patronage|Patron]]
| data16  = {{{patron|}}}

| label17 = [[Hospital network|Network]]
| data17  = {{{network|}}}

| header20 = Services

| label21 = Standards
| data21  = {{{standards|}}}

| label22 = {{longitem|[[Emergency department]]}}
| data22  = {{#switch: {{lc:{{{country|}}}}} 
    | ca | canada | il | israel | us | united states = {{#switch: {{lc:{{{emergency|}}}}} 
       | i | ii | iii | iv | v = [[Level {{{emergency|}}} trauma center]] 
       |#default = {{{emergency|}}} 
     }} 
    | uk | united kingdom | ie | ireland | hk | hong kong | singapore = {{#switch: {{lc:{{{emergency|}}}}} 
       | yes | no = {{{emergency|}}} Accident &amp; Emergency 
       |#default = {{{emergency|}}} 
     }} 
    |#default = {{{emergency|}}}
   }}

| label23 = Орны багтаамж
| data23  = {{{beds|}}}

| label24 = Special{{#if:{{{speciality|}}}|i}}ty
| data24  = {{#switch: {{lc:{{{type|}}}}}
  | specialist | teaching = {{if empty|{{{speciality|}}}|{{{specialty|}}}}}
  | #default = 
  }}

| header25 = Helipads

| label26 = [[Helipad]]
| data26  = {{{helipad|}}}

| data27 = {{#if: {{{h1-number|}}} {{{h1-length-f|}}} {{{h1-length-m|}}} {{{h1-surface|}}}
 |{{Инфобокс эмнэлэг/datatable
 | nlabel = Number
 | metric = {{{metric-rwy|}}}
 | n1  = {{{h1-number|}}} | l1-m = {{{h1-length-m|}}} | l1-f = {{{h1-length-f|}}} | s1   = {{{h1-surface|}}}
 | n2  = {{{h2-number|}}} | l2-m = {{{h2-length-m|}}} | l2-f = {{{h2-length-f|}}} | s2  = {{{h2-surface|}}}
 | n3  = {{{h3-number|}}}  | l3-m  = {{{h3-length-m|}}}  | l3-f  = {{{h3-length-f|}}}  | s3   = {{{h3-surface|}}}
 | n4  = {{{h4-number|}}}  | l4-m  = {{{h4-length-m|}}}  | l4-f  = {{{h4-length-f|}}}  | s4   = {{{h4-surface|}}}
 | n5  = {{{h5-number|}}}  | l5-m  = {{{h5-length-m|}}}  | l5-f  = {{{h5-length-f|}}}  | s5   = {{{h5-surface|}}}
 | n6  = {{{h6-number|}}}  | l6-m  = {{{h6-length-m|}}}  | l6-f  = {{{h6-length-f|}}}  | s6   = {{{h6-surface|}}}
 | n7  = {{{h7-number|}}}  | l7-m  = {{{h7-length-m|}}}  | l7-f  = {{{h7-length-f|}}}  | s7   = {{{h7-surface|}}}
 | n8  = {{{h8-number|}}}  | l8-m  = {{{h8-length-m|}}}  | l8-f  = {{{h8-length-f|}}}  | s8   = {{{h8-surface|}}}
 | n9  = {{{h9-number|}}}  | l9-m  = {{{h9-length-m|}}}  | l9-f  = {{{h9-length-f|}}}  | s9   = {{{h9-surface|}}}
 | n10 = {{{h10-number|}}} | l10-m = {{{h10-length-m|}}} | l10-f = {{{h10-length-f|}}} | s10  = {{{h10-surface|}}}
 | n11 = {{{h11-number|}}} | l11-m = {{{h11-length-m|}}} | l11-f = {{{h11-length-f|}}} | s11  = {{{h11-surface|}}}
 | n12 = {{{h12-number|}}} | l12-m = {{{h12-length-m|}}} | l12-f = {{{h12-length-f|}}} | s12  = {{{h12-surface|}}}
}}}}

| header30 = Түүх

| label31 = {{longitem|Хуучин нэр}}
| data31  = {{{former_names|}}}

| label32 = Баригдсан
| data32  = {{{constructed|}}}

| label33 = Байгуулагдсан
| data33  = {{{founded|}}}

| label34 = Нээгдсэн
| data34  = {{{opened|}}}

| label42 = Хаагдсан
| data42  = {{{closed|}}}

| label43 = Нураагдсан
| data43  = {{{demolished|}}}

| header52 = Холбоос

| label53 = Вэбсайт
| data53  = {{#switch:{{{website|}}}
  |N/A|n/a|None|none=
  |#default = {{{website|}}}
  }}

| label54 = Жагсаалт
| data54 = {{Инфобокс эмнэлэг/жагсаалт|Country={{{country|}}}|State = {{{state|}}} }}

| label55 = {{longitem|Other links}}
| data55  = {{{other_links|}}}

| data56  = {{{nrhp|}}}
| data57  = {{{module|}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox hospital with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox hospital]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | beds | caption | closed | constructed | coordinates | country | demolished | embed | emergency | former_names | founded | funding | h1-length-f | h1-length-m | h1-number | h1-surface | h2-length-f | h2-length-m | h2-number | h2-surface | h3-length-f | h3-length-m | h3-number | h3-surface | h4-length-f | h4-length-m | h4-number | h4-surface | h5-length-f | h5-length-m | h5-number | h5-surface | h6-length-f | h6-length-m | h6-number | h6-surface | h7-length-f | h7-length-m | h7-number | h7-surface | h8-length-f | h8-length-m | h8-number | h8-surface | h9-length-f | h9-length-m | h9-number | h9-surface | h10-length-f | h10-length-m | h10-number | h10-surface | h11-length-f | h11-length-m | h11-number | h11-surface | h12-length-f | h12-length-m | h12-number | h12-surface | healthcare | helipad | image | image_alt | image_size | location | logo | logo_alt | logo_size | metric-rwy | module | name | network | nrhp | opened | org_group | other_links | patron | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_size | pushpin_relief | region | religious_affiliation | speciality | specialty | standards | state | type | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox hospital]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox hospital with conflicting parameters}}
| location; address 
| alt; image_alt 
| speciality; specialty 
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dx00h0kk7ja4d6ouf0e1f939c08f73l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860558</id>
      <parentid>860557</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T19:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8927" sha1="huvj07uboqfza0h6flp4gtwmc94tdan" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{yesno|{{{embed|}}}}}
| autoheaders = yes
| bodyclass  = vcard
| aboveclass = fn org
| above      = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| headerstyle = background-color: #efefef; color: inherit;

| subheader  = {{{org_group|}}}
| subheaderclass = category

| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|alt={{{logo_alt|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px}}
| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{image_alt|}}}}}}}
| caption2   = {{{caption|}}}

| image3     = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
  | mapframe-marker = hospital
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
}}

| data1 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}
 |{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{{pushpin_map_caption|}}}
 |width   = {{if empty|{{{pushpin_map_size|}}}|225}}
 }}
}}

| header2 = Газарзүй

| label3 = Байршил
| data3  = {{comma separated entries
 |1= {{if empty|{{{location|}}}|{{{address|}}}}}
 |2= {{{region|}}}
 |3= {{#switch: {{{state|}}}
     | GA = Georgia
     | WA = Washington
     | #default = {{{state|}}}
     }}
 |4={{#switch: {{{country|}}}
  | AU = Australia
  | CA = Canada
  | HK = Hong Kong
  | IE = Ireland
  | IN = India
  | IL = Israel
  | KE = Kenya
  | NZ = New Zealand
  | NO = Norway
  | PH = Philippines
  | PK = Pakistan
  | SA = South Africa
  | TR = Turkey
  | TZ = Tanzania
  | UK = United Kingdom
  | US = United States
  | #default = {{{country|}}}
  }}
}}

| label4 = Солбицол
| data4  = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}}}}

| header10 = {{#switch: {{lc:{{{country|}}}}}
  | ca | canada | [[canada]] 
  | ph | philippines | [[philippines]] 
  | us | united states |[[united states]] = Organization
  | Organisation
}}

| label11 = {{longitem|[[Эрүүл мэндийн тогтолцоо]]}}
| data11  = {{Инфобокс эмнэлэг/эрүүл мэндийн тогтолцоо
              |HealthCare = {{{healthcare|}}}
              |Country = {{{country|}}}
              |State = {{{state|}}}
            }}

| label12 = [[Эмнэлэг#Санхүүжилт|Санхүүжилт]]
| data12  = {{#switch: {{lc:{{{funding|}}}
         | non-profit | non profit | nonprofit = [[Non-profit hospital]]
         | for-profit | for profit | forprofit = [[For-profit hospital]]
         | government = [[Засгийн газрын эмнэлэг]]
         | public = [[Улсын эмнэлэг]]
         | #default = {{{funding|}}}
    }}
  }}

| label13 = [[Эмнэлэг#Төрөл|Төрөл]]
| class13 = category
| data13 = {{#switch: {{lc:{{{type|}}}}}
         | general | district | district general=[[Эмнэлэг#Ерөнхий|{{{type|}}}]]
         | specialist =[[Эмнэлэг#Тусгай|Specialist]]
         | teaching =[[Багшлах эмнэлэг|Багшлах]]
         | #default = {{{type|}}}
  }}

| label14 = {{longitem|Шашны харьяалал}}
| data14 = {{{religious_affiliation|}}}

| label15 = {{longitem|[[Их сургууль|Харьяа их сургууль]]}}
| data15  = {{{affiliation|}}}

| label16 = [[Patronage|Patron]]
| data16  = {{{patron|}}}

| label17 = [[Hospital network|Network]]
| data17  = {{{network|}}}

| header20 = Services

| label21 = Standards
| data21  = {{{standards|}}}

| label22 = {{longitem|[[Emergency department]]}}
| data22  = {{#switch: {{lc:{{{country|}}}}} 
    | ca | canada | il | israel | us | united states = {{#switch: {{lc:{{{emergency|}}}}} 
       | i | ii | iii | iv | v = [[Level {{{emergency|}}} trauma center]] 
       |#default = {{{emergency|}}} 
     }} 
    | uk | united kingdom | ie | ireland | hk | hong kong | singapore = {{#switch: {{lc:{{{emergency|}}}}} 
       | yes | no = {{{emergency|}}} Accident &amp; Emergency 
       |#default = {{{emergency|}}} 
     }} 
    |#default = {{{emergency|}}}
   }}

| label23 = Орны багтаамж
| data23  = {{{beds|}}}

| label24 = Мэргэжлийн салбар
| data24  = {{#switch: {{lc:{{{type|}}}}}
  | specialist | teaching = {{if empty|{{{speciality|}}}|{{{specialty|}}}}}
  | #default = 
  }}

| header25 = Helipads

| label26 = [[Helipad]]
| data26  = {{{helipad|}}}

| data27 = {{#if: {{{h1-number|}}} {{{h1-length-f|}}} {{{h1-length-m|}}} {{{h1-surface|}}}
 |{{Инфобокс эмнэлэг/datatable
 | nlabel = Number
 | metric = {{{metric-rwy|}}}
 | n1  = {{{h1-number|}}} | l1-m = {{{h1-length-m|}}} | l1-f = {{{h1-length-f|}}} | s1   = {{{h1-surface|}}}
 | n2  = {{{h2-number|}}} | l2-m = {{{h2-length-m|}}} | l2-f = {{{h2-length-f|}}} | s2  = {{{h2-surface|}}}
 | n3  = {{{h3-number|}}}  | l3-m  = {{{h3-length-m|}}}  | l3-f  = {{{h3-length-f|}}}  | s3   = {{{h3-surface|}}}
 | n4  = {{{h4-number|}}}  | l4-m  = {{{h4-length-m|}}}  | l4-f  = {{{h4-length-f|}}}  | s4   = {{{h4-surface|}}}
 | n5  = {{{h5-number|}}}  | l5-m  = {{{h5-length-m|}}}  | l5-f  = {{{h5-length-f|}}}  | s5   = {{{h5-surface|}}}
 | n6  = {{{h6-number|}}}  | l6-m  = {{{h6-length-m|}}}  | l6-f  = {{{h6-length-f|}}}  | s6   = {{{h6-surface|}}}
 | n7  = {{{h7-number|}}}  | l7-m  = {{{h7-length-m|}}}  | l7-f  = {{{h7-length-f|}}}  | s7   = {{{h7-surface|}}}
 | n8  = {{{h8-number|}}}  | l8-m  = {{{h8-length-m|}}}  | l8-f  = {{{h8-length-f|}}}  | s8   = {{{h8-surface|}}}
 | n9  = {{{h9-number|}}}  | l9-m  = {{{h9-length-m|}}}  | l9-f  = {{{h9-length-f|}}}  | s9   = {{{h9-surface|}}}
 | n10 = {{{h10-number|}}} | l10-m = {{{h10-length-m|}}} | l10-f = {{{h10-length-f|}}} | s10  = {{{h10-surface|}}}
 | n11 = {{{h11-number|}}} | l11-m = {{{h11-length-m|}}} | l11-f = {{{h11-length-f|}}} | s11  = {{{h11-surface|}}}
 | n12 = {{{h12-number|}}} | l12-m = {{{h12-length-m|}}} | l12-f = {{{h12-length-f|}}} | s12  = {{{h12-surface|}}}
}}}}

| header30 = Түүх

| label31 = {{longitem|Хуучин нэр}}
| data31  = {{{former_names|}}}

| label32 = Баригдсан
| data32  = {{{constructed|}}}

| label33 = Байгуулагдсан
| data33  = {{{founded|}}}

| label34 = Нээгдсэн
| data34  = {{{opened|}}}

| label42 = Хаагдсан
| data42  = {{{closed|}}}

| label43 = Нураагдсан
| data43  = {{{demolished|}}}

| header52 = Холбоос

| label53 = Вэбсайт
| data53  = {{#switch:{{{website|}}}
  |N/A|n/a|None|none=
  |#default = {{{website|}}}
  }}

| label54 = Жагсаалт
| data54 = {{Инфобокс эмнэлэг/жагсаалт|Country={{{country|}}}|State = {{{state|}}} }}

| label55 = {{longitem|Other links}}
| data55  = {{{other_links|}}}

| data56  = {{{nrhp|}}}
| data57  = {{{module|}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox hospital with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox hospital]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | beds | caption | closed | constructed | coordinates | country | demolished | embed | emergency | former_names | founded | funding | h1-length-f | h1-length-m | h1-number | h1-surface | h2-length-f | h2-length-m | h2-number | h2-surface | h3-length-f | h3-length-m | h3-number | h3-surface | h4-length-f | h4-length-m | h4-number | h4-surface | h5-length-f | h5-length-m | h5-number | h5-surface | h6-length-f | h6-length-m | h6-number | h6-surface | h7-length-f | h7-length-m | h7-number | h7-surface | h8-length-f | h8-length-m | h8-number | h8-surface | h9-length-f | h9-length-m | h9-number | h9-surface | h10-length-f | h10-length-m | h10-number | h10-surface | h11-length-f | h11-length-m | h11-number | h11-surface | h12-length-f | h12-length-m | h12-number | h12-surface | healthcare | helipad | image | image_alt | image_size | location | logo | logo_alt | logo_size | metric-rwy | module | name | network | nrhp | opened | org_group | other_links | patron | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_size | pushpin_relief | region | religious_affiliation | speciality | specialty | standards | state | type | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox hospital]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox hospital with conflicting parameters}}
| location; address 
| alt; image_alt 
| speciality; specialty 
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>huvj07uboqfza0h6flp4gtwmc94tdan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францын сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123946</id>
    <revision>
      <id>860542</id>
      <parentid>860512</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5127" sha1="bviq3cf0m753tqpu0wd41ceym4sbfgr" xml:space="preserve">{{Short description|Unofficial emblem}}
{{Инфобокс сүлд
|name = Францын албан бус сүлд
|image = Arms of the French Republic.svg
|image_width = 152
|earlier_versions = ''[[#Түүх|Түүх]]''
|caption = 
|image2 = Coat of arms of the French Republic.svg
|image2_width = 196
|image2_caption = [[Амжилт (сүлд)|Амжилт]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hubert-herald.nl/FranFrance.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705170148/http://www.hubert-herald.nl/FranFrance.htm |archive-date=2018-07-05 |title=FranFrance}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;max-gueguen&quot;&gt;{{Cite web|url = https://www.max-gueguen.com/reception-demmanuel-macron-a-lhotel-de-ville-de-paris/|title = Réception d'Emmanuel Macron à l'Hôtel de ville de Paris|date = 18 May 2017 |website=Max Guéguen |access-date = 2026-06-29|archive-date = 2019-03-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20190322070543/https://www.max-gueguen.com/reception-demmanuel-macron-a-lhotel-de-ville-de-paris/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|armiger= [[Франц|Бүгд Найрамдах Франц Улс]]
|year_adopted= {{start date and age|1905}}&lt;ref name=elysee&gt;{{cite web |url=https://www.elysee.fr/la-presidence/le-faisceau-de-licteur/ |title=Les symboles de la République française |work=Site de la présidence de la République|date=2015-10-21 }}&lt;/ref&gt;
|crest=[[Ликторын баглаа|Мөчрийн баглаа]]
|torse=
|shield= Хоёр мөчир дээр цайвар өнгөтэй, дээр нь &quot;{{Lang|fr|[[Liberté, égalité, fraternité|LIBERTÉ, ÉGALITÉ, FRATERNITÉ]]}}&quot; гэсэн уриатай туузаар чимэглэсэн цэнхэр өнгийн [[ликтор]]ын [[фасции]]
|supporters=
|compartment=
|orders= [[Хүндэт Легионы одон]] болон зах&lt;br /&gt;(1953 оноос хойш одоогийн хувилбар)
|other_elements=
}}

'''[[Франц|Франц Улс]]ын Төрийн бэлгэдэл''' нь 1953 оноос хойш хэрэглэгдэж байгаа [[төрийн сүлд]] юм. 1912 оноос хойш албан ёсны төрийн сүлд гэж байхаа больжээ.

== Түүх ==
[[Францын хувьсгал]]ын дараа эзэнт улсад хэрэглэгдэж байсан бүх төрийн бэлгэдлийг байхгүй болгожээ. Үүнээс болоод Франц Улс нь өнөөг хүртэл [[Европын Холбоо]]ны улсууд доторх цорын ганц төрийн сүлдгүй улс болсон байна. Өнөөгийн төрийн бэлгэдлийг 1905 онд баталсан ба 1953 онд Хүндэт Легион одонгийн их магистрын гинжийг нэмсэн байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Бэлгэдэл !! Тайлбар !! Хугацаа
|-
| [[File:Arms of the Kingdom of France (Ancien).svg|90px]]
| Дундад зууны төрийн сүлд, алтан шар сараана цэцгээр чимсэн хөх өнгийн бамбай бүхий ханы сүлд.
[[X Луи]] хан 1305 оноос 1328 оны хооронд  [[:File:Arms of the Kingdom of France &amp; Navarre (Ancien).svg|хоёр хуваагдсан бамбайг]] [[Наваррын төрийн сүлд]]тэй хамт хэрэглэж байсан аж.
| 1376 оноос өмнө
|-
| [[File:Arms of the Kingdom of France (Moderne).svg|90px]]
| Шинэ эриний өмнөх үеийн төрийн сүлд, алтан шар өнгийн гурван ширхэг [[Сараана (сүлд судлал)|сараана цэцгээр]] чимсэн хөх өнгийн бамбай 
| 1376–1469 он
|-
| [[File:Royal Coat of Arms of France.svg|alternativtext=|90x90px]]
| [[Гэгээн Михаилын Орден]] байгуулагдсаны дараа [[одонгийн гинж]]ийг сүлдэндээ оруулсан ба 1578 онд [[Ариун Сүнсний Орден]] даган оржээ. Энэ хооронд буюу 1515 онд [[I Франциск]] бас нэгэн битүү титмийг нэмжээ.
| 1469–1589 он
|-
| [[File:Grand Royal Coat of Arms of France &amp; Navarre.svg|90px]]
| [[Наваррын Хант Улс|Наваррын хан]] бөгөөд [[Францын Хант Улс (987–1792)|Францын Хант Улсын]] [[хан]] [[IV Хенрих (Франц)|IV Хенрих]] хан ширээнд сууснаас хойш Францын хувьсгал хүртэл хэрэглэж байсан [[Хуучин Дэглэм|Хуучин Засгийн]] сүлд
| 1589–1792 он
|-
|}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://www.elysee.fr/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise Францын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрын цахим хуудсан дахь төрийн бэлгэдлийн тухай мэдээлэл] (францаар)

[[Ангилал:Францын төрийн сүлд]]
[[Ангилал:Төрийн сүлд]]</text>
      <sha1>bviq3cf0m753tqpu0wd41ceym4sbfgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бронислав Коморовски</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127957</id>
    <revision>
      <id>860642</id>
      <parentid>775620</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3543" sha1="s4kg2ebqj4fsg90whxamfh2kdmv4of1" xml:space="preserve">[[Файл:Bronisław Komorowski (2013).jpg|thumb|Бронислав Коморовски]]
'''Бронислав Коморовски''' ({{langx|pl|Bronisław Maria Komorowski}}; 1952 оны 6-р сарын 4-нд БНПАУ-ын Оборники-Слёнскед төрсөн) - Польшийн улс төрч, 2010-2015 онуудад Польшийн Ерөнхийлөгч байсан. 

Б.Коморовски Польшийн Үндэсний батлан хамгаалахын сайд, 2007-2010 онуудад Польшийн Сеймийн Маршал буюу дарга байсан. 2010 оны 4-р сарын 10-наас 7-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч [[Лех Качински]]г Смоленск хотод онгоцны ослоор нас барахад Польшийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэсэн. 2010 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд  «Иргэний байр суурь» намаас дэвшин ялалт байгуулжээ. 

== Намтар ==
1977 онд Варшавын Их сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. 1977-1980 онд &quot;Słowo Powszechne&quot; сэтгүүлийн редакцад ажилласан байна.
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Коморовски, Бронислав}}
[[Ангилал:1952 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:Доод Силези мужийн хүн]]
[[Ангилал:Польшийн батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:21-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]]
[[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]]
[[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]]
[[Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан]]
[[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]]
[[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]]
[[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]]
[[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (5-р зэрэг)]]
[[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]]
[[Ангилал:Эрх Чөлөөний Холбооны гишүүн]]
[[Ангилал:Иргэдийн Индэр Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн төгсөгч]]</text>
      <sha1>s4kg2ebqj4fsg90whxamfh2kdmv4of1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жэньминь жибао (сонин)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128350</id>
    <revision>
      <id>860637</id>
      <parentid>739457</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4046" sha1="8iwpiv0c6r9t2n8p5gmgvo0wn7ue6vc" xml:space="preserve">[[Файл:1961 Mao Zedong reading People's Daily in Hangzhou (2).jpg|thumb|Мао Зэдун &quot;Жэньминь жибао&quot; сонин уншиж байгаа нь. 1961 он.]]
'''Жэньминь жибао''' (хятад уламж. 人民日報, хялбар. 人民日报, пиньинь ''Rénmín Rìbào'', палл. ''Жэньминь жибао'', англи. People's Daily, орчуул: «Ардын өдөр тутмын сонин») — Хятадын өдөр тутмын сонин. Хятад, орос, англи, япон, франц, испани, араб, монгол, төвөд, уйгур, казах, солонгос, носу, жуан зэрэг хэлээр гардаг. Хятадын Коммунист намын Төв хорооны албан ёсны хэвлэл юм. 

&quot;Жэньминь жибао&quot; сонин бол дэлхийн тэргүүлэгч сонинуудын нэг бөгөөд Хятадын хамгийн нөлөө бүхий сонин юм. Мянга гаруй сэтгүүлч дэлхийн янз бүрийн улс орон, бүс нутагт 70 сонины салбаруудад ажилладаг. 2015 онд тус сонин өдөрт 3 сая 500 мянга хэвлэгдэж, жил бүр зуун мянга орчим хувиар нэмэгдэж байгаа юм. 

1948 оны 6-р сарын 15-нд «Жэньминь жибао» сонин Умард Хятад дахь ХКН-ын товчооны хэвлэл болж [[Пиншань]] хотод хэвлэгдэж гарч байгаад 1949 оны 3-р сард [[Бээжин]] хот руу нүүсэн ажээ. Мао Зэдун өөрийн гараар нэрийг бичиж өгч байжээ. 1949 оны 8-р сарын 1-нд (БНХАУ байгуулагдахын өмнө) ХКН-ын Төв Хороо энэ сониныг төв хэвлэлээ болгох шийдвэр гаргасан байна. 

«Жэньминь жибао» сонины онцлог бол редакцын нийтлэл, шүүмж бөгөөд «Жэньминь луньтань» («Ардын индэр»), «Сысян цунхэн» («Бодлын эрэгцүүлэл»), «Жэньшэн цзинцзе» («Хүний амьдралын ертөнц») зэрэг булангууд юм. 1985 оны 7-р сарын 1-нээс гадаад хэлээрх хувилбар гарч эхэлсэн. 2009 оноос сонин төвөд хэл дээр хэвлэгдэн гарч эхэлсэн байна. 1997 оны 1-р сарын 1-ээс «Жэньминь жибао» сонины цахим хувилбар гарсан бөгөөд 2000 оны 8-р сарын 21-нээс сонины цахим хувилбарыг «Жэньминьван» («Ардын сүлжээ») гэж нэрээ өөрчилж тус улсын мэдээллийн чухал суваг болоод байна.  

Энэ цахим сонин зогсолтгүй 24 цаг мэдээлэл гаргадаг. БНХАУ-ын газар нутагт «Жэньминь жибао» сонин 2 салбар, 36 сурвалжлах товчоотой, гадаадад 33 товчоотой.  

Ерөнхий редакторууд: Жан Паньши, Ху Цяому, Фань Чанзян, Дэн То, У Лэнси, Ху Зивэй, Цинь Чуань, Ли Жуан, Цянь Лижэнь, Тань Вэньжуй, Гао Ди, Шао Хуазэ, Бай Кэмин, Фань Зинъи, Сюй Жунтянь, Ван Чэнь, Жан Яньнун, У Хэнцюань, Цай Минжао, Ян Жэньу, Ли Баошань нар.  

&quot;Жэньминь жибао&quot; сонин цахимаар Хятадын ард түмнүүдийн хэл болон гол гадаад хэлээр гардаг.

[[Ангилал:Хятадын коммунист нам]]
[[Ангилал:Сонин улс орноор]]
[[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>8iwpiv0c6r9t2n8p5gmgvo0wn7ue6vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нийгмийн зөрчилдөөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128496</id>
    <revision>
      <id>860602</id>
      <parentid>739537</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2808" sha1="nwbbbxta21nxi7wngp3zd98e9rzj2n1" xml:space="preserve">'''Нийгмийн зөрчилдөөн''' ({{langx|en|Conflict, Social conflict}}) — хүмүүс хоорондын буюу нийгмийн давхаргууд хооронд, хэсэг бүлэг хүмүүс хоорондын ашиг сонирхол, зорилгын зөрчилдөөнийг хэлнэ. Зөрчилдөөн ил болон далд гэсэн хоёр хэлбэртэй байдаг боловч аль ч хэлбэр нь талууд ямар нэгэн асуудал дээр зөвшилцөөнд хүрч чадахгүйн улмаас үүсдэг. Энэхүү ойлголтыг шинжлэх ухаанд &quot;Зөрчилдөөн судлал&quot; гэж нэрлэдэг. 

Зөрчилдөөн бол эсрэг тэсрэг зорилго, байр суурь, субъектуудын харилцан үйлчлэлийн мөргөлдөөн юм. Үүний зэрэгцээ зөрчилдөөн нь нийгэм дэх хүмүүс хоорондын харилцааны хамгийн чухал хэсэг буюу нэг төрлийн нийгмийн оршин тогтнох чухал эд эс юм. Энэ бол нийгмийн үйл ажиллагаа, харилцааны бодит субъектууд хоорондын харилцааны хэлбэр бөгөөд сэдэл нь эсрэг тэсрэг үнэт зүйлс, хэм хэмжээ, сонирхол, хэрэгцээгээр тодорхойлогддог.

Нийгмийн зөрчилдөөний шалтгаан нь нийгмийн ач холбогдолтой зорилгыг эрэлхийлж буй хувь хүн эсвэл бүлгүүд хоорондын сөргөлдөөн юм. Үүнд: нийгмийн тэгш бус байдал, хүмүүсийн хувиа хичээсэн байдал, нийгэм дэх хувь хүмүүсийн үнэлэмжийн зөрүү, шашин шүтлэгийн ялгаа, хүний ​​​​сэтгэцийн төгс бус байдал, орлогын тэгш бус байдал болон бусад олон зүйл орно. Нийгмийн зөрчилдөөнийг урьдчилан таамаглах, оношлох, таслан зогсооход зөрчилдөөний шалтгаан, шалтаг, нөхцөл байдлыг нарийн ялгаж салгаж авч үзэх шаардлагатай.

Шалтгаан үйл явдлын холбоос (шалтгаанаас урган гарсан үйл явдал хоорондын холбоо) нийгмийн зөрчилдөөний нарийн учрыг олж тогтооход их чухал байдаг.

[[Ангилал:Нийгэм|Зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>nwbbbxta21nxi7wngp3zd98e9rzj2n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гринпис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133000</id>
    <revision>
      <id>860606</id>
      <parentid>773300</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="rypuuymp2q5heo701oom3j3gkar81fc" xml:space="preserve">[[Файл:Greenpeace.svg|thumb|446x446px|Гринпис-ийн лого]]
'''Гринпис (Greenpeace)''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Greenpeace'' )—1971 онд [[Канад|Канадад]] байгуулагдсан олон улсын байгаль орчныг хамгаалах [[төрийн бус байгууллага]]. 

Байгууллагын үйл ажиллагааны гол чиглэл нь дэлхийн [[уур амьсгалын өөрчлөлт]], халуун орноос [[Арктик]] ба [[Антарктид|Антарктидын]] бүс нутгийг хамарсан ойн хомсдол, хэт их загас агнуур, арилжааны зорилгоор халим агнуур, цацраг идэвхит бодисын аюул, сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжил ба нөөцийг хамгаалах, химийн аюултай бохирдол, тогтвортой хөдөө аж ахуй, газар тариалан, Арктикийг хамгаалах зэрэг юм.
[[Файл:Greenpeace-Magazin logo.svg|thumb|348x348px|Гринпис сэтгүүл]]
Үндэсний болон бүс нутгийн 26 байгууллага (Бүс нутгийн байгууллага) нь Greenpeace-ийн ерөнхий зарчим, эрхэм зорилгыг удирдлага болгон дэлхийн 55 оронд бие даан үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна.

Олон улсын ажлыг уяалдуулан зохицуулах зорилгоор 1980-аад онд үндэсний байгууллагууд Нидерландын [[Амстердам]] хотноо төвтэй &quot;Гринпис Интернэшнл&quot; ([[Англи хэл|англи]]. Greenpeace International) байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. Байгууллагын гишүүдийн бүх нийтийн Чуулган удирддаг байна. 

== Байгууллагын зарчим ==
''Хараат бус бие даасан байх''. Greenpeace нь зөвхөн иргэд болон хувийн буяны сангуудын хандиваар санхүүждэг бөгөөд засгийн газар, арилжааны байгууллага, улс төрийн намуудаас мөнгө хүлээн авдаггүй байна. Greenpeace нь хуваарилагдсан хөрөнгийг үр ашигтай зарцуулах үүрэгтэй бөгөөд зөвхөн байгаль орчны төсөлд зарцуулдаг.

''Хүчирхийлэл хэрэглэхгүй байх''. Greenpeace хүчирхийллийн аливаа хэлбэрийг зорилгодоо хүрэх арга зам гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй. Эдгээр үйлдэл нь маргаантай мэт санагдаж байсан ч бүх үйлдэл нь тайван эсэргүүцлийн илэрхийлэл юм. Greenpeace хэзээ ч айлган сүрдүүлэх, заналхийлсэн үед түрэмгийллийн эсрэг хариу үйлдэл үзүүлэхгүй.

''Үйлдлээр эсэргүүцэх''. Greenpeace нь эсэргүүцлийг үр дүнд хүргэдэг гэдэгт итгэдэг бөгөөд үйл ажиллагаа нь хүмүүс, байгууллагуудад урам зориг өгч, байгальд хандах хандлагыг нь өөрчилж чадна гэж үздэг. Энэ нь байгаль орчны асуудалд анхаарал хандуулах, шаардлагатай өөрчлөлтөд хүрэх цорын ганц арга замаас хол боловч хамгийн мэдэгдэхүйц арга юм.</text>
      <sha1>rypuuymp2q5heo701oom3j3gkar81fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Төрийн тамга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135170</id>
    <revision>
      <id>860550</id>
      <parentid>781372</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T18:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5717" sha1="j8suj17hhknwtlggz4kp02pbup8wwlp" xml:space="preserve">{{Confused|Монгол Улсын Төрийн сүлд}}
{{Инфобокс сүлд
|name             = Монгол Улсын төрийн тамга
|image            = State seal of Mongolia.svg
|image_border     = yes
|alt              = 
|image_width      = 
|caption          = 
|middle           = 
|middle_width     = 
|middle_caption   = 
|lesser           = 
|lesser_alt       = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|image2           = 
|image2_alt       = 
|image2_width     = 
|image2_caption   = 
|image3           = 
|image3_alt       = 
|image3_width     = 
|image3_caption   = 
|armiger          = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]], [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|year_adopted     = 1992
|until            = 
|crest            = 
|torse            = 
|shield           = 
|supporter        = 
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = {{lang|mn|Монгол Улс}}&lt;br&gt;&lt;p style=&quot;writing-mode: vertical-rl; text-indent: 0px; border-style:solid; border-width:5px; padding:5px;&quot;&gt;{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ&lt;br&gt;ᠤᠯᠤᠰ}}&lt;/p&gt;
|orders           = 
|badge            = 
|other_elements   = 
|earlier_versions = 
|use              = 
|notes            = 
}}

'''Монгол Улсын Төрийн тамга''' нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын [[Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдэг|бэлгэ тэмдгийн]] нэг юм. Төрийн [[Тамга|тамгыг]] [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] барина.&lt;ref name=&quot;Үндсэн хууль&quot;&gt;{{cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |title=Монгол Улсын Үндсэн хууль |website=legalinfo.mn |access-date=2024-05-05}}&lt;/ref&gt; Төрийн тамгыг [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн]] уг эхийн хуудас бүр дээр, Монгол Улсын хууль, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлаар]] соёрхон баталсан олон улсын гэрээ, Монгол Улсаас [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|гадаад улстай дипломат харилцаа]] тогтоох, цуцлах тухай Улсын Их Хурлын шийдвэрийн уг эхийн эхний хуудас дээр тус тус дарна.&lt;ref name=&quot;Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль&quot;&gt;{{cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=496 |title=Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль |website=legalinfo.mn | date=1994-05-20 | access-date=2024-05-05}}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үед бүрэн эрх нь дуусч буй Ерөнхийлөгч шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгчид Төрийн тамгыг хүндэтгэлтэйгээр гардуулан өгдөг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.mn/19604/ |title=Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч УХНААГИЙН ХҮРЭЛСҮХ тангараг өргөлөө | website=president.mn |date=2021-06-25|access-date=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;

== Төрийн тамганы хэлбэр, хэмжээ==
Төрийн тамга дөрвөлжин хэлбэртэй, голдоо [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|төрийн сүлдтэй]], сүлдний хоёр талаар Монгол Улс гэсэн бичээстэй, арслангийн дүрс бүхий бариултай байна.&lt;ref name=&quot;Үндсэн хууль&quot; /&gt; Төрийн тамгыг цул [[Мөнгө (химийн элемент)|мөнгөөр]], гар аргаар, ганц хувь үйлддэг бөгөөд 10.0 см:10.0 см:2.0 см хэмжээтэй, харин арслангийн дүрс бүхий бариул нь 8.0 см өндөртэй байна. Төрийн тамганы дөрвөн өнцөгт бат бэхийг бэлгэдсэн холбоо түмэн насан хээ байрлуулан, Монгол Улс гэсэн бичээсийг [[Монгол бичиг|монгол үсгээр]] эвхэж бичсэн байна. Төрийн тамгыг үндэсний хээгээр чимэглэсэн мөнгөн тоног бүхий, зөөлөн торгомсог эдээр доторлосон зандан модон хайрцагт байрлуулна.&lt;ref name=&quot;Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль&quot; /&gt;

Төрийн тамга, тамганы хайрцгийг С.Сугар, Д.Сосорбарам, З.Батжаргал нарын дархчууд 1992 онд урлан бүтээжээ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gogo.mn/r/nqjw3 | title=Дарьганга урлалын гайхамшиг буюу Зундуй дархны гурван үеийнхэн | website=gogo.mn | date=2015-04-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617130525/https://gogo.mn/r/nqjw3 | archive-date=2024-06-17 | access-date=2024-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tengeriingvvr.blogspot.com |title=УРАН СУГАР |website=tengeriingvvr.blogspot.com | date=2013-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231123083831/https://tengeriingvvr.blogspot.com/2013/02/blog-post_7208.html | archive-date=2023-11-23 |access-date=2024-06-17}}&lt;/ref&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Их Монгол улсын их хааны тамга]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]]</text>
      <sha1>j8suj17hhknwtlggz4kp02pbup8wwlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доржийн Гармаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135425</id>
    <revision>
      <id>860598</id>
      <parentid>854759</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4434" sha1="6kouorx3koplrdymqm6k8jt58sn5mat" xml:space="preserve">'''Доржийн Гармаа''' (1937 оны 9-р сарын 27-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум (Төв)|Эрдэнэ суманд]] төрж, 2016 оны 12-р сарын 21-нд нас барсан) - Монгол Улсын төрийн шагналт, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] (2006 он), кино болон хүүхдийн нэрт зохиолч.  

== Намтар ==
Тэрбээр сумандаа бага, дунд сургууль төгсөөд [[Улаанбаатар]] хотод Санхүү эдийн засгийн техникум сурч төгссөн. 

1966 онд ЗХУ-ын Москва хотын [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургууль, 1978-1980 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн. 

1958-1961 онд Баянхонгор, Төв аймгийн санхүүгийн хэлтэст ерөнхий ня-бо, 1961 онд [[Тоншуул сэтгүүл|&quot;Тоншуул&quot; сэтгүүлийн]] утга зохиолын ажилтан, 1966-1973 онд МЗЭ-ийн хороонд [[&quot;Цог&quot; сэтгүүл|&quot;Цог&quot; сэтгүүлийн]] хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, хүүрнэл зохиолын зөвлөлийн эрхлэгч, 1973-1978 онд Монголын радио, телевизид редактор, 1980-1983 онд МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, 1983-1990 онд [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын Эвлэлд]] орлогч дарга, 1990-1997 онд мэргэжлийн зохиолчоор тус тус ажиллаж байжээ. 

Зохиолч Д.Гармаа 1955 оноос эхэлж уран бүтээлээ туурвисан юм. “[[Морьтой ч болоосой]]”, “[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]” уран сайхны кино зохиол бичиж дэлгэцнээ гарсан нь үзэгчдийн талархал хүлээсэн билээ. “Хүүхдийн зохиолын нэрт төлөөлөгчдийн нэг Д.Гармаа нь “Гал манахын нуу”, “Дайны сүүдэр”, “Хуучин хэрэм”, “Халуун амьсгал”, “Өвөөгийн намар”, “Тасын суудал”, “Тайгын цэнхэр манан”, “Харуул Алтай”, “Үхэл өөрөө ирдэггүй”, “Нарны будан”, “Эцгийн голомт” зэрэг тууж, роман, өгүүллэг, жүжиг, киноны зохиол бичин эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшил, амьдралын эрээн барааныг тод томруун харуулсан юм” хэмээн мэргэжил нэгт нөхөд нь дурсдаг. Түүний зохиол бүтээлүүд орос, хятад, украин, киргиз, казак, молдав зэрэг арав гаруй хэлээр орчуулагдан хэвлэгдсэн байна.

== Шагнал ==
Доржийн Гармаагийн хөдөлмөр зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлж 1971 онд “Дайны сүүдэр” номонд нь МҮЭ-ийн шагнал, 1969 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номд нь МЗЭ-ийн шагнал, 1982 онд “Газар тэнгэр” романд нь Д.Нацагдоржийн шагнал, 1988 онд “Хөгжөөнтэй тууж” номд нь төрийн шагнал олгож, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртээжээ.

{{DEFAULTSORT:Гармаа, Доржийн}}
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Эрдэнийн (Төв) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1937 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6kouorx3koplrdymqm6k8jt58sn5mat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мицубиши групп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137806</id>
    <revision>
      <id>860671</id>
      <parentid>800778</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2622" sha1="lmm65bo0mtxmp0k1hz4d83md97sv48y" xml:space="preserve">[[Файл:Mitsubishi Ichigokan Museum (2023).jpg|thumb]]
'''Мицубиши групп''' буюу '''Mitsubishi Group''' ([[Япон хэл|япон]]. 三菱グループ ''Мицүбиши гүрүүпү'') — Японы олон компаниуд нэгтгэсэн анхны томоохон конгломерат бөгөөд хувийн компани юм. Мицубиши группийн бүрэлдэхүүнд ордог томоохон компаниуд: Mitsubishi Corporation, Mitsubishi UFJ Financial Group, [[Mitsubishi Heavy Industries]] (үүнд аварга том автомашин үйлдвэрлэгч [[Mitsubishi Motors]], химийн концерн [[Mitsubishi Chemical Holdings]], [[Nikon]] корпорац болон бусад). Төв байр нь [[Токио]] хотод байрладаг.

== Түүх ==
[[Файл:Mitsubishi logo.svg|thumb|Мицубиши группийн лого]]
1870 онд [[Ивасаки Ятаро]] анх усан онгоцны тээврийн &quot;Tsukumo Shokai Shipping Co&quot; фирм байгуулсан юм. 1873 онд компаний нэрээ &quot;Mitsubishi Shokai&quot; болгож өөрчилсөн байна. &quot;Mitsubishi&quot; ([[Япон хэл|япон.]] 三菱 ''Мицүбиши'') гэх худалдааны нэр нь ''mitsu'' ([[Япон хэл|япон.]] 三 ''мицү'', «гурав») болон ''hishi'' ([[Япон хэл|япон.]] 菱 ''хиши'', «усны самар») гэсэн хоёр үгнээс бүрддэг байна. Компанийн лого бол модны 3 навч нийлүүлсэн хэлбэртэй байдаг нь компани үүсгэгч хоёр гэр бүлийн овгийн сүлдийг нийлүүлсэн ажээ. 

Компани эхлээд усан онгоц үйлдвэрлэх болон засварлах, нүүрс олборлох болон далайн тээврийн даатгал эрхэлж байжээ. 20-р зууны эхэнд  &quot;Mitsubishi&quot; томоохон фирм болсон бөгөөд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусах хүртэл нэг гэр бүл эзэмшиж байсан байна. 

== Бүрэлдэхүүн компаниуд ==

* Nikon
* Mitsubishi Motors
* Mitsubishi UFJ Financial Group
* Mitsubishi Corporation
* Mitsubishi Kakoki Kaisha
* Mitsubishi Heavy Industries
* Mitsubishi Chemical Holdings
* Mitsubishi Electric
* Mitsubishi Aluminum
* Kirin Holdings
* AGC
* Tokio Marine
* NYK Line
* Meiji Yasuda Life
* Eneos Holdings
* Mitsubishi Paper Mills, Ltd.
* Mitsubishi Estate</text>
      <sha1>lmm65bo0mtxmp0k1hz4d83md97sv48y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стокхольмын эдийн засгийн сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139222</id>
    <revision>
      <id>860640</id>
      <parentid>814049</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Стокгольмын эдийн засгийн сургууль]] to [[Стокхольмын эдийн засгийн сургууль]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>814049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1923" sha1="h7zkxzic81479zsa0wpp2pq4835wcoc" xml:space="preserve">Стокгольмын Эдийн засгийн сургууль (SSE; Швед: Handelshögskolan i Stockholm, HHS) нь Шведийн Стокгольм хотын төв хэсэгт орших Васастаден дүүрэгт байрладаг хувийн бизнесийн сургууль юм. SSE нь BSc, MSc, MBA хөтөлбөрүүдийг докторын болон удирдах түвшний боловсролын хөтөлбөрүүдийн хамт санал болгодог.
 
SSE нь EQUIS-ээр магадлан итгэмжлэгдсэн бөгөөд CEMS-ийн гишүүн юм. SSE байгуулсан охин компаниуд: Латви Рига дахь SSE Riga, ОХУ-ын Санкт-Петербург болон Москва дахь SSE Russia. Мөн Япон улсын Токио хотод байдаг Европын Япон судлалын хүрээлэнг удирддаг.
 
Банкир Кнут Агатон Валленберг 1903 онд Стокгольм хотод бизнесийн сургууль байгуулах лоббид зориулж 100 000 швед крон (2023 онд 7 сая кронтой тэнцэх) хандивласан. Валленберг &quot;Худалдаачдын ангийн нийгмийн статусыг дээшлүүлэх нь чухал&quot; гэж үзсэн. Өрнөдийн сэтгэлгээний сонгодог уламжлал нь эртний Грекчүүдээс улбаатай худалдааг үл тоомсорлодгоороо эрт дээр үеэс алдартай байсан тул лобби хийх шаардлагатай байсан. Худалдааг хулгайтай дүйцүүлж, бохир, бүдүүлэг ажил гэж үздэг байсан Дундад зууны үед ч мөн адил санал зөрөлдөөн ажиглагдаж байв.</text>
      <sha1>h7zkxzic81479zsa0wpp2pq4835wcoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860641</id>
      <parentid>860640</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="jns8h6nby470aq2m9n4r0mkfy7i592h" xml:space="preserve">'''Стокхольмын Эдийн засгийн сургууль''' (SSE; Швед: Handelshögskolan i Stockholm, HHS) нь [[Швед]]ийн [[Стокхольм]] хотын төв хэсгийн Васастаден дүүрэгт байрладаг хувийн бизнесийн сургууль юм. SSE нь BSc, MSc, MBA хөтөлбөрүүдийг докторын болон удирдах түвшний боловсролын хөтөлбөрүүдийн хамт санал болгодог.

SSE нь EQUIS-ээр магадлан итгэмжлэгдсэн бөгөөд CEMS-ийн гишүүн юм. SSE байгуулсан охин компаниуд: Латви [[Рига дахь Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургууль|Рига дахь SSE Riga]], ОХУ-ын Санкт-Петербург болон Москва дахь SSE Russia. Мөн Япон улсын Токио хотод байдаг Европын Япон судлалын хүрээлэнг удирддаг.

Банкир Кнут Агатон Валленберг 1903 онд Стокхольм хотод бизнесийн сургууль байгуулах лоббид зориулж 100 000 швед крон (2023 онд 7 сая кронтой тэнцэх) хандивласан. Валленберг &quot;Худалдаачин ангийн нийгмийн статусыг дээшлүүлэх нь чухал&quot; гэж үзсэн. Өрнөдийн сэтгэлгээний сонгодог уламжлал нь эртний грекчүүдээс улбаатай худалдааг үл тоомсорлодгоороо эрт дээр үеэс алдартай байсан тул лобби хийх шаардлагатай байсан. Худалдааг хулгайтай дүйцүүлж, бохир, бүдүүлэг ажил гэж үздэг байсан Дундад зууны үед ч мөн адил санал зөрөлдөөн ажиглагдаж байв.

[[Ангилал:Шведийн их дээд сургууль]]</text>
      <sha1>jns8h6nby470aq2m9n4r0mkfy7i592h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барратт Дюегийн Хөгжмийн Институт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139263</id>
    <revision>
      <id>860631</id>
      <parentid>814345</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2319" sha1="67ul8qd2jmyzwt577q34lqe1z2ggjjo" xml:space="preserve">[[Файл:Barratt Due musikkinstitutt - Lyder Sagens gt 2 - IMG 6569-p.jpg|alt=Барратт Дюегийн Хөгжмийн Институтийн байр|thumb|Барратт Дюегийн Хөгжмийн Институтийн байр]]
'''Барратт Дюегийн Хөгжмийн Институт''' ({{langx|no|Barratt Due Institute of Music}}) нь [[Норвеги|Норвегийн]] [[Осло]] хотын [[Фагерборг]] дүүрэгт байрлах хөгжмийн боловсролыг өндөр түвшинд олгодог газар юм. Энэхүү институтийг 1927 онд төгөлдөр хуурч '''Мэри Барратт Дюэ''' болон хийлч '''Хенрик Адам Дюэ''' нар үүсгэн байгуулжээ. Энэ институт нь хувийн сангийн статустай хэдий ч үйл ажиллагааны тодорхой хэсэгт төрийн санхүүжилт авдаг.

Барратт Дюегийн Хөгжмийн Институт' нь хөгжмийн боловсролыг олон насны бүлэгт олгодог бөгөөд хүүхдийг багаас нь эхлэн сургуулийн бага, дунд, ахлах нас болон бакалавр магистрын түвшний оюутнуудад хичээл заадаг.

Институтийн уриа: ''“Хөгжмийн цэцэрлэгээс тайзны подиум хүртэл”''. Энэ нь хүүхдийг бага наснаас нь хөгжмийн боловсрол олгож, улмаар дээд боловсролын түвшинд мэргэжлийн хөгжимчнөөр бэлтгэх сургалтын тогтолцоог илэрхийлдэг. Энэхүү загвар нь тус институтийг Норвегийн сонгодог хөгжмийн боловсролын салбарт олон жилийн туршид идэвхтэй оролцогч болгожээ.

Стефан Барратт-Дюэ институтийн гол удирдаачаар ажилладаг бөгөөд институтийн хамтлаг болох '''Осло Камерата'''-г удирддаг.

[[Ангилал:Норвегийн их дээд сургууль]]</text>
      <sha1>67ul8qd2jmyzwt577q34lqe1z2ggjjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рига дахь Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139269</id>
    <revision>
      <id>860638</id>
      <parentid>814183</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Ригагийн Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургууль]] to [[Рига дахь Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургууль]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>814183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2194" sha1="giq9trzy29spuvmmunaxkdpa997fe12" xml:space="preserve">Ригагийн Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургууль (SSE Riga эсвэл латваар: Rīgas Ekonomikas augstskola) нь Латвийн Рига хотод байрлах бизнесийн сургууль бөгөөд Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургуулийн (SSE) харьяа байгууллага юм.

РСЭЗС нь 1994 онд Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургууль, Шведийн Засгийн газар болон Латвийн Боловсролын Яамны дэмжлэгтэйгээр байгуулагдсан. 2010 оноос хойш SSE Riga нь Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургууль (SSE), Латвийн Их Сургууль (LU) болон SSE Riga-ийн Төгсөгчдийн Холбооноос байгуулсан сан эзэмшиж байна.

SSE Riga нь харьцангуй жижиг сургууль тул шалгаруулалт нь өндөр гэж тайлбарлагддаг. Сургалт нь зөвхөн англи хэл дээр заагддаг бөгөөд Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургуулийн хамт Латвийн хамгийн шилдэг бизнесийн сургуулиудын нэг болон Европт хамгийн өндөр үнэлгээтэй сургуулиудын тоонд ордог. SSE Riga нь бүлгийн ажил, зуны дадлага, кэйс судалгаа зэрэг олон төрлийн сургалтын арга хэлбэрийг ашигладаг бөгөөд Европын олон тэргүүлэх их сургууль, бизнесийн сургуулиудтай сурагч солилцооны хөтөлбөрүүдтэй.

SSE Riga нь хоёр хөтөлбөрийг санал болгодог:

- Эдийн Засаг ба Бизнесийн гурван жилийн бакалавр (BSc)

- Гүйцэтгэх MBA хөтөлбөр (2 жил)

Тус хоёр хөтөлбөр нь англи хэл дээр заагддаг бөгөөд сургалтын төлбөр авдаг.</text>
      <sha1>giq9trzy29spuvmmunaxkdpa997fe12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860639</id>
      <parentid>860638</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="ggil3b9n3ug9p91ynps65mvekfhsesj" xml:space="preserve">Рига дахь Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургууль (SSE Riga эсвэл латвиар: Rīgas Ekonomikas augstskola) нь [[Латви]]йн [[Рига]] хотод байрлах бизнесийн сургууль бөгөөд [[Стокхольмын эдийн засгийн сургууль|Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургуулийн]] (SSE) харьяа байгууллага юм.

РСЭЗС нь 1994 онд Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургууль, Шведийн Засгийн газар болон Латвийн Боловсролын Яамны дэмжлэгтэйгээр байгуулагдсан. 2010 оноос хойш SSE Riga-г Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургууль (SSE), Латвийн Их Сургууль (LU) болон SSE Riga-ийн Төгсөгчдийн Холбооноос байгуулсан сан эзэмшиж байна.

SSE Riga нь харьцангуй жижиг сургууль тул шалгаруулалт нь өндөр гэж тайлбарлагддаг. Сургалт нь зөвхөн англи хэлээр явагддаг бөгөөд Стокхольмын Эдийн Засгийн Сургуулийн хамт Латвийн хамгийн шилдэг бизнесийн сургуулиудын нэг болон Европт хамгийн өндөр үнэлгээтэй сургуулиудын тоонд ордог. SSE Riga нь бүлгийн ажил, зуны дадлага, кэйс судалгаа зэрэг олон төрлийн сургалтын арга хэлбэрийг ашигладаг бөгөөд Европын олон тэргүүлэх их сургууль, бизнесийн сургуулиудтай сурагч солилцооны хөтөлбөрүүдтэй.

SSE Riga нь хоёр хөтөлбөрийг санал болгодог:
*Эдийн Засаг ба Бизнесийн гурван жилийн бакалавр (BSc)
*Гүйцэтгэх MBA хөтөлбөр (2 жил)

Тус хоёр хөтөлбөр нь англи хэлээр заагддаг бөгөөд сургалтын төлбөр авдаг.

[[Ангилал:Латвийн их сургууль]]</text>
      <sha1>ggil3b9n3ug9p91ynps65mvekfhsesj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139612</id>
    <revision>
      <id>860629</id>
      <parentid>815661</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухааний Их Сургууль]] to [[Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>815661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2099" sha1="qus5q2ksl6qjqld82x0alifl5bd0n6w" xml:space="preserve">'''Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль''' (эсвэл Шведийн Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль гэж ч нэрлэдэг) нь Шведийн олон нийтэд нээлттэй судалгааны их сургууль юм. Тус их сургуулийн гол кампус болон төв байр нь Уппсала хотын Ультуна-д байрладаг ч, Шведийн хэд хэдэн өөр хотод салбар кампустай. Үндсэн салбарууд нь Ломма хотын Алнарп, Скэра, мөн Умео хотод оршдог.

Шведийн бусад төрийн өмчит их сургуулиас ялгаатай нь, SLU нь Шведийн Аж Үйлдвэр ба Инновацын Яамны (өмнө нь Хөдөө орон нутгийн асуудал эрхэлсэн яам) төсвөөр санхүүждэг. 2020 оны байдлаар тус сургуульд 3,155 бүтэн цагийн ажилтан, 4,216 бүтэн цагийн оюутан, 559 судалгааны оюутан болон 191 профессор ажиллаж байсан.

SLU нь 2001 онд байгуулагдсан '''Амьдралын Шинжлэх Ухааны Европын Лиг''' (ELLS)-ийн үүсгэн байгуулагч гишүүн юм.

SLU нь жижиг хэмжээтэй, өндөр мэргэшсэн судалгааны их сургууль бөгөөд хөдөө аж ахуй, мал эмнэлэг, экологи зэрэг чиглэлээр дэлхийд тэргүүлдэг сургуулиудын нэг юм. Үүнд:

• 2023 оны QS-ийн Салбарын Дэлхийн Эрдмийн Эрэмбээр SLU нь:
	•	Хөдөө аж ахуй ба ой судлалаар 3-р байр,
	•	Мал эмнэлгийн шинжлэх ухаанаар 25-р байр,
	•	Байгаль орчны шинжлэх ухаанаар 74-р байранд тус тус эрэмбэлэгджээ.</text>
      <sha1>qus5q2ksl6qjqld82x0alifl5bd0n6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнхсайханы Цэрэнлхам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140973</id>
    <revision>
      <id>860645</id>
      <parentid>823402</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T05:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="915" sha1="rjxx4lukmhz7irlm7v26v1m5puldpzz" xml:space="preserve">'''Мөнхсайханы Цэрэнлхам''' ([[Баянхонгор аймаг]]&lt;nowiki/&gt;т 1996 оны 3-р сарын 13-нд төрсөн) - Монголын эмэгтэйчүүдийн [[3х3 сагсан бөмбөг|3х3 сагсан бөмбөгийн]] шигшээ багийн тамирчин. 2025 оны ДАШТ-ний мөнгөн медальтан. Тэрээр 178 см өндөр бөгөөд 63 кг жинтэй. Тэрээр гар бөмбөг тоглодог байсан Баянхонгор аймгийн Засаг дарга Долгорсүрэнгийн Мөнхсайханы охин юм.

{{DEFAULTSORT:Цэрэнлхам, Мөнхсайханы}}
[[Ангилал:Монголын сагсан бөмбөгчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]</text>
      <sha1>rjxx4lukmhz7irlm7v26v1m5puldpzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Ойрад–Халхын дайнууд</title>
    <ns>1</ns>
    <id>141741</id>
    <revision>
      <id>860661</id>
      <parentid>852850</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд]] to [[Хэлэлцүүлэг:Ойрад–Халхын дайнууд]]: zuungar gesnees iluu oirad gevel arai deer, yadaj arai ih coverage ugnu</comment>
      <origin>827030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="r7fc9xwxg0g7mo09aikdb0f8str53ih" xml:space="preserve">== зочин ==

хэт нэг талыг харсан өнцгөөр бичсэн байна шүү [[Тусгай:Contributions/64.119.30.125|64.119.30.125]] 02:08, 11 Наймдугаар сар 2025 (UTC)</text>
      <sha1>r7fc9xwxg0g7mo09aikdb0f8str53ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кёрёши Чома Шандор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143012</id>
    <revision>
      <id>860589</id>
      <parentid>833124</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Шандор Кёрёши Чома]] to [[Кёрёши Чома Шандор]]: унгар хүний нэр</comment>
      <origin>833124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5763" sha1="fpui7f4feoru38vzes0lz9f35h5v2or" xml:space="preserve">[[Файл:Kőrösi Csoma Sándor.jpg|thumb]]
'''Ша́ндор Кёрёши Чома''' (унгар. ''Kőrösi Csoma Sándor, 1784 оны 3-р сарын 27-нд'', Трансильваний  — 1842 оны 4-р сарын 11-нд Британий Энэтхэгийн Даржилингд нас барсан) — [[Унгар|Унгарын]] хэл зүйч, дорно дахины судлаач байжээ. Тэрээр анхны [[Төвөд хэл|Төвөд]]-[[Англи хэл|Англи]] толь бичиг, дүрмийг зохиосон бөгөөд Буддын шашны зохиолуудыг орчуулсан. Түүнийг шинжлэх ухааны [[Төвөд судлал|Төвөд судлалын]] үндэслэгч гэж үздэг.

== Намтар ==
[[Файл:Kőrösi Csoma Sándor Csomakőrös.jpg|thumb]]
Шандор Кёрёши Чома ядуу Унгарын Секеи гаралтай гэр бүл болох ядуу угсаатан Андрас Чома болон түүний эхнэр Кристина Гетсе (эсвэл Илона Гёч) нарын зургаа дахь хүүхэд болж 1784 онд төрсөн. Түүний нэрийг англи хэл дээр ''Alexander Csoma of Koros'', Унгар хэлээр ''Kőrösi Csoma Sándor'' гэж бичдэг бөгөөд Кёрёши нь (язгууртны нэр) гэсэн утгатай бөгөөд эх газрын өөр хэлбэрт &quot;Sándor Csoma de Koros&quot; гэж ордог. Түүний эцэг хилийн цэрэгт алба хааж байжээ. Тэрээр анх нутгийн тосгоны бага сургуульд сурч байжээ. 1799 онд Шандор Чома Нагиенед (одоогийн Айуд) руу Бетлен Коллегиум гимназид элсэхээр очжээ.

1816-1818 оны хооронд тэрээр дорно дахины хэлийг Гёттинген хотод судалжээ. Тэрээр төрөлх Унгар хэлээсээ гадна латин, грек, еврей, франц, герман, румын зэрэг арван гурван хэлээр бичиг үсэг мэддэг гэдгээрээ алдартай байв. Тэрээр Калькутта жил байхдаа Бенгал, Марати, Санскрит хэлийг эзэмшсэн байна. Тэрээр 1818 онд Трансильванид буцаж ирж 1819 оны 2-р сарын 7-нд Чома Хегедүстэй уулзаж, Хорватад слав хэл сурах хүсэлтэй байгаагаа түүнд мэдэгдэв. Тэрээр Аграм руу явганаар яваад тэнд хэдэн сар өнгөрөөжээ. Тэрээр Майкл де Кендерессигээс 100 флорины тусламж авч энэ аялалд нь тусалсан юм.

Муркрофт Чомаг санал болгож, Лех дэх ахлах офицер болон Занскар дахь Янгла ламаас амьжиргаа, дэмжлэг авахын тулд бичжээ. Чома 1823 оны 5-р сарын 2-нд Кашмираас гарч, 1823 оны 6-р сарын 1-нд Лех хүрчээ. Эндээс 9-нд Янгла руу явж, 1824 оны 6-р сарын 20-ноос 10-р сарын 22 хүртэл Занскарт саатав. Өвлийн улиралд тэрээр Куллу руу нүүхээр шийдэж, 11-р сарын 26-нд Субатхуд хүрч ирэв. Энд түүнийг тагнуулч гэж сэжиглэж байсан ахмад Кеннеди баривчилжээ. Гэсэн хэдий ч Мооркрофтоос ирсэн танилцуулга, гэрчлэлийн захидал түүний байр суурийг тодруулав. 5-р сар хүртэл Калькуттагийн засгийн газрын хариу Субатуд хүрч, түүнийг Британийн засгийн газрын аливаа сэжиглэлээс чөлөөлөв. 1825 оны 6-р сарын 6-нд тэрээр Субатугаас гарч Занскар дахь Пукдал буюу Пухтарт хүрчээ.

1831 онд тэрээр Калькутта хотод суурьшиж, төвөд хэлний толь бичиг, дүрмийн бичгээ бэлджээ.

Тэрээр 1842 онд [[Лхас]] руу явах замдаа Даржилинг хотод хумхаа өвчнөөр нас баржээ. Түүнийг Даржилинг хотод оршуулсан бөгөөд булш нь нутгийн дурсгалт газар болсон юм.

Унгар улсад өнөө үед Төвд хэл, утга зохиол, Буддизм, Төв Азийн түүхийн судлаачдыг нэгтгэдэг түний нэрээр нэрлэсэн &quot;Чома де Кёрёши нийгэмлэг&quot; байдаг ажээ.

== Бүтээлүүд ==

* Essays Towards a Dictionary Tibetan and English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
* A Grammar of the Tibetan Language in English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
* Körösi Csoma Sándor dolgozatai. — 1885, 1984.
* Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary. I—III. — Calcutta, 1910, 1916, 1944; Bp., 1984.
* Tibetan Studies. — Calcutta, 1912; Bp., 1984.
* The Life and Teachings of Buddha. — Calcutta, 1957.
* Buddha élete és tanításai. Bukarest, 1972, 1982.

[[Ангилал:1780-д онд төрсөн]]
[[Ангилал:1843 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Унгарчууд]]
[[Ангилал:Хэл зүйч]]
[[Ангилал:Төвөд судлаач]]
[[Ангилал:Унгарын язгууртан]]</text>
      <sha1>fpui7f4feoru38vzes0lz9f35h5v2or</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860591</id>
      <parentid>860589</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5708" sha1="ab91yyvbsxtp3m5g1qiq48bb6yoesfh" xml:space="preserve">[[Файл:Kőrösi Csoma Sándor.jpg|thumb]]
'''Кёрёши Чома Шандор''' ({{langx|hu|Kőrösi Csoma Sándor}}, 1784 оны 3-р сарын 27-нд Трансильванид төрж, 1842 оны 4-р сарын 11-нд Британийн Энэтхэгийн Даржилингд нас барсан) — [[Унгар|Унгарын]] хэл зүйч, дорно дахины судлаач байжээ. Тэрээр анхны [[Төвөд хэл|Төвөд]]-[[Англи хэл|Англи]] толь бичиг, дүрмийг зохиосон бөгөөд Буддын шашны зохиолуудыг орчуулсан. Түүнийг шинжлэх ухааны [[Төвөд судлал|Төвөд судлалын]] үндэслэгч гэж үздэг.

== Намтар ==
[[Файл:Kőrösi Csoma Sándor Csomakőrös.jpg|thumb]]
Кёрёши Чома Шандор Унгарын Секеи гаралтай гэр бүл болох ядуу угсаатан Чома Андрас болон түүний эхнэр Гетсе Кристина (эсвэл ГёчИлона ) нарын зургаа дахь хүүхэд болж 1784 онд төрсөн. Түүний нэрийг англи хэлээр ''Alexander Csoma of Koros'', Унгар хэлээр ''Kőrösi Csoma Sándor'' гэж бичдэг. Кёрёши нь &quot;язгууртны нэр&quot; гэсэн утгатай бөгөөд эх газрын өөр хэлбэрт &quot;Sándor Csoma de Koros&quot; гэж ордог. Түүний эцэг хилийн цэрэгт алба хааж байжээ. Тэрээр анх нутгийн тосгоны бага сургуульд сурч байжээ. 1799 онд Чома Шандор Нагиенед (одоогийн Айуд) руу Бетлен Коллегиум гимназид элсэхээр очжээ.

1816-1818 оны хооронд тэрээр дорно дахины хэлийг Гёттинген хотод судалжээ. Тэрээр төрөлх унгар хэлээсээ гадна латин, грек, еврей, франц, герман, румын зэрэг арван гурван хэл мэддэг гэдгээрээ алдартай байв. Тэрээр Калькуттад жил байхдаа бенгал, марати, санскрит хэлийг эзэмшсэн байна. 1818 онд Трансильванид буцан ирж 1819 оны 2-р сарын 7-нд Чома Хегедүстэй уулзаж, Хорватад слав хэл сурах хүсэлтэй байгаагаа түүнд мэдэгдэв. Тэрээр Аграм руу явганаар яваад тэнд хэдэн сар өнгөрөөжээ. Тэрээр Майкл де Кендерессигээс 100 флорины тусламж авч энэ аялалдаа хэрэглэсэн юм.

Муркрофт Чомаг санал болгож, Лех дэх ахлах офицер болон Занскар дахь Янгла ламаас амьжиргаа, дэмжлэг авахын тулд бичжээ. Чома 1823 оны 5-р сарын 2-нд Кашмираас гарч, 1823 оны 6-р сарын 1-нд Лех хүрчээ. Эндээс 9-нд Янгла руу явж, 1824 оны 6-р сарын 20-ноос 10-р сарын 22 хүртэл Занскарт саатав. Өвлийн улиралд тэрээр Куллу руу нүүхээр шийдэж, 11-р сарын 26-нд Субатхуд хүрч ирэв. Энд түүнийг тагнуулч гэж сэжиглэж байсан ахмад Кеннеди баривчилжээ. Гэсэн хэдий ч Мооркрофтоос ирсэн танилцуулга, гэрчлэлийн захидал түүний байр суурийг тодруулав. 5-р сар хүртэл Калькуттагийн засгийн газрын хариу Субатуд хүрч, түүнийг Британийн засгийн газрын аливаа сэжиглэлээс чөлөөлөв. 1825 оны 6-р сарын 6-нд тэрээр Субатугаас гарч Занскар дахь Пукдал буюу Пухтарт хүрчээ.

1831 онд тэрээр Калькутта хотод суурьшиж, төвөд хэлний толь бичиг, дүрмийн бичгээ бэлджээ.

Тэрээр 1842 онд [[Лхас]] руу явах замдаа Даржилинг хотод хумхаа өвчнөөр нас баржээ. Түүнийг Даржилинг хотод оршуулсан бөгөөд булш нь нутгийн дурсгалт газар болсон юм.

Унгар улсад өнөө үед төвөд хэл, утга зохиол, Буддизм, Төв Азийн түүхийн судлаачдыг нэгтгэдэг түний нэрээр нэрлэсэн &quot;Чома де Кёрёши нийгэмлэг&quot; байдаг ажээ.

== Бүтээлүүд ==

* Essays Towards a Dictionary Tibetan and English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
* A Grammar of the Tibetan Language in English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
* Körösi Csoma Sándor dolgozatai. — 1885, 1984.
* Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary. I—III. — Calcutta, 1910, 1916, 1944; Bp., 1984.
* Tibetan Studies. — Calcutta, 1912; Bp., 1984.
* The Life and Teachings of Buddha. — Calcutta, 1957.
* Buddha élete és tanításai. Bukarest, 1972, 1982.

[[Ангилал:1780-д онд төрсөн]]
[[Ангилал:1843 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Унгарчууд]]
[[Ангилал:Хэл зүйч]]
[[Ангилал:Төвөд судлаач]]
[[Ангилал:Унгарын язгууртан]]</text>
      <sha1>ab91yyvbsxtp3m5g1qiq48bb6yoesfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жиотто ди Бондонэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144368</id>
    <revision>
      <id>860607</id>
      <parentid>843469</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1224" sha1="rfx13ex7r557a4rlx9jwdax2ndh8z4j" xml:space="preserve">[[Файл:Giotto di Bondone.jpg|thumb|Жиотто ди Бондонэ]]
'''Жиотто ди Бондонэ''' ({{langx|it|Giotto di Bondone}}; 1266 буюу 1267 онд Флоренц мужийн Виккио хотод төрсөн — 1337 оны 1-р сарын 8-нд [[Флоренц|Флоренцод]] нас барсан) — Италийн 15-р зууны уран зураач бөгөөд уран барималч, проторенессансын анхны төлөөлөгчдийн нэг. Баруун Европын урлагийн түүхэнд онцгой үүрэгтэй хүн. Византийн дүрс бичлэгийн уламжлалыг давж, Жиотто Италийн уран зургийн сургуулийг үүсгэн байгуулж, орон зайг дүрслэх шинэ арга барилыг боловсруулсан байна. Жиоттогийн бүтээлүүд [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаэль Санти]], [[Микеланжело]] нарт урам зориг өгсөн гэдэг.

[[Ангилал:Италийн зураач]]
[[Ангилал:1267 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1337 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>rfx13ex7r557a4rlx9jwdax2ndh8z4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860608</id>
      <parentid>860607</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T02:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>860608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1233" sha1="1ex5qsas9hkx9kkc0bsxg3d4mjipwya" xml:space="preserve">[[Файл:Giotto di Bondone.jpg|thumb|Жиотто ди Бондонэ]]
'''Жиотто ди Бондонэ''' ({{langx|it|Giotto di Bondone}}; 1266 буюу 1267 онд Флоренц мужийн Виккио хотод төрсөн — 1337 оны 1-р сарын 8-нд [[Флоренц|Флоренцод]] нас барсан) — Италийн 15-р зууны уран зураач бөгөөд уран барималч, проторенессансын анхны төлөөлөгчдийн нэг. Баруун Европын урлагийн түүхэнд онцгой үүрэгтэй хүн. Византийн дүрс бичлэгийн уламжлалыг давж, Жиотто Италийн уран зургийн сургуулийг үүсгэн байгуулж, орон зайг дүрслэх шинэ арга барилыг боловсруулсан байна. Жиоттогийн бүтээлүүд [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаэль Санти]], [[Микеланжело]] нарт урам зориг өгсөн гэдэг.

[[Ангилал:Италийн уран зураач]]
[[Ангилал:1267 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1337 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>1ex5qsas9hkx9kkc0bsxg3d4mjipwya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860611</id>
      <parentid>860608</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="fzj0cm9zelvjgq2x8p86ovcpmlncun6" xml:space="preserve">[[Файл:Giotto di Bondone.jpg|thumb|Жиотто ди Бондонэ]]
'''Жиотто ди Бондонэ''' ({{langx|it|Giotto di Bondone}}; 1266 буюу 1267 онд [[Флоренц]] мужийн Виккио хотод төрсөн — 1337 оны 1-р сарын 8-нд [[Флоренц|Флоренцод]] нас барсан) — Италийн 15-р зууны уран зураач бөгөөд уран барималч, проторенессансын анхны төлөөлөгчдийн нэг. Баруун Европын урлагийн түүхэнд онцгой үүрэгтэй хүн. Византийн дүрс бичлэгийн уламжлалыг давж, Жиотто Италийн уран зургийн сургуулийг үүсгэн байгуулж, орон зайг дүрслэх шинэ арга барилыг боловсруулсан байна. Жиоттогийн бүтээлүүд [[Леонардо да Винчи]], [[Рафаэль Санти]], [[Микеланжело]] нарт урам зориг өгсөн гэдэг.
[[Файл:Uffizi Giotto.jpg|thumb|Флоренц дахь Жиоттогийн баримал]]
Жиотто өөрийн бүтээлдээ Итали, Византийн нийтлэг дүрс тэмдгийн хэв маягийг давсан гарсан гэж үздэг. Жиотто дүрс тэмдгийн хавтгай, хоёр хэмжээст орон зайг гурван хэмжээст болгон хувиргаж, гэрэл сүүдрийг ашиглан гүн байгаа мэт байдлыг бий болгосон. Энэ нь голчлон Жиоттогийн бүтээлүүдийн тод томруун архитектурт хамааралтай. Хувцасны дүрслэлд энэ нь цаашид их нөлөөлсөн болно. Чухам эдгээр зургууд нь үзэгчдийг анх гайхшруулж, бүтээлийн нэгдмэл хэв маягийн орон зайг алдагдуулсан гэсэн маргаан, хүлээн зөвшөөрөлт, буруутгалыг төрүүлсэн байдаг юм.

[[Ангилал:Италийн уран зураач]]
[[Ангилал:1267 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1337 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>fzj0cm9zelvjgq2x8p86ovcpmlncun6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145409</id>
    <revision>
      <id>860534</id>
      <parentid>860519</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35512" sha1="joiyzrbtidsg67brgv0san0a3m4k22m" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн
| place             = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан
| date              = 17-оос 18-р зуунд
| image             = Renat map.jpg
| caption           = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг
| result            = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=213}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Оросын царьт улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| commander2        = {{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин&lt;br/&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц&lt;br&gt;{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев
| territory         = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}}
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}}
}}

'''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгар болон оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ.

Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ.

Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Өмнөтгөл ==
1579 онд [[казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд казакууд болон казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд казакууд к үсэгтэй, харин казакууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 

1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын &quot;царь&quot;-ийг [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далай баатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}}  

1628 онд казакууд анх монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь казакуудыг Якутия руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд казакууд Амур мөрөн болон Охотскийн тэнгист хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. Тэрээр оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт довтлоход Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон оросуудын харилцаа тасарчээ.

== Мөргөлдөөний явц ==
[[Файл:Yenisei_River,_Siberia,_captured_by_Envisat_ESA230187.jpg|thumb|[[Енисей мөрөн|Енисей]] мөрний үзэмж.]]

=== Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь ===
{{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}
[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач Телуэтүүдийг шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн Енисей Киргизүүдийн зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}}

1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутчүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж Хотогойдыг ялахын тулд Дээд Енисей рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотогойдыг ялж, тэдний удирдагч Эрэнчин Лувсан тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Киргиз хүн амыг Красноярск хотын ойролцоо нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–Түбийн цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}}

Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}}

=== Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт ===
{{Main|Галдан бошигт хаан}}Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}}

=== Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн ===
[[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]]
[[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}}

==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ====
Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас &quot;Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг&quot; шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}}

1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд &quot;өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг&quot; байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}}

Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}}

==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ====
Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''&quot;Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан&quot;''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}}
[[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]]
[[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}}

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}

* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}}

[[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]]
[[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>joiyzrbtidsg67brgv0san0a3m4k22m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860535</id>
      <parentid>860534</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35523" sha1="19nt7vc33wf737yxqrh9a8trm6wjmxy" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн
| place             = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан
| date              = 17-оос 18-р зуунд
| image             = Renat map.jpg
| caption           = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг
| result            = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=213}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Оросын царьт улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| commander2        = {{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин&lt;br/&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц&lt;br&gt;{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев
| territory         = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}}
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}}
}}

'''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгар болон оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ.

Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ.

Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Өмнөтгөл ==
1579 онд [[казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд казакууд болон казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд казакууд к үсэгтэй, харин казакууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 

1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын &quot;царь&quot;-ийг [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далай баатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}}  

1628 онд казакууд анх монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь казакуудыг Якутия руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд казакууд Амур мөрөн болон Охотскийн тэнгист хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. Тэрээр оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт довтлоход Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон оросуудын харилцаа тасарчээ.

== Мөргөлдөөний явц ==
[[Файл:Yenisei_River,_Siberia,_captured_by_Envisat_ESA230187.jpg|thumb|[[Енисей мөрөн|Енисей]] мөрний үзэмж.]]

=== Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь ===
{{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}
[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач Телуэтүүдийг шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн Енисей Киргизүүдийн зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}}

1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутчүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж Хотогойдыг ялахын тулд Дээд Енисей рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотогойдыг ялж, тэдний удирдагч Эрэнчин Лувсан тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Киргиз хүн амыг Красноярск хотын ойролцоо нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–Түбийн цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}}

Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}}

=== Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт ===
{{Main|Галдан бошигт хаан}}Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}}

=== Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн ===
[[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]]
[[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}}

==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ====
Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас &quot;Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг&quot; шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}}

1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд &quot;өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг&quot; байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}}

Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}}

==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ====
Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''&quot;Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан&quot;''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}}
[[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]]
[[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}}

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}

* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}}

[[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]]
[[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>19nt7vc33wf737yxqrh9a8trm6wjmxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860541</id>
      <parentid>860535</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T17:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35661" sha1="phm94effrm4vjto6nua235f2el490ru" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн
| place             = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан
| date              = 17-оос 18-р зуунд
| image             = Renat map.jpg
| caption           = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг
| result            = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=213}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Оросын царьт улс}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| commander2        = {{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин&lt;br/&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц&lt;br&gt;{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев
| territory         = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}}
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}}
}}

'''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгар болон оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ.

Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ.

Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.

== Өмнөтгөл ==
1579 онд [[казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд казакууд болон казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд казакууд к үсэгтэй, харин казакууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 

1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын &quot;царь&quot;-ийг [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далай баатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}}  

1628 онд казакууд анх монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь казакуудыг Якутия руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд казакууд Амур мөрөн болон Охотскийн тэнгист хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. Тэрээр оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт довтлоход Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон оросуудын харилцаа тасарчээ.

== Мөргөлдөөний явц ==
[[Файл:Yenisei_River,_Siberia,_captured_by_Envisat_ESA230187.jpg|thumb|[[Енисей мөрөн|Енисей]] мөрний үзэмж.]]

=== Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь ===
{{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}
[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач Телуэтүүдийг шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн Енисей Киргизүүдийн зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}}

1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутчүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж Хотогойдыг ялахын тулд Дээд Енисей рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотогойдыг ялж, тэдний удирдагч Эрэнчин Лувсан тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Киргиз хүн амыг Красноярск хотын ойролцоо нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–Түбийн цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}}

Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}}

=== Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт ===
{{Main|Галдан бошигт хаан}}
[[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал. ]]
Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}}

=== Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн ===
[[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]]
[[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}}

==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ====
Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас &quot;Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг&quot; шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}}

1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд &quot;өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг&quot; байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}}

Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}}

==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ====
Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''&quot;Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан&quot;''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}}
[[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]]
[[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}}

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}

* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}}

[[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]]
[[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>phm94effrm4vjto6nua235f2el490ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus</title>
    <ns>2</ns>
    <id>145468</id>
    <revision>
      <id>860540</id>
      <parentid>858655</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T15:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3543" sha1="1ngt7creesar8hh87zcuoboupp5df4l" xml:space="preserve">&lt;!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--&gt;


&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:100; right:40px; top:0px;&quot; class=&quot;metadata&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color:transparent;border: 0px&quot;
|-
|[[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]]
|[[File:Symbol support vote.svg|15x15px|link=Галдан бошигт хаан]]
|-
|}
&lt;/div&gt;
== Хувь нэмэр ==

=== Одоогийн болон зорилтууд ===

* [[Цэвээнравдан хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ
* [[Галданцэрэн хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]] дуусгасны дараа засварлаж эхэлнэ
* [[Их Цэрэндондов]] — Дараа нь намтраа дэлгэрүүлэх болно
* [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] — Монгол болон Англи Википедиагийн онцлох нийтлэл болгохын тулд хуудсыг өргөжүүлнэ.
*

=== Дууссан ===

* [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Галдан бошигт хаан]] — [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
* [[Улаанхуйн тулалдаан]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
* [[Аягуз голын тулалдаан]]
* [[Ямышевын бүслэлт]]
* [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
* [[Хар Усны тулалдаан]]
* [[Хотон нуурын тулалдаан]]
* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
* [[Олгой нуурын тулалдаан]]
* [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал]]
* [[Галдмаа баатар]]
* [[Хужандын бүслэлт]]
== Миний тухай ==
{{clear}}
{|border=&quot;1px&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: center; margin: auto;&quot;
&lt;!--Basic me--&gt;
|{{User Монгол}}
|{{User Улаанбаатар-1}}
|{{User Жинлүүрийн орд}}
|{{User Ойрад}}
|-&lt;!--Хэл--&gt;
|{{User mn}}
|{{User ru-2}}
|{{User en-4}}
|{{User de-1}}
|}
== Галерей ==
&lt;div style=&quot;width: 100%; height:500px; overflow-y:scroll; padding:0px;&quot;&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;300px&quot; mode=nolines&gt;
Файл:Sanjaasurengiin Zorig in 1990.jpg|left|thumb|Би [[Монголчууд|Монгол хүний]] саруул ухаанд итгэдэг. — [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С. Зориг]]|324x324px]]
Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|center|thumb|317x317px|Миний [[Зүүнгарын Хаант Улс|нутгийг]] Бурхан гуйсан ч шороо битгий өг! — [[Галдан бошигт хаан]]]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Надтай холбогдох ==
TikTok — dvo.galdan

Discord — mchemionusdzu

Reddit — Formerly u/Due-Compote-7706, now u/Small_Rest3955

Telegram — @horseofwikipedia

Youtube — @HemmyTheWikipedian

Spotify — McHemionus

Email — dvo.galdan@gmail.com

X — @horsebrothehem

== Template ==
{{HorseBro the hemionus}}</text>
      <sha1>1ngt7creesar8hh87zcuoboupp5df4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146006</id>
    <revision>
      <id>860520</id>
      <parentid>856415</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>860520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4857" sha1="q8cmp3skoxis6uhxh2ngbqqoiwn2j8n" xml:space="preserve">{{Short description|Ойрадын Сырдарья руу хийсэн цуврал мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн
| place             = [[Сырдарья]], орчин үеийн Казахстан
| date              = 1452, 1455, 1457
| result            = Ойрадын ялалт&lt;br&gt;
*Узбекийн хаант улсын доройтол
| combatant1        = {{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| combatant2        = [[Узбекийн хант улс]]
| commander1        = {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Амасанж тайж]]&lt;br&gt;{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Өштөмөр]]
| commander2        = [[Абулхайр хан]]
}}

'''Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн''' нь Ойрадын цуврал довтолгоо, [[Сырдарья]] мөрний гүн рүү хийсэн аян дайн байв. Ойрадын хаан [[Эсэн тайш]] нас барсны дараа зүүн Монголд Ойрадын нөлөө буурч,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] цэргийн анхаарал баруун тийш [[Дашти-И-Кипчак]], [[Зүүн Туркестан]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] тал нутаг руу шилжжээ. Ойрадууд зөвхөн баруун хөршүүдийнхээ эсрэг довтолгоо хийсэн бөгөөд, ойрадууд нутаг руугаа буцаж ирсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}}

15-р зууны дунд үе гэхэд ойрадууд Чу гол болон [[Долоон ус]] нутгийг хяналтдаа авсан байв. Ойрадууд [[Моголистан|Моголистаны]] нутгийг эзлэн авч чадсан бөгөөд, Моголын хаан [[Увайс хаан]] тэднийг няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}}

Ойрадууд Моголистаны нутгаар давшиж, Сырдарья мөрөнд хүрч чаддаг байжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|узбекүүдийг]] довтлов.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай ном дахь газрын зураг дээр ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурын эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} Элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}
{{hist-stub}}
[[Ангилал:Монголчуудын дайн]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Бухарын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Ойрад]]
[[Ангилал:15-р зууны дайн]]
[[Ангилал:1452 он]]
[[Ангилал:1455 он]]
[[Ангилал:1457 он]]</text>
      <sha1>q8cmp3skoxis6uhxh2ngbqqoiwn2j8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вера Менчик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146894</id>
    <revision>
      <id>860600</id>
      <parentid>860401</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2886" sha1="8bshlp6mo9bd9cxvil913yro5t0mtsn" xml:space="preserve">[[Файл:Vera Menchik 1933.jpg|thumb]]
'''Вера Менчик''' (Вера Менчикова, {{langx|cs|Věra Menčíková}}, {{langx|en|Vera Menchik}}; 1906 оны 3-р сарын 1-нд Оросын эзэнт улсын [[Москва]] хотод төрсөн — 1944 оны 6-р сарын 27-нд [[Лондон]] хотод нас барсан) — түүхэн дэх анхны эмэгтэй дэлхийн шатрын аварга (1927-1944).

== Намтар ==
Тэрээр 1906 оны 3-р сарын 1-нд Орос улсад [[Чехүүд|чех]] эцэг Францишек Мелчик, [[англи]] эх нарын гэр бүлд төрсөн. Москвад 9 настайдаа тэрээр эцгээрээ шатар анх заалгасан байна.

1921 онд 15 настайдаа Вера Менчик эцэг эхийнхээ хамт [[Англи]] руу нүүж, удалгүй Хастингс шатрын клубын гишүүн болжээ. 1925 онд тэрээр Британийн аварга Эдит Прайсыг хоёр тоглолтод 3:2-ийн харьцаатайгаар хожсон. 1926, 1927 онд тэрээр Британийн нээлттэй охидын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлжээ.

1927 онд тэрээр Лондон хотод болсон анхны эмэгтэйчүүдийн Дэлхийн шатрын аварга шалгаруулах тэмцээнд +10 = 1 оноогоор түрүүлжээ. Үүний дараа тэрээр олон тэмцээнд ([[Хамбург]] 1930, [[Праг]] 1931, Фолкстон 1933, [[Варшав]] 1935, [[Стокхольм]] 1937, [[Буэнос-Айрес]] 1939) болон С.Графын эсрэг тоглолтуудад ([[Роттердам]] 1934, Семмеринг 1937) удаа дараа цолоо хамгаалжээ. Тэрээр амьдралынхаа төгсгөл хүртэл дэлхийн аварга хэвээр үлдсэн юм. Унгарын их мастер шатарчин [[Геза Ма́роци]] түүний шатрын багш байсан.

1944 оны 6-р сарын 27-нд Лондон хотод Германы V-1 пуужин дэлбэрсний улмаас Вера Менчик эх болон дүү Ольга (мөн шатарчин, эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бөгөөд хамгийн өндөр амжилт нь 4-р байр байсан) нар бүгд хамт нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Менчик, Вера}}
[[Ангилал:Британийн шатарчин]]
[[Ангилал:Шатрын дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1944 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>8bshlp6mo9bd9cxvil913yro5t0mtsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даунинг стрит, 10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146896</id>
    <revision>
      <id>860599</id>
      <parentid>860403</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T01:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="iei3wo0k6pj38szngby57jf46pq7755" xml:space="preserve">[[Файл:10 Downing Street. MOD 45155532.jpg|thumb|404x404px]]
'''Даунинг стрит, 10''' ({{langx|en|10 Downing Street}}) - 1905 оноос Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын Ерөнхий сайдын албан ёсны оршин суудаг албан ажлын байр юм. Энэ нь [[Лондон]] хотын [[Вестминстер (дүүрэг)|Вестминстер дүүргийн]] Даунинг гудамжны Уайтхолл гудамжтай тулдаг хэсэгт оршдог ажээ.

Анх 3 байшингаас бүрдсэн 10 дугаар байшин 1732 онд [[II Жорж]] хаан Ерөнхий сайд [[Роберт Уолпол|Роберт Уолполд]] санал болгосон. Уолпол Сангийн тэргүүн эзний мэдэлд шилжүүлэх нөхцөлтэйгээр саналыг хүлээн авсан. Сангийн тэргүүн эзний албан тушаалыг Ерөнхий сайд 18, 19-р зууны ихэнх хугацаанд хашиж байсан бөгөөд 1905 оноос хойш хашиж байна. Уолпол Уильям Кентэд гурван байшинг нэгтгэхийг даалгасан бөгөөд энэ том байшин нь Даунинг гудамжны 10 дугаар байшин гэгддэг.
[[Файл:Secretary Pompeo Meets With Prime Minister May (40843256023).jpg|thumb|446x446px]]
Их Британийн анхны Ерөнхий сайд [[Роберт Уолпол]] архитектор Уильям Кентэд өөрт нь хуваарилагдсан 16, 17-р зууны гурван барилгыг нэгтгэхийг даалгажээ. Стюартын сэргээн босголтын үеэр уг барилгуудын нэг нь Сэр [[Жорж Даунинг|Жорж Даунингийн]] өргөө байсан бөгөөд уг гудамжийг түүний нэрээр нэрлэсэн байна.

Анхны Ерөнхий сайд Роберт Уолполын залгамжлагчид Даунинг гудамж дахь уг өргөөнд дуртай байгаагүй бөгөөд харьцангуй ховорхон очдог байжээ. Байшингийн засвар үйлчилгээний өндөр өртөгтэй тул өргөөг хаах тухай хэд хэдэн удаа хэлэлцүүлэг өрнөж байв. Барилга нь нарийн төвөгтэй зохион байгуулалттай тул ашиглахад тохиромжгүй гэж үздэг байв. Цаашилбал, Ерөнхий сайд Дизраели хүртэл бүх Ерөнхий сайд нар тавилгын үнийг өөрийн халааснаас төлөх ёстой байсан бөгөөд энэ нь үргэлж боломжийн үнэтэй байдаггүй байв.

Викториа хатан хааны эрин үед энэ хаягийг Ерөнхий сайдын оршин суугаа газар гэж холбодог уламжлал бат бөх тогтсон байв.

Бараг 300 жилийн настай барилга нь ойролцоогоор 100 өрөө тасалгаатай юм. Ерөнхий сайдын хувийн орон гэр 3-р давхарт байрладаг бөгөөд зоорийн давхарт гал тогоо байдаг. Бусад давхарт нь Ерөнхий сайдын оффисууд байрладаг бөгөөд тэнд гадаадын удирдагчид болон бусад зочидтой уулзалтууд хийдэг, заримдаа Засгийн газрын хурал ч болдог байна. Дотор хашаа, 2000 хавтгай дөрвөлжин метр цэцэрлэгт хүрээлэнг харсан дэнж байдаг. Байшингийн хаалгыг зөвхөн дотроос нь онгойлгож болно. Ойролцоо нь Гэгээн Жеймсийн цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордон]], [[Бакинхэмын ордон]] оршдог.

Даунинг стрит, 10 хаяг дахь байр нь Британийн эзэн хааны Засгийн газрын өмч юм. Бүртгэлтэй хууль ёсны өмч нь Орон сууц, олон нийт, орон нутгийн засаг захиргааны төрийн нарийн бичгийн даргын нэр дээр байдаг.</text>
      <sha1>iei3wo0k6pj38szngby57jf46pq7755</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хурметын Ержан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146917</id>
    <revision>
      <id>860615</id>
      <parentid>860472</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erka50</username>
        <id>66525</id>
      </contributor>
      <comment>ook</comment>
      <origin>860615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="oxtd6ov4uau20ufar0p5rg0mf826e3j" xml:space="preserve">'''Хурметын Ержан''' (1981 онд төрсөн) нь Монголын усан спортын тамирчин юм. Тэрээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилт гаргасан бөгөөд 2023 онд APGE тэмцээнд алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн. 2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.

== Амьдрал ==
Ержан нь Монголд төрж өссөн. Бага наснаасаа спортод дурлаж, усан сэлэлтийн чиглэлээр бэлтгэл хийж эхэлсэн. Тэрээр Монголын усан спортын холбооны дэргэдэх клубт бэлтгэл хийж, олон улсын тэмцээнд оролцох боломжтой болсон. Эрдэнэт хотын Хангарьд клубын тамирчин

== Карьер ==
2023 онд APGE тэмцээнд оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн.  
2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.  
Тэрээр Монголын усан спортын холбооны гишүүн бөгөөд олон улсын тэмцээнүүдэд Монголын нэрийг гаргаж ирсэн.

== Шагнал ==
* APGE-2023 — алт, мөнгө, хүрэл медаль  
* World Masters Games-2025 — хүрэл медаль  

== Эх сурвалж ==
*[https://mongoliaaquatics.mn/1175 Mongolia Aquatics. &quot;2024 оны шилдгүүдээ тодруулан алдаршууллаа&quot;.]
*[[https://ergelt.mn/news/105/single/52144 Эргэлт.мн. &quot;Х.Ержан 'WORLD MASTERS GAMES-2025'-аас хүрэл медаль хүртэв&quot;.]

{{DEFAULTSORT:Ержан, Хурметын}}
[[Ангилал:Монголын усанд сэлэгч]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oxtd6ov4uau20ufar0p5rg0mf826e3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860622</id>
      <parentid>860615</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erka50</username>
        <id>66525</id>
      </contributor>
      <comment>ok</comment>
      <origin>860622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2111" sha1="hjrs8nm79lxd2ateckbqy4wia5uuyvw" xml:space="preserve">'''Хурметын Ержан''' (1981 онд төрсөн) нь Монголын усан спортын тамирчин юм. Тэрээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилт гаргасан бөгөөд 2023 онд APGE тэмцээнд алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн. 2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.

== Амьдрал ==
Ержан нь Монголд төрж өссөн. Бага наснаасаа спортод дурлаж, усан сэлэлтийн чиглэлээр бэлтгэл хийж эхэлсэн. Тэрээр Монголын усан спортын холбооны дэргэдэх клубт бэлтгэл хийж, олон улсын тэмцээнд оролцох боломжтой болсон. Эрдэнэт хотын Хангарьд клубын тамирчин

== Карьер ==
2023 онд APGE тэмцээнд оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн.  
2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.  
Тэрээр Монголын усан спортын холбооны гишүүн бөгөөд олон улсын тэмцээнүүдэд Монголын нэрийг гаргаж ирсэн.

== Шагнал ==
* APGE-2023 — алт, мөнгө, хүрэл медаль  
* World Masters Games-2025 — хүрэл медаль  

== Эх сурвалж ==
*[https://mongoliaaquatics.mn/1175 Mongolia Aquatics. &quot;2024 оны шилдгүүдээ тодруулан алдаршууллаа&quot;.]
*[[https://ergelt.mn/news/105/single/52144 Эргэлт.мн. &quot;Х.Ержан 'WORLD MASTERS GAMES-2025'-аас хүрэл медаль хүртэв&quot;.]
*[https://web.archive.org/web/20240309071624/https://d3tfdru9q5sbcz.cloudfront.net/2023/09/16-1.-Swimming_resultMen.pdf Wayback Machine] asia pacific masters games 2023  Khurmyet Yerjan gold,silver,bronze medals

{{DEFAULTSORT:Ержан, Хурметын}}
[[Ангилал:Монголын усанд сэлэгч]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>hjrs8nm79lxd2ateckbqy4wia5uuyvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860625</id>
      <parentid>860622</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erka50</username>
        <id>66525</id>
      </contributor>
      <comment>ok3</comment>
      <origin>860625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2147" sha1="kdxw2nfk56ye4jfrcy0avtxu7ovb1en" xml:space="preserve">'''Хурметын Ержан''' (1981 онд төрсөн) нь Монголын усан спортын тамирчин юм. Тэрээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилт гаргасан бөгөөд 2023 онд APGE тэмцээнд алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн. 2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.

== Амьдрал ==
Ержан нь Монголд төрж өссөн. Бага наснаасаа спортод дурлаж, усан сэлэлтийн чиглэлээр бэлтгэл хийж эхэлсэн. Тэрээр Монголын усан спортын холбооны дэргэдэх клубт бэлтгэл хийж, олон улсын тэмцээнд оролцох боломжтой болсон. Эрдэнэт хотын Хангарьд клубын тамирчин

== Карьер ==
2023 онд APGE (Asia-p=Pacific masters games 2023) тэмцээнд оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн.  
2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.  
Тэрээр Монголын усан спортын холбооны гишүүн бөгөөд олон улсын тэмцээнүүдэд Монголын нэрийг гаргаж ирсэн.

== Шагнал ==
* APGE-2023 — алт, мөнгө, хүрэл медаль  
* World Masters Games-2025 — хүрэл медаль  

== Эх сурвалж ==
*[https://mongoliaaquatics.mn/1175 Mongolia Aquatics. &quot;2024 оны шилдгүүдээ тодруулан алдаршууллаа&quot;.]
*[[https://ergelt.mn/news/105/single/52144 Эргэлт.мн. &quot;Х.Ержан 'WORLD MASTERS GAMES-2025'-аас хүрэл медаль хүртэв&quot;.]
*[https://web.archive.org/web/20240309071624/https://d3tfdru9q5sbcz.cloudfront.net/2023/09/16-1.-Swimming_resultMen.pdf Wayback Machine] asia pacific masters games 2023  Khurmyet Yerjan gold,silver,bronze medals

{{DEFAULTSORT:Ержан, Хурметын}}
[[Ангилал:Монголын усанд сэлэгч]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>kdxw2nfk56ye4jfrcy0avtxu7ovb1en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860626</id>
      <parentid>860625</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erka50</username>
        <id>66525</id>
      </contributor>
      <comment>123</comment>
      <origin>860626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="j92p5u08rvbuq5q4a8zc8m1mnenjf1u" xml:space="preserve">'''Хурметын Ержан''' (1981 онд төрсөн) нь Монголын усан спортын тамирчин юм. Тэрээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилт гаргасан бөгөөд 2023 онд APGE тэмцээнд алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн. 2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.

== Амьдрал ==
Ержан нь Монголд төрж өссөн. Бага наснаасаа спортод дурлаж, усан сэлэлтийн чиглэлээр бэлтгэл хийж эхэлсэн. Тэрээр Монголын усан спортын холбооны дэргэдэх клубт бэлтгэл хийж, олон улсын тэмцээнд оролцох боломжтой болсон. Эрдэнэт хотын Хангарьд клубын тамирчин

== Карьер ==
2023 онд APGE (Asia-p=Pacific masters games 2023) тэмцээнд оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн.  
2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.  
Тэрээр Монголын усан спортын холбооны гишүүн бөгөөд олон улсын тэмцээнүүдэд Монголын нэрийг гаргаж ирсэн.

== Шагнал ==
* APGE-2023  (Asia pacific masters games 2023)— алт, мөнгө, хүрэл медаль
* World Masters Games-2025 — хүрэл медаль  

== Эх сурвалж ==
*[https://mongoliaaquatics.mn/1175 Mongolia Aquatics. &quot;2024 оны шилдгүүдээ тодруулан алдаршууллаа&quot;.]
*[[https://ergelt.mn/news/105/single/52144 Эргэлт.мн. &quot;Х.Ержан 'WORLD MASTERS GAMES-2025'-аас хүрэл медаль хүртэв&quot;.]
*[https://web.archive.org/web/20240309071624/https://d3tfdru9q5sbcz.cloudfront.net/2023/09/16-1.-Swimming_resultMen.pdf Wayback Machine] asia pacific masters games 2023  Khurmyet Yerjan gold,silver,bronze medals

{{DEFAULTSORT:Ержан, Хурметын}}
[[Ангилал:Монголын усанд сэлэгч]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>j92p5u08rvbuq5q4a8zc8m1mnenjf1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860627</id>
      <parentid>860626</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T03:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erka50</username>
        <id>66525</id>
      </contributor>
      <comment>234</comment>
      <origin>860627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2177" sha1="26iwsihvhw61fln6yslrmlxkn6iap0s" xml:space="preserve">'''Хурметын Ержан''' (1981 онд төрсөн) нь Монголын усан спортын тамирчин юм. Тэрээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилт гаргасан бөгөөд 2023 онд APGE тэмцээнд алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн. 2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.

== Амьдрал ==
Ержан нь Монголд төрж өссөн. Бага наснаасаа спортод дурлаж, усан сэлэлтийн чиглэлээр бэлтгэл хийж эхэлсэн. Тэрээр Монголын усан спортын холбооны дэргэдэх клубт бэлтгэл хийж, олон улсын тэмцээнд оролцох боломжтой болсон. Эрдэнэт хотын Хангарьд клубын тамирчин

== Карьер ==
2023 онд APGE (Asia-Pacific masters games 2023) тэмцээнд оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль хүртсэн.  
2025 онд World Masters Games-д хүрэл медаль авсан.  
Тэрээр Монголын усан спортын холбооны гишүүн бөгөөд олон улсын тэмцээнүүдэд Монголын нэрийг гаргаж ирсэн.

== Шагнал ==
* APGE-2023  (Asia pacific masters games 2023)— алт, мөнгө, хүрэл медаль
* World Masters Games-2025 — хүрэл медаль  

== Эх сурвалж ==
*[https://mongoliaaquatics.mn/1175 Mongolia Aquatics. &quot;2024 оны шилдгүүдээ тодруулан алдаршууллаа&quot;.]
*[[https://ergelt.mn/news/105/single/52144 Эргэлт.мн. &quot;Х.Ержан 'WORLD MASTERS GAMES-2025'-аас хүрэл медаль хүртэв&quot;.]
*[https://web.archive.org/web/20240309071624/https://d3tfdru9q5sbcz.cloudfront.net/2023/09/16-1.-Swimming_resultMen.pdf Wayback Machine] asia pacific masters games 2023  Khurmyet Yerjan gold,silver,bronze medals

{{DEFAULTSORT:Ержан, Хурметын}}
[[Ангилал:Монголын усанд сэлэгч]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>26iwsihvhw61fln6yslrmlxkn6iap0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германы төрийн сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146925</id>
    <redirect title="Германы сүлд" />
    <revision>
      <id>860545</id>
      <timestamp>2026-06-29T18:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Германы төрийн сүлд]] to [[Германы сүлд]]</comment>
      <origin>860545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="rc38e63e0lmgl7k3yfml9e0ezi912cl" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Германы сүлд]]</text>
      <sha1>rc38e63e0lmgl7k3yfml9e0ezi912cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146926</id>
    <redirect title="Өмнөд Солонгосын сүлд" />
    <revision>
      <id>860548</id>
      <timestamp>2026-06-29T18:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд]] to [[Өмнөд Солонгосын сүлд]]</comment>
      <origin>860548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="h74qx5a39nn5xc789rtklappadr2l81" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Солонгосын сүлд]]</text>
      <sha1>h74qx5a39nn5xc789rtklappadr2l81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс эмнэлэг/эрүүл мэндийн тогтолцоо</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146927</id>
    <revision>
      <id>860554</id>
      <timestamp>2026-06-29T19:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#if:{{{HealthCare|}}}   |{{#switch: {{{Country|}}}       | AU | Australia      = {{#switch: {{{HealthCare|}}}            | Medicare=Public [[Medicare (Australia)|Medicare (AU)]]            | #default = {{{HealthCare|}}} }}       | CA | Canada         = {{#switch: {{{HealthCare|}}}            | Medicare=Public [[Medicare (Canada)]] {{#switch: {{{State|}}}              | Alberta=&lt;!--Alberta Health Care Insurance Plan--&gt;              | British Columbia=(Medical...&quot;</comment>
      <origin>860554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1579" sha1="5u1n5kag9vi0670pxnfefn9zhaoqqeo" xml:space="preserve">{{#if:{{{HealthCare|}}}
  |{{#switch: {{{Country|}}}
      | AU | Australia      = {{#switch: {{{HealthCare|}}}
           | Medicare=Public [[Medicare (Australia)|Medicare (AU)]]
           | #default = {{{HealthCare|}}} }}
      | CA | Canada         = {{#switch: {{{HealthCare|}}}
           | Medicare=Public [[Medicare (Canada)]] {{#switch: {{{State|}}}
             | Alberta=&lt;!--Alberta Health Care Insurance Plan--&gt;
             | British Columbia=([[Medical Services Plan of British Columbia|MSP]])
             | Manitoba=&lt;!--Manitoba Health--&gt;
             | New Brunswick=&lt;!--Medicare (New Brunswick)--&gt;
             | Newfoundland and Labrador=&lt;!--Newfoundland and Labrador Medical Care Plan--&gt;
             | Nova Scotia=&lt;!--Medical Service Insurance--&gt;
             | Ontario=([[Ontario Health Insurance Plan|OHIP]])
             | Prince Edward Island=&lt;!--(Prince Edward Island)--&gt;
             | Quebec=&lt;!--Assurance maladie--&gt;
             | Saskatchewan=&lt;!--Saskatchewan Medical Care Insurance Plan--&gt;
             | #default = }}
           | Charity=[[Charity care]]
           | #default = {{{HealthCare|}}} }}
      | UK | United Kingdom = {{#switch: {{{HealthCare|}}}
           | NHS=Public [[National Health Service|NHS]]
           | #default = {{{HealthCare|}}} }}
      | #default = {{{HealthCare|}}}
    }}
  }}&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
This is a subtemplate of {{tlx|{{BASEPAGENAME}}}}.  It is used to generate the link to the particular health care system for the country/state.  This template should not be used directly.
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5u1n5kag9vi0670pxnfefn9zhaoqqeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс эмнэлэг/datatable</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146928</id>
    <revision>
      <id>860555</id>
      <timestamp>2026-06-29T19:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{| style=&quot;width:100%; margin:-2px -1px -1px -1px; border-spacing:0;&quot; |- style=&quot;color:inherit; background-color: #e6e6ff&quot; ! rowspan=2 style=&quot;width: 15%; border:solid 1px #fafafa; border-width:0 1px 0 0; text-align: center;&quot; | {{{nlabel|Number}}} ! colspan=2 style=&quot;width: 50%; border:solid 1px #fafafa; border-width:0 1px 1px 1px; text-align: center;&quot; | Length ! rowspan=2 style=&quot;width: 35%; border:solid 1px #fafafa; border-width:0 0 0 1px; text-align: center;&quot; | Su...&quot;</comment>
      <origin>860555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8623" sha1="rhyf8lll79skdeyttsp54vcw2ouvi6v" xml:space="preserve">{| style=&quot;width:100%; margin:-2px -1px -1px -1px; border-spacing:0;&quot;
|- style=&quot;color:inherit; background-color: #e6e6ff&quot;
! rowspan=2 style=&quot;width: 15%; border:solid 1px #fafafa; border-width:0 1px 0 0; text-align: center;&quot; | {{{nlabel|Number}}}
! colspan=2 style=&quot;width: 50%; border:solid 1px #fafafa; border-width:0 1px 1px 1px; text-align: center;&quot; | Length
! rowspan=2 style=&quot;width: 35%; border:solid 1px #fafafa; border-width:0 0 0 1px; text-align: center;&quot; | Surface
|- style=&quot;color:inherit; background-color: #e6e6ff&quot;
! style=&quot;width: 20%; border:solid 1px #fafafa; border-width:1px 1px 0 1px; text-align: center;&quot; | {{#if:{{{metric|}}}|m|ft}}
! style=&quot;width: 20%; border:solid 1px #fafafa; border-width:1px 1px 0 1px; text-align: center;&quot; | {{#if:{{{metric|}}}|ft|m}}
|-
{{#if:{{{l1-f|}}} {{{l1-m|}}} {{{s1|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n1|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l1-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l1-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l1-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l1-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l1-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} | {{convert|{{{l1-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s1|}}}
|{{#if: {{{n1|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n1|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l2-f|}}} {{{l2-m|}}} {{{s2|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n2|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l2-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l2-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l2-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l2-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l2-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} | {{convert|{{{l2-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s2|}}}
|{{#if: {{{n2|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n2|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l3-f|}}} {{{l3-m|}}} {{{s3|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n3|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l3-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l3-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l3-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l3-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l3-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l3-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s3|}}}
|{{#if: {{{n3|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n3|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l4-f|}}} {{{l4-m|}}} {{{s4|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n4|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l4-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l4-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l4-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l4-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l4-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l4-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s4|}}}
|{{#if: {{{n4|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n4|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l5-f|}}} {{{l5-m|}}} {{{s5|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n5|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l5-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l5-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l5-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l5-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l5-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l5-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s5|}}}
|{{#if: {{{n5|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n5|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l6-f|}}} {{{l6-m|}}} {{{s6|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n6|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l6-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l6-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l6-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l6-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l6-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l6-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s6|}}}
|{{#if: {{{n6|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n6|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l7-f|}}} {{{l7-m|}}} {{{s7|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n7|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l7-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l7-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l7-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l7-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l7-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l7-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s7|}}}
|{{#if: {{{n7|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n7|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l8-f|}}} {{{l8-m|}}} {{{s8|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n8|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l8-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l8-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l8-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l8-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l8-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l8-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s8|}}}
|{{#if: {{{n8|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n8|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l9-f|}}} {{{l9-m|}}} {{{s9|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n9|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l9-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l9-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l9-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l9-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l9-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l9-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s9|}}}
|{{#if: {{{n9|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n9|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l10-f|}}} {{{l10-m|}}} {{{s10|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n10|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l10-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l10-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l10-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l10-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l10-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l10-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s10|}}}
|{{#if: {{{n10|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n10|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l11-f|}}} {{{l11-m|}}} {{{s11|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n11|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l11-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l11-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l11-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l11-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l11-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l11-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s11|}}}
|{{#if: {{{n11|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n11|}}}
}}}}
|-
{{#if:{{{l12-f|}}} {{{l12-m|}}} {{{s12|}}}|
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{n12|}}}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{formatnum: {{{l12-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}}}} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{#if:{{{l12-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}}|}}}| {{formatnum: {{{l12-{{#if:{{{metric|}}}|f|m}} }}} }} |{{#if:{{{l12-{{#if:{{{metric|}}}|m|f}}|}}} | {{#if:{{{metric|}}} | {{convert|{{{l12-m}}}|m|ft|0|disp=output number only}} |{{convert|{{{l12-f}}}|ft|m|0|disp=output number only}} }} }} }}
{{!}} style=&quot;text-align: center;&quot; {{!}} {{{s12|}}}
|{{#if: {{{n12|}}} | 
{{!}} style=&quot;text-align: left;&quot; colspan=4 {{!}} {{{n12|}}}
}}}}
|}&lt;noinclude&gt;
{{documentation|content= This subtemplate is used by {{tl|{{BASEPAGENAME}}}}, it should not be used directly.}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rhyf8lll79skdeyttsp54vcw2ouvi6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс эмнэлэг/жагсаалт</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146929</id>
    <revision>
      <id>860556</id>
      <timestamp>2026-06-29T19:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#if:{{{Country|}}}   | {{#switch: {{{Country|}}}&lt;!-- most lists are 'List of hospitals in XXX' except US which has extra 'the' i.e. 'List of hospitals in the United States' and has list per state. Likewise UK has for England Wales Scotland Northern Ireland --&gt;   | AU | Australia     = [[List of hospitals in Australia|Hospitals in Australia]]   | CA | Canada        = [[List of hospitals in Canada|Hospitals in Canada]]   | HK | Hong Kong     = List of hospital...&quot;</comment>
      <origin>860556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2480" sha1="af79l3k8ip2wask8w2z80h223zofxa7" xml:space="preserve">{{#if:{{{Country|}}}
  | {{#switch: {{{Country|}}}&lt;!-- most lists are 'List of hospitals in XXX' except US which has extra 'the' i.e. 'List of hospitals in the United States' and has list per state. Likewise UK has for England Wales Scotland Northern Ireland --&gt;
  | AU | Australia     = [[List of hospitals in Australia|Hospitals in Australia]]
  | CA | Canada        = [[List of hospitals in Canada|Hospitals in Canada]]
  | HK | Hong Kong     = [[List of hospitals in Hong Kong|Hospitals in Hong Kong]]
  | IE | Ireland       = [[List of hospitals in the Republic of Ireland|Hospitals in the Republic of Ireland]]
  | IS | Israel        = [[List of hospitals in Israel|Hospitals in Israel]]
  | IN | India         = [[List of hospitals in India|Hospitals in India]]
  | KE | Kenya         = [[List of hospitals in Kenya|Hospitals in Kenya]]
  | NZ | New Zealand   = [[List of hospitals in New Zealand|Hospitals in New Zealand]]
  | PH | Philippines   = [[List of hospitals in the Philippines|Hospitals in the Philippines]]
  | PK | Pakistan      = [[List of hospitals in Pakistan|Hospitals in Pakistan]]
  | SA | South Africa  = [[List of hospitals in South Africa|Hospitals in South Africa]]
  | TZ | Tanzania      = [[List of hospitals in Tanzania|Hospitals in Tanzania]]
  | UK | United Kingdom = {{#ifexist: List of hospitals in {{delink|1={{{State}}}}} | [[List of hospitals in {{delink|1={{{State}}}}}|Hospitals in {{delink|1={{{State}}}}}]] | [[List of hospitals in the United Kingdom|Hospitals in the United Kingdom]] }}
  | US | USA | United States = {{#switch: {{delink|1={{{State|}}}}} | Georgia = [[List of hospitals in Georgia (U.S. state)|Hospitals in Georgia]] | New York = [[List of hospitals in New York (state)|Hospitals in New York State]] | Washington = [[List of hospitals in Washington (state)|Hospitals in Washington state]] | {{#ifexist: List of hospitals in {{delink|1={{{State}}}}} | [[List of hospitals in {{delink|1={{{State}}}}}|Hospitals in {{delink|1={{{State}}}}}]] | [[List of hospitals in the United States|Hospitals in the United States]] }} }}
  | #default = {{#ifexist: List of hospitals in {{{Country}}} | [[List of hospitals in {{{Country}}}|Hospitals in {{{Country}}}]]}}
  }}
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
{{High-use}}
This is a subtemplate of {{tlx|{{BASEPAGENAME}}}}. It is used to generate the link to &quot;List of hospitals in ...&quot; in the bottom section of the infobox.  This template should not be used directly.
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>af79l3k8ip2wask8w2z80h223zofxa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Он бусад хуанлид</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146930</id>
    <revision>
      <id>860559</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Он бусад цагалбарт|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>860559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="mdc45lu0n6xshzqo053vxin1jhp9awd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Он бусад цагалбарт|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mdc45lu0n6xshzqo053vxin1jhp9awd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860578</id>
      <parentid>860559</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Он бусад цагалбарт]] to [[Загвар:Он бусад хуанлид]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>860559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="mdc45lu0n6xshzqo053vxin1jhp9awd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Он бусад цагалбарт|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mdc45lu0n6xshzqo053vxin1jhp9awd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860579</id>
      <parentid>860578</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="tsvtfo9gm6ih4z5avkrj0vpb5ygdl2m" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Он бусад хуанлид|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tsvtfo9gm6ih4z5avkrj0vpb5ygdl2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Он бусад хуанлид</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146931</id>
    <revision>
      <id>860560</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- Load dependencies. local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main local getRegnal = requi...&quot;</comment>
      <origin>860560</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36144" sha1="3yogfueyz54rr29qsx7e8rhje61dfld" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' in various [[Calendar era|calendars]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Gregorian calendar' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Armenian calendar' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Assyrian calendar' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Baháʼí calendar&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Balinese saka calendar' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Bengali calendar' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Berber calendar' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'British'
		else
			regnalName = 'English'
		end
		regnal:setLink( 'Regnal years of English and British monarchs', regnalName .. ' Regnal year' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>3yogfueyz54rr29qsx7e8rhje61dfld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860577</id>
      <parentid>860560</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860577</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36172" sha1="2wyf1ss7md5ptf3layqhx9vj8sg56b7" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Gregorian calendar' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Armenian calendar' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Assyrian calendar' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Baháʼí calendar&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Balinese saka calendar' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Bengali calendar' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Berber calendar' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'British'
		else
			regnalName = 'English'
		end
		regnal:setLink( 'Regnal years of English and British monarchs', regnalName .. ' Regnal year' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>2wyf1ss7md5ptf3layqhx9vj8sg56b7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860580</id>
      <parentid>860577</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Он бусад цагалбарт]] to [[Module:Он бусад хуанлид]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>860577</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36172" sha1="2wyf1ss7md5ptf3layqhx9vj8sg56b7" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Gregorian calendar' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Armenian calendar' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Assyrian calendar' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Baháʼí calendar&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Balinese saka calendar' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Bengali calendar' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Berber calendar' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'British'
		else
			regnalName = 'English'
		end
		regnal:setLink( 'Regnal years of English and British monarchs', regnalName .. ' Regnal year' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>2wyf1ss7md5ptf3layqhx9vj8sg56b7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860581</id>
      <parentid>860580</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860581</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36216" sha1="bwt159abvsnq56n93i0ie8h3rklxn0m" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Григорийн тоолол' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Арменийн хуанли' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Ассирийн хуанли' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Бахайн хуанли&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Balinese saka calendar' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Bengali calendar' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Berber calendar' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'British'
		else
			regnalName = 'English'
		end
		regnal:setLink( 'Regnal years of English and British monarchs', regnalName .. ' Regnal year' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>bwt159abvsnq56n93i0ie8h3rklxn0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860582</id>
      <parentid>860581</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860582</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36257" sha1="okhtl9c1bv3zhry5pdqbll57dlignyg" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Григорийн тоолол' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Арменийн хуанли' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Ассирийн хуанли' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Бахайн хуанли&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Балийн шака хуанли' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Бенгалын хуанли' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Берберийн хуанли' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'British'
		else
			regnalName = 'English'
		end
		regnal:setLink( 'Regnal years of English and British monarchs', regnalName .. ' Regnal year' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>okhtl9c1bv3zhry5pdqbll57dlignyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860583</id>
      <parentid>860582</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860583</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36328" sha1="8u13me3r4r0wjg2669ngxnvj26pf5zd" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Григорийн тоолол' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Арменийн хуанли' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Ассирийн хуанли' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Бахайн хуанли&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Балийн шака хуанли' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Бенгалын хуанли' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Берберийн хуанли' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'Британийн'
		else
			regnalName = 'Английн'
		end
		regnal:setLink( 'Англи болон Британийн хаадын хаанчлалын жил', regnalName .. ' Хаанчлалын жил' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>8u13me3r4r0wjg2669ngxnvj26pf5zd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860584</id>
      <parentid>860583</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T21:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860584</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36318" sha1="obyzaesm5qypv37ysny6ddaillwc4lq" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Григорийн тоолол' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Арменийн хуанли' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Ассирийн хуанли' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Бахайн хуанли&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Балийн шака хуанли' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Бенгалын хуанли' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Берберийн хуанли' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'Британийн'
		else
			regnalName = 'Английн'
		end
		regnal:setLink( 'Англи болон Британийн хаадын хаанчлалын жил', regnalName .. ' Хааны жил' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Buddhist calendar' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Burmese calendar' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Byzantine calendar' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Chinese calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Coptic calendar' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Discordian calendar' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Ethiopian calendar' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Hebrew calendar' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Hindu calendar]]s' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Vikram Samvat' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Indian national calendar', 'Shaka Samvat' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Kali Yuga' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Holocene calendar' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Igbo calendar' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Iranian calendars', 'Iranian calendar' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Islamic calendar' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Japanese calendar' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Javanese calendar' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Julian calendar' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Korean calendar' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Minguo calendar' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Nanakshahi calendar' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Thai solar calendar' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Tibetan calendar' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>obyzaesm5qypv37ysny6ddaillwc4lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860585</id>
      <parentid>860584</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T22:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860585</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="36623" sha1="gcln2tzfo4cw0d5mk6gn0tky7q79opu" xml:space="preserve">-- Load dependencies.
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local infoboxBuilder = require('Module:InfoboxBuilder').InfoboxBuilder
local numToRoman = require( 'Module:Roman' ).main
local getOlympiad = require( 'Module:Ancient Olympiads' )._main
local getDynasty = require( 'Module:Ancient Egypt era' )._main
local getPharaoh = require( 'Module:Ancient Egypt kings' )._main
local numToArmenian = require( 'Module:Armenian' ).main
local getRegnal = require( 'Module:British regnal year' ).main
local japaneseEra = require( 'Module:Japanese calendar' ).era()

-- Define constants.
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local currentYear = tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) )

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function isInteger( num )
	-- Checks if a value is an integer. If so, returns the value converted to a number.
	-- If not, returns false.
	num = tonumber( num )
	if num and math.floor( num ) == num and num ~= math.huge then
		return num
	else
		return false
	end
end

local function BCToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;n BC&quot; to their corresponding
	-- numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^([1-9]%d*)%s*BC$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	num = ( num - 1 ) * -1
	return num
end

local function numToBC( num )
	-- For BC years, returns a string with the year name appended with &quot; BC&quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if num &lt;= 0 then
		return string.format( '%d BC', 1 - num )
	end
end

local function ADToNum( s )
	-- Converts strings of the format &quot;AD n&quot;
	-- to their corresponding numerical values.
	if type( s ) ~= 'string' then
		return nil
	end
	s = mw.ustring.match( mw.ustring.upper( s ), '^AD%s*([1-9]%d*)$' )
	if not s then
		return nil
	end
	local num = tonumber( s )
	return num
end

local function numToAD( num )
	-- For AD years up to 100, returns a string with the year name prepended with &quot;AD &quot;.
	-- Otherwise returns nil.
	num = isInteger( num )
	if not num then return end
	if (num &lt;= 100) then
		return string.format( 'AD %d', num )
	end
end

local function formatNegative(s)
	-- Replaces hyphens in a string with minus signs if the hyphen comes before a number.
	s = mw.ustring.gsub( s, '%-(%d)', '−%1' )
	return s
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar box class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendarBox = {}
calendarBox.__index = calendarBox

function calendarBox:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}
	local pagename = mw.title.getCurrentTitle().text

	-- Set the year. If the year is specified as an argument, use that.
	-- Otherwise, use the page name if it is valid. If the pagename isn't
	-- valid, use the current year.
	local yearNum = isInteger( init.year )
	local yearBC = BCToNum( init.year )
	local yearAD = ADToNum( init.year )
	local pageNum = isInteger( pagename )
	local pageBC = BCToNum( pagename )
	local pageAD = ADToNum( pagename )
	if yearNum then -- First, see if the year parameter is a number.
		self.year = yearNum
	elseif yearBC then -- Second, see if the year parameter is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = yearBC
	elseif yearAD then -- Third, see if the year parameter is an AD/CE/year string.
		self.year = yearAD
	elseif pageNum then -- Fourth, see if the pagename is an integer.
		self.year = pageNum
	elseif pageBC then -- Fifth, see if the pagename is a &quot;yyyy BC&quot; string.
		self.year = pageBC
	elseif pageAD then -- Sixth, see if the pagename is an AD/CE/year string.
		self.year = pageAD
	else
		self.year = currentYear -- If none of the above apply, use the current year.
	end

	-- Set year text values.
	self.BCYearName = numToBC( self.year )
	self.ADYearName = numToAD( self.year )
	if self.BCYearName then
		self.yearText = self.BCYearName
	elseif self.ADYearName then
		self.yearText = self.ADYearName
	else
		self.yearText = tostring( self.year )
	end

	-- Set other fields.
	self.caption = self.yearText
	self.footnotes = init.footnotes

	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarBox:setCaption( s )
	-- Sets the calendar box caption.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.caption = s
end

function calendarBox:addCalendar( obj )
	-- Adds a calendar or a calendar group.
	if type( obj ) ~= 'table' and type( obj.new ) ~= 'function' then return end -- Exit if the object is invalid.
	self.calendars = self.calendars or {}
	table.insert( self.calendars, obj )
end

-- Add an alias for adding calendar groups. The function is the same, but it might be confusing for users
-- to have to use the name &quot;addCalendar&quot; for a calendar group.
calendarBox.addCalendarGroup = calendarBox.addCalendar

function calendarBox:export()
	local builder = infoboxBuilder.new()
	builder
	:bodyclass( 'vevent' )
	:titleclass( 'summary dtstart' )
	:title( self.caption )
	:labelstyle ( 'font-weight: normal;' )

	-- Export the calendars and calendar groups. &quot;calendar:export()&quot; works for both kinds
	-- of objects. Some export functions can return nil, so we need to check for that.
	if type( self.calendars ) == 'table' then
		for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
			local calendarRows = calendar:export()
			if type( calendarRows ) == 'table' then
				for _, row in ipairs( calendarRows ) do
					builder:row( row[2], row[1] )
				end
			end
		end
	end

	-- Add footnotes.
	if type( self.footnotes ) == 'string' and self.footnotes ~= '' then
		builder:row{
			data = string.format( '%s', self.footnotes ),
			rowcellstyle = &quot;text-align: left;&quot;
		}
	end

	return builder:build()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar group class definition
--------------------------------------------------------------------

--  Calendar groups are used to group different calendars together. 
--  Previously, the template did this by including a table row with
--  no year value. By using objects we can do the same thing more
--  semantically.

local calendarGroup = {}
calendarGroup.__index = calendarGroup

function calendarGroup:new( init )
	init = type( init ) == 'table' and init or {}
	local obj = {}

	-- Get the heading and throw an error if it is invalid.
	obj.heading = init.heading
	if type( obj.heading ) ~= 'string' then
		error( 'calendarGroup: no heading detected' )
	end

	-- Set the metatable and return the object.
	self.__index = self
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendarGroup:addCalendar( calendar )
	-- Adds a calendar object to the calendar group.
	self.calendars = self.calendars or {}
	if type( calendar ) == 'table' and type( calendar.getLink ) == 'function' then
		table.insert( self.calendars, calendar )
	end
end

function calendarGroup:export()
	-- Exports the calendar group's wikitext.
	-- Indent and italicise each calendar's link if it exists.
	for i, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		local link = calendar:getLink()
		if type( link ) == 'string' then
			self.calendars[ i ]:setRawLink( string.format( &quot;&amp;nbsp;- ''%s''&quot;, link ) )
		end
	end

	-- Create the heading row and append each calendar
	local ret = {{ self.heading, '&lt;!-- --&gt;' }} -- needs a comment in order to show a label without data
	for _, calendar in ipairs( self.calendars ) do
		for _, exported in ipairs ( calendar:export() ) do
			ret[#ret + 1] = exported
		end
	end
	return ret
end

--------------------------------------------------------------------
-- Calendar class definition
--------------------------------------------------------------------

local calendar = {}
calendar.__index = calendar
calendar.type = 'calendar'

function calendar:new()
	local obj = {}
	return setmetatable( obj, {
			__index = self
		})
end

function calendar:setLink( link, display )
	-- Sets the calendar's wikilink, with optional display text and italics.
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end
	display = type( display ) == 'string' and display ~= '' and display
	if display then
		self.link = string.format( '[[%s|%s]]', link, display )
	else
		self.link = string.format( '[[%s]]', link )
	end
end

function calendar:setRawLink( s )
	-- Sets the calendar's wikilink as raw wikitext.
	if type( s ) ~= 'string' or s == '' then return end
	self.link = s
end

function calendar:getLink()
	-- Returns the calendar's link value.
	return self.link
end

function calendar:setYear( year )
	-- Sets a single year. Can be passed either a string or a number.
	-- If passed as a number, it is formatted with minus signs instead of hyphens.
	-- If passed as a string, no minus-sign formatting occurs; this should be done in the individual calendar definitions.
	if type( year ) == 'number' then
		year = tostring( year )
		self.year = formatNegative( year )
	elseif type( year ) == 'string' then
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearRange( year1, year2 )
	-- Sets a year range. Must be passed two numbers.
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave a gap for negative years to avoid having a minus sign and a dash right next to each other.
			year = string.format( '%d – %d', year1, year2 )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d–%d', year1, year2 )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:setYearCouple( year1, year2, addtext )
	-- Same as setYearRange, only with a slash (/) in the middle. Must be passed two numbers. 
	-- Additional text possible, must be defined as follows: addtext = string.format( 'additional text or link')
	-- See example in Seleucid era calendar
	if type( year1 ) == 'number' and type( year2 ) == 'number' then
		local year
		if year1 &lt; 0 or year2 &lt; 0 then -- Leave no gap for negative years.
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
			year = formatNegative( year )
		else
			year = string.format( '%d/%d %s', year1, year2, addtext )
		end
		self.year = year
	end
end

function calendar:export()
	-- Outputs the calendar wikitext.
	-- Exit if no link has been specified.
	local link = self.link
	if type( link ) ~= 'string' or link == '' then return end

	-- If no year has been specified, set the year value to N/A.
	local year = self.year
	if type( year ) ~= 'string' or year == '' then
		year = &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Pass link and year upwards
	return {{ link, year }}
end

--------------------------------------------------------------------
-- Build the box
--------------------------------------------------------------------

local function makeCalendarBox( args )
	-- Initiate the box and get the year values.
	local init = args
	local box = calendarBox:new( init )
	local year = box.year
	local yearText = box.yearText

	-- Set the caption.
	box:setCaption( box.caption .. ' он бусад [[Хуанлийн эрин үе|хуанлид]]' )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Gregorian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local gregorian = calendar:new()
	gregorian:setLink( 'Григорийн тоолол' )
	-- Get the year link.
	local gregcal = args.gregcal
	if type( gregcal ) == 'string' and gregcal ~= '' then
		gregorian.yearLink = string.format( '[[%s|%s]]', gregcal, yearText )
	else
		gregorian.yearLink = yearText
	end
	-- Set the year.
	if year &lt;= 0 then
		gregorian.romanYear = numToRoman{-(year-1)} .. ' BC'
	else
		gregorian.romanYear = numToRoman{year}
	end
	if gregorian.romanYear then
		gregorian:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				gregorian.yearLink, gregorian.romanYear
		) )
	else
		gregorian:setYear( gregorian.yearLink )
	end
	box:addCalendar( gregorian ) 
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- French Republican calendar
	-- displays only in years 1793 - 1805 and 1871
	-- This calendar was in use and had defined years only for the short period on display.
	-- Its importance during these few years is also the reason why it should stay out of the alphabetic order.
	-- See discussion on talk page.
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1792 and year &lt; 1806 or year == 1871 then
		local republican = calendar:new()
		republican:setLink('French Republican calendar')
		if year == 1792 then
			local republicanYear = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- year I, September to December, retroactive
		elseif year &lt;= 1870 then
			local republicanYear1 = year - 1792
			local republicanYear2 = year - 1791
			republican:setYear( string.format(
				[[%s–%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s–%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear1, republicanYear2, numToRoman{republicanYear1}, numToRoman{republicanYear2}
			) )
		elseif year == 1871 then
			local republicanYear = year - 1792
			republican:setYear( string.format(
				[[%s&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-family: serif;&quot;&gt;''%s''&lt;/span&gt;]],
				republicanYear, numToRoman{republicanYear}
			) ) -- Paris Commune, May
		end
		box:addCalendar( republican )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ab urbe condita
	-- Varro's correlation, from 1 AUC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -752 then
		local abUrbe = calendar:new()
		abUrbe:setLink( 'Ab urbe condita' )
		abUrbe:setYear( year + 753 )
		box:addCalendar( abUrbe )
	end
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Egypt era 
	-- Displays dynasty between 1549 BC and 30 BC
	-- Displays pharaoh or king between 752 BC and 30 BC
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt; -1549 and year &lt;= -29 then
	local ancEgypt = calendar:new()
	ancEgypt:setLink(
			'Egyptian chronology',
			'Ancient Egypt era'
		)
	ancEgypt:setYear( getDynasty( year ) )
	box:addCalendar( ancEgypt )
	end
	if year &gt; - 752 and year &lt;= -29 then
	local ancPharaoh = calendar:new()
	ancPharaoh:setLink(
			'List of pharaohs',
			'&lt;i&gt;- Pharaoh&lt;/i&gt;'
		)
	ancPharaoh:setYear( getPharaoh( year ) )
	box:addCalendar( ancPharaoh )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ancient Olympiads 
	-- Currently only the first 194 Olympiads
	-- May be expanded until 394 AD when data available
	----------------------------------------------------------------------
	if year &gt;= -1300 and year &lt; 1 then
	local ancOlympiads = calendar:new()
	ancOlympiads:setLink(
			'Olympiad',
			'Ancient Greek Olympiad (summer)'
		)
	ancOlympiads:setYear( getOlympiad( year ) )
	box:addCalendar( ancOlympiads )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Armenian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt; 551 then
	local armenian = calendar:new()
	armenian:setLink( 'Арменийн хуанли' )
		local armenianYear = year - 551
		armenian:setYear( string.format( '%s&lt;br /&gt;ԹՎ %s', armenianYear, numToArmenian( armenianYear ) ) )
	box:addCalendar( armenian )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Assyrian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local assyrian = calendar:new()
	assyrian:setLink( 'Ассирийн хуанли' )
	assyrian:setYear( year + 4750 )
	box:addCalendar( assyrian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bahá'í calendar
	-- displays only after 1843
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 1844 then
		local bahai = calendar:new()
		bahai:setLink( &quot;Бахайн хуанли&quot; )
		bahai:setYearRange( year - 1844, year - 1843 )
		box:addCalendar( bahai )
	end
	
    ----------------------------------------------------------------------
    -- Balinese saka calendar
    ---------------------------------------------------------------------- 
    local balinese = calendar:new()
    balinese:setLink( 'Балийн шака хуанли' )
    if year - 76 &gt; 0 then
    	balinese:setYearRange( year - 79, year - 78 )
    end
    box:addCalendar( balinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Bengali calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local bengali = calendar:new()
	bengali:setLink( 'Бенгалын хуанли' )
	bengali:setYearRange( year - 594, year - 593 )
	box:addCalendar( bengali )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Berber calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local berber = calendar:new()
	berber:setLink( 'Берберийн хуанли' )
	berber:setYear( year + 950 )
	box:addCalendar( berber )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Regnal year
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1000 then
		local regnal = calendar:new()
		local regnalName
		if year &gt; 1706 then
			regnalName = 'Британийн'
		else
			regnalName = 'Английн'
		end
		regnal:setLink( 'Англи болон Британийн хаадын хаанчлалын жил', regnalName .. ' Хааны жил' )
		regnal:setYear( getRegnal( year ) )
		box:addCalendar( regnal )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Buddhist calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local buddhist = calendar:new()
	buddhist:setLink( 'Буддын тоолол' )
	buddhist:setYear( year + 544 )
	box:addCalendar( buddhist )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Burmese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local burmese = calendar:new()
	burmese:setLink( 'Бирмийн хуанли' )
	burmese:setYear( year - 638 )
	box:addCalendar( burmese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Byzantine calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local byzantine = calendar:new()
	byzantine:setLink( 'Византын хуанли' )
	byzantine:setYearRange( year + 5508, year + 5509 )
	box:addCalendar( byzantine )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Chinese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local chinese = calendar:new()
	chinese:setLink( 'Хятад хуанли' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Chinese calendar#Cycle of years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ '甲', 'Wood' },   -- 1
		{ '乙', 'Wood' },   -- 2
		{ '丙', 'Fire' },   -- 3
		{ '丁', 'Fire' },   -- 4
		{ '戊', 'Earth' },  -- 5
		{ '己', 'Earth' },  -- 6
		{ '庚', 'Metal' },  -- 7
		{ '辛', 'Metal' },  -- 8
		{ '壬', 'Water' },  -- 9
		{ '癸', 'Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ '子', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ '丑', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ '寅', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ '卯', '[[Rabbit (zodiac)|Rabbit]]' },     -- 4
		{ '辰', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },     -- 5
		{ '巳', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ '午', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },       -- 7
		{ '未', '[[Goat (zodiac)|Goat]]' },         -- 8
		{ '申', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },     -- 9
		{ '酉', '[[Rooster (zodiac)|Rooster]]' },   -- 10
		{ '戌', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },           -- 11
		{ '亥', '[[Pig (zodiac)|Pig]]' }            -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Chinese calendar correspondence table]], as the Chinese New Year doesn't happen until Jan/Feb in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Chinese calendar#Continuously numbered years]].)
	local year1 = year + 2697
	local year2 = year + 2698
	local year1Alt = year1 - 207
	local year2Alt = year2 - 207

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt = formatNegative( tostring( year1Alt ) )
	year2Alt = formatNegative( tostring( year2Alt ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	chinese:setYear( string.format(
			[=[[[Sexagenary cycle|%s%s]]年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%s年 (%s&amp;nbsp;%s)&lt;br /&gt;%s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt
			) )

	box:addCalendar( chinese )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Coptic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local coptic = calendar:new()
	coptic:setLink( 'Коптын хуанли' )
	coptic:setYearRange( year - 284, year - 283 )
	box:addCalendar( coptic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Discordian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local discordian = calendar:new()
	discordian:setLink( 'Дискордын хуанли' )
	discordian:setYear( year + 1166 )
	box:addCalendar( discordian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Ethiopian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local ethiopian = calendar:new()
	ethiopian:setLink( 'Этиопын хуанли' )
	ethiopian:setYearRange( year - 8, year - 7 )
	box:addCalendar( ethiopian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hebrew calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local hebrew = calendar:new()
	hebrew:setLink( 'Еврейн хуанли' )
	hebrew:setYearRange( year + 3760, year + 3761 )
	box:addCalendar( hebrew )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Hindu calendars
	----------------------------------------------------------------------

	local hindu = calendarGroup:new{ heading = '[[Хиндү хуанли]]' }

	-- Vikram Samvat

	local vikramSamvat = calendar:new()
	vikramSamvat:setLink( 'Викрам Самват' )
	vikramSamvat:setYearRange( year + 56, year + 57 )
	hindu:addCalendar( vikramSamvat )

	-- Shaka Samvat

	local shakaSamvat = calendar:new()
	shakaSamvat:setLink( 'Энэтхэгийн үндэсний хуанли', 'Шака Самват' )
	if year &gt;= 78 then
		shakaSamvat:setYearRange( year - 79, year - 78 )
	end
	hindu:addCalendar( shakaSamvat )

	-- Kali Yuga

	local kaliYuga = calendar:new()
	kaliYuga:setLink( 'Кали Юга' ) -- use italics
	kaliYuga:setYearRange( year + 3100, year + 3101 )
	hindu:addCalendar( kaliYuga )

	box:addCalendarGroup( hindu )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Holocene calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local holocene = calendar:new()
	holocene:setLink( 'Холоценийн хуанли' )
	holocene:setYear( year + 10000 )
	box:addCalendar( holocene )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Igbo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	-- In the old template this was a calendar group with just one calendar; intentionally adding this as a single
	-- calendar here, as the previous behaviour looked like a mistake.
	if year &gt;= 1000 then
		local igbo = calendar:new()
		igbo:setLink( 'Игбо хуанли' )
		igbo:setYearRange( year - 1000, year - 999 )
		box:addCalendar( igbo )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Iranian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local iranian = calendar:new()
	iranian:setLink( 'Ираны хуанли' )
	if year - 621 &gt; 0 then
		iranian:setYearRange( year - 622, year - 621 )
	else
		iranian:setYear( string.format( '%d BP&amp;nbsp;– %d BP', 622 - year, 621 - year ) )
	end
	box:addCalendar( iranian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Islamic calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local islamic = calendar:new()
	islamic:setLink( 'Исламын хуанли' )
	local islamicMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local islamicSub = 621.5643 -- the factor to subtract by
	if year - 621 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.floor( islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub ) )
		local year2 = math.ceil( -islamicMult * ( year - islamicSub + 1 ) )
		islamic:setYear( string.format( '%d BH&amp;nbsp;– %d BH', year1, year2 ) )
	end
	box:addCalendar( islamic )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Japanese calendar
	-- starting 600
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= 600 then
	local japanese = calendar:new()
	japanese:setLink( 'Японы хуанли' )

	japanese.thisEra = japaneseEra:new{ year = year }
	if japanese.thisEra then
		local japaneseYearText = {}
		japanese.oldEra = japanese.thisEra:getOldEra()
		if japanese.oldEra and japanese.oldEra.eraYear and japanese.thisEra.article ~= japanese.oldEra.article then
			japanese.oldText = string.format( '%s %d', japanese.oldEra.link, japanese.oldEra.eraYear )
			table.insert( japaneseYearText, japanese.oldText )
			table.insert( japaneseYearText, ' / ' )
		end
		if japanese.thisEra.eraYear then
			table.insert( japaneseYearText, string.format( '%s %d', japanese.thisEra.link, japanese.thisEra.eraYear ) )
		end
		table.insert( japaneseYearText, string.format( '&lt;br /&gt;(%s%s年)', japanese.thisEra.kanji, japanese.thisEra.eraYearKanji ) )
		japanese:setYear( table.concat( japaneseYearText ) )
	end

	box:addCalendar( japanese )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Javanese calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local javanese = calendar:new()
	javanese:setLink( 'Жавагийн хуанли' )
	local javaneseMult = 1.030684 -- the factor to multiply by
	local javaneseSub = 124.9 -- the factor to subtract by
	if year - 124 &gt; 0 then
		local year1 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.floor( javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
		javanese:setYearRange( year1, year2 )
	else
		local year1 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub ) )
		local year2 = math.ceil( -javaneseMult * ( year - javaneseSub + 1 ) )
	end
	box:addCalendar( javanese )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Juche calendar
	-- displays only after 1910
	----------------------------------------------------------------------

	if year &gt;= 1910 then
		local juche = calendar:new()
		juche:setLink( 'Juche calendar' )
		if year &gt; 1911 then
			juche:setYear( year - 1911 )
		end
		box:addCalendar( juche )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Julian calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local julian = calendar:new()
	julian:setLink( 'Юлийн тоолол' )

	if year &gt;= -45 and year &lt; 1582 then
		julian:setYear(gregorian.year)
	elseif year &gt;= 1582 then
		local diff = math.floor(year/100-2) - math.floor(year/400)
		if year % 100 == 0 and year % 400 ~= 0 then
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff-1 .. ' or ' .. diff .. ' days')
		else
			julian:setYear('Gregorian minus ' .. diff .. ' days')
		end
	end

	box:addCalendar( julian )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Korean calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local korean = calendar:new()
	korean:setLink( 'Солонгосын хуанли' )
	korean:setYear( year + 2333 )
	box:addCalendar( korean )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Minguo calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local minguo = calendar:new()
	minguo:setLink( 'Дундад Иргэн Улсын хуанли', 'Миньгуо хуанли' )
	if year &gt; 1949 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Taiwan|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	elseif year &gt; 1911 then
		local minguoYear = year - 1911
		minguo:setYear( string.format( '[[Republic of China (1912–1949)|ROC]] %d&lt;br /&gt;民國%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	else
		local minguoYear = 1911 - year + 1
		minguo:setYear( string.format( '%d before [[Republic of China (1912–1949)|ROC]]&lt;br /&gt;民前%d年', minguoYear, minguoYear ) )
	end
	box:addCalendar( minguo )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Nanakshahi calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local nanakshahi = calendar:new()
	nanakshahi:setLink( 'Нанакшахи хуанли' )
	nanakshahi:setYear( year - 1468 )
	box:addCalendar( nanakshahi )
	
	----------------------------------------------------------------------
	-- Seleucid era
	-- displays from 312 BC until 1200 AD
	----------------------------------------------------------------------
	
	if year &gt;= -311 and year &lt; 1200 then
		local seleucid = calendar:new()
			seleucid:setLink( 'Seleucid era' )
			local addtext = string.format( '[[Anno Graecorum|AG]]')
		seleucid:setYearCouple( year + 311, year + 312, addtext )
		box:addCalendar( seleucid )
	end

	----------------------------------------------------------------------
	-- Thai solar calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local thai = calendar:new()
	thai:setLink( 'Тайн нарны хуанли' )
	if year &gt;= 1941 then
		thai:setYear( year + 543 )
	else -- if year &gt;= 1912 or year &lt;= 1887 -- year started in March/April
		thai:setYearRange( year + 542, year + 543 )
	-- else -- Rattanakosin Era, 1888?-1912
	--			thai:setYear( string.format( '%d &amp;nbsp;– %d ([[Rattanakosin Kingdom|Rattanakosin Era]])', year - 1782 , year - 1781 ) )
	end
	box:addCalendar( thai )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Tibetan calendar
	----------------------------------------------------------------------

	local tibetan = calendar:new()
	tibetan:setLink( 'Төвөдийн хуанли' )

	-- Define the information for the &quot;heavenly stems&quot; and &quot;earthly branches&quot; year cycles.
	-- See [[Tibetan calendar#Years]] for information.

	local heavenlyStems = {
		{ 'ཤིང་ཕོ་', 'male Wood' },   -- 1
		{ 'ཤིང་མོ་', 'female Wood' },   -- 2
		{ 'མེ་ཕོ་', 'male Fire' },   -- 3
		{ 'མེ་མོ་', 'female Fire' },   -- 4
		{ 'ས་ཕོ་', 'male Earth' },  -- 5
		{ 'ས་མོ་', 'female Earth' },  -- 6
		{ 'ལྕགས་ཕོ་', 'male Iron' },  -- 7
		{ 'ལྕགས་མོ་', 'female Iron' },  -- 8
		{ 'ཆུ་ཕོ་', 'male Water' },  -- 9
		{ 'ཆུ་མོ་', 'female Water' }   -- 10
	}

	local earthlyBranches = {
		{ 'བྱི་བ་', '[[Rat (zodiac)|Rat]]' },           -- 1
		{ 'གླང་', '[[Ox (zodiac)|Ox]]' },             -- 2
		{ 'སྟག་', '[[Tiger (zodiac)|Tiger]]' },       -- 3
		{ 'ཡོས་', '[[Rabbit (zodiac)|Hare]]' },       -- 4
		{ 'འབྲུག་', '[[Dragon (zodiac)|Dragon]]' },    -- 5
		{ 'སྦྲུལ་', '[[Snake (zodiac)|Snake]]' },       -- 6
		{ 'རྟ་', '[[Horse (zodiac)|Horse]]' },        -- 7
		{ 'ལུག་', '[[Goat (zodiac)|Sheep]]' },        -- 8
		{ 'སྤྲེ་', '[[Monkey (zodiac)|Monkey]]' },      -- 9
		{ 'བྱ་', '[[Rooster (zodiac)|Bird]]' },       -- 10
		{ 'ཁྱི་', '[[Dog (zodiac)|Dog]]' },            -- 11
		{ 'ཕག་', '[[Pig (zodiac)|Boar]]' }           -- 12
	}

	-- Calculate the cycle numbers from the year. The first sexagenary year corresponds to the ''previous'' year's entry
	-- in [[Tibetan calendar correspondence table]], as the Tibetan New Year doesn't happen until Feb/Mar in
	-- Gregorian years.
	local sexagenaryYear1 = ( year - 4 ) % 60
	local sexagenaryYear2 = ( year - 3 ) % 60
	local heavenlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 10 + 1 -- amod, since lua arrays are 1-indexed
	local heavenlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 10 + 1
	local earthlyNum1 = (sexagenaryYear1 - 1) % 12 + 1
	local earthlyNum2 = (sexagenaryYear2 - 1) % 12 + 1

	-- Get the data tables for each permutation.
	local heavenlyTable1 = heavenlyStems[ heavenlyNum1 ]
	local heavenlyTable2 = heavenlyStems[ heavenlyNum2 ]
	local earthlyTable1 = earthlyBranches[ earthlyNum1 ]
	local earthlyTable2 = earthlyBranches[ earthlyNum2 ]

	-- Work out the continously-numbered year. (See [[Tibetan calendar#Years with cardinal numbers]].)
	local year1 = year + 126
	local year2 = year + 127
	local year1Alt1 = year1 - 381
	local year1Alt2 = year1 - 1153
	local year2Alt1 = year2 - 381
	local year2Alt2 = year2 - 1153

	-- Format any negative numbers.
	year1 = formatNegative( tostring( year1 ) )
	year2 = formatNegative( tostring( year2 ) )
	year1Alt1 = formatNegative( tostring( year1Alt1 ) )
	year1Alt2 = formatNegative( tostring( year1Alt2 ) )
	year2Alt1 = formatNegative( tostring( year2Alt1 ) )
	year2Alt2 = formatNegative( tostring( year2Alt2 ) )

	-- Return all of that data in a (hopefully) reader-friendly format.
	tibetan:setYear( string.format(
			[=[%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;''—&amp;nbsp;to&amp;nbsp;—''&lt;br /&gt;%s%sལོ་&lt;br /&gt;(%s-%s)&lt;br /&gt;%s or %s or %s]=],
			heavenlyTable1[ 1 ],
			earthlyTable1[ 1 ],
			heavenlyTable1[ 2 ],
			earthlyTable1[ 2 ],
			year1,
			year1Alt1,
			year1Alt2,
			heavenlyTable2[ 1 ],
			earthlyTable2[ 1 ],
			heavenlyTable2[ 2 ],
			earthlyTable2[ 2 ],
			year2,
			year2Alt1,
			year2Alt2
			) )

	box:addCalendar( tibetan )

	----------------------------------------------------------------------
	-- Unix time
	----------------------------------------------------------------------

	local unix = calendar:new()

	local function getUnixTime( year )
		if year &lt; 1970 then return end
		local noError, unixTime = pcall( lang.formatDate, lang, 'U', '1 Jan ' .. tostring( year ) )
		if not noError or noError and not unixTime then return end
		unixTime = tonumber( unixTime )
		if unixTime and unixTime &gt;= 0 then
			return unixTime - 1
		end
	end
	unix.thisYear = getUnixTime( year )
	unix.nextYear = getUnixTime( year + 1 )
	if unix.thisYear and unix.nextYear then
		unix:setLink( 'Unix time' )
		unix:setYear( (unix.thisYear + 1) .. &quot; – &quot; .. unix.nextYear )
	end

	box:addCalendar( unix )

	return box:export()
end

--------------------------------------------------------------------
-- Process arguments from #invoke
--------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p.main( frame )
	-- Process the arguments and pass them to the box-building function.
	local args = getArgs( frame )
	-- Pass year argument with 'year' parameter or without any name but first argument
	args.year = args.year or args[1]
	return makeCalendarBox( args )
end

return p</text>
      <sha1>gcln2tzfo4cw0d5mk6gn0tky7q79opu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:InfoboxBuilder</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146932</id>
    <revision>
      <id>860561</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local infobox = require(&quot;Module:Infobox&quot;)  local InfoboxBuilder = {}  -- Create a new InfoboxBuilder function InfoboxBuilder.new () 	-- store parameters and counters 	local obj = { 		params = {}, 		iter_subheader = 1, 		iter_image = 1, 		iter_row = 1 	}  	-- Use InfoboxBuilder:__set as a &quot;fallback&quot; function, 	-- Any call InfoboxBuilder:`x`(`y`) where InfoboxBuilder:`x` does not exist is equivalent to calling InfoboxBuilder:__set(`x`, `y`) 	return setmetatable(ob...&quot;</comment>
      <origin>860561</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4079" sha1="6hdrvqm5xiiv6x2ve5qqi652f52wd6b" xml:space="preserve">local infobox = require(&quot;Module:Infobox&quot;)

local InfoboxBuilder = {}

-- Create a new InfoboxBuilder
function InfoboxBuilder.new ()
	-- store parameters and counters
	local obj = {
		params = {},
		iter_subheader = 1,
		iter_image = 1,
		iter_row = 1
	}

	-- Use InfoboxBuilder:__set as a &quot;fallback&quot; function,
	-- Any call InfoboxBuilder:`x`(`y`) where InfoboxBuilder:`x` does not exist is equivalent to calling InfoboxBuilder:__set(`x`, `y`)
	return setmetatable(obj, {
		__index = function(tbl, key)
			-- First, return any defined InfoboxBuilder:`x`
			local val = InfoboxBuilder[key]
			if val ~= nil then 
				return val
			end

			-- Otherwise, return a wrapper for InfoboxBuilder:__set
			return function ( self, val )
				return self:__set(key, val)
			end
		end 
	})
end

-- Set a parameter by name (for internal use)
function InfoboxBuilder:__set ( key, val )
	self.params[key] = val
	return self
end

-- Special handling for 'italic title' since it has a space
-- 'italicTitle' -&gt; 'italic title'
function InfoboxBuilder:italicTitle ( italicTitle )
	self.params[&quot;italic title&quot;] = italicTitle
	return self
end

-- Add a subheader to the infobox
-- Supports being called as :subheader(&quot;subheader&quot;, &quot;subheaderstyle&quot;, &quot;subheaderrowclass&quot;) and as
--                          :subheader{subheader=&quot;subheader&quot;, subheaderstyle=&quot;subheaderstyle&quot;, subheaderrowclass=&quot;subheaderrowclass&quot;}
function InfoboxBuilder:subheader ( subheader, subheaderstyle, subheaderrowclass )
	-- support positional and named arguments
	if type(subheader) == &quot;table&quot; then
		return self:subheader(
			subheader[&quot;subheader&quot;],
			subheader[&quot;subheaderstyle&quot;],
			subheader[&quot;subheaderrowclass&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;subheader&quot; .. self.iter_subheader] = subheader
	self.params[&quot;subheaderstyle&quot; .. self.iter_subheader] = subheaderstyle
	self.params[&quot;subheaderrowclass&quot; .. self.iter_subheader] = subheaderrowclass
	self.iter_subheader = self.iter_subheader + 1
	return self
end

-- Add an image to the infobox
-- Supports both positional and named arguments just like :subheader
function InfoboxBuilder:image ( image, caption, imagerowclass )
	-- support positional and named arguments
	if type(image) == &quot;table&quot; then
		return self:image(
			image[&quot;image&quot;],
			image[&quot;caption&quot;],
			image[&quot;imagerowclass&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;image&quot; .. self.iter_image] = image
	self.params[&quot;caption&quot; .. self.iter_image] = caption
	self.params[&quot;imagerowclass&quot; .. self.iter_image] = imagerowclass
	self.iter_image = self.iter_image + 1
	return self
end

-- Add a header row to the infobox
-- Supports both positional and named arguments just like :subheader
function InfoboxBuilder:header ( header, rowclass, rowstyle )
	-- support positional and named arguments
	if type(header) == &quot;table&quot; then
		return self:header(
			header[&quot;header&quot;],
			header[&quot;rowclass&quot;],
			header[&quot;rowstyle&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;header&quot; .. self.iter_row] = header
	self.params[&quot;rowclass&quot; .. self.iter_row] = rowclass
	self.params[&quot;rowstyle&quot; .. self.iter_row] = rowstyle
	self.iter_row = self.iter_row + 1
	return self
end

-- Add a row to the infobox
-- Supports both positional and named arguments just like :subheader
function InfoboxBuilder:row ( data, label, class, rowclass, rowstyle, rowcellstyle )
	-- support positional and named arguments
	if type(data) == &quot;table&quot; then
		return self:row(
			data[&quot;data&quot;],
			data[&quot;label&quot;],
			data[&quot;class&quot;],
			data[&quot;rowclass&quot;],
			data[&quot;rowstyle&quot;],
			data[&quot;rowcellstyle&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;data&quot; .. self.iter_row] = data
	self.params[&quot;label&quot; .. self.iter_row] = label
	self.params[&quot;class&quot; .. self.iter_row] = class
	self.params[&quot;rowclass&quot; .. self.iter_row] = rowclass
	self.params[&quot;rowstyle&quot; .. self.iter_row] = rowstyle
	self.params[&quot;rowcellstyle&quot; .. self.iter_row] = rowcellstyle
	self.iter_row = self.iter_row + 1
	return self
end

-- Build the infobox
-- Equivalent to calling require(&quot;Module:Infobox&quot;).infobox{ ... } where `...` is all arguments previously provided
function InfoboxBuilder:build ()
	return infobox.infobox(self.params)
end

return {
	InfoboxBuilder = InfoboxBuilder
}</text>
      <sha1>6hdrvqm5xiiv6x2ve5qqi652f52wd6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860562</id>
      <parentid>860561</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T20:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860562</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4088" sha1="bjb58iqcuc85oqxdtj9ocrnoo62czsm" xml:space="preserve">local infobox = require(&quot;Module:Инфобокс&quot;)

local InfoboxBuilder = {}

-- Create a new InfoboxBuilder
function InfoboxBuilder.new ()
	-- store parameters and counters
	local obj = {
		params = {},
		iter_subheader = 1,
		iter_image = 1,
		iter_row = 1
	}

	-- Use InfoboxBuilder:__set as a &quot;fallback&quot; function,
	-- Any call InfoboxBuilder:`x`(`y`) where InfoboxBuilder:`x` does not exist is equivalent to calling InfoboxBuilder:__set(`x`, `y`)
	return setmetatable(obj, {
		__index = function(tbl, key)
			-- First, return any defined InfoboxBuilder:`x`
			local val = InfoboxBuilder[key]
			if val ~= nil then 
				return val
			end

			-- Otherwise, return a wrapper for InfoboxBuilder:__set
			return function ( self, val )
				return self:__set(key, val)
			end
		end 
	})
end

-- Set a parameter by name (for internal use)
function InfoboxBuilder:__set ( key, val )
	self.params[key] = val
	return self
end

-- Special handling for 'italic title' since it has a space
-- 'italicTitle' -&gt; 'italic title'
function InfoboxBuilder:italicTitle ( italicTitle )
	self.params[&quot;italic title&quot;] = italicTitle
	return self
end

-- Add a subheader to the infobox
-- Supports being called as :subheader(&quot;subheader&quot;, &quot;subheaderstyle&quot;, &quot;subheaderrowclass&quot;) and as
--                          :subheader{subheader=&quot;subheader&quot;, subheaderstyle=&quot;subheaderstyle&quot;, subheaderrowclass=&quot;subheaderrowclass&quot;}
function InfoboxBuilder:subheader ( subheader, subheaderstyle, subheaderrowclass )
	-- support positional and named arguments
	if type(subheader) == &quot;table&quot; then
		return self:subheader(
			subheader[&quot;subheader&quot;],
			subheader[&quot;subheaderstyle&quot;],
			subheader[&quot;subheaderrowclass&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;subheader&quot; .. self.iter_subheader] = subheader
	self.params[&quot;subheaderstyle&quot; .. self.iter_subheader] = subheaderstyle
	self.params[&quot;subheaderrowclass&quot; .. self.iter_subheader] = subheaderrowclass
	self.iter_subheader = self.iter_subheader + 1
	return self
end

-- Add an image to the infobox
-- Supports both positional and named arguments just like :subheader
function InfoboxBuilder:image ( image, caption, imagerowclass )
	-- support positional and named arguments
	if type(image) == &quot;table&quot; then
		return self:image(
			image[&quot;image&quot;],
			image[&quot;caption&quot;],
			image[&quot;imagerowclass&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;image&quot; .. self.iter_image] = image
	self.params[&quot;caption&quot; .. self.iter_image] = caption
	self.params[&quot;imagerowclass&quot; .. self.iter_image] = imagerowclass
	self.iter_image = self.iter_image + 1
	return self
end

-- Add a header row to the infobox
-- Supports both positional and named arguments just like :subheader
function InfoboxBuilder:header ( header, rowclass, rowstyle )
	-- support positional and named arguments
	if type(header) == &quot;table&quot; then
		return self:header(
			header[&quot;header&quot;],
			header[&quot;rowclass&quot;],
			header[&quot;rowstyle&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;header&quot; .. self.iter_row] = header
	self.params[&quot;rowclass&quot; .. self.iter_row] = rowclass
	self.params[&quot;rowstyle&quot; .. self.iter_row] = rowstyle
	self.iter_row = self.iter_row + 1
	return self
end

-- Add a row to the infobox
-- Supports both positional and named arguments just like :subheader
function InfoboxBuilder:row ( data, label, class, rowclass, rowstyle, rowcellstyle )
	-- support positional and named arguments
	if type(data) == &quot;table&quot; then
		return self:row(
			data[&quot;data&quot;],
			data[&quot;label&quot;],
			data[&quot;class&quot;],
			data[&quot;rowclass&quot;],
			data[&quot;rowstyle&quot;],
			data[&quot;rowcellstyle&quot;]
		)
	end
	
	self.params[&quot;data&quot; .. self.iter_row] = data
	self.params[&quot;label&quot; .. self.iter_row] = label
	self.params[&quot;class&quot; .. self.iter_row] = class
	self.params[&quot;rowclass&quot; .. self.iter_row] = rowclass
	self.params[&quot;rowstyle&quot; .. self.iter_row] = rowstyle
	self.params[&quot;rowcellstyle&quot; .. self.iter_row] = rowcellstyle
	self.iter_row = self.iter_row + 1
	return self
end

-- Build the infobox
-- Equivalent to calling require(&quot;Module:Infobox&quot;).infobox{ ... } where `...` is all arguments previously provided
function InfoboxBuilder:build ()
	return infobox.infobox(self.params)
end

return {
	InfoboxBuilder = InfoboxBuilder
}</text>
      <sha1>bjb58iqcuc85oqxdtj9ocrnoo62czsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Roman</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146933</id>
    <revision>
      <id>860563</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module implements {{Roman}}. require[[strict]]  local p = {}  -- This function implements the {{overline}} template. local function overline(s)     return mw.ustring.format( '&lt;span style=&quot;text-decoration:overline;&quot;&gt;%s&lt;/span&gt;', s ) end  -- Gets the Roman numerals for a given numeral table. Returns both the string of -- numerals and the value of the number after it is finished being processed. local function getLetters(num, t)     local ret = {}     for _,...&quot;</comment>
      <origin>860563</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4525" sha1="4wa0ln3ffmm2ip5y87j3mrl9kt1i95w" xml:space="preserve">-- This module implements {{Roman}}.
require[[strict]]

local p = {}

-- This function implements the {{overline}} template.
local function overline(s)
    return mw.ustring.format( '&lt;span style=&quot;text-decoration:overline;&quot;&gt;%s&lt;/span&gt;', s )
end

-- Gets the Roman numerals for a given numeral table. Returns both the string of
-- numerals and the value of the number after it is finished being processed.
local function getLetters(num, t)
    local ret = {}
    for _, v in ipairs(t) do
        local val, letter = unpack(v)
        while num &gt;= val do
            num = num - val
            table.insert(ret, letter)
        end
    end

    return table.concat(ret), num
end

-- The main control flow of the module.
local function _main(args)
    -- Get input and exit displaying nothing if the input is empty.
    if args[1] == nil then return end
    local num = tonumber(args[1])
    if not num or num &lt; 0 or num == math.huge then
    	error('Invalid number ' .. args[1], 2)
    elseif num == 0 then
        return 'N'
    end

    -- Return a message for numbers too big to be expressed in Roman numerals.
    if num &gt;= 5000000 then
        return args[2] or 'N/A'
    end

    local ret = ''
    -- Find the Roman numerals for the large part of numbers.
    -- 23 April 2016 - tweaked to &gt;= 4000 to accept big Roman 'IV'
    -- The if statement is not strictly necessary, but makes the algorithm 
    -- more efficient for smaller numbers.
    if num &gt;= 4000 then
        local bigRomans = {
            { 1000000, 'M' },
            { 900000, 'CM' }, { 500000, 'D' }, { 400000, 'CD' }, { 100000, 'C' },
            {  90000, 'XC' }, {  50000, 'L' }, {  40000, 'XL' }, {  10000, 'X' },
            {   9000, 'IX' }, {   5000, 'V' }, {   4000, 'IV' },
        }
        local bigLetters
        bigLetters, num = getLetters(num, bigRomans)
        ret = overline(bigLetters)
    end

    -- Find the Roman numerals for numbers less than the big Roman threshold.
    local smallRomans = {
        { 1000, 'M' },
        { 900, 'CM' }, { 500, 'D' }, { 400, 'CD' }, { 100, 'C' },
        {  90, 'XC' }, {  50, 'L' }, {  40, 'XL' }, {  10, 'X' },
        {   9, 'IX' }, {   5, 'V' }, {   4, 'IV' }, {   1, 'I' }
    }
    local smallLetters = getLetters( num, smallRomans )
    ret = ret .. smallLetters

    if args.fraction == 'yes' then
        -- Find the Roman numerals for the fractional parts of numbers.
        -- If num is not a whole number, add half of 1/1728 (the smallest unit) to equate to rounding.
        -- Ensure we're not less than the smallest unit or larger than 1 - smallest unit
        -- to avoid getting two &quot;half&quot; symbols or no symbols at all
        num = num - math.floor(num)
        if num ~= 0 then
            num = math.max(1.1/1728, math.min(1727.1/1728, num + 1/3456))
        end
        local fractionalRomans = {
            { 1/2, 'S' }, { 5/12, &quot;''':'''•''':'''&quot; }, { 1/3, &quot;'''::'''&quot; },
            { 1/4, &quot;''':'''•&quot; }, { 1/6, &quot;''':'''&quot; }, { 1/12, '•' },
            { 1/24, 'Є' }, { 1/36, 'ƧƧ' }, { 1/48, 'Ɔ' }, { 1/72, 'Ƨ' }, { 1/144, '&lt;s&gt;Ƨ&lt;/s&gt;' },
            { 1/288, '℈' }, { 1/1728, '»' },
        }
        local fractionalLetters = getLetters(num, fractionalRomans)
        
        ret = ret .. fractionalLetters
    end

    return ret
end

function p.main(frame)
    -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking
    -- template, or the args passed to #invoke if any exist. Otherwise
    -- assume args are being passed directly in from the debug console
    -- or from another Lua module.
    local origArgs
    if frame == mw.getCurrentFrame() then
        origArgs = frame:getParent().args
        for k, v in pairs(frame.args) do
            origArgs = frame.args
            break
        end
    else
        origArgs = frame
    end
    -- Trim whitespace and remove blank arguments.
    local args = {}
    for k, v in pairs(origArgs) do
        if type( v ) == 'string' then
            v = mw.text.trim(v)
        end
        if v ~= '' then
            args[k] = v
        end
    end
    
    -- exit if not given anything
    if args == nil or args == {} then return end
    -- Given mathematical expression, simplify to a number
    if type(args[1]) == 'string' then
        local success, result = pcall(mw.ext.ParserFunctions.expr, args[1])
        if success then
            args[1] = result
        end -- else, pass to _main routine and try to let Lua's tonumber handle it
    end
    return _main(args)
end

return p</text>
      <sha1>4wa0ln3ffmm2ip5y87j3mrl9kt1i95w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Ancient Olympiads</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146934</id>
    <revision>
      <id>860564</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local data = mw.loadData( 'Module:Ancient Olympiads/data' ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local TableTools = require('Module:TableTools')  local p = {}  function p._main( inputYear ) 	-- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could 	-- not be converted, or if the converted input is too big or too small. 	inputYear = tonumber( inputYear ) 	if not inputYear or inputYear &gt; tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) ) then 		ret...&quot;</comment>
      <origin>860564</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1905" sha1="17qopx2ym0hhya55kggl11clcwqq2b5" xml:space="preserve">local data = mw.loadData( 'Module:Ancient Olympiads/data' )
local lang = mw.language.getContentLanguage()
local TableTools = require('Module:TableTools')

local p = {}

function p._main( inputYear )
	-- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could
	-- not be converted, or if the converted input is too big or too small.
	inputYear = tonumber( inputYear )
	if not inputYear or inputYear &gt; tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) ) then
		return &quot;''N/A''&quot;
	end
	local dataLength = TableTools.length(data)

	-- Find the year in the data page and display the output.
	for i = dataLength, 1, -1 do
		local t = data[i]
		if inputYear - 1 == t.year then
			-- year of the Olympiad, test with = p._main( -495 )
			-- The input year in the calendar is one after the expected (-775 for the year 776 BC). This is why all values need to be corrected by 1. 
			-- Year of Olympiad creates autolink to same page, therefore eliminated here
			return string.format(
				'%s [[Olympiad]] ([[%s|victor]][[Winner of the Stadion race|)¹]]',
				t.numberOl, t.winner
			)
		end
        if inputYear &gt; t.year then
			-- Years 2-4 of the Olympiad, test with = p._main( -494 )  etc.
			-- It would be nice, if the string could be as follows:
			-- '[[%s]] [[Olympiad]], [[%d BC|year %d]]',
			-- t.numberOl, inputYear * - 1 + 1, inputYear - t.year
			-- but unfortunately it links to the very same page and won't be displayed as a link but in bold.
			return string.format(
				'[[%s|%s]] [[Olympiad]], year %d',
				t.yearBC, t.numberOl, inputYear - t.year 
			)
		end
	end

	-- If input year is before 776 BC (-775), the year of the first Olympiad.
	return string.format(
		'%d before [[776 BC|1st]] [[Olympiad]]',
		inputYear * -1 - 775
	)
end

function p.main( frame )
	local args = require( 'Module:Arguments' ).getArgs( frame, {
		parentOnly = true
	} )
	return p._main( args[ 1 ] )
end

return p</text>
      <sha1>17qopx2ym0hhya55kggl11clcwqq2b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Ancient Olympiads/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146935</id>
    <revision>
      <id>860565</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This is the data for Module:Ancient Olympiads.  -- It stores the number and the first year of the Olympiad and the name of the victor in the stadion race with a link to his Wikipedia article.   return {     {         numberOl = '1st',         yearBC = '776 BC',         year = -  776,         winner = 'Coroebus of Elis'     },     {         numberOl = '2nd',         yearBC = '772 BC',         year = - 772,         winner = 'Antimachus of Elis'     },     {...&quot;</comment>
      <origin>860565</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="25385" sha1="2ffebu1xudzn80562uk9cc24qk1x1x8" xml:space="preserve">-- This is the data for Module:Ancient Olympiads. 
-- It stores the number and the first year of the Olympiad and the name of the victor in the stadion race with a link to his Wikipedia article.
 
return {
    {
        numberOl = '1st',
        yearBC = '776 BC',
        year = -  776,
        winner = 'Coroebus of Elis'
    },
    {
        numberOl = '2nd',
        yearBC = '772 BC',
        year = - 772,
        winner = 'Antimachus of Elis'
    },
    {
        numberOl = '3rd',
        yearBC = '768 BC',
        year = - 768,
        winner = 'Androclus of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '4th',
        yearBC = '764 BC',
        year = - 764,
        winner = 'Polychares of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '5th',
        yearBC = '760 BC',
        year = - 760,
        winner = 'Aeschines of Elis'
    }, 
    {
        numberOl = '6th',
        yearBC = '756 BC',
        year = - 756,
        winner = 'Oebotas of Dyme'
    }, 
    {
        numberOl = '7th',
        yearBC = '752 BC',
        year = - 752,
        winner = 'Diocles of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '8th',
        yearBC = '748 BC',
        year = - 748,
        winner = 'Anticles of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '9th',
        yearBC = '744 BC',
        year = - 744,
        winner = 'Xenocles of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '10th',
        yearBC = '740 BC',
        year = - 740,
        winner = 'Dotades of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '11th',
        yearBC = '736 BC',
        year = - 736,
        winner = 'Leochares of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '12th',
        yearBC = '732 BC',
        year = - 732,
        winner = 'Oxythemis of Coroneia'
    }, 
    {
        numberOl = '13th',
        yearBC = '728 BC',
        year = - 728,
        winner = 'Diocles of Corinth'
    }, 
    {
        numberOl = '14th',
        yearBC = '724 BC',
        year = - 724,
        winner = 'Desmon of Corinth'
    },
    {
        numberOl = '15th',
        yearBC = '720 BC',
        year = - 720,
        winner = 'Orsippus of Megara'
    },
    {
        numberOl = '16th',
        yearBC = '716 BC',
        year = - 716,
        winner = 'Pythagoras of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '17th',
        yearBC = '712 BC',
        year = - 712,
        winner = 'Polus of Epidaurus'
    }, 
    {
        numberOl = '18th',
        yearBC = '708 BC',
        year = - 708,
        winner = 'Tellis of Sicyon'
    }, 
    {
        numberOl = '19th',
        yearBC = '704 BC',
        year = - 704,
        winner = 'Menus of Megara'
    }, 
    {
        numberOl = '20th',
        yearBC = '700 BC',
        year = - 700,
        winner = 'Atheradas of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '21st',
        yearBC = '696 BC',
        year = - 696,
        winner = 'Pantacles of Athens'
    }, 
    {
        numberOl = '22nd',
        yearBC = '692 BC',
        year = - 692,
        winner = 'Pantacles of Athens'
    }, 
    {
        numberOl = '23rd',
        yearBC = '688 BC',
        year = - 688,
        winner = 'Icarius of Hyperesia'
    },
    {
        numberOl = '24th',
        yearBC = '684 BC',
        year = - 684,
        winner = 'Cleoptolemus of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '25th',
        yearBC = '680 BC',
        year = - 680,
        winner = 'Thalpis of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '26th',
        yearBC = '676 BC',
        year = - 676,
        winner = 'Callisthenes of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '27th',
        yearBC = '672 BC',
        year = - 672,
        winner = 'Eurybus of Athens'
    }, 
    {
        numberOl = '28th',
        yearBC = '668 BC',
        year = - 668,
        winner = 'Charmis of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '29th',
        yearBC = '664 BC',
        year = - 664,
        winner = 'Chionis of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '30th',
        yearBC = '660 BC',
        year = - 660,
        winner = 'Chionis of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '31st',
        yearBC = '656 BC',
        year = - 656,
        winner = 'Chionis of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '32nd',
        yearBC = '652 BC',
        year = - 652,
        winner = 'Cratinus of Megara'
    },
    {
        numberOl = '33rd',
        yearBC = '648 BC',
        year = - 648,
        winner = 'Gylis of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '34th',
        yearBC = '644 BC',
        year = - 644,
        winner = 'Stomas of Athens'
    }, 
    {
        numberOl = '35th',
        yearBC = '640 BC',
        year = - 640,
        winner = 'Sphaerus of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '36th',
        yearBC = '636 BC',
        year = - 636,
        winner = 'Phrynon of Athens'
    },
    {
        numberOl = '37th',
        yearBC = '632 BC',
        year = - 632,
        winner = 'Eurycleidas of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '38th',
        yearBC = '628 BC',
        year = - 628,
        winner = 'Olyntheus of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '39th',
        yearBC = '624 BC',
        year = - 624,
        winner = 'Rhipsolaus of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '40th',
        yearBC = '620 BC',
        year = - 620,
        winner = 'Olyntheus of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '41st',
        yearBC = '616 BC',
        year = - 616,
        winner = 'Cleondas of Thebes'
    }, 
    {
        numberOl = '42nd',
        yearBC = '612 BC',
        year = - 612,
        winner = 'Lycotas of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '43rd',
        yearBC = '608 BC',
        year = - 608,
        winner = 'Cleon of Epidaurus'
    }, 
    {
        numberOl = '44th',
        yearBC = '604 BC',
        year = - 604,
        winner = 'Gelon of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '45th',
        yearBC = '600 BC',
        year = - 600,
        winner = 'Anticrates of Epidaurus'
    }, 
    {
        numberOl = '46th',
        yearBC = '596 BC',
        year = - 596,
        winner = 'Chrysamaxus of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '47th',
        yearBC = '592 BC',
        year = - 592,
        winner = 'Eurycles of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '48th',
        yearBC = '588 BC',
        year = - 588,
        winner = 'Glycon of Croton'
    },
    {
        numberOl = '49th',
        yearBC = '584 BC',
        year = - 584,
        winner = 'Lycinus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '50th',
        yearBC = '580 BC',
        year = - 580,
        winner = 'Epitelidas of Laconia'
    },
    {
        numberOl = '51st',
        yearBC = '576 BC',
        year = - 576,
        winner = 'Eratosthenes of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '52nd',
        yearBC = '572 BC',
        year = - 572,
        winner = 'Agis of Elis'
    }, 
    {
        numberOl = '53rd',
        yearBC = '568 BC',
        year = - 568,
        winner = 'Hagnon of Peparethus'
    }, 
    {
        numberOl = '54th',
        yearBC = '564 BC',
        year = - 564,
        winner = 'Hippostratus of Croton'
    },
    {
        numberOl = '55th',
        yearBC = '560 BC',
        year = - 560,
        winner = 'Hippostratus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '56th',
        yearBC = '556 BC',
        year = - 556,
        winner = 'Phaedrus of Pharsalus'
    }, 
    {
        numberOl = '57th',
        yearBC = '552 BC',
        year = - 552,
        winner = 'Ladromus of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '58th',
        yearBC = '548 BC',
        year = - 548,
        winner = 'Diognetus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '59th',
        yearBC = '544 BC',
        year = - 544,
        winner = 'Archilochus of Corcyra'
    }, 
    {
        numberOl = '60th',
        yearBC = '540 BC',
        year = - 540,
        winner = 'Apellaeus of Elis'
    }, 
    {
        numberOl = '61st',
        yearBC = '536 BC',
        year = - 536,
        winner = 'Agatharchus of Corcyra'
    }, 
    {
        numberOl = '62nd',
        yearBC = '532 BC',
        year = - 532,
        winner = 'Eryxias of Chalcis'
    },
    {
        numberOl = '63rd',
        yearBC = '528 BC',
        year = - 528,
        winner = 'Parmenides of Camarina'
    }, 
    {
        numberOl = '64th',
        yearBC = '524 BC',
        year = - 524,
        winner = 'Menander of Thessaly'
    }, 
    {
        numberOl = '65th',
        yearBC = '520 BC',
        year = - 520,
        winner = 'Anochas of Tarentum'
    },
    {
        numberOl = '66th',
        yearBC = '516 BC',
        year = - 516,
        winner = 'Ischyrus of Himera'
    }, 
    {
        numberOl = '67th',
        yearBC = '512 BC',
        year = - 512,
        winner = 'Phanas of Pellene'
    },
    {
        numberOl = '68th',
        yearBC = '508 BC',
        year = - 508,
        winner = 'Isomachus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '69th',
        yearBC = '504 BC',
        year = - 504,
        winner = 'Isomachus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '70th',
        yearBC = '500 BC',
        year = - 500,
        winner = 'Nicasias of Opus'
    }, 
    {
        numberOl = '71st',
        yearBC = '496 BC',
        year = - 496,
        winner = 'Tisicrates of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '72nd',
        yearBC = '492 BC',
        year = - 492,
        winner = 'Tisicrates of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '73rd',
        yearBC = '488 BC',
        year = - 488,
        winner = 'Astyalus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '74th',
        yearBC = '484 BC',
        year = - 484,
        winner = 'Astyalus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '75th',
        yearBC = '480 BC',
        year = - 480,
        winner = 'Astyalus of Croton'
    }, 
    {
        numberOl = '76th',
        yearBC = '476 BC',
        year = - 476,
        winner = 'Scamander of Mytilene'
    }, 
    {
        numberOl = '77th',
        yearBC = '472 BC',
        year = - 472,
        winner = 'Dandes of Argos'
    }, 
    {
        numberOl = '78th',
        yearBC = '468 BC',
        year = - 468,
        winner = 'Parmenides of Poseidonia'
    }, 
    {
        numberOl = '79th',
        yearBC = '464 BC',
        year = - 464,
        winner = 'Xenophon of Corinth'
    }, 
    {
        numberOl = '80th',
        yearBC = '460 BC',
        year = - 460,
        winner = 'Torymmas of Thessaly'
    }, 
    {
        numberOl = '81st',
        yearBC = '456 BC',
        year = - 456,
        winner = 'Polymnastus of Cyrene'
    }, 
    {
        numberOl = '82nd',
        yearBC = '452 BC',
        year = - 452,
        winner = 'Lycus of Larissa'
    }, 
    {
        numberOl = '83rd',
        yearBC = '448 BC',
        year = - 448,
        winner = 'Crisson of Himera'
    }, 
    {
        numberOl = '84th',
        yearBC = '444 BC',
        year = - 444,
        winner = 'Crisson of Himera'
    }, 
    {
        numberOl = '85th',
        yearBC = '440 BC',
        year = - 440,
        winner = 'Crisson of Himera'
    }, 
    {
        numberOl = '86th',
        yearBC = '436 BC',
        year = - 436,
        winner = 'Theopompus of Thessaly'
    }, 
    {
        numberOl = '87th',
        yearBC = '432 BC',
        year = - 432,
        winner = 'Sophron of Ambracia'
    },
    {
        numberOl = '88th',
        yearBC = '428 BC',
        year = - 428,
        winner = 'Symmachus of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '89th',
        yearBC = '424 BC',
        year = - 424,
        winner = 'Symmachus of Messenia'
    }, 
    {
        numberOl = '90th',
        yearBC = '420 BC',
        year = - 420,
        winner = 'Hyperbius of Syracuse'
    }, 
    {
        numberOl = '91st',
        yearBC = '416 BC',
        year = - 416,
        winner = 'Exagentus of Acragas'
    }, 
    {
        numberOl = '92nd',
        yearBC = '412 BC',
        year = - 412,
        winner = 'Exagentus of Acragas'
    }, 
    {
        numberOl = '93rd',
        yearBC = '408 BC',
        year = - 408,
        winner = 'Eubatus of Cyrene'
    },
    {
        numberOl = '94th',
        yearBC = '404 BC',
        year = - 404,
        winner = 'Crocinas of Larissa'
    }, 
    {
        numberOl = '95th',
        yearBC = '400 BC',
        year = - 400,
        winner = 'Minon of Athens'
    }, 
    {
        numberOl = '96th',
        yearBC = '396 BC',
        year = - 396,
        winner = 'Eupolemus of Elis'
    },
    {
        numberOl = '97th',
        yearBC = '392 BC',
        year = - 392,
        winner = 'Terinaeus'
    },
    {
        numberOl = '98th',
        yearBC = '388 BC',
        year = - 388,
        winner = 'Sosippus of Delphi'
    },
    {
        numberOl = '99th',
        yearBC = '384 BC',
        year = - 384,
        winner = 'Dicon of Syracuse'
    },
    {
        numberOl = '100th',
        yearBC = '380 BC',
        year = - 380,
        winner = 'Dionysodorus of Tarentum'
    }, 
    {
        numberOl = '101st',
        yearBC = '376 BC',
        year = - 376,
        winner = 'Damon of Thurii'
    }, 
    {
        numberOl = '102nd',
        yearBC = '372 BC',
        year = - 372,
        winner = 'Damon of Thurii'
    }, 
    {
        numberOl = '103rd',
        yearBC = '368 BC',
        year = - 368,
        winner = 'Pythostratus of Ephesus'
    }, 
    {
        numberOl = '104th',
        yearBC = '364 BC',
        year = - 364,
        winner = 'Phocides of Athens'
    },
    {
        numberOl = '105th',
        yearBC = '360 BC',
        year = - 360,
        winner = 'Porus of Cyrene'
    }, 
    {
        numberOl = '106th',
        yearBC = '356 BC',
        year = - 356,
        winner = 'Porus of Cyrene'
    }, 
    {
        numberOl = '107th',
        yearBC = '352 BC',
        year = - 352,
        winner = 'Micrinas of Tarentum'
    }, 
    {
        numberOl = '108th',
        yearBC = '348 BC',
        year = - 348,
        winner = 'Polycles of Cyrene'
    }, 
    {
        numberOl = '109th',
        yearBC = '344 BC',
        year = - 344,
        winner = 'Aristolochus of Athens'
    }, 
    {
        numberOl = '110th',
        yearBC = '340 BC',
        year = - 340,
        winner = 'Anticles of Athens'
    },
    {
        numberOl = '111th',
        yearBC = '336 BC',
        year = - 336,
        winner = 'Cleomantis of Cleitor'
    }, 
    {
        numberOl = '112th',
        yearBC = '332 BC',
        year = - 332,
        winner = 'Eurylas of Chalcis'
    },
    {
        numberOl = '113th',
        yearBC = '328 BC',
        year = - 328,
        winner = 'Cliton of Macedonia'
    },
    {
        numberOl = '114th',
        yearBC = '324 BC',
        year = - 324,
        winner = 'Micinas of Rhodes'
    }, 
    {
        numberOl = '115th',
        yearBC = '320 BC',
        year = - 320,
        winner = 'Damasias of Amphipolis'
    }, 
    {
        numberOl = '116th',
        yearBC = '316 BC',
        year = - 316,
        winner = 'Demosthenes of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '117th',
        yearBC = '312 BC',
        year = - 312,
        winner = 'Parmenides of Mytilene'
    }, 
    {
        numberOl = '118th',
        yearBC = '308 BC',
        year = - 308,
        winner = 'Andromenes of Corinth'
    },
    {
        numberOl = '119th',
        yearBC = '304 BC',
        year = - 304,
        winner = 'Andromenes of Corinth'
    },
    {
        numberOl = '120th',
        yearBC = '300 BC',
        year = - 300,
        winner = 'Pythagoras of Magnesia-on-Maeander'
    }, 
    {
        numberOl = '121st',
        yearBC = '296 BC',
        year = - 296,
        winner = 'Pythagoras of Magnesia-on-Maeander'
    }, 
    {
        numberOl = '122nd',
        yearBC = '292 BC',
        year = - 292,
        winner = 'Antigonus of Macedonia'
    }, 
    {
        numberOl = '123rd',
        yearBC = '288 BC',
        year = - 288,
        winner = 'Antigonus of Macedonia'    }, 
    {
        numberOl = '124th',
        yearBC = '284 BC',
        year = - 284,
        winner = 'Philomelus of Pharsalus'    }, 
    {
        numberOl = '125th',
        yearBC = '280 BC',
        year = - 280,
        winner = 'Ladas of Aegium'    }, 
    {
        numberOl = '126th',
        yearBC = '276 BC',
        year = - 276,
        winner = 'Idaeus or Nicator of Cyrene'
    }, 
    {
        numberOl = '127th',
        yearBC = '272 BC',
        year = - 272,
        winner = 'Perigenes of Alexandria'
    }, 
    {
        numberOl = '128th',
        yearBC = '268 BC',
        year = - 268,
        winner = 'Seleucus of Macedonia'
    }, 
    {
        numberOl = '129th',
        yearBC = '264 BC',
        year = - 264,
        winner = 'Philinus of Cos (athlete)'
    },
    {
        numberOl = '130th',
        yearBC = '260 BC',
        year = - 260,
        winner = 'Philinus of Cos (athlete)'
    }, 
    {
        numberOl = '131st',
        yearBC = '256 BC',
        year = - 256,
        winner = 'Ammonius of Alexandria (athlete)'
    },
    {
        numberOl = '132nd',
        yearBC = '252 BC',
        year = - 252,
        winner = 'Xenophanes of Amphissa'
    },
    {
        numberOl = '133rd',
        yearBC = '248 BC',
        year = - 248,
        winner = 'Simylus of Neapolis'
    },
    {
        numberOl = '134th',
        yearBC = '244 BC',
        year = - 244,
        winner = 'Alcides of Laconia'
    }, 
    {
        numberOl = '135th',
        yearBC = '240 BC',
        year = - 240,
        winner = 'Eraton of Aetolia'
    },
    {
        numberOl = '136th',
        yearBC = '236 BC',
        year = - 236,
        winner = 'Pythocles of Sicyon'
    }, 
    {
        numberOl = '137th',
        yearBC = '232 BC',
        year = - 232,
        winner = 'Menestheus of Barcyla'
    }, 
    {
        numberOl = '138th',
        yearBC = '228 BC',
        year = - 228,
        winner = 'Demetrius of Alexandria (athlete)'
    }, 
    {
        numberOl = '139th',
        yearBC = '224 BC',
        year = - 224,
        winner = 'Iolaidas of Argos'
    }, 
    {
        numberOl = '140th',
        yearBC = '220 BC',
        year = - 220,
        winner = 'Zopyrus of Syracuse'
    }, 
    {
        numberOl = '141st',
        yearBC = '216 BC',
        year = - 216,
        winner = 'Dorotheus of Rhodes'
    }, 
    {
        numberOl = '142nd',
        yearBC = '212 BC',
        year = - 212,
        winner = 'Crates of Alexandria'
    },
    {
        numberOl = '143rd',
        yearBC = '208 BC',
        year = - 208,
        winner = 'Heracleitus of Samos'
    }, 
    {
        numberOl = '144th',
        yearBC = '204 BC',
        year = - 204,
        winner = 'Heracleides of Salamis in Cyprus'
    }, 
    {
        numberOl = '145th',
        yearBC = '200 BC',
        year = - 200,
        winner = 'Pyrrhias of Aetolia'
    },
    {
        numberOl = '146th',
        yearBC = '196 BC',
        year = - 196,
        winner = 'Micion of Boeotia'
    }, 
    {
        numberOl = '147th',
        yearBC = '192 BC',
        year = - 192,
        winner = 'Agemachus of Cyzicus'
    },
    {
        numberOl = '148th',
        yearBC = '188 BC',
        year = - 188,
        winner = 'Arcesilaus of Megalopolis'
    }, 
    {
        numberOl = '149th',
        yearBC = '184 BC',
        year = - 184,
        winner = 'Hippostratus of Seleuceia in Pieria'
    }, 
    {
        numberOl = '150th',
        yearBC = '180 BC',
        year = - 180,
        winner = 'Onesicritus of Salamis'
    }, 
    {
        numberOl = '151st',
        yearBC = '176 BC',
        year = - 176,
        winner = 'Thymilus of Aspendus'
    }, 
    {
        numberOl = '152nd',
        yearBC = '172 BC',
        year = - 172,
        winner = 'Democritus of Megara'
    }, 
    {
        numberOl = '153rd',
        yearBC = '168 BC',
        year = - 168,
        winner = 'Aristander of Antissa in Lesbos'
    }, 
    {
        numberOl = '154th',
        yearBC = '164 BC',
        year = - 164,
        winner = 'Leonidas of Rhodes'
    },
    {
        numberOl = '155th',
        yearBC = '160 BC',
        year = - 160,
        winner = 'Leonidas of Rhodes'
    }, 
    {
        numberOl = '156th',
        yearBC = '156 BC',
        year = - 156,
        winner = 'Leonidas of Rhodes'
    }, 
    {
        numberOl = '157th',
        yearBC = '152 BC',
        year = - 152,
        winner = 'Leonidas of Rhodes'
    },
    {
        numberOl = '158th',
        yearBC = '148 BC',
        year = - 148,
        winner = 'Othon of Syracuse'
    }, 
    {
        numberOl = '159th',
        yearBC = '144 BC',
        year = - 144,
        winner = 'Alcimus of Cyzicus'
    }, 
    {
        numberOl = '160th',
        yearBC = '140 BC',
        year = - 140,
        winner = 'Agnodorus of Cyzicus'
    }, 
    {
        numberOl = '161st',
        yearBC = '136 BC',
        year = - 136,
        winner = 'Antipater of Epirus'
    }, 
    {
        numberOl = '162nd',
        yearBC = '132 BC',
        year = - 132,
        winner = 'Damon of Delphi'
    }, 
    {
        numberOl = '163rd',
        yearBC = '128 BC',
        year = - 128,
        winner = 'Timotheus of Tralles'
    }, 
    {
        numberOl = '164th',
        yearBC = '124 BC',
        year = - 124,
        winner = 'Boeotus of Sicyon'
    }, 
    {
        numberOl = '165th',
        yearBC = '120 BC',
        year = - 120,
        winner = 'Acusilaus of Cyrene'
    }, 
    {
        numberOl = '166th',
        yearBC = '116 BC',
        year = - 116,
        winner = 'Chrysogonus of Nicaea'
    }, 
    {
        numberOl = '167th',
        yearBC = '112 BC',
        year = - 112,
        winner = 'Chrysogonus of Nicaea'
    }, 
    {
        numberOl = '168th',
        yearBC = '108 BC',
        year = - 108,
        winner = 'Nicomachus of Philadelphia'
    }, 
    {
        numberOl = '169th',
        yearBC = '104 BC',
        year = - 104,
        winner = 'Nicodemus of Lacedaemon'
    }, 
    {
        numberOl = '170th',
        yearBC = '100 BC',
        year = - 100,
        winner = 'Simmias of Seleuceia-on-Tigris'
    }, 
    {
        numberOl = '171st',
        yearBC = '96 BC',
        year = - 96,
        winner = 'Parmeniscus of Corcyra'
    }, 
    {
        numberOl = '172nd',
        yearBC = '92 BC',
        year = - 92,
        winner = 'Eudamus of Cos'
    },
    {
        numberOl = '173rd',
        yearBC = '88 BC',
        year = - 88,
        winner = 'Parmeniscus of Corcyra'
    }, 
    {
        numberOl = '174th',
        yearBC = '84 BC',
        year = - 84,
        winner = 'Demostratus of Larissa'
    }, 
    {
        numberOl = '175th',
        yearBC = '80 BC',
        year = - 80,
        winner = 'Epaenetus of Argos'
    },
    {
        numberOl = '176th',
        yearBC = '76 BC',
        year = - 76,
        winner = 'Dion of Cyparissus'
    }, 
    {
        numberOl = '177th',
        yearBC = '72 BC',
        year = - 72,
        winner = 'Hecatomnus of Elis'
    }, 
    {
        numberOl = '178th',
        yearBC = '68 BC',
        year = - 68,
        winner = 'Diocles of Hypopenus'
    },
    {
        numberOl = '179th',
        yearBC = '64 BC',
        year = - 64,
        winner = 'Andreas of Lacedaemon'
    }, 
    {
        numberOl = '180th',
        yearBC = '60 BC',
        year = - 60,
        winner = 'Andromachus of Ambracia'
    }, 
    {
        numberOl = '181st',
        yearBC = '56 BC',
        year = - 56,
        winner = 'Lamachus of Tauromenium'
    }, 
    {
        numberOl = '182nd',
        yearBC = '52 BC',
        year = - 52,
        winner = 'Anthestion of Argos'
    }, 
    {
        numberOl = '183rd',
        yearBC = '48 BC',
        year = - 48,
        winner = 'Theodorus of Messene'
    },
    {
        numberOl = '184th',
        yearBC = '44 BC',
        year = - 44,
        winner = 'Theodorus of Messene'
    }, 
    {
        numberOl = '185th',
        yearBC = '40 BC',
        year = - 40,
        winner = 'Ariston of Thurii'
    }, 
    {
        numberOl = '186th',
        yearBC = '36 BC',
        year = - 36,
        winner = 'Scamander of Alexandria Troas'
    }, 
    {
        numberOl = '187th',
        yearBC = '32 BC',
        year = - 32,
        winner = 'Ariston of Thurii'
    }, 
    {
        numberOl = '188th',
        yearBC = '28 BC',
        year = - 28,
        winner = 'Sopater of Argos'
    }, 
    {
        numberOl = '189th',
        yearBC = '24 BC',
        year = - 24,
        winner = 'Asclepiades of Sidon'
    }, 
    {
        numberOl = '190th',
        yearBC = '20 BC',
        year = - 20,
        winner = 'Auphidius of Patrae'
    }, 
    {
        numberOl = '191st',
        yearBC = '16 BC',
        year = - 16,
        winner = 'Diodotus of Tyana'
    }, 
    {
        numberOl = '192nd',
        yearBC = '12 BC',
        year = - 12,
        winner = 'Diophanes of Aeolis'
    }, 
    {
        numberOl = '193rd',
        yearBC = '8 BC',
        year = - 8,
        winner = 'Artemidorus of Thyateira'
    }, 
    {
        numberOl = '194th',
        yearBC = '4 BC',
        year = - 4,
        winner = 'Demaratus of Ephesus'
    }, 
 }</text>
      <sha1>2ffebu1xudzn80562uk9cc24qk1x1x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Ancient Egypt era</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146936</id>
    <revision>
      <id>860566</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local data = mw.loadData( 'Module:Ancient Egypt era/data' ) local lang = mw.language.getContentLanguage()  local p = {}  function p._main( inputYear ) 	-- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could 	-- not be converted, or if the converted input is too big or too small. 	inputYear = tonumber( inputYear ) 	if not inputYear or inputYear &gt; tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) ) then 		return &quot;''N/A''&quot; 	end  	-- Find the length of the d...&quot;</comment>
      <origin>860566</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1728" sha1="i9m0l2sngg6vg0wnwfu3dc4szflys54" xml:space="preserve">local data = mw.loadData( 'Module:Ancient Egypt era/data' )
local lang = mw.language.getContentLanguage()

local p = {}

function p._main( inputYear )
	-- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could
	-- not be converted, or if the converted input is too big or too small.
	inputYear = tonumber( inputYear )
	if not inputYear or inputYear &gt; tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) ) then
		return &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Find the length of the data.
	-- We need the length of the data so that we can loop through it backwards.
	-- Normally we can get the length of tables with the # operator, but this
	-- doesn't work with mw.loadData, as mw.loadData uses a metatable, and the
	-- # operator doesn't work for tables that use metatables.
	local dataLength = 0
	for i, t in ipairs( data ) do
		dataLength = i
	end

	-- Find the year in the data page and display the output.
	for i = dataLength, 1, -1 do
		local t = data[i]
		if inputYear - 1 &gt;= t.dynstart and inputYear - 1 &lt;= t.dynend then
			-- year of the dynasty, test with = p._main( -495 )
			-- The input year in the calendar is one after the expected (-775 for the year 776 BC). This is why all values need to be corrected by 1. 
			return string.format(
				'[[%s|%s]] [[List of ancient Egyptian dynasties|dynasty]], %d',
				t.dynlink, t.dynasty, inputYear - t.dynstart
			)
		end
	end
end

function p.main( frame )
	-- If you only want to run this module from another Lua module, you can get
	-- rid of this function entirely. This function is only used if you want to
	-- run this individual module from a template.
	local args = require( 'Module:Arguments' ).getArgs( frame, {
		parentOnly = true
	} )
	return p._main( args[ 1 ] )
end

return p</text>
      <sha1>i9m0l2sngg6vg0wnwfu3dc4szflys54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Ancient Egypt era/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146937</id>
    <revision>
      <id>860567</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This is the 1st data sheet for Module:Ancient Egypt era.  -- It stores the number, link, and years of the dynasties.   return {     {         dynasty = 'XVIII',         dynlink = 'Eighteenth Dynasty of Egypt',         dynstart = - 1549,         dynend = - 1292     },     {         dynasty = 'XIX',         dynlink = 'Nineteenth Dynasty of Egypt',         dynstart = - 1292,         dynend = - 1189     },     {         dynasty = 'XX',         dynlink = 'Twentiet...&quot;</comment>
      <origin>860567</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2407" sha1="2yip7i7qvodanffbv62u2zimcnwfozt" xml:space="preserve">-- This is the 1st data sheet for Module:Ancient Egypt era. 
-- It stores the number, link, and years of the dynasties.
 
return {
    {
        dynasty = 'XVIII',
        dynlink = 'Eighteenth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 1549,
        dynend = - 1292
    },
    {
        dynasty = 'XIX',
        dynlink = 'Nineteenth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 1292,
        dynend = - 1189
    },
    {
        dynasty = 'XX',
        dynlink = 'Twentieth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 1189,
        dynend = - 1077
    },
    {
        dynasty = 'XXI',
        dynlink = 'Twenty-first Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 1077,
        dynend = - 944
    },
    {
        dynasty = 'XXII',
        dynlink = 'Twenty-second Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 943,
        dynend = - 798
--        dynendactual = - 720
    },
    {
        dynasty = 'XXIII',
        dynlink = 'Twenty-third Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 880,
        dynend = - 752
--        dynendactual = - 728
    },
--    {
--        dynasty = 'XXIV',
--        dynlink = 'Twenty-fourth Dynasty of Egypt',
--        dynstart = - 732,
--        dynend = - 720
--    },
    {
        dynasty = 'XXV',
        dynlink = 'Twenty-fifth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 752,
        dynend = - 656
    },
    {
        dynasty = 'XXVI',
        dynlink = 'Twenty-sixth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 664,
        dynend = - 525
    },
    {
        dynasty = 'XXVII',
        dynlink = 'Twenty-seventh Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 525,
        dynend = - 405
    },
    {
        dynasty = 'XXVIII',
        dynlink = 'Twenty-eighth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 404,
        dynend = - 399
    },
    {
        dynasty = 'XXIX',
        dynlink = 'Twenty-ninth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 398,
        dynend = - 380
    },
    {
        dynasty = 'XXX',
        dynlink = 'Thirtieth Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 380,
        dynend = - 343
    },
    {
        dynasty = 'XXXI',
        dynlink = 'Thirty-first Dynasty of Egypt',
        dynstart = - 343,
        dynend = - 332
    },
    {
        dynasty = 'XXXII',
        dynlink = 'Argead dynasty',
        dynstart = - 332,
        dynend = - 323
    },
    {
        dynasty = 'XXXIII',
        dynlink = 'Ptolemaic dynasty',
        dynstart = - 323,
        dynend = - 30
    },
 }</text>
      <sha1>2yip7i7qvodanffbv62u2zimcnwfozt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Ancient Egypt kings</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146938</id>
    <revision>
      <id>860568</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module implements {{Ancient Egypt kings}}. It converts a year in the Gregorian -- calendar to the equivalent year of the ancient Egyptian era organized by pharaohs and kings.  local data = mw.loadData( 'Module:Ancient Egypt kings/data' ) local lang = mw.language.getContentLanguage()  local p = {}  function p._main( inputYear ) 	-- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could 	-- not be converted, or if the converted input...&quot;</comment>
      <origin>860568</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1857" sha1="gw4zde0lslf3volxdqhdy53ktj0gtar" xml:space="preserve">-- This module implements {{Ancient Egypt kings}}. It converts a year in the Gregorian
-- calendar to the equivalent year of the ancient Egyptian era organized by pharaohs and kings.

local data = mw.loadData( 'Module:Ancient Egypt kings/data' )
local lang = mw.language.getContentLanguage()

local p = {}

function p._main( inputYear )
	-- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could
	-- not be converted, or if the converted input is too big or too small.
	inputYear = tonumber( inputYear )
	if not inputYear or inputYear &gt; tonumber( lang:formatDate( 'Y' ) ) then
		return &quot;''N/A''&quot;
	end

	-- Find the length of the data.
	-- We need the length of the data so that we can loop through it backwards.
	-- Normally we can get the length of tables with the # operator, but this
	-- doesn't work with mw.loadData, as mw.loadData uses a metatable, and the
	-- # operator doesn't work for tables that use metatables.
	local dataLength = 0
	for i, t in ipairs( data ) do
		dataLength = i
	end

	-- Find the year in the data page and display the output.
	for i = dataLength, 1, -1 do
		local t = data[i]
		if inputYear - 1 &gt;= t.rulerstart and inputYear - 1 &lt;= t.rulerend then
			-- year of the dynasty, test with = p._main( -495 )
			-- The input year in the calendar is one after the expected (-775 for the year 776 BC). This is why all values need to be corrected by 1. 
			return string.format(
				'[[%s]], %d',
				t.ruler, inputYear - t.rulerstart
			)
		end
	end
end

function p.main( frame )
	-- If you only want to run this module from another Lua module, you can get
	-- rid of this function entirely. This function is only used if you want to
	-- run this individual module from a template.
	local args = require( 'Module:Arguments' ).getArgs( frame, {
		parentOnly = true
	} )
	return p._main( args[ 1 ] )
end

return p</text>
      <sha1>gw4zde0lslf3volxdqhdy53ktj0gtar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Ancient Egypt kings/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146939</id>
    <revision>
      <id>860569</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This is the data sheet for Module:Ancient Egypt kings    return {     {         ruler = 'Piye',         rulerlink = '',         rulerstart = - 752,         rulerend = - 722,         coruler = ''     },     {         ruler = 'Shabaka',         rulerlink = '',         rulerstart = - 721,         rulerend = - 707,         coruler = ''     },     {         ruler = 'Shebitku',         rulerlink = '',         rulerstart = - 707,         rulerend = - 690,         co...&quot;</comment>
      <origin>860569</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="5628" sha1="lf2lih8h3w5p3d0w6d3fv3nn8p30ywq" xml:space="preserve">-- This is the data sheet for Module:Ancient Egypt kings 
 
return {
    {
        ruler = 'Piye',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 752,
        rulerend = - 722,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Shabaka',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 721,
        rulerend = - 707,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Shebitku',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 707,
        rulerend = - 690,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Taharqa',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 690,
        rulerend = - 664,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Tantamani',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 664,
        rulerend = - 656,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Psamtik I',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 664,
        rulerend = - 610,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Necho II',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 610,
        rulerend = - 595,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Psamtik II',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 595,
        rulerend = - 589,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Apries',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 589,
        rulerend = - 570,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Amasis II',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 570,
        rulerend = - 526,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Psamtik III',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 526,
        rulerend = - 525,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Cambyses II of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 525,
        rulerend = - 521,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Darius I of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 521,
        rulerend = - 486,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Xerxes I of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 485,
        rulerend = - 465,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Artaxerxes I of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 465,
        rulerend = - 424,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Darius II of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 423,
        rulerend = - 405,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Amyrtaeus',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 404,
        rulerend = - 399,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Nepherites I',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 398,
        rulerend = - 393,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Hakor',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 393,
        rulerend = - 380,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Nectanebo I',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 380,
        rulerend = - 362,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Djedhor',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 362,
        rulerend = - 360,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Nectanebo II',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 360,
        rulerend = - 343,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Artaxerxes III of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 343,
        rulerend = - 338,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Arses of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 338,
        rulerend = - 337,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Darius III of Persia',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 336,
        rulerend = - 332,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Alexander the Great',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 332,
        rulerend = - 323,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy I Soter',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 323,
        rulerend = - 283,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy II Philadelphus',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 283,
        rulerend = - 246,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy III Euergetes',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 246,
        rulerend = - 222,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy IV Philopator',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 221,
        rulerend = - 204,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy V Epiphanes',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 203,
        rulerend = - 181,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy VI Philometor',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 180,
        rulerend = - 145,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy VIII Physcon',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 145,
        rulerend = - 116,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy IX Lathyros',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 116,
        rulerend = - 107,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy X Alexander',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 107,
        rulerend = - 88,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy IX Lathyros',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 88,
        rulerend = - 81,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Ptolemy XII Auletes',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 80,
        rulerend = - 51,
        coruler = ''
    },
    {
        ruler = 'Cleopatra VII',
        rulerlink = '',
        rulerstart = - 51,
        rulerend = - 30,
        coruler = ''
    },
}</text>
      <sha1>lf2lih8h3w5p3d0w6d3fv3nn8p30ywq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Armenian</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146940</id>
    <revision>
      <id>860570</id>
      <timestamp>2026-06-29T20:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module implements {{Armenian}}. It converts numbers to old Armenian -- numerals, for numbers from 1-29999.  local p = {}  function p.main( frame )     -- If we are being called from #invoke, then the number is the first positional     -- argument. If not, it is the frame parameter.     local num     if frame == mw.getCurrentFrame() then         num = frame:getParent().args[ 1 ]         local frameArgsNum = frame.args[ 1 ]         if frameArgsNum then...&quot;</comment>
      <origin>860570</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2072" sha1="oqsbmhfa7jea4v8rzfmf44mtj16i4zl" xml:space="preserve">-- This module implements {{Armenian}}. It converts numbers to old Armenian
-- numerals, for numbers from 1-29999.

local p = {}

function p.main( frame )
    -- If we are being called from #invoke, then the number is the first positional
    -- argument. If not, it is the frame parameter.
    local num
    if frame == mw.getCurrentFrame() then
        num = frame:getParent().args[ 1 ]
        local frameArgsNum = frame.args[ 1 ]
        if frameArgsNum then
            num = frameArgsNum
        end
    else
        num = frame
    end

    -- Convert the input to an integer if possible.
    if type( num ) ~= 'number' then
        num = tonumber( num )
    end
    if not num then return '' end

    num = math.floor( num )
    -- Exit if the number is not expressible in Armenian numerals.
    -- FIXME: Check if Armenian numerals can really be made 10,000x bigger through
    -- overlining them as it says in our article. (That claim is unsourced.) If they
    -- can, there is code at [[Module:Roman]] that can be stolen from to make it work.
    if num &lt; 1 or num &gt; 29999 then return '' end
    
    local numerals = {
        { 20000, &quot;Ֆ&quot; }, { 10000, &quot;Օ&quot; },
        { 9000, &quot;Ք&quot; },  { 8000, &quot;Փ&quot; },  { 7000, &quot;Ւ&quot; },  { 6000, &quot;Ց&quot; },  { 5000, &quot;Ր&quot; },  { 4000, &quot;Տ&quot; },  { 3000, &quot;Վ&quot; },  { 2000, &quot;Ս&quot; },  { 1000, &quot;Ռ&quot; },
        { 900, &quot;Ջ&quot; },   { 800, &quot;Պ&quot; },   { 700, &quot;Չ&quot; },   { 600, &quot;Ո&quot; },   { 500, &quot;Շ&quot; },   { 400, &quot;Ն&quot; },   { 300, &quot;Յ&quot; },   { 200, &quot;Մ&quot; },   { 100, &quot;Ճ&quot; },
        { 90, &quot;Ղ&quot; },    { 80, &quot;Ձ&quot; },    { 70, &quot;Հ&quot; },    { 60, &quot;Կ&quot; },    { 50, &quot;Ծ&quot; },    { 40, &quot;Խ&quot; },    { 30, &quot;Լ&quot; },    { 20, &quot;Ի&quot; },    { 10, &quot;Ժ&quot; },
        { 9, &quot;Թ&quot; },     { 8, &quot;Ը&quot; },     { 7, &quot;Է&quot; },     { 6, &quot;Զ&quot; },     { 5, &quot;Ե&quot; },     { 4, &quot;Դ&quot; },     { 3, &quot;Գ&quot; },     { 2, &quot;Բ&quot; },     { 1, &quot;Ա&quot; }
    }
    
	local ret = {}
    for _, v in ipairs( numerals ) do
        local val, letter = unpack( v )
        while num &gt;= val do
            num = num - val
            table.insert( ret, letter )
        end
    end
    return table.concat( ret )
end

return p</text>
      <sha1>oqsbmhfa7jea4v8rzfmf44mtj16i4zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:British regnal year</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146941</id>
    <revision>
      <id>860571</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module implements {{British regnal year}}. It converts a year in the Gregorian -- calendar to the equivalent English or British regnal year.  local data = mw.loadData( 'Module:British regnal year/data' )  local p = {}  function p.main( frame )     -- If we are being called from #invoke, then the year is the first positional     -- argument. If not, it is the frame parameter.     local inputYear     if frame == mw.getCurrentFrame() then         inputYear...&quot;</comment>
      <origin>860571</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2673" sha1="cimaue3v8expoeneh5xy16j5t1t6jl9" xml:space="preserve">-- This module implements {{British regnal year}}. It converts a year in the Gregorian
-- calendar to the equivalent English or British regnal year.

local data = mw.loadData( 'Module:British regnal year/data' )

local p = {}

function p.main( frame )
    -- If we are being called from #invoke, then the year is the first positional
    -- argument. If not, it is the frame parameter.
    local inputYear
    if frame == mw.getCurrentFrame() then
        inputYear = frame:getParent().args[ 1 ]
        local frameArgsYear = frame.args[ 1 ]
        if frameArgsYear then
            inputYear = frameArgsYear
        end
    else
        inputYear = frame
    end

    -- Convert the input to an integer if possible. Return &quot;N/A&quot; if the input could
    -- not be converted, or if the converted input is too big or too small.
    if type( inputYear ) ~= 'number' then
        inputYear = tonumber( inputYear )
    end
    if not inputYear then
        return &quot;''N/A''&quot;
    end
    local currentYear = tonumber( mw.language.getContentLanguage():formatDate( 'Y' ) )
    -- The year 1066 is significant because it is when the Norman conquest of England occurred.
    if inputYear &lt; 1066 or inputYear &gt; currentYear then
        return &quot;''N/A''&quot;
    end
    
    -- Find the year in the data page and display the output.
    for _, t in ipairs( data ) do
        local dataYear = t.year
        if inputYear &gt;= dataYear then
            -- Get data values from the data page.
            local startYear = t.startYear
            local currentRegnalYear = inputYear - dataYear + startYear
            local linkCurrent = t.linkCurrent
            local prevEndYear = t.prevEndYear
            local linkPrev = t.linkPrev
            local note = t.note

            if inputYear &gt; dataYear then
                -- Years with the same monarch.
                return mw.ustring.format(
                    '%d&amp;nbsp;%s&amp;nbsp;–&amp;nbsp;%d&amp;nbsp;%s%s',
                    currentRegnalYear - 1, linkCurrent, currentRegnalYear, linkCurrent, note or ''
                )
            elseif inputYear == dataYear and prevEndYear and linkPrev then
                -- Years with a different monarch.
                return mw.ustring.format(
                    '%d&amp;nbsp;%s&amp;nbsp;–&amp;nbsp;%d&amp;nbsp;%s%s',
                    prevEndYear, linkPrev, currentRegnalYear, linkCurrent, note or ''
                )
            else
                -- This should only match the year 1066.
                return mw.ustring.format(
                    '%d&amp;nbsp;%s%s',
                    currentRegnalYear, linkCurrent, note or ''
                )
            end
        end
    end
end

return p</text>
      <sha1>cimaue3v8expoeneh5xy16j5t1t6jl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:British regnal year/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146942</id>
    <revision>
      <id>860572</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This is the data for Module:British regnal year. It stores the year that British monarchs -- ascended to the throne, and the links to their Wikipedia articles.  return {     {         year = 2022,         linkCurrent = '[[Charles III|Cha.&amp;nbsp;3]]',         startYear = 1,         linkPrev = '[[Elizabeth II|Eliz.&amp;nbsp;2]]',         prevEndYear = 70     },     {         year = 1952,         linkCurrent = '[[Elizabeth II|Eliz.&amp;nbsp;2]]',         startYear = 1,...&quot;</comment>
      <origin>860572</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8869" sha1="3p7deonegyop3gqziaregedc06n3n3h" xml:space="preserve">-- This is the data for Module:British regnal year. It stores the year that British monarchs
-- ascended to the throne, and the links to their Wikipedia articles.

return {
    {
        year = 2022,
        linkCurrent = '[[Charles III|Cha.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Elizabeth II|Eliz.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 70
    },
    {
        year = 1952,
        linkCurrent = '[[Elizabeth II|Eliz.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[George VI|Geo.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 16
    },
    {
        year = 1937,
        linkCurrent = '[[George VI|Geo.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 2,
        linkPrev = '[[George VI|Geo.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1936,
        linkCurrent = '[[George VI|Geo.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[George V|Geo.&amp;nbsp;5]]&amp;nbsp;–&amp;nbsp;1&amp;nbsp;[[Edward VIII|Edw.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 26
    },
    {
        year = 1910,
        linkCurrent = '[[George V|Geo.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Edward VII|Edw.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1901,
        linkCurrent = '[[Edward VII|Edw.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Queen Victoria|Vict.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 64
    },
    {
        year = 1837,
        linkCurrent = '[[Queen Victoria|Vict.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[William IV|Will.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1830,
        linkCurrent = '[[William IV|Will.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[George IV|Geo.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1820,
        linkCurrent = '[[George IV|Geo.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[George III|Geo.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 60
    },
    {
        year = 1760,
        linkCurrent = '[[George III|Geo.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[George II of Great Britain|Geo.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 33
    },
    {
        year = 1727,
        linkCurrent = '[[George II of Great Britain|Geo.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[George I of Great Britain|Geo.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1714,
        linkCurrent = '[[George I of Great Britain|Geo.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Anne, Queen of Great Britain|Ann.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 12
    },
    {
        year = 1702,
        linkCurrent = '[[Anne, Queen of Great Britain|Ann.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[William III of England|Will.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1695,
        linkCurrent = '[[William III of England|Will.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 8,
        linkPrev = '[[William III of England|Will.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[Mary II|Mar.]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1688,
        linkCurrent = '[[William III of England|Will.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[Mary II|Mar.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[James II of England|Ja.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 3
    },
    {
        year = 1685,
        linkCurrent = '[[James II of England|Ja.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Charles II of England|Cha.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 36
    },
    {
        year = 1660,
        linkCurrent = '[[Charles II of England|Cha.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 12,
        linkPrev = '[[Charles II of England|Cha.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 11
    },
    {
        year = 1649,
        linkCurrent = '[[Charles II of England|Cha.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Charles I of England|Cha.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 24,
        note = &quot;&lt;br /&gt;''([[Interregnum (England)|Interregnum]])''&quot;
    },
    {
        year = 1625,
        linkCurrent = '[[Charles I of England|Cha.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[James VI and I|Ja.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1603,
        linkCurrent = '[[James VI and I|Ja.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Elizabeth I|Eliz.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 45
    },
    {
        year = 1558,
        linkCurrent = '[[Elizabeth I|Eliz.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Philip II of Spain|Ph.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[Mary I of England|M.]]',
        prevEndYear = 4
    },
    {
        year = 1554,
        linkCurrent = '[[Philip II of Spain|Ph.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[Mary I of England|M.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Mary I of England|Mar.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1553,
        linkCurrent = '[[Mary I of England|Mar.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Edward VI of England|Edw.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 6
    },
    {
        year = 1547,
        linkCurrent = '[[Edward VI of England|Edw.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry VIII of England|Hen.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 38
    },
    {
        year = 1509,
        linkCurrent = '[[Henry VIII of England|Hen.&amp;nbsp;8]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry VII of England|Hen.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 24
    },
    {
        year = 1485,
        linkCurrent = '[[Henry VII of England|Hen.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Richard III of England|Ric.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 2
    },
    {
        year = 1483,
        linkCurrent = '[[Richard III of England|Ric.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Edward IV of England|Edw.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1461,
        linkCurrent = '[[Edward IV of England|Edw.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry VI of England|Hen.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 39
    },
    {
        year = 1422,
        linkCurrent = '[[Henry VI of England|Hen.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry V of England|Hen.&amp;nbsp;5]]',
        prevEndYear = 9
    },
    {
        year = 1413,
        linkCurrent = '[[Henry V of England|Hen.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry IV of England|Hen.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1399,
        linkCurrent = '[[Henry IV of England|Hen.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Richard II of England|Ric.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1377,
        linkCurrent = '[[Richard II of England|Ric.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Edward III of England|Edw.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 50
    },
    {
        year = 1327,
        linkCurrent = '[[Edward III of England|Edw.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Edward II of England|Edw.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 20
    },
    {
        year = 1307,
        linkCurrent = '[[Edward II of England|Edw.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Edward I of England|Edw.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1272,
        linkCurrent = '[[Edward I of England|Edw.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry III of England|Hen.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 56
    },
    {
        year = 1216,
        linkCurrent = '[[Henry III of England|Hen.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[John, King of England|Joh.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 17
    },
    {
        year = 1199,
        linkCurrent = '[[John, King of England|Joh.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Richard I of England|Ric.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1189,
        linkCurrent = '[[Richard I of England|Ric.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry II of England|Hen.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1154,
        linkCurrent = '[[Henry II of England|Hen.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Stephen, King of England|Ste.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 19
    },
    {
        year = 1135,
        linkCurrent = '[[Stephen, King of England|Ste.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Henry I of England|Hen.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1100,
        linkCurrent = '[[Henry I of England|Hen.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[William II of England|Will.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1087,
        linkCurrent = '[[William II of England|Will.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[William the Conqueror|Will.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 21
    },
    {
        year = 1066,
        startYear = 1,
        linkCurrent = '[[William the Conqueror|Will.&amp;nbsp;1]]'
    }
}</text>
      <sha1>3p7deonegyop3gqziaregedc06n3n3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860674</id>
      <parentid>860572</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860674</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9124" sha1="gkx7zxsde3afcji7ojhui3qr5t6wp2s" xml:space="preserve">-- This is the data for Module:British regnal year. It stores the year that British monarchs
-- ascended to the throne, and the links to their Wikipedia articles.

return {
    {
        year = 2022,
        linkCurrent = '[[III Чарльз|Чар.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 70
    },
    {
        year = 1952,
        linkCurrent = '[[II Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 16
    },
    {
        year = 1937,
        linkCurrent = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 2,
        linkPrev = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1936,
        linkCurrent = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[V Жорж|Жорж.&amp;nbsp;5]]&amp;nbsp;–&amp;nbsp;1&amp;nbsp;[[Edward VIII|Edw.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 26
    },
    {
        year = 1910,
        linkCurrent = '[[V Жорж|Жорж.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1901,
        linkCurrent = '[[VII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викт.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 64
    },
    {
        year = 1837,
        linkCurrent = '[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викт.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Уильям|Уиль.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1830,
        linkCurrent = '[[IV Уильям|Уиль.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Жорж|Жорж.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1820,
        linkCurrent = '[[IV Жорж|Жорж.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Жорж|Жорж.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 60
    },
    {
        year = 1760,
        linkCurrent = '[[III Жорж|Жорж.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Жорж|Жорж.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 33
    },
    {
        year = 1727,
        linkCurrent = '[[II Жорж|Жорж.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Жорж|Жорж.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1714,
        linkCurrent = '[[I Жорж|Жорж.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Anne, Queen of Great Britain|Ann.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 12
    },
    {
        year = 1702,
        linkCurrent = '[[Энн, Их Британийн хатан хаан|Энн.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Уильям|Уиль.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1695,
        linkCurrent = '[[III Уильям|Уиль.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 8,
        linkPrev = '[[III Уильям|Уиль.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[II Мэри|Мэр.]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1688,
        linkCurrent = '[[III Уильям|Уиль.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[II Мэри|Мэр.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Жеймс (Английн хаан)|Жей.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 3
    },
    {
        year = 1685,
        linkCurrent = '[[II Жеймс (Английн хаан)|Жей.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 36
    },
    {
        year = 1660,
        linkCurrent = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 12,
        linkPrev = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 11
    },
    {
        year = 1649,
        linkCurrent = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Чарльз|Чар.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 24,
        note = &quot;&lt;br /&gt;''([[Завсрын үе (Англи)|Завсрын үе]])''&quot;
    },
    {
        year = 1625,
        linkCurrent = '[[I Чарльз|Чар.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI ба I Жеймс|Жей.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1603,
        linkCurrent = '[[VI ба I Жеймс|Жей.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 45
    },
    {
        year = 1558,
        linkCurrent = '[[I Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Филипп|Ф.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[I Мэри|М.]]',
        prevEndYear = 4
    },
    {
        year = 1554,
        linkCurrent = '[[II Филипп|Ф.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[I Мэри|М.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Мэри|Мэри.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1553,
        linkCurrent = '[[I Мэри|Мэри.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 6
    },
    {
        year = 1547,
        linkCurrent = '[[VI Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VIII Хенри|Хен.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 38
    },
    {
        year = 1509,
        linkCurrent = '[[VIII Хенри|Хен.&amp;nbsp;8]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VII Хенри|Хен.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 24
    },
    {
        year = 1485,
        linkCurrent = '[[VII Хенри|Хен.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Ричард|Рич.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 2
    },
    {
        year = 1483,
        linkCurrent = '[[III Ричард|Рич.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1461,
        linkCurrent = '[[IV Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Хенри|Хен.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 39
    },
    {
        year = 1422,
        linkCurrent = '[[VI Хенри|Хен.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[V Хенри|Хен.&amp;nbsp;5]]',
        prevEndYear = 9
    },
    {
        year = 1413,
        linkCurrent = '[[V Хенри|Хен.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Хенри|Хен.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1399,
        linkCurrent = '[[IV Хенри|Хен.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Ричард|Рич.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1377,
        linkCurrent = '[[II Ричард|Рич.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 50
    },
    {
        year = 1327,
        linkCurrent = '[[III Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 20
    },
    {
        year = 1307,
        linkCurrent = '[[II Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1272,
        linkCurrent = '[[I Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Хенри|Хен.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 56
    },
    {
        year = 1216,
        linkCurrent = '[[III Хенри|Хен.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Жон, Английн хаан|Жон.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 17
    },
    {
        year = 1199,
        linkCurrent = '[[Жон, Английн хаан|Жон.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Ричард|Рич.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1189,
        linkCurrent = '[[I Ричард|Рич.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Хенри|Хен.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1154,
        linkCurrent = '[[II Хенри|Хен.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Стивен, Английн хаан|Сти.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 19
    },
    {
        year = 1135,
        linkCurrent = '[[Стивен, Английн хаан|Сти.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Хенри|Хен.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1100,
        linkCurrent = '[[I Хенри|Хен.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Уильям|Уил.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1087,
        linkCurrent = '[[II Уильям|Уил.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Уильям|Уил.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 21
    },
    {
        year = 1066,
        startYear = 1,
        linkCurrent = '[[I Уильям|Уил.&amp;nbsp;1]]'
    }
}</text>
      <sha1>gkx7zxsde3afcji7ojhui3qr5t6wp2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860677</id>
      <parentid>860674</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860677</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9120" sha1="f2rg1ol67wxy3r32h5uizff7vf4brtk" xml:space="preserve">-- This is the data for Module:British regnal year. It stores the year that British monarchs
-- ascended to the throne, and the links to their Wikipedia articles.

return {
    {
        year = 2022,
        linkCurrent = '[[III Чарльз|Чар.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 70
    },
    {
        year = 1952,
        linkCurrent = '[[II Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 16
    },
    {
        year = 1937,
        linkCurrent = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 2,
        linkPrev = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1936,
        linkCurrent = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[V Жорж|Жорж.&amp;nbsp;5]]&amp;nbsp;–&amp;nbsp;1&amp;nbsp;[[Edward VIII|Edw.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 26
    },
    {
        year = 1910,
        linkCurrent = '[[V Жорж|Жорж.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1901,
        linkCurrent = '[[VII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Вик.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 64
    },
    {
        year = 1837,
        linkCurrent = '[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Вик.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Уильям|Уиль.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1830,
        linkCurrent = '[[IV Уильям|Уиль.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Жорж|Жорж.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1820,
        linkCurrent = '[[IV Жорж|Жорж.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Жорж|Жорж.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 60
    },
    {
        year = 1760,
        linkCurrent = '[[III Жорж|Жорж.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Жорж|Жорж.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 33
    },
    {
        year = 1727,
        linkCurrent = '[[II Жорж|Жорж.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Жорж|Жорж.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1714,
        linkCurrent = '[[I Жорж|Жорж.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Anne, Queen of Great Britain|Ann.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 12
    },
    {
        year = 1702,
        linkCurrent = '[[Энн, Их Британийн хатан хаан|Энн.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Уильям|Уиль.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1695,
        linkCurrent = '[[III Уильям|Уиль.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 8,
        linkPrev = '[[III Уильям|Уиль.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[II Мэри|Мэр.]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1688,
        linkCurrent = '[[III Уильям|Уиль.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[II Мэри|Мэр.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Жеймс (Английн хаан)|Жей.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 3
    },
    {
        year = 1685,
        linkCurrent = '[[II Жеймс (Английн хаан)|Жей.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 36
    },
    {
        year = 1660,
        linkCurrent = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 12,
        linkPrev = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 11
    },
    {
        year = 1649,
        linkCurrent = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Чарльз|Чар.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 24,
        note = &quot;&lt;br /&gt;''([[Завсрын үе (Англи)|Завсрын үе]])''&quot;
    },
    {
        year = 1625,
        linkCurrent = '[[I Чарльз|Чар.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI ба I Жеймс|Жей.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1603,
        linkCurrent = '[[VI ба I Жеймс|Жей.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 45
    },
    {
        year = 1558,
        linkCurrent = '[[I Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Филипп|Ф.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[I Мэри|М.]]',
        prevEndYear = 4
    },
    {
        year = 1554,
        linkCurrent = '[[II Филипп|Ф.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[I Мэри|М.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Мэри|Мэри.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1553,
        linkCurrent = '[[I Мэри|Мэри.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 6
    },
    {
        year = 1547,
        linkCurrent = '[[VI Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VIII Хенри|Хен.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 38
    },
    {
        year = 1509,
        linkCurrent = '[[VIII Хенри|Хен.&amp;nbsp;8]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VII Хенри|Хен.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 24
    },
    {
        year = 1485,
        linkCurrent = '[[VII Хенри|Хен.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Ричард|Рич.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 2
    },
    {
        year = 1483,
        linkCurrent = '[[III Ричард|Рич.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1461,
        linkCurrent = '[[IV Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Хенри|Хен.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 39
    },
    {
        year = 1422,
        linkCurrent = '[[VI Хенри|Хен.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[V Хенри|Хен.&amp;nbsp;5]]',
        prevEndYear = 9
    },
    {
        year = 1413,
        linkCurrent = '[[V Хенри|Хен.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Хенри|Хен.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1399,
        linkCurrent = '[[IV Хенри|Хен.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Ричард|Рич.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1377,
        linkCurrent = '[[II Ричард|Рич.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 50
    },
    {
        year = 1327,
        linkCurrent = '[[III Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 20
    },
    {
        year = 1307,
        linkCurrent = '[[II Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1272,
        linkCurrent = '[[I Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Хенри|Хен.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 56
    },
    {
        year = 1216,
        linkCurrent = '[[III Хенри|Хен.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Жон, Английн хаан|Жон.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 17
    },
    {
        year = 1199,
        linkCurrent = '[[Жон, Английн хаан|Жон.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Ричард|Рич.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1189,
        linkCurrent = '[[I Ричард|Рич.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Хенри|Хен.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1154,
        linkCurrent = '[[II Хенри|Хен.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Стивен, Английн хаан|Сти.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 19
    },
    {
        year = 1135,
        linkCurrent = '[[Стивен, Английн хаан|Сти.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Хенри|Хен.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1100,
        linkCurrent = '[[I Хенри|Хен.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Уильям|Уил.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1087,
        linkCurrent = '[[II Уильям|Уил.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Уильям|Уил.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 21
    },
    {
        year = 1066,
        startYear = 1,
        linkCurrent = '[[I Уильям|Уил.&amp;nbsp;1]]'
    }
}</text>
      <sha1>f2rg1ol67wxy3r32h5uizff7vf4brtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860678</id>
      <parentid>860677</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>860678</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9129" sha1="9gdi9x2qifjeg5tx0kgwy0ylgzflphy" xml:space="preserve">-- This is the data for Module:British regnal year. It stores the year that British monarchs
-- ascended to the throne, and the links to their Wikipedia articles.

return {
    {
        year = 2022,
        linkCurrent = '[[III Чарльз|Чар.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 70
    },
    {
        year = 1952,
        linkCurrent = '[[II Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 16
    },
    {
        year = 1937,
        linkCurrent = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 2,
        linkPrev = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1936,
        linkCurrent = '[[VI Жорж|Жорж.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[V Жорж|Жорж.&amp;nbsp;5]]&amp;nbsp;–&amp;nbsp;1&amp;nbsp;[[VIII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 26
    },
    {
        year = 1910,
        linkCurrent = '[[V Жорж|Жорж.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1901,
        linkCurrent = '[[VII Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Вик.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 64
    },
    {
        year = 1837,
        linkCurrent = '[[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Вик.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Уильям|Уиль.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1830,
        linkCurrent = '[[IV Уильям|Уиль.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Жорж|Жорж.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1820,
        linkCurrent = '[[IV Жорж|Жорж.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Жорж|Жорж.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 60
    },
    {
        year = 1760,
        linkCurrent = '[[III Жорж|Жорж.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Жорж|Жорж.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 33
    },
    {
        year = 1727,
        linkCurrent = '[[II Жорж|Жорж.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Жорж|Жорж.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1714,
        linkCurrent = '[[I Жорж|Жорж.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Anne, Queen of Great Britain|Ann.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 12
    },
    {
        year = 1702,
        linkCurrent = '[[Энн, Их Британийн хатан хаан|Энн.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Уильям|Уиль.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1695,
        linkCurrent = '[[III Уильям|Уиль.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 8,
        linkPrev = '[[III Уильям|Уиль.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[II Мэри|Мэр.]]',
        prevEndYear = 7
    },
    {
        year = 1688,
        linkCurrent = '[[III Уильям|Уиль.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[II Мэри|Мэр.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Жеймс (Английн хаан)|Жей.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 3
    },
    {
        year = 1685,
        linkCurrent = '[[II Жеймс (Английн хаан)|Жей.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 36
    },
    {
        year = 1660,
        linkCurrent = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 12,
        linkPrev = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 11
    },
    {
        year = 1649,
        linkCurrent = '[[II Чарльз|Чар.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Чарльз|Чар.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 24,
        note = &quot;&lt;br /&gt;''([[Завсрын үе (Англи)|Завсрын үе]])''&quot;
    },
    {
        year = 1625,
        linkCurrent = '[[I Чарльз|Чар.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI ба I Жеймс|Жей.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1603,
        linkCurrent = '[[VI ба I Жеймс|Жей.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 45
    },
    {
        year = 1558,
        linkCurrent = '[[I Элизабет|Элиз.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Филипп|Ф.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[I Мэри|М.]]',
        prevEndYear = 4
    },
    {
        year = 1554,
        linkCurrent = '[[II Филипп|Ф.]]&amp;nbsp;&amp;&amp;nbsp;[[I Мэри|М.]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Мэри|Мэри.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 1
    },
    {
        year = 1553,
        linkCurrent = '[[I Мэри|Мэри.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 6
    },
    {
        year = 1547,
        linkCurrent = '[[VI Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VIII Хенри|Хен.&amp;nbsp;8]]',
        prevEndYear = 38
    },
    {
        year = 1509,
        linkCurrent = '[[VIII Хенри|Хен.&amp;nbsp;8]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VII Хенри|Хен.&amp;nbsp;7]]',
        prevEndYear = 24
    },
    {
        year = 1485,
        linkCurrent = '[[VII Хенри|Хен.&amp;nbsp;7]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Ричард|Рич.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 2
    },
    {
        year = 1483,
        linkCurrent = '[[III Ричард|Рич.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1461,
        linkCurrent = '[[IV Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[VI Хенри|Хен.&amp;nbsp;6]]',
        prevEndYear = 39
    },
    {
        year = 1422,
        linkCurrent = '[[VI Хенри|Хен.&amp;nbsp;6]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[V Хенри|Хен.&amp;nbsp;5]]',
        prevEndYear = 9
    },
    {
        year = 1413,
        linkCurrent = '[[V Хенри|Хен.&amp;nbsp;5]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[IV Хенри|Хен.&amp;nbsp;4]]',
        prevEndYear = 14
    },
    {
        year = 1399,
        linkCurrent = '[[IV Хенри|Хен.&amp;nbsp;4]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Ричард|Рич.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 22
    },
    {
        year = 1377,
        linkCurrent = '[[II Ричард|Рич.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 50
    },
    {
        year = 1327,
        linkCurrent = '[[III Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 20
    },
    {
        year = 1307,
        linkCurrent = '[[II Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1272,
        linkCurrent = '[[I Эдвард|Эдв.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[III Хенри|Хен.&amp;nbsp;3]]',
        prevEndYear = 56
    },
    {
        year = 1216,
        linkCurrent = '[[III Хенри|Хен.&amp;nbsp;3]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Жон, Английн хаан|Жон.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 17
    },
    {
        year = 1199,
        linkCurrent = '[[Жон, Английн хаан|Жон.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Ричард|Рич.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 10
    },
    {
        year = 1189,
        linkCurrent = '[[I Ричард|Рич.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Хенри|Хен.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1154,
        linkCurrent = '[[II Хенри|Хен.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[Стивен, Английн хаан|Сти.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 19
    },
    {
        year = 1135,
        linkCurrent = '[[Стивен, Английн хаан|Сти.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Хенри|Хен.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 35
    },
    {
        year = 1100,
        linkCurrent = '[[I Хенри|Хен.&amp;nbsp;1]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[II Уильям|Уил.&amp;nbsp;2]]',
        prevEndYear = 13
    },
    {
        year = 1087,
        linkCurrent = '[[II Уильям|Уил.&amp;nbsp;2]]',
        startYear = 1,
        linkPrev = '[[I Уильям|Уил.&amp;nbsp;1]]',
        prevEndYear = 21
    },
    {
        year = 1066,
        startYear = 1,
        linkCurrent = '[[I Уильям|Уил.&amp;nbsp;1]]'
    }
}</text>
      <sha1>9gdi9x2qifjeg5tx0kgwy0ylgzflphy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Japanese calendar</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146943</id>
    <revision>
      <id>860573</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module defines an &quot;era&quot; class for processing eras in the Japanese calendar. -- It also contains functions to export the class properties to #invoke.  local eras = mw.loadData( 'Module:Japanese calendar/data' ) local halfToFull = require( 'Module:Convert character width' ).full -- Converts half-width characters to full-width characters.  -------------------------------------------------------------------- -- Helper functions ------------------------------...&quot;</comment>
      <origin>860573</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9896" sha1="46zavo74df7xp6m8jbna2gwf8xjt6pb" xml:space="preserve">-- This module defines an &quot;era&quot; class for processing eras in the Japanese calendar.
-- It also contains functions to export the class properties to #invoke.

local eras = mw.loadData( 'Module:Japanese calendar/data' )
local halfToFull = require( 'Module:Convert character width' ).full -- Converts half-width characters to full-width characters.

--------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------

local function yearToEraIndex( year )
    year = tonumber( year )
    if type( year ) ~= 'number' then return end
    for i, t in ipairs( eras ) do
        if year &gt; t.startYear then
            return i
        elseif year == t.startYear then
            if eras[ i + 1 ] and eras[ i + 1 ].startYear == t.startYear then -- This checks for occasions when there were more than two eras in the same year. At the moment, that only applies to the year 686.
                return i + 1
            else
                return i
            end
        end
    end
end

local function textToEraIndex( s )
    if not s or s == '' then return end
    sTitle = mw.title.new( s )
    for i, t in ipairs( eras ) do
        if t.article and t.article ~= '' then
            tTitle = mw.title.new( t.article )
            if mw.title.equals( sTitle.redirectTarget or sTitle, tTitle.redirectTarget or tTitle ) then
                return i
            end
        end
        if s == t.kanji then
            return i
        end
    end
end

--------------------------------------------------------------------
-- Era class definition
--------------------------------------------------------------------

local era = {}
era.__index = era

function era:new( init )
    init = type( init ) == 'table' and init or {}
    local obj = {}
    
    -- Grab the data from the init table.
    obj.gregorianYear = tonumber( init.year )
    local initText = type( init.era ) == 'string' and init.era or nil
    local initIndex = tonumber( init.index )
    if not ( initIndex and initIndex &gt;= 1 and math.floor( initIndex ) == initIndex and initIndex ~= math.huge ) then -- Check that initIndex is a positive integer.
        initIndex = nil
    end
    
    -- Calculate the era data from the input. First we find the era from the era index, although this is only supposed
    -- to be for internal use. Next we find the era from the era name or the kanji if possible, as this allows us to
    -- specify the last year of one era rather than the first year of the next one, if that is the desired behaviour.
    local eraIndex
    if initIndex then
        eraIndex = initIndex
    elseif initText then
        eraIndex = textToEraIndex( initText )
    elseif obj.gregorianYear then
        eraIndex = yearToEraIndex( obj.gregorianYear )
    end
    
    -- If the data entry was found for the era, process it and add it to the object.
    if not eraIndex then return end
    local eraData = eras[ eraIndex ]
    if not eraData or not eraData.article or eraData.article == '' then return end -- Exit if we are not dealing with a valid era.
    
    obj.startYear = eraData.startYear
    obj.endYear = eraData.endYear
    obj.article = eraData.article
    obj.kanji = eraData.kanji
    obj.label = eraData.label
    
    -- Create a link to the era article if possible.
    if obj.label and obj.article then
        obj.link = mw.ustring.format( '[[%s|%s]]', obj.article, obj.label )
    elseif obj.article then
        obj.link = mw.ustring.format( '[[%s]]', obj.article )
    end
    
    -- Allow matching years to different eras, but only for the first year of the next era. For example, Taisho 15 is also Showa 1, but there is no such thing as Taisho 16.
    -- So, the code era:new{ year = 1926, era = &quot;Taishō&quot; } will return an object with an eraYear of 15, and era:new{ year = 1926 } will return an object with an eraYear of 1.
    local nextEraData = eras[ eraIndex - 1 ]
    local nextStartYear = nextEraData and nextEraData.startYear
    if obj.gregorianYear
        and ( -- If there is a later era, only allow the first year of that era or an earlier year.
            not nextStartYear
            or ( nextStartYear and obj.gregorianYear &lt;= nextStartYear )
        )
        and obj.gregorianYear &gt;= obj.startYear -- Don't allow negative years.
        and obj.article ~= '' -- Don't allow periods between named eras.
        and ( obj.endYear and obj.gregorianYear &lt;= obj.endYear or true ) -- If this era has an end year, don't allow years that are greater than the end year.
        then
        obj.eraYear = obj.gregorianYear - obj.startYear + 1
        if obj.eraYear == 1 then
            obj.eraYearKanji = '元'
        else
            obj.eraYearKanji = halfToFull( obj.eraYear )
        end
    end

    -- Make sure obj.label is available even if it is the same as the article name.
    obj.label = obj.label or obj.article
    
    -- Add methods to get the next and previous eras.
    function obj:getNextEra()
        if not eraIndex then return end       
        return era:new{ index = eraIndex - 1, year = obj.gregorianYear }
    end
    
    function obj:getPreviousEra()
        if not eraIndex then return end            
        return era:new{ index = eraIndex + 1, year = obj.gregorianYear }
    end

    -- Gets the era object for the &quot;old&quot; era. In most cases this is the same as the current era object, but
    -- if the era year for the current object is 1, this method will return the era object for the previous
    -- era. If the method can't find a valid previous era it will return the object for the current era.
    function obj:getOldEra()
        if obj.eraYear == 1 then
            local prevEra = obj:getPreviousEra()
            if prevEra then
                return prevEra
            else
                return obj
            end
        else
            return obj
        end
    end
    
    return setmetatable( obj, {
        __index = self
    })
end

--------------------------------------------------------------------
-- Interface for old Japanese calendar templates
--------------------------------------------------------------------

local function getStartYear( obj )
    return obj.startYear
end

local function getEndYear( obj )
    return obj.endYear
end

local function getEraYear( obj )
    return obj.eraYear
end

local function getEraYearKanji( obj )
    return obj.eraYearKanji
end

local function getArticle( obj )
    return obj.article
end

local function getLabel( obj )
    return obj.label
end

local function getLink( obj )
    return obj.link
end

local function getKanji( obj )
    return obj.kanji
end

local function getLabelAndEraYear( obj, kanji )
    local eraYear = kanji and obj.eraYearKanji or obj.eraYear
    if obj.label and eraYear then
        return mw.ustring.format( '%s %s', obj.label, tostring( eraYear ) )
    end
end

local function getLinkAndEraYear( obj, kanji )
    local eraYear = kanji and obj.eraYearKanji or obj.eraYear
    if obj.link and eraYear then
        return mw.ustring.format( '%s %s', obj.link, tostring( eraYear ) )
    end
end

local function getLabelAndEraYearKanji( obj )
    return getLabelAndEraYear( obj, true )
end

local function getLinkAndEraYearKanji( obj )
    return getLinkAndEraYear( obj, true )
end

-- Process the arguments from #invoke.
local function makeWrapper( func )
    return function( frame )
        -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking
        -- template, or the args passed to #invoke if any exist. Otherwise
        -- assume args are being passed directly in from the debug console
        -- or from another Lua module.
        local origArgs
        if frame == mw.getCurrentFrame() then
            origArgs = frame:getParent().args
            for k, v in pairs( frame.args ) do
                origArgs = frame.args
                break
            end
        else
            origArgs = frame
        end
        -- Trim whitespace and remove blank arguments.
        local args = {}
        for k, v in pairs( origArgs ) do
            if type( v ) == 'string' then
                v = mw.text.trim( v )
            end
            if v ~= '' then
                args[k] = v
            end
        end
        
        local myEra
        local otherEraArgs = {}
        table.insert( otherEraArgs, args.next )
        table.insert( otherEraArgs, args.previous )
        table.insert( otherEraArgs, args.old )
        if #otherEraArgs &gt; 1 then
            return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;[[Module:Japanese calendar]] error: you can only specify one parameter out of &quot;next&quot;, &quot;previous&quot; and &quot;old&quot;.&lt;/strong&gt;'
        elseif args.next then
            myEra = era:new( args ):getNextEra()
        elseif args.previous then
            myEra = era:new( args ):getPreviousEra()
        elseif args.old then
            myEra = era:new( args ):getOldEra()
        else
            myEra = era:new( args )
        end
        return myEra and func( myEra ) or ''
    end
end

--------------------------------------------------------------------
-- Return the era class and the template interface
--------------------------------------------------------------------
 
return {
    era = function () return era end, -- Accessor function for getting the era class from other modules.
    baseyear = makeWrapper( getStartYear ),
    endyear = makeWrapper( getEndYear ),
    year = makeWrapper( getEraYear ),
    kanjiyear = makeWrapper( getEraYearKanji ),
    article = makeWrapper( getArticle ),
    label = makeWrapper( getLabel ),
    link = makeWrapper( getLink ),
    kanji = makeWrapper( getKanji ),
    label_year = makeWrapper( getLabelAndEraYear ),
    link_year = makeWrapper( getLinkAndEraYear ),
    label_kanjiyear = makeWrapper( getLabelAndEraYearKanji ),
    link_kanjiyear = makeWrapper( getLinkAndEraYearKanji )
}</text>
      <sha1>46zavo74df7xp6m8jbna2gwf8xjt6pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Japanese calendar/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146944</id>
    <revision>
      <id>860574</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module stores the data for [[Module:Japanese calendar]]. The formatting is as follows: -- --  { --      article = &quot;Shōwa (1926–1989)&quot;,   -- The Wikipedia article about the era. --      startYear = 1926,           -- The year that the era started. --      endYear = 1989,             -- The year that the era ended. --      kanji = &quot;昭和&quot;,             -- The kanji for the era. --      label = &quot;Shōwa&quot;             -- The romaji for the era, if the artic...&quot;</comment>
      <origin>860574</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="30640" sha1="2eygnvvs4aldb68962y64kiiptrh4mw" xml:space="preserve">-- This module stores the data for [[Module:Japanese calendar]]. The formatting is as follows:
--
--  {
--      article = &quot;Shōwa (1926–1989)&quot;,   -- The Wikipedia article about the era.
--      startYear = 1926,           -- The year that the era started.
--      endYear = 1989,             -- The year that the era ended.
--      kanji = &quot;昭和&quot;,             -- The kanji for the era.
--      label = &quot;Shōwa&quot;             -- The romaji for the era, if the article name is disambiguated.
--  },
--
-- The &quot;label&quot; field may be absent some or most of the time, and the &quot;article&quot; and &quot;kanji&quot; values
-- may be set to &quot;&quot; (the blank string) if it is a period between era names.
-- See [[Japanese era name]] for more details on era names and how they correspond to
-- Gregorian calendar years.

eras = {
    {
        article = &quot;Reiwa&quot;,
        startYear = 2019,
        kanji = &quot;令和&quot;,
    },
    {
        article = &quot;Heisei&quot;,
        startYear = 1989,
        endyear = 2019,
        kanji = &quot;平成&quot;,
    },
    {
        article = &quot;Shōwa (1926–1989)&quot;,
        startYear = 1926,
        endYear = 1989,
        kanji = &quot;昭和&quot;,
        label = &quot;Shōwa&quot;
    },
    {
        article = &quot;Taishō&quot;,
        startYear = 1912,
        endYear = 1926,
        kanji = &quot;大正&quot;,
    },
    {
        article = &quot;Meiji (era)&quot;,
        startYear = 1868,
        endYear = 1912,
        kanji = &quot;明治&quot;,
        label = &quot;Meiji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Keiō&quot;,
        startYear = 1865,
        endYear = 1868,
        kanji = &quot;慶応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genji (era)&quot;,
        startYear = 1864,
        endYear = 1865,
        kanji = &quot;元治&quot;,
        label = &quot;Genji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunkyū&quot;,
        startYear = 1861,
        endYear = 1864,
        kanji = &quot;文久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Man'en&quot;,
        startYear = 1860,
        endYear = 1861,
        kanji = &quot;万延&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ansei&quot;,
        startYear = 1854,
        endYear = 1860,
        kanji = &quot;安政&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kaei&quot;,
        startYear = 1848,
        endYear = 1854,
        kanji = &quot;嘉永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōka&quot;,
        startYear = 1844,
        endYear = 1848,
        kanji = &quot;弘化&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpō&quot;,
        startYear = 1830,
        endYear = 1844,
        kanji = &quot;天保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunsei&quot;,
        startYear = 1818,
        endYear = 1830,
        kanji = &quot;文政&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunka&quot;,
        startYear = 1804,
        endYear = 1818,
        kanji = &quot;文化&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kyōwa&quot;,
        startYear = 1802,
        endYear = 1804,
        kanji = &quot;享和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kansei&quot;,
        startYear = 1789,
        endYear = 1802,
        kanji = &quot;寛政&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenmei&quot;,
        startYear = 1781,
        endYear = 1789,
        kanji = &quot;天明&quot;
    },
    {
        article = &quot;An'ei&quot;,
        startYear = 1772,
        endYear = 1781,
        kanji = &quot;安永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Meiwa&quot;,
        startYear = 1764,
        endYear = 1772,
        kanji = &quot;明和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōreki&quot;,
        startYear = 1751,
        endYear = 1764,
        kanji = &quot;宝暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kan'en&quot;,
        startYear = 1748,
        endYear = 1751,
        kanji = &quot;寛延&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enkyō (Edo period)&quot;,
        startYear = 1744,
        endYear = 1748,
        kanji = &quot;延享&quot;,
        label = &quot;Enkyō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kanpō&quot;,
        startYear = 1741,
        endYear = 1744,
        kanji = &quot;寛保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genbun&quot;,
        startYear = 1736,
        endYear = 1741,
        kanji = &quot;元文&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kyōhō&quot;,
        startYear = 1716,
        endYear = 1736,
        kanji = &quot;享保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōtoku (era)&quot;,
        startYear = 1711,
        endYear = 1716,
        kanji = &quot;正徳&quot;,
        label = &quot;Shōtoku&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōei&quot;,
        startYear = 1704,
        endYear = 1711,
        kanji = &quot;宝永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genroku&quot;,
        startYear = 1688,
        endYear = 1704,
        kanji = &quot;元禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōkyō&quot;,
        startYear = 1684,
        endYear = 1688,
        kanji = &quot;貞享&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenna&quot;,
        startYear = 1681,
        endYear = 1684,
        kanji = &quot;天和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enpō&quot;,
        startYear = 1673,
        endYear = 1681,
        kanji = &quot;延宝&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kanbun (era)&quot;,
        startYear = 1661,
        endYear = 1673,
        kanji = &quot;寛文&quot;,
        label = &quot;Kanbun&quot;
    },
    {
        article = &quot;Manji (era)&quot;,
        startYear = 1658,
        endYear = 1661,
        kanji = &quot;万治&quot;,
        label = &quot;Manji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Meireki&quot;,
        startYear = 1655,
        endYear = 1658,
        kanji = &quot;明暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōō (Edo period)&quot;,
        startYear = 1652,
        endYear = 1655,
        kanji = &quot;承応&quot;,
        label = &quot;Jōō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Keian&quot;,
        startYear = 1648,
        endYear = 1652,
        kanji = &quot;慶安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōhō&quot;,
        startYear = 1644,
        endYear = 1648,
        kanji = &quot;正保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kan'ei&quot;,
        startYear = 1624,
        endYear = 1644,
        kanji = &quot;寛永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genna&quot;,
        startYear = 1615,
        endYear = 1624,
        kanji = &quot;元和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Keichō&quot;,
        startYear = 1596,
        endYear = 1615,
        kanji = &quot;慶長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunroku&quot;,
        startYear = 1592,
        endYear = 1596,
        kanji = &quot;文禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenshō (Momoyama period)&quot;,
        startYear = 1573,
        endYear = 1592,
        kanji = &quot;天正&quot;,
        label = &quot;Tenshō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genki (era)&quot;,
        startYear = 1570,
        endYear = 1573,
        kanji = &quot;元亀&quot;,
        label = &quot;Genki&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eiroku&quot;,
        startYear = 1558,
        endYear = 1570,
        kanji = &quot;永禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōji (Muromachi period)&quot;,
        startYear = 1555,
        endYear = 1558,
        kanji = &quot;弘治&quot;,
        label = &quot;Kōji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenbun&quot;,
        startYear = 1532,
        endYear = 1555,
        kanji = &quot;天文&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kyōroku&quot;,
        startYear = 1528,
        endYear = 1532,
        kanji = &quot;享禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Daiei (era)&quot;,
        startYear = 1521,
        endYear = 1528,
        kanji = &quot;大永&quot;,
        label = &quot;Daiei&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eishō (Muromachi period)&quot;,
        startYear = 1504,
        endYear = 1521,
        kanji = &quot;永正&quot;,
        label = &quot;Eishō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunki&quot;,
        startYear = 1501,
        endYear = 1504,
        kanji = &quot;文亀&quot;
    },
    {
        article = &quot;Meiō&quot;,
        startYear = 1492,
        endYear = 1501,
        kanji = &quot;明応&quot;,
    },
    {
        article = &quot;Entoku&quot;,
        startYear = 1489,
        endYear = 1492,
        kanji = &quot;延徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōkyō&quot;,
        startYear = 1487,
        endYear = 1489,
        kanji = &quot;長享&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunmei&quot;,
        startYear = 1469,
        endYear = 1487,
        kanji = &quot;文明&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōnin&quot;,
        startYear = 1467,
        endYear = 1469,
        kanji = &quot;応仁&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunshō&quot;,
        startYear = 1466,
        endYear = 1467,
        kanji = &quot;文正&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kanshō&quot;,
        startYear = 1460,
        endYear = 1466,
        kanji = &quot;寛正&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōroku&quot;,
        startYear = 1457,
        endYear = 1460,
        kanji = &quot;長禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōshō&quot;,
        startYear = 1455,
        endYear = 1457,
        kanji = &quot;康正&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kyōtoku&quot;,
        startYear = 1452,
        endYear = 1455,
        kanji = &quot;享徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōtoku&quot;,
        startYear = 1449,
        endYear = 1452,
        kanji = &quot;宝徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bun'an&quot;,
        startYear = 1444,
        endYear = 1449,
        kanji = &quot;文安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kakitsu&quot;,
        startYear = 1441,
        endYear = 1444,
        kanji = &quot;嘉吉&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eikyō&quot;,
        startYear = 1429,
        endYear = 1441,
        kanji = &quot;永享&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shocho&quot;,
        startYear = 1428,
        endYear = 1429,
        kanji = &quot;正長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōei&quot;,
        startYear = 1394,
        endYear = 1428,
        kanji = &quot;応永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Meitoku&quot;,
        startYear = 1390,
        endYear = 1394,
        kanji = &quot;明徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōō&quot;,
        startYear = 1389,
        endYear = 1390,
        kanji = &quot;康応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kakei&quot;,
        startYear = 1387,
        endYear = 1389,
        kanji = &quot;嘉慶&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shitoku&quot;,
        startYear = 1384,
        endYear = 1387,
        kanji = &quot;至徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eitoku&quot;,
        startYear = 1381,
        endYear = 1384,
        kanji = &quot;永徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōryaku&quot;,
        startYear = 1379,
        endYear = 1381,
        kanji = &quot;康暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eiwa&quot;,
        startYear = 1375,
        endYear = 1379,
        kanji = &quot;永和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōan&quot;,
        startYear = 1368,
        endYear = 1375,
        kanji = &quot;応安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōji&quot;,
        startYear = 1362,
        endYear = 1368,
        kanji = &quot;貞治&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōan (Muromachi period)&quot;,
        startYear = 1361,
        endYear = 1362,
        kanji = &quot;康安&quot;,
        label = &quot;Kōan&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enbun&quot;,
        startYear = 1356,
        endYear = 1361,
        kanji = &quot;延文&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunna&quot;,
        startYear = 1352,
        endYear = 1356,
        kanji = &quot;文和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kannō&quot;,
        startYear = 1350,
        endYear = 1352,
        kanji = &quot;観応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōwa (Muromachi period)&quot;,
        startYear = 1345,
        endYear = 1350,
        kanji = &quot;貞和&quot;,
        label = &quot;Jōwa&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōei&quot;,
        startYear = 1342,
        endYear = 1345,
        kanji = &quot;康永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ryakuō&quot;,
        startYear = 1338,
        endYear = 1342,
        kanji = &quot;暦応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōkei&quot;,
        startYear = 1332,
        endYear = 1338,
        kanji = &quot;正慶&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kenmu&quot;,
        startYear = 1334,
        endYear = 1332,
        kanji = &quot;建武&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genkō (second)&quot;,
        startYear = 1331,
        endYear = 1334,
        kanji = &quot;元弘&quot;,
        label = &quot;Genkō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Gentoku&quot;,
        startYear = 1329,
        endYear = 1331,
        kanji = &quot;元徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Karyaku&quot;,
        startYear = 1326,
        endYear = 1329,
        kanji = &quot;嘉暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōchū (era)&quot;,
        startYear = 1324,
        endYear = 1326,
        kanji = &quot;正中&quot;,
        label = &quot;Shōchū&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genkō (first)&quot;,
        startYear = 1321,
        endYear = 1324,
        kanji = &quot;元亨&quot;,
        label = &quot;Genkō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Gen'ō&quot;,
        startYear = 1319,
        endYear = 1321,
        kanji = &quot;元応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunpō&quot;,
        startYear = 1317,
        endYear = 1319,
        kanji = &quot;文保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōwa (1312–1317)&quot;,
        startYear = 1312,
        endYear = 1317,
        kanji = &quot;正和&quot;,
        label = &quot;Shōwa&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōchō&quot;,
        startYear = 1311,
        endYear = 1312,
        kanji = &quot;応長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enkyō (Kamakura period)&quot;,
        startYear = 1308,
        endYear = 1311,
        kanji = &quot;延慶&quot;,
        label = &quot;Enkyō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tokuji&quot;,
        startYear = 1306,
        endYear = 1308,
        kanji = &quot;徳治&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kagen&quot;,
        startYear = 1303,
        endYear = 1306,
        kanji = &quot;嘉元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kengen&quot;,
        startYear = 1302,
        endYear = 1303,
        kanji = &quot;乾元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōan&quot;,
        startYear = 1299,
        endYear = 1302,
        kanji = &quot;正安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Einin&quot;,
        startYear = 1293,
        endYear = 1299,
        kanji = &quot;永仁&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōō (Kamakura period)&quot;,
        startYear = 1288,
        endYear = 1293,
        kanji = &quot;正応&quot;,
        label = &quot;Shōō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōan (Kamakura period)&quot;,
        startYear = 1278,
        endYear = 1288,
        kanji = &quot;弘安&quot;,
        label = &quot;Kōan&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kenji (era)&quot;,
        startYear = 1275,
        endYear = 1278,
        kanji = &quot;建治&quot;,
        label = &quot;Kenji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bun'ei&quot;,
        startYear = 1264,
        endYear = 1275,
        kanji = &quot;文永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōchō&quot;,
        startYear = 1261,
        endYear = 1264,
        kanji = &quot;弘長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bun'ō&quot;,
        startYear = 1260,
        endYear = 1261,
        kanji = &quot;文応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōgen&quot;,
        startYear = 1259,
        endYear = 1260,
        kanji = &quot;正元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōka (era)&quot;,
        startYear = 1257,
        endYear = 1259,
        kanji = &quot;正嘉&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōgen&quot;,
        startYear = 1256,
        endYear = 1257,
        kanji = &quot;康元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kenchō&quot;,
        startYear = 1249,
        endYear = 1256,
        kanji = &quot;建長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōji (era)&quot;,
        startYear = 1247,
        endYear = 1249,
        kanji = &quot;宝治&quot;,
        label = &quot;Hōji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kangen&quot;,
        startYear = 1243,
        endYear = 1247,
        kanji = &quot;寛元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ninji&quot;,
        startYear = 1240,
        endYear = 1243,
        kanji = &quot;仁治&quot;
    },
    {
        article = &quot;En'ō&quot;,
        startYear = 1239,
        endYear = 1240,
        kanji = &quot;延応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ryakunin&quot;,
        startYear = 1238,
        endYear = 1239,
        kanji = &quot;暦仁&quot;
    },
    {
        article = &quot;Katei&quot;,
        startYear = 1235,
        endYear = 1238,
        kanji = &quot;嘉禎&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunryaku&quot;,
        startYear = 1234,
        endYear = 1235,
        kanji = &quot;文暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpuku&quot;,
        startYear = 1233,
        endYear = 1234,
        kanji = &quot;天福&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōei&quot;,
        startYear = 1232,
        endYear = 1233,
        kanji = &quot;貞永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kangi&quot;,
        startYear = 1229,
        endYear = 1232,
        kanji = &quot;寛喜&quot;
    },
    {
        article = &quot;Antei&quot;,
        startYear = 1227,
        endYear = 1229,
        kanji = &quot;安貞&quot;
    },
    {
        article = &quot;Karoku&quot;,
        startYear = 1225,
        endYear = 1227,
        kanji = &quot;嘉禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Gennin&quot;,
        startYear = 1224,
        endYear = 1225,
        kanji = &quot;元仁&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōō (Kamakura period)&quot;,
        startYear = 1222,
        endYear = 1224,
        kanji = &quot;貞応&quot;,
        label = &quot;Jōō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōkyū&quot;,
        startYear = 1219,
        endYear = 1222,
        kanji = &quot;承久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kenpō (era)&quot;,
        startYear = 1213,
        endYear = 1219,
        kanji = &quot;建保&quot;,
        label = &quot;Kenpō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kenryaku&quot;,
        startYear = 1211,
        endYear = 1213,
        kanji = &quot;建暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōgen (Kamakura period)&quot;,
        startYear = 1207,
        endYear = 1211,
        kanji = &quot;承元&quot;,
        label = &quot;Jōgen&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ken'ei&quot;,
        startYear = 1206,
        endYear = 1207,
        kanji = &quot;建永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genkyū&quot;,
        startYear = 1204,
        endYear = 1206,
        kanji = &quot;元久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kennin&quot;,
        startYear = 1201,
        endYear = 1204,
        kanji = &quot;建仁&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōji (era)&quot;,
        startYear = 1199,
        endYear = 1201,
        kanji = &quot;正治&quot;,
        label = &quot;Shōji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kenkyū&quot;,
        startYear = 1190,
        endYear = 1199,
        kanji = &quot;建久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Bunji (era)&quot;,
        startYear = 1185,
        endYear = 1190,
        kanji = &quot;文治&quot;,
        label = &quot;Bunji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Genryaku&quot;,
        startYear = 1184,
        endYear = 1185,
        kanji = &quot;元暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Juei&quot;,
        startYear = 1182,
        endYear = 1184,
        kanji = &quot;寿永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Yōwa&quot;,
        startYear = 1181,
        endYear = 1182,
        kanji = &quot;養和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jishō&quot;,
        startYear = 1177,
        endYear = 1181,
        kanji = &quot;治承&quot;
    },
    {
        article = &quot;Angen&quot;,
        startYear = 1175,
        endYear = 1177,
        kanji = &quot;安元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōan (era)&quot;,
        startYear = 1171,
        endYear = 1175,
        kanji = &quot;承安&quot;,
        label = &quot;Jōan&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kaō (era)&quot;,
        startYear = 1169,
        endYear = 1171,
        kanji = &quot;嘉応&quot;,
        label = &quot;Kaō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Nin'an&quot;,
        startYear = 1166,
        endYear = 1169,
        kanji = &quot;仁安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eiman&quot;,
        startYear = 1165,
        endYear = 1166,
        kanji = &quot;永万&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōkan&quot;,
        startYear = 1163,
        endYear = 1165,
        kanji = &quot;長寛&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōhō&quot;,
        startYear = 1161,
        endYear = 1163,
        kanji = &quot;応保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eiryaku&quot;,
        startYear = 1160,
        endYear = 1161,
        kanji = &quot;永暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Heiji&quot;,
        startYear = 1159,
        endYear = 1160,
        kanji = &quot;平治&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōgen (era)&quot;,
        startYear = 1156,
        endYear = 1159,
        kanji = &quot;保元&quot;,
        label = &quot;Hōgen&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kyūju&quot;,
        startYear = 1154,
        endYear = 1156,
        kanji = &quot;久寿&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ninpei&quot;,
        startYear = 1151,
        endYear = 1154,
        kanji = &quot;仁平&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kyūan&quot;,
        startYear = 1145,
        endYear = 1151,
        kanji = &quot;久安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ten'yō&quot;,
        startYear = 1144,
        endYear = 1145,
        kanji = &quot;天養&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōji (Heian period)&quot;,
        startYear = 1142,
        endYear = 1144,
        kanji = &quot;康治&quot;,
        label = &quot;Kōji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eiji (era)&quot;,
        startYear = 1141,
        endYear = 1142,
        kanji = &quot;永治&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōen&quot;,
        startYear = 1135,
        endYear = 1141,
        kanji = &quot;保延&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōshō&quot;,
        startYear = 1132,
        endYear = 1135,
        kanji = &quot;長承&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenshō (Heian period)&quot;,
        startYear = 1131,
        endYear = 1132,
        kanji = &quot;天承&quot;,
        label = &quot;Tenshō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Daiji (era)&quot;,
        startYear = 1126,
        endYear = 1131,
        kanji = &quot;大治&quot;,
        label = &quot;Daiji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenji (era)&quot;,
        startYear = 1124,
        endYear = 1126,
        kanji = &quot;天治&quot;,
        label = &quot;Tenji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōan&quot;,
        startYear = 1120,
        endYear = 1124,
        kanji = &quot;保安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Gen'ei&quot;,
        startYear = 1118,
        endYear = 1120,
        kanji = &quot;元永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eikyū&quot;,
        startYear = 1113,
        endYear = 1118,
        kanji = &quot;永久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ten'ei&quot;,
        startYear = 1110,
        endYear = 1113,
        kanji = &quot;天永&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tennin (era)&quot;,
        startYear = 1108,
        endYear = 1110,
        kanji = &quot;天仁&quot;,
        label = &quot;Tennin&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kajō&quot;,
        startYear = 1106,
        endYear = 1108,
        kanji = &quot;嘉承&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōji&quot;,
        startYear = 1104,
        endYear = 1106,
        kanji = &quot;長治&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōwa (Heian period)&quot;,
        startYear = 1099,
        endYear = 1104,
        kanji = &quot;康和&quot;,
        label = &quot;Kōwa&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōtoku&quot;,
        startYear = 1097,
        endYear = 1099,
        kanji = &quot;承徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eichō&quot;,
        startYear = 1096,
        endYear = 1097,
        kanji = &quot;永長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kahō&quot;,
        startYear = 1094,
        endYear = 1096,
        kanji = &quot;嘉保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kanji (era)&quot;,
        startYear = 1087,
        endYear = 1094,
        kanji = &quot;寛治&quot;,
        label = &quot;Kanji&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōtoku&quot;,
        startYear = 1084,
        endYear = 1087,
        kanji = &quot;応徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eihō&quot;,
        startYear = 1081,
        endYear = 1084,
        kanji = &quot;永保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōryaku&quot;,
        startYear = 1077,
        endYear = 1081,
        kanji = &quot;承暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōhō&quot;,
        startYear = 1074,
        endYear = 1077,
        kanji = &quot;承保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enkyū&quot;,
        startYear = 1069,
        endYear = 1074,
        kanji = &quot;延久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jiryaku&quot;,
        startYear = 1065,
        endYear = 1069,
        kanji = &quot;治暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōhei&quot;,
        startYear = 1058,
        endYear = 1065,
        kanji = &quot;康平&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tengi&quot;,
        startYear = 1053,
        endYear = 1058,
        kanji = &quot;天喜&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eishō (Heian period)&quot;,
        startYear = 1046,
        endYear = 1053,
        kanji = &quot;永承&quot;,
        label = &quot;Eishō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kantoku&quot;,
        startYear = 1044,
        endYear = 1046,
        kanji = &quot;寛徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōkyū&quot;,
        startYear = 1040,
        endYear = 1044,
        kanji = &quot;長久&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōryaku&quot;,
        startYear = 1037,
        endYear = 1040,
        kanji = &quot;長暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōgen&quot;,
        startYear = 1028,
        endYear = 1037,
        kanji = &quot;長元&quot;
    },
    {
        article = &quot;Manju (era)&quot;,
        startYear = 1024,
        endYear = 1028,
        kanji = &quot;万寿&quot;,
        label = &quot;Manju&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jian (era)&quot;,
        startYear = 1021,
        endYear = 1024,
        kanji = &quot;治安&quot;,
        label = &quot;Jian&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kannin&quot;,
        startYear = 1017,
        endYear = 1021,
        kanji = &quot;寛仁&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōwa&quot;,
        startYear = 1012,
        endYear = 1017,
        kanji = &quot;長和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kankō&quot;,
        startYear = 1004,
        endYear = 1012,
        kanji = &quot;寛弘&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōhō (era)&quot;,
        startYear = 999,
        endYear = 1004,
        kanji = &quot;長保&quot;,
        label = &quot;Chōhō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Chōtoku&quot;,
        startYear = 995,
        endYear = 999,
        kanji = &quot;長徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōryaku&quot;,
        startYear = 990,
        endYear = 995,
        kanji = &quot;正暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eiso (era)&quot;,
        startYear = 988,
        endYear = 990,
        kanji = &quot;永祚&quot;,
        label = &quot;Eiso&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eien&quot;,
        startYear = 987,
        endYear = 988,
        kanji = &quot;永延&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kanna (era)&quot;,
        startYear = 985,
        endYear = 987,
        kanji = &quot;寛和&quot;,
        label = &quot;Kanna&quot;
    },
    {
        article = &quot;Eikan&quot;,
        startYear = 983,
        endYear = 985,
        kanji = &quot;永観&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tengen (era)&quot;,
        startYear = 978,
        endYear = 983,
        kanji = &quot;天元&quot;,
        label = &quot;Tengen&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōgen (Heian period)&quot;,
        startYear = 976,
        endYear = 978,
        kanji = &quot;貞元&quot;,
        label = &quot;Jōgen&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ten'en&quot;,
        startYear = 973,
        endYear = 976,
        kanji = &quot;天延&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenroku&quot;,
        startYear = 970,
        endYear = 973,
        kanji = &quot;天禄&quot;
    },
    {
        article = &quot;Anna (era)&quot;,
        startYear = 968,
        endYear = 970,
        kanji = &quot;安和&quot;,
        label = &quot;Anna&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōhō&quot;,
        startYear = 964,
        endYear = 968,
        kanji = &quot;康保&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ōwa&quot;,
        startYear = 961,
        endYear = 964,
        kanji = &quot;応和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tentoku&quot;,
        startYear = 957,
        endYear = 961,
        kanji = &quot;天徳&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenryaku&quot;,
        startYear = 947,
        endYear = 957,
        kanji = &quot;天暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tengyō&quot;,
        startYear = 938,
        endYear = 947,
        kanji = &quot;天慶&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōhei&quot;,
        startYear = 931,
        endYear = 938,
        kanji = &quot;承平&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enchō&quot;,
        startYear = 923,
        endYear = 931,
        kanji = &quot;延長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Engi (era)&quot;,
        startYear = 901,
        endYear = 923,
        kanji = &quot;延喜&quot;,
        label = &quot;Engi&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shōtai&quot;,
        startYear = 898,
        endYear = 901,
        kanji = &quot;昌泰&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kanpyō (era)&quot;,
        startYear = 889,
        endYear = 898,
        kanji = &quot;寛平&quot;,
        label = &quot;Kanpyō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ninna&quot;,
        startYear = 885,
        endYear = 889,
        kanji = &quot;仁和&quot;
    },
    {
        article = &quot;Gangyō&quot;,
        startYear = 877,
        endYear = 885,
        kanji = &quot;元慶&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōgan&quot;,
        startYear = 859,
        endYear = 877,
        kanji = &quot;貞観&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ten'an&quot;,
        startYear = 857,
        endYear = 859,
        kanji = &quot;天安&quot;
    },
    {
        article = &quot;Saikō&quot;,
        startYear = 854,
        endYear = 857,
        kanji = &quot;斉衡&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ninju&quot;,
        startYear = 851,
        endYear = 854,
        kanji = &quot;仁寿&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kashō&quot;,
        startYear = 848,
        endYear = 851,
        kanji = &quot;嘉祥&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jōwa (Heian period)&quot;,
        startYear = 834,
        endYear = 848,
        kanji = &quot;承和&quot;,
        label = &quot;Jōwa&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenchō&quot;,
        startYear = 824,
        endYear = 834,
        kanji = &quot;天長&quot;
    },
    {
        article = &quot;Kōnin (era)&quot;,
        startYear = 810,
        endYear = 824,
        kanji = &quot;弘仁&quot;,
        label = &quot;Kōnin&quot;
    },
    {
        article = &quot;Daidō&quot;,
        startYear = 806,
        endYear = 810,
        kanji = &quot;大同&quot;
    },
    {
        article = &quot;Enryaku&quot;,
        startYear = 782,
        endYear = 806,
        kanji = &quot;延暦&quot;
    },
    {
        article = &quot;Ten'ō&quot;,
        startYear = 781,
        endYear = 782,
        kanji = &quot;天応&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hōki&quot;,
        startYear = 770,
        endYear = 781,
        kanji = &quot;宝亀&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jingo-keiun&quot;,
        startYear = 767,
        endYear = 770,
        kanji = &quot;神護景雲&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpyō-jingo&quot;,
        startYear = 765,
        endYear = 767,
        kanji = &quot;天平神護&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpyō-hōji&quot;,
        startYear = 757,
        endYear = 765,
        kanji = &quot;天平宝字&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpyō-shōhō&quot;,
        startYear = 749,
        endYear = 757,
        kanji = &quot;天平勝宝&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpyō-kanpō&quot;,
        startYear = 749,
        endYear = 749,
        kanji = &quot;天平感宝&quot;
    },
    {
        article = &quot;Tenpyō&quot;,
        startYear = 729,
        endYear = 749,
        kanji = &quot;天平&quot;
    },
    {
        article = &quot;Jinki (era)&quot;,
        startYear = 724,
        endYear = 729,
        kanji = &quot;神亀&quot;,
        label = &quot;Jinki&quot;
    },
    {
        article = &quot;Yōrō&quot;,
        startYear = 717,
        endYear = 724,
        kanji = &quot;養老&quot;
    },
    {
        article = &quot;Reiki (era)&quot;,
        startYear = 715,
        endYear = 717,
        kanji = &quot;霊亀&quot;,
        label = &quot;Reiki&quot;
    },
    {
        article = &quot;Wadō (era)&quot;,
        startYear = 708,
        endYear = 715,
        kanji = &quot;和銅&quot;,
        label = &quot;Wadō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Keiun&quot;,
        startYear = 704,
        endYear = 708,
        kanji = &quot;慶雲&quot;
    },
    {
        article = &quot;Taihō (era)&quot;,
        startYear = 701,
        endYear = 704,
        kanji = &quot;大宝&quot;,
        label = &quot;Taihō&quot;
    },
    {
        article = &quot;Shuchō&quot;,
        startYear = 686,
        endYear = 686,
        kanji = &quot;朱鳥&quot;
    },
    {
        article = &quot;Hakuchi (era)&quot;,
        startYear = 650,
        endYear = 654,
        kanji = &quot;白雉&quot;,
        label = &quot;Hakuchi&quot;
    },
    {
        article = &quot;Taika (era)&quot;,
        startYear = 645,
        endYear = 650,
        kanji = &quot;大化&quot;,
        label = &quot;Taika&quot;
    }
}

return eras</text>
      <sha1>2eygnvvs4aldb68962y64kiiptrh4mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Convert character width</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146945</id>
    <revision>
      <id>860575</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This module converts support characters from half-width to full-width, and vice versa. -- See [[Halfwidth and fullwidth forms]] for an explanation of half- and full-width characters.  -- @todo FIXME: Needs more characters adding, needs support for diacritic marks.  local data = mw.loadData( 'Module:Convert character width/data' )  local p = {}  -- Converts one half-width character to one full-width character. local function getFull( s )     return data[ s ] o...&quot;</comment>
      <origin>860575</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1364" sha1="8hxk1rupqmuwu208z9w8suwqp1u08zw" xml:space="preserve">-- This module converts support characters from half-width to full-width, and vice versa.
-- See [[Halfwidth and fullwidth forms]] for an explanation of half- and full-width characters.

-- @todo FIXME: Needs more characters adding, needs support for diacritic marks.

local data = mw.loadData( 'Module:Convert character width/data' )

local p = {}

-- Converts one half-width character to one full-width character.
local function getFull( s )
    return data[ s ] or s
end

-- Converts one full-width character to one half-width character.
local function getHalf( s )
    for half, full in pairs( data ) do
        if s == full then
            return half
        end
    end
    return s
end

-- Converts multiple half-width characters to full-width characters.
function p.full( frame )
    local s = type( frame ) == 'table' and frame.args and frame.args[ 1 ] or frame
    s = type( s ) == 'number' and tostring( s ) or s
    if type( s ) ~= 'string' then return end
    return ( mw.ustring.gsub( s, '.', getFull ) )
end

-- Converts multiple full-width characters to half-width characters.
function p.half( frame )
    local s = type( frame ) == 'table' and frame.args and frame.args[ 1 ] or frame
    s = type( s ) == 'number' and tostring( s ) or s
    if type( s ) ~= 'string' then return end
    return ( mw.ustring.gsub( s, '.', getHalf ) )
end

return p</text>
      <sha1>8hxk1rupqmuwu208z9w8suwqp1u08zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Convert character width/data</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146946</id>
    <revision>
      <id>860576</id>
      <timestamp>2026-06-29T21:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;-- This is the data page for [[Module:Convert character width]]. -- TODO: There are quite a few missing characters. See [[Halfwidth and Fullwidth Forms (Unicode block)]] for the full list.  local convert = {     [&quot; &quot;] = &quot;　&quot;,     [&quot;!&quot;] = &quot;！&quot;,     ['&quot;'] = '＂',     ['#'] = '＃',     ['$'] = '＄',     ['\%'] = '％', -- This needs to be escaped, otherwise it generates invalid pattern matches.     ['&amp;'] = '＆',     [&quot;'&quot;] = &quot;＇&quot;,     ['('] = '（',     [')']...&quot;</comment>
      <origin>860576</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3500" sha1="dfpo1iuza15u1ovdg02esz9kwufw9pe" xml:space="preserve">-- This is the data page for [[Module:Convert character width]].
-- TODO: There are quite a few missing characters. See [[Halfwidth and Fullwidth Forms (Unicode block)]] for the full list.

local convert = {
    [&quot; &quot;] = &quot;　&quot;,
    [&quot;!&quot;] = &quot;！&quot;,
    ['&quot;'] = '＂',
    ['#'] = '＃',
    ['$'] = '＄',
    ['\%'] = '％', -- This needs to be escaped, otherwise it generates invalid pattern matches.
    ['&amp;'] = '＆',
    [&quot;'&quot;] = &quot;＇&quot;,
    ['('] = '（',
    [')'] = '）',
    ['*'] = '＊',
    ['+'] = '＋',
    [','] = '，',
    ['-'] = '－',
    ['.'] = '．',
    ['/'] = '／',
    ['0'] = '０',
    ['1'] = '１',
    ['2'] = '２',
    ['3'] = '３',
    ['4'] = '４',
    ['5'] = '５',
    ['6'] = '６',
    ['7'] = '７',
    ['8'] = '８',
    ['9'] = '９',
    [':'] = '：',
    [';'] = '；',
    ['&lt;'] = '＜',
    ['='] = '＝',
    ['&gt;'] = '＞',
    ['?'] = '？',
    ['@'] = '＠',
    ['A'] = 'Ａ',
    ['B'] = 'Ｂ',
    ['C'] = 'Ｃ',
    ['D'] = 'Ｄ',
    ['E'] = 'Ｅ',
    ['F'] = 'Ｆ',
    ['G'] = 'Ｇ',
    ['H'] = 'Ｈ',
    ['I'] = 'Ｉ',
    ['J'] = 'Ｊ',
    ['K'] = 'Ｋ',
    ['L'] = 'Ｌ',
    ['M'] = 'Ｍ',
    ['N'] = 'Ｎ',
    ['O'] = 'Ｏ',
    ['P'] = 'Ｐ',
    ['Q'] = 'Ｑ',
    ['R'] = 'Ｒ',
    ['S'] = 'Ｓ',
    ['T'] = 'Ｔ',
    ['U'] = 'Ｕ',
    ['V'] = 'Ｖ',
    ['W'] = 'Ｗ',
    ['X'] = 'Ｘ',
    ['Y'] = 'Ｙ',
    ['Z'] = 'Ｚ',
    ['['] = '［',
    [ [[\]] ] = '＼',
    [']'] = '］',
    ['^'] = '＾',
    ['_'] = '＿',
    ['`'] = '｀',
    ['a'] = 'ａ',
    ['b'] = 'ｂ',
    ['c'] = 'ｃ',
    ['d'] = 'ｄ',
    ['e'] = 'ｅ',
    ['f'] = 'ｆ',
    ['g'] = 'ｇ',
    ['h'] = 'ｈ',
    ['i'] = 'ｉ',
    ['j'] = 'ｊ',
    ['k'] = 'ｋ',
    ['l'] = 'ｌ',
    ['m'] = 'ｍ',
    ['n'] = 'ｎ',
    ['o'] = 'ｏ',
    ['p'] = 'ｐ',
    ['q'] = 'ｑ',
    ['r'] = 'ｒ',
    ['s'] = 'ｓ',
    ['t'] = 'ｔ',
    ['u'] = 'ｕ',
    ['v'] = 'ｖ',
    ['w'] = 'ｗ',
    ['x'] = 'ｘ',
    ['y'] = 'ｙ',
    ['z'] = 'ｚ',
    ['{'] = '｛',
    ['|'] = '｜',
    ['}'] = '｝',
    ['~'] = '～',

--[[
    -- TODO: The following need to be converted to the correct characters.
    [''] = '｟',
    [''] = '｠',
    [''] = '｡',
    [''] = '｢',
    [''] = '｣',
    [''] = '､',
    [''] = '･',
--]]

    ['ｦ'] = 'ヲ',
    ['ｧ'] = 'ァ',
    ['ｨ'] = 'ィ',
    ['ｩ'] = 'ゥ',
    ['ｪ'] = 'ェ',
    ['ｫ'] = 'ォ',
    ['ｬ'] = 'ャ',
    ['ｭ'] = 'ュ',
    ['ｮ'] = 'ョ',
    ['ｯ'] = 'ッ',
    ['ｰ'] = 'ー',
    ['ｱ'] = 'ア',
    ['ｲ'] = 'イ',
    ['ｳ'] = 'ウ',
    ['ｴ'] = 'エ',
    ['ｵ'] = 'オ',
    ['ｶ'] = 'カ',
    ['ｷ'] = 'キ',
    ['ｸ'] = 'ク',
    ['ｹ'] = 'ケ',
    ['ｺ'] = 'コ',
    ['ｻ'] = 'サ',
    ['ｼ'] = 'シ',
    ['ｽ'] = 'ス',
    ['ｾ'] = 'セ',
    ['ｿ'] = 'ソ',
    ['ﾀ'] = 'タ',
    ['ﾁ'] = 'チ',
    ['ﾂ'] = 'ツ',
    ['ﾃ'] = 'テ',
    ['ﾄ'] = 'ト',
    ['ﾅ'] = 'ナ',
    ['ﾆ'] = 'ニ',
    ['ﾇ'] = 'ヌ',
    ['ﾈ'] = 'ネ',
    ['ﾉ'] = 'ノ',
    ['ﾊ'] = 'ハ',
    ['ﾋ'] = 'ヒ',
    ['ﾌ'] = 'フ',
    ['ﾍ'] = 'ヘ',
    ['ﾎ'] = 'ホ',
    ['ﾏ'] = 'マ',
    ['ﾐ'] = 'ミ',
    ['ﾑ'] = 'ム',
    ['ﾒ'] = 'メ',
    ['ﾓ'] = 'モ',
    ['ﾔ'] = 'ヤ',
    ['ﾕ'] = 'ユ',
    ['ﾖ'] = 'ヨ',
    ['ﾗ'] = 'ラ',
    ['ﾘ'] = 'リ',
    ['ﾙ'] = 'ル',
    ['ﾚ'] = 'レ',
    ['ﾛ'] = 'ロ',
    ['ﾜ'] = 'ワ',
    ['ﾝ'] = 'ン'
}

return convert</text>
      <sha1>dfpo1iuza15u1ovdg02esz9kwufw9pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шандор Кёрёши Чома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146947</id>
    <redirect title="Кёрёши Чома Шандор" />
    <revision>
      <id>860590</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Zorigt moved page [[Шандор Кёрёши Чома]] to [[Кёрёши Чома Шандор]]: унгар хүний нэр</comment>
      <origin>860590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="h45nz9a6q6pjc7enrctiq18mpg97yxr" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Кёрёши Чома Шандор]]</text>
      <sha1>h45nz9a6q6pjc7enrctiq18mpg97yxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баасангомбын Энэбиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146948</id>
    <revision>
      <id>860597</id>
      <timestamp>2026-06-30T01:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Баасангомбын Энэбиш''' (1964 онд төрсөн-) -1999-2001 онд УИХ-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, &quot;Эрдэнэс Таван Толгой&quot;, &quot;Эрдэс Монгол&quot; ХХК компаний анхны гүйцэтгэх захирал байсан.  == Намтар == Б.Энэбиш 1990-2001 онд УИХ-ын Тамгын газрын хуулин хэлтэс, Тамгын...&quot;</comment>
      <origin>860597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="gydakecz8fb1wt1d2rkr4pe0yom0h9e" xml:space="preserve">'''Баасангомбын Энэбиш''' (1964 онд төрсөн-) -1999-2001 онд УИХ-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, &quot;Эрдэнэс Таван Толгой&quot;, &quot;Эрдэс Монгол&quot; ХХК компаний анхны гүйцэтгэх захирал байсан.

== Намтар ==
Б.Энэбиш 1990-2001 онд УИХ-ын Тамгын газрын хуулин хэлтэс, Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 

2002-2005 онд Вашингтон дахь Монгол Улсын ЭСЯ-нд зөвлөх. 

2010 онд Эрдэнэс баялаг эрчим хүчний сайд Д.Зоригт санал тавьсаны дагуу &quot;Эрдэнэс Таван Толгой&quot;, &quot;Эрдэс Монгол&quot; ХХК компаний гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байгаад 2012 оны 10-р сард ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлт гаргасан.  

== Гадаадад гарсан ==
2013 оноос эхэлж ЭЦА, АТГ шалгаж эхэлсэн. Түүний гэр бүлийнхэн Австралид амьдардаг байсан тул охин дээрээ очихоор явсан. Түүнтэй холбоотой 3 асуудал яригддаг.

* Нэгдүгээрт, &quot;Чалко&quot; компанитай буруу гэрээ хийсэн. 
* Хоёрдугаарт, БНХАУ-ын 60 тоннын 10 машин авсан. Тэр нь эвдрээд байдаг, буруу худалдан авалт хийсэн гэдэг. 
* Гуравдугаарт, Тендерийн хуулийн дагуу уулын ажлын төлөвлөгөөгөөр ид ажил гүйцэтгэж байхдаа хүнд даацын машинаа байнга сольж байх учиртай. Хэдэн тендерээр буруу дугуй авсан зэрэг асуудлаар АТГ-аас шалгалт явуулсан байна.</text>
      <sha1>gydakecz8fb1wt1d2rkr4pe0yom0h9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олон улсын парламентын холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146949</id>
    <revision>
      <id>860605</id>
      <timestamp>2026-06-30T02:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Logo of the Inter-Parliamentary Union.svg|thumb]] '''Олон улсын парламентын холбоо,''' товч. ОУПХ ([[Англи хэл|англи.]] ''Inter-Parliamentary Union'', товч. ''IPU,'' [[Франц хэл|франц.]] ''L'Union Interparlementaire'') -дэлхий даяарх парламентын үйл ажиллагааг зохицуулах үүрэг гүйцэтгэдэг олон улсын төрийн бу...&quot;</comment>
      <origin>860605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6714" sha1="45ti8wv23nq3swqqlzahnq6dnxyajn0" xml:space="preserve">[[Файл:Logo of the Inter-Parliamentary Union.svg|thumb]]
'''Олон улсын парламентын холбоо,''' товч. ОУПХ ([[Англи хэл|англи.]] ''Inter-Parliamentary Union'', товч. ''IPU,'' [[Франц хэл|франц.]] ''L'Union Interparlementaire'') -дэлхий даяарх парламентын үйл ажиллагааг зохицуулах үүрэг гүйцэтгэдэг олон улсын [[төрийн бус байгууллага]] юм. 1889 онд [[Уильям Рэндалл Кример]], [[Фредерик Пасси]] нар үүсгэн байгуулсан энэхүү байгууллага нь улс төрийн олон талт хэлэлцээг явуулах зорилготой үүсгэн байгуулагдаж байсан “IPU” нь мөн гишүүн орнуудынхаа хууль тогтоогчдын эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажилладаг.

Эхэндээ Олон Улсын парламентын холбоо нь [[Хааг]] дахь Байнгын Арбитрын Шүүхийг байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Ф.Пасси, Р.Кример, түүнчлэн анхны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Альберт Гобат, дараа нь Ерөнхийлөгч болсон Аугуст Беернар, Фернанд Буйссон зэрэг гишүүдийн нэлээд хэсэг нь [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн бөгөөд Фредерик Пасси 1901 онд уг шагналыг хүртсэн.
[[Файл:IPU Building2010.jpg|thumb|Төв байр]]
Олон улсын парламентын холбооны төв байр нь анх 1892 онд [[Берн]] хотод байрлаж, 1911 онд [[Брюссель]] рүү нүүж, 1914 онд Дэлхийн нэгдүгээр дайн дэгдсэнээр [[Осло]], 1921 онд [[Женев]] рүү нүүж, өнөөг хүртэл тэндээ үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Хэдийгээр тус холбооны гишүүнчлэл анх бие даасан парламентын гишүүдээс бүрддэг байсан ч аажмаар өргөжиж, парламентуудыг бүхэлд нь хамарах болсон юм. 2010 оны байдлаар тус байгууллагын гишүүдэд 143 орны парламент, Ватиканаас бусад Европын бүх улсууд, мөн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] тус байгууллагын гишүүн биш ч гэсэн Канад, Хятад, Орос, Энэтхэг, Монгол зэрэг дэлхийн ихэнх улсууд багтдаг багтдаг. Олон улсын парламентын холбоон нь 2002 оноос хойш НҮБ-д ажиглагчийн статустай болсон байна.

1909 онд энэхүү Парламентын холбооны Зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг 3 жилийн хугацаатайгаар байгуулсан. Анхны ерөнхийлөгч нь Аугуст Беернар байжээ. 2011 оноос хойш энэ албан тушаалыг Намибийн Тео-Бен Гурирабын залгамжлагч Мароккогийн Мажлисын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Абделвахад Ради хашиж байна.

Тус байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг 1892 оноос хойш 4 жилийн хугацаатай сонгож ирсэн юм. 2014 оны 7-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг Камеруны Мартин Чунгонг, 2014 оны 10-р сарын 16-наас Бангладешийн Сабер Чоудхури, 2017 оны 10-р сараас хойш Мексикийн Габриэла Куэвас Баррон нар хашиж байна.

Парламент хоорондын холбоо нь ардчилал, хүний ​​эрхийн хороо, парламентын гишүүдийн иргэний эрхийн хороо, эмэгтэй парламентын гишүүдийн хороотой.

Олон улсын парламент холбооны одоогийн ерөнхийлөгч бол [[Танзани]] улсын улс төрч [[Тулиа Эксон]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Tulia Ackson)'' юм.

Жил бүрийн [[6 сарын 30|6-р сарын 30]]-ныг Олон улсын парламентын өдрийг тэмдэглэдэг байна.

== Үйл ажиллагаа ==
Парламентын гишүүдийн эрхийг хамгаалах чиглэлийн ажлыг нь Парламентын Гишүүдийн Хүний Эрхийн Хороо (CHRP) гүйцэтгэдэг байна. Тус хорооны вебсайтаар нь дамжуулан парламентын гишүүний эрхийг зөрчиж байгаа гэж үзсэн тохиолдлыг мэдээлдэг аж.

“IPU”-гийн сайтаас харвал 2025 онд мянга орчим парламентын гишүүний хүний эрх зөрчигджээ. Тус холбоо хууль тогтоогчдийн хүний эрхийг хамгаалахын тулд орон нутгийн эрх баригчдыг лоббидож, аюулд орсон гишүүдтэй уулзаж, парламентын гишүүдийн шүүх хурал дээр ажиглагч илгээдэг байна.

== Олон улсын парламент холбоо- Монгол улс ==
Монгол улс 1962 онд гишүүнээр элссэн. 

2024 оны 3-р сард Женев хотноо Монгол Улсын Их Хурал, Олон Улсын Парламентын Холбоо хоорондын Харилцан ойлголцлын Санамж бичигт гарын үсэг зурсан. 

Үүгээр Улсын Их Хурлын дэд дарга Л.Мөнхбаатар, Олон Улсын Парламентын Холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Мартин Чунгон нар Монгол Улсын Их Хурал, Олон Улсын Парламентын Холбоо хоорондын 2022 онд байгуулсан Харилцах ойлголцлын Санамж бичгийн хугацааг 2025 оныг хүртэл сунгасан байна.</text>
      <sha1>45ti8wv23nq3swqqlzahnq6dnxyajn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төвөд судлал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146950</id>
    <revision>
      <id>860633</id>
      <timestamp>2026-06-30T04:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Төвд судлал''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] བོད་རིག་པ།, [[Англи хэл|англи.]] ''Tibetology,'' [[Орос хэл|орос.]]''Тибетология'') Төвдийн хэл, түүх, эдийн засаг, соёл, урлаг, шашин шүтлэг, философи, угсаатны зүй, материаллаг болон оюун санааны соёлын дурсгалыг судалдаг шинжл...&quot;</comment>
      <origin>860633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4941" sha1="bn2izqzpf9n1714wa4s3lsi47b3dc2s" xml:space="preserve">'''Төвд судлал''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] བོད་རིག་པ།, [[Англи хэл|англи.]] ''Tibetology,'' [[Орос хэл|орос.]]''Тибетология'') Төвдийн хэл, түүх, эдийн засаг, соёл, урлаг, шашин шүтлэг, философи, угсаатны зүй, материаллаг болон оюун санааны соёлын дурсгалыг судалдаг шинжлэх ухаан юм.

Төвөд судлаач эрдэмтдийг Төвд судлаачид гэж нэрлэдэг байна.


Төвд хэл дээрх анхны бичвэрүүд (ойрад гаралтай бололтой) 8-р зууны үед Монголд гарч ирсэн. Гэсэн хэдий ч Төвд судлалын шинжлэх ухааны хөгжил 19-р зууны эхний хагаст эхэлсэн гэж үздэг. 

17-р зуунд Иезуит ламтан Антонио де Андраде (1580–1634) болон бусад цөөн хэдэн хүн Гуге (Баруун Төвд) хаант улсын Цапаранг (1626) хотод жижиг номлол, сүм байгуулжээ. Ладакийн хаан (1631) хаант улсыг эзлэн авахад номлол нуран унав. Нэг зуун жилийн дараа өөр нэгэн иезуит болох Италийн Ипполито Десидери (1684–1733)-ийг Төвд рүү илгээж, [[Лхас]] хотод байх зөвшөөрөл авч, тэндээ 5 жил (1716–1721) Төвдийн хийдэд амьдарч, лам нарын хэл, шашин шүтлэг болон бусад Төвдийн ёс заншлыг судалжээ. Тэрээр Христийн шашны сургаалын талаар Төвд хэл дээр хоёр ном хэвлүүлжээ. Харьяаллын зөрчилдөөний улмаас (даалгаврыг иезуитүүдэд биш, Капучинуудад даалгасан) Десидери Төвдийг орхин Итали руу буцаж очоод үлдсэн амьдралынхаа туршид Төвдийн тухай түүхэн тэмдэглэлээ хэвлүүлжээ. Тэдгээрийг 4 боть болгон ''Opere Tibetane'' ''буюу'' &quot;Опере Тибете&quot; (Ром; 1981–1989) нэртэйгээр эмхэтгэсэн. Десидериг анхны Төвд судлаач гэж үзэж болох бөгөөд тэрээр Төвдийг Европт таниулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм.

Энэ нь ойролцоогоор нэгэн зэрэг Төвд хэлний анхны Европын толь бичиг, дүрмийг (тус тус англи, орос хэл дээр) эмхэтгэсэн [[Кёрёши Чома Шандор]] (1784–1842), [[Яков Иванович Шмидт|Яков Шмидт]] нарын нэрстэй салшгүй холбоотой юм. Тэдний ажлыг хожим нь Филипп Эдуар Фуко, Антон Шиффнер, Сарат Чандра Дас болон Төвөд материалыг Европын хэл рүү хөрвүүлж эхэлсэн бусад хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд үргэлжлүүлжээ. Анхдагч үүргүүдийн нэг нь Төвдийн түүхийг судалж, энэ зорилгоор Хятадын түүх судлалыг анх удаа өргөнөөр ашигласан Оросын хятад судлаач [[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Бичуринд]] харьяалагддаг байжээ. 

20-р зууны дунд үед Баруун Европт Төвдийн талаарх эрдэм шинжилгээний сонирхол эрчимжсэн. Англи эрдэмтэн Чарльз Белл, францын Ж.Бакот, италийн Жузеппэ Туччи зэрэг эрдэмтэн, аялагчид өөрсдийн улс оронд Төвдийн судлалын сургуулиудыг байгуулсан. Тэд хээрийн судалгааныхаа үеэр Төвдийн эд зүйлс, бичвэрүүдийн томоохон цуглуулга цуглуулж, олон тооны зураг, гэрэл зураг цуглуулсан байна. 

== Монгол дахь Төвөд судлал ==
Монгол Улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс эрдэм шинжилгээний &quot;Төвөд судлал&quot; сэтгүүл эрхлэн гаргадаг. Энэ нь Олон улсын эрх бүхий ISSN 2308-2828 дугаартай, төвөд хэлт утга зохиол, сурвалж судлалын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл болно.</text>
      <sha1>bn2izqzpf9n1714wa4s3lsi47b3dc2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860634</id>
      <parentid>860633</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T04:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>860634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5015" sha1="ng5w6rd2ahhgw7mj2cxfet07pwplakj" xml:space="preserve">'''Төвөд судлал''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] བོད་རིག་པ།, [[Англи хэл|англи.]] ''Tibetology,'' [[Орос хэл|орос.]]''Тибетология'') [[Төвөд]]ийн хэл, түүх, эдийн засаг, соёл, урлаг, шашин шүтлэг, философи, угсаатны зүй, материаллаг болон оюун санааны соёлын дурсгалыг судалдаг шинжлэх ухаан юм.

Энэ чиглэлээр мэргэшсэн эрдэмтдийг Төвөд судлаачид гэж нэрлэдэг.

Төвөд хэлээрх анхны бичвэрүүд (ойрад гаралтай бололтой) 8-р зууны үед Монголд гарч ирсэн. Гэсэн хэдий ч Төвөд судлалын шинжлэх ухааны хөгжил 19-р зууны эхний хагаст эхэлсэн гэж үздэг. 

17-р зуунд иезуит ламтан Антонио де Андраде (1580–1634) болон бусад цөөн хэдэн хүн Гуге (Баруун Төвөд) хаант улсын Цапаранг (1626) хотод жижиг номлол, сүм байгуулжээ. Ладакийн хаан (1631) хаант улсыг эзлэн авахад номлол нуран унав. Нэг зуун жилийн дараа өөр нэгэн иезуит болох Италийн Ипполито Десидери (1684–1733)-ийг Төвөд рүү илгээсэн нь [[Лхас]] хотод байх зөвшөөрөл авч, тэндээ 5 жил (1716–1721) Төвөдийн хийдэд амьдарч, лам нарын хэл, шашин шүтлэг болон Төвөдийн бусад ёс заншлыг судалжээ. Тэрээр Христийн шашны сургаалын талаар төвөд хэлээр хоёр ном хэвлүүлжээ. Харьяаллын зөрчилдөөний улмаас (даалгаврыг иезуитүүдэд биш, Капучинуудад даалгасан) Десидери Төвөдийг орхин Итали руу буцаж очоод үлдсэн амьдралынхаа туршид Төвөдийн тухай түүхэн тэмдэглэлээ хэвлүүлжээ. Тэдгээрийг 4 боть болгон ''Opere Tibetane'' ''буюу'' &quot;Опере Тибете&quot; (Ром; 1981–1989) нэртэйгээр эмхэтгэсэн. Десидериг анхны Төвөд судлаач гэж үзэж болох бөгөөд тэрээр Төвөдийг Европт таниулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм.

Энэ нь бараг нэгэн зэрэг төвөд хэлний анхны Европын толь бичиг, дүрмийг (тус тус англи, орос хэлээр) эмхэтгэсэн [[Кёрёши Чома Шандор]] (1784–1842), [[Яков Иванович Шмидт|Яков Шмидт]] нарын нэрстэй салшгүй холбоотой юм. Тэдний ажлыг хожим нь Филипп Эдуар Фуко, Антон Шиффнер, Сарат Чандра Дас болон төвөд материалыг Европын хэл рүү хөрвүүлж эхэлсэн бусад хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд үргэлжлүүлжээ. Анхдагч үүргүүдийн нэг нь Төвөдийн түүхийг судалж, энэ зорилгоор Хятадын түүх судлалыг анх удаа өргөнөөр ашигласан Оросын хятад судлаач [[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Бичуринд]] харьяалагддаг байжээ. 

20-р зууны дунд үед Баруун Европт Төвөдийн талаарх эрдэм шинжилгээний сонирхол эрчимжсэн. Англи эрдэмтэн Чарльз Белл, Францын Ж.Бакот, Италийн Жузеппэ Туччи зэрэг эрдэмтэн, аялагчид өөрсдийн улс оронд Төвөд судлалын сургуулиудыг байгуулсан. Тэд хээрийн судалгааныхаа үеэр Төвөдийн эд зүйлс, бичвэрүүдийн томоохон цуглуулга цуглуулж, олон тооны зураг, гэрэл зураг цуглуулсан байна. 

== Монгол дахь Төвөд судлал ==
Монгол Улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс эрдэм шинжилгээний &quot;Төвөд судлал&quot; сэтгүүл эрхлэн гаргадаг. Энэ нь Олон улсын эрх бүхий ISSN 2308-2828 дугаартай, төвөд хэлт утга зохиол, сурвалж судлалын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл болно.

[[Ангилал:Төвөд судлал| ]]</text>
      <sha1>ng5w6rd2ahhgw7mj2cxfet07pwplakj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860650</id>
      <parentid>860634</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5045" sha1="70j9le0ux3b4hoyacfw9qeue5owgul7" xml:space="preserve">'''Төвөд судлал''' ([[Төвөд хэл|төвөд.]] བོད་རིག་པ།, [[Англи хэл|англи.]] ''Tibetology,'' [[Орос хэл|орос.]]''Тибетология'') [[Төвөд]]ийн хэл, түүх, эдийн засаг, соёл, урлаг, шашин шүтлэг, философи, угсаатны зүй, материаллаг болон оюун санааны соёлын дурсгалыг судалдаг шинжлэх ухаан юм.

Энэ чиглэлээр мэргэшсэн эрдэмтдийг Төвөд судлаачид гэж нэрлэдэг.

Төвөд хэлээрх анхны бичвэрүүд (ойрад гаралтай бололтой) 8-р зууны үед Монголд гарч ирсэн. Гэсэн хэдий ч Төвөд судлалын шинжлэх ухааны хөгжил 19-р зууны эхний хагаст эхэлсэн гэж үздэг. 

17-р зуунд иезуит ламтан Антонио де Андраде (1580–1634) болон бусад цөөн хэдэн хүн Гуге (Баруун Төвөд) хаант улсын Цапаранг (1626) хотод жижиг номлол, сүм байгуулжээ. Ладакийн хаан (1631) хаант улсыг эзлэн авахад номлол нуран унав. Нэг зуун жилийн дараа өөр нэгэн иезуит болох Италийн Ипполито Десидери (1684–1733)-ийг Төвөд рүү илгээсэн нь [[Лхас]] хотод байх зөвшөөрөл авч, тэндээ 5 жил (1716–1721) Төвөдийн хийдэд амьдарч, лам нарын хэл, шашин шүтлэг болон Төвөдийн бусад ёс заншлыг судалжээ. Тэрээр Христийн шашны сургаалын талаар төвөд хэлээр хоёр ном хэвлүүлжээ. Харьяаллын зөрчилдөөний улмаас (даалгаврыг иезуитүүдэд биш, Капучинуудад даалгасан) Десидери Төвөдийг орхин Итали руу буцаж очоод үлдсэн амьдралынхаа туршид Төвөдийн тухай түүхэн тэмдэглэлээ хэвлүүлжээ. Тэдгээрийг 4 боть болгон ''Opere Tibetane'' ''буюу'' &quot;Опере Тибете&quot; (Ром; 1981–1989) нэртэйгээр эмхэтгэсэн. Десидериг анхны Төвөд судлаач гэж үзэж болох бөгөөд тэрээр Төвөдийг Европт таниулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм.

Энэ нь бараг нэгэн зэрэг төвөд хэлний анхны Европын толь бичиг, дүрмийг (тус тус англи, орос хэлээр) эмхэтгэсэн [[Кёрёши Чома Шандор]] (1784–1842), [[Яков Иванович Шмидт|Яков Шмидт]] нарын нэрстэй салшгүй холбоотой юм. Тэдний ажлыг хожим нь Филипп Эдуар Фуко, Антон Шиффнер, Сарат Чандра Дас болон төвөд материалыг Европын хэл рүү хөрвүүлж эхэлсэн бусад хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд үргэлжлүүлжээ. Анхдагч үүргүүдийн нэг нь Төвөдийн түүхийг судалж, энэ зорилгоор Хятадын түүх судлалыг анх удаа өргөнөөр ашигласан Оросын хятад судлаач [[Никита Бичурин (Иакинф)|Никита Бичуринд]] харьяалагддаг байжээ. 

20-р зууны дунд үед Баруун Европт Төвөдийн талаарх эрдэм шинжилгээний сонирхол эрчимжсэн. Англи эрдэмтэн Чарльз Белл, Францын Ж.Бакот, Италийн [[Жузеппе Туччи|Жузеппэ Туччи]] зэрэг эрдэмтэн, аялагчид өөрсдийн улс оронд Төвөд судлалын сургуулиудыг байгуулсан. Тэд хээрийн судалгааныхаа үеэр Төвөдийн эд зүйлс, бичвэрүүдийн томоохон цуглуулга цуглуулж, олон тооны зураг, гэрэл зураг цуглуулсан байна. 

== Монгол дахь Төвөд судлал ==
Монгол Улсын ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс эрдэм шинжилгээний &quot;Төвөд судлал&quot; сэтгүүл эрхлэн гаргадаг. Энэ нь Олон улсын эрх бүхий ISSN 2308-2828 дугаартай, төвөд хэлт утга зохиол, сурвалж судлалын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл болно.

[[Ангилал:Төвөд судлал| ]]</text>
      <sha1>70j9le0ux3b4hoyacfw9qeue5owgul7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жузеппе Туччи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146951</id>
    <revision>
      <id>860653</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Tucci.jpg|thumb]] '''Жузе́ппе Ту́ччи''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Giuseppe Tucci''; 1894 оны 6-р сарын 5-нд Италийн Марке мужийн Мачерата хотод төрсөн — 1984 оны 4-р сарын 5-нд Италийн Лацио мужийн Сан-Поло-дел-Кавальерид нас барсан) — италийн шашин судлаач, угсаатны зүйч, археоло...&quot;</comment>
      <origin>860653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6574" sha1="6ez57qeud0ptvg9jfy9pxk64u5b5j1u" xml:space="preserve">[[Файл:Tucci.jpg|thumb]]
'''Жузе́ппе Ту́ччи''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Giuseppe Tucci''; 1894 оны 6-р сарын 5-нд Италийн Марке мужийн Мачерата хотод төрсөн — 1984 оны 4-р сарын 5-нд Италийн Лацио мужийн Сан-Поло-дел-Кавальерид нас барсан) — италийн шашин судлаач, угсаатны зүйч, археологич, бурханы шашин судаач болон энэтхэг, [[Төвөд судлал|төвөд судлаач]]. Италийн ШУ-ны академийн гишүүн, профессор. Буддын шашны түүхийн мэргэжилтэн тэрээр Италийн Төвөд судлалын үндэслэгч гэж тооцогддог.

Жузеппе Туччи алдарын оргил үедээ [[Италийн фашизм|Италийн фашизмыг]] дэмжигч байсан бөгөөд Италийн үзэл суртлын кампанит ажлыг дэмжихийн тулд Азийн уламжлалтдүрслэлийг ашигладаг байжээ. Туччи Европын хэд хэдэн хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байсан: Санскрит, Бенгал, Пали, Пракрит, Хятад, Төвд хэлээр ярьдаг байсан бөгөөд нас барах хүртлээ [[Ромын Сапиенза Их Сургууль|Ромын Сапиенза Их Сургуульд]] багшилжээ. Түүнийг Буддын шашин судлалын үндэслэгчдийн нэг гэж үздэг.

== Намтар ==
Ж.Туччи Марке мужийн Мачерата хотод (Апулиагаас гаралтай) Италийн дунд давхаргын гэр бүлд төрсөн бөгөөд сурлага сайтай байжээ. Тэрээр их сургуульд орохоосоо өмнө дэлхийн түүх, [[Еврей хэл|еврей]], [[Хятад хэл|хятад]] болон [[Санскрит хэл|санскрит]] хэлийг бие даан сурч байсан бөгөөд 1911 онд ердөө 18 настайдаа нэр хүндтэй Zeitschrift des Deutschen Archäologischen Instituts сэтгүүлд Латин бичээсийн цуглуулга хэвлүүлж байв. Тэрээр 1919 онд Ромын Их Сургуулийн хэл зүйн ангид суралцаж төгссөн бөгөөд Дэлхийн нэгдүгээр дайны улмаас түүний сургалт удаа дараа тасалдаж байсан юм.

Тэрээр сургуулиа төгсөөд [[Энэтхэг]] рүү аялж, Бенгалийн яруу найрагч, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Рабиндранат Тагорын үүсгэн байгуулсан Вишва-Бхарати Их Сургуульд суурьшжээ. Тэнд тэрээр Бурханы шишин, Төвөд, Бенгал хэлийг судалж, мөн өөрөө итали, хятад хэл заадаг байжээ. Тэрээр мөн Даккагийн Их Сургууль, Бенаресийн Их Сургууль, [[Калькуттагийн Их сургууль|Калькуттагийн Их Сургуульд]] суралцаж, багшилж байжээ. Тэрээр 1931 онд [[Итали]] руу буцаж иртэл Энэтхэгт амьдарчээ.

Жузеппе Туччи Италийн фашизм болон [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолиниг]] дэмжигч байсан. Түүний хамтын ажиллагаа [[Ромын Их сургууль|Ромын Их Сургуульд]] оюутан байх үеэсээ эхэлсэн бөгөөд тэнд тэрээр анх [[Жованни Жентиле|Жованни Жентилетэй]] (тухайн үед Философийн түүхийн профессор, Муссолинигийн дотны найз, хамтран зүтгэгч байсан) танилцаж, 1944 онд Жентиле алагдах хүртэл үргэлжилж, улмаар 1947 он хүртэл хоёр жил гаруй хугацаанд алба хаасан. 1936 оны 11-р сараас 1937 оны 1-р сар хүртэл тэрээр Японд Муссолинигийн төлөөлөгчөөр ажиллаж, Итали, Японы хооронд дипломат харилцааг сайжруулах, фашист суртал ухуулга хийхээр илгээгджээ. 1937 оны 4-р сарын 27-нд тэрээр Б.Муссолинигийн өмнөөс радиогоор япон хэлээр үг хэлж байжээ. Энэ үйлдэл нь Италийг Коминтерний эсрэг гэрээнд (1937 оны 11-р сарын 6) оруулах замыг нээж өгсөн юм. Ж.Туччи нь 1941 онд Итали, Японы улс төрийн холбоог сайжруулах зорилгоор байгуулагдсан Италийн суртал ухуулгын сэтгүүл болох &quot;Ямато&quot; сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн байв.

1929-1948 оны хооронд академич Төвдөд 8 шинжлэх ухааны экспедиц хийж, Европын эрдэмтдэд мэдэгдээгүй янз бүрийн уламжлалт сүм хийдүүдийг судалсан. Эхний үр дүнг 1932 онд Ромд &quot;Indo-Tibetica&quot; сэтгүүлд нийтэлсэн юм. Энэ цувралд нийт долоон боть хэвлэгдсэн. Туччигийн экспедицийн материалууд үнэлж баршгүй бөгөөд &quot;цаг хугацаа болон Хятад дахь соёлын хувьсгал нь Италийн Төвд судлаачийн харсан зүйлийн ихэнхийг аль хэдийн устгасан&quot; юм. Түүний &quot;Цасны орон&quot; руу хийсэн аяллын үеэр цуглуулсан түүх, угсаатны зүйн эх сурвалжууд олон бөгөөд олон янз байдаг. Үүнд Буддын болон Бон шашны бичвэрүүд, барималууд, танка, ойролцоогоор 12,000 өндөр чанартай гэрэл зураг багтдаг байна.</text>
      <sha1>6ez57qeud0ptvg9jfy9pxk64u5b5j1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Халхын дайнууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146952</id>
    <redirect title="Ойрад–Халхын дайнууд" />
    <revision>
      <id>860660</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] to [[Ойрад–Халхын дайнууд]]: zuungar gesnees iluu oirad gevel arai deer, yadaj arai ih coverage ugnu</comment>
      <origin>860660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="p3k6paabnu7pc21dexvkxbfzf9rhhg7" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ойрад–Халхын дайнууд]]</text>
      <sha1>p3k6paabnu7pc21dexvkxbfzf9rhhg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд</title>
    <ns>1</ns>
    <id>146953</id>
    <redirect title="Хэлэлцүүлэг:Ойрад–Халхын дайнууд" />
    <revision>
      <id>860662</id>
      <timestamp>2026-06-30T07:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд]] to [[Хэлэлцүүлэг:Ойрад–Халхын дайнууд]]: zuungar gesnees iluu oirad gevel arai deer, yadaj arai ih coverage ugnu</comment>
      <origin>860662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="rnmf4d3xwguwmj4jngishncayobmhhi" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Ойрад–Халхын дайнууд]]</text>
      <sha1>rnmf4d3xwguwmj4jngishncayobmhhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Италийн фашизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146954</id>
    <revision>
      <id>860663</id>
      <timestamp>2026-06-30T08:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:National Fascist Party logo.svg|thumb|Үндэсний фашист намын бэлэгдэл]] '''Италийн фашизм''' бол [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинигийн]] 1921-1945 онуудад баримталсан тоталитар үндсэрхэг үзэлтэй корпорацийн бодлого байв.  Үгийн гарал үүслийн хувьд &quot;фашизм&quot; гэдэг нь Итали...&quot;</comment>
      <origin>860663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5750" sha1="ot0f5n87jq0jzds5b4lo9x7ijhvmf43" xml:space="preserve">[[Файл:National Fascist Party logo.svg|thumb|Үндэсний фашист намын бэлэгдэл]]
'''Италийн фашизм''' бол [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинигийн]] 1921-1945 онуудад баримталсан тоталитар үндсэрхэг үзэлтэй корпорацийн бодлого байв.

Үгийн гарал үүслийн хувьд &quot;фашизм&quot; гэдэг нь Италийн &quot;fascio&quot; (лиг) болон Латин хэлний &quot;fascia&quot; (боодол) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь Ромын эзэнт улсын засаг захиргааны эртний бэлгэдэл юм. Ромын эзэнт гүрнийг сэргээх санаагаар хөтлөгдсөн Бенито Муссолини Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа намынхаа бэлгэдэл болгон фасцийг сонгосон тул нэр нь - Фашист юм. Муссолини 1919 онд &quot;fasci di combattimento&quot; (Тэмцлийн лиг)-ийг байгуулахдаа Ромын фасцийг Фашист намын бэлгэдэл болгон авчээ.  Фашистуудын засгийн эрхэнд гарсан түүхэнд зориусан Фашист хувьсгалын үзэсгэлэн гарсан байна.

Улс төрийн шинжлэх ухаанд Италийн фашизм гэдэг нь фашизмын бусад төрлүүдээс гаралтай синкрет засаглалын загварыг хэлдэг боловч тэдгээр нь нийтлэг соёл, үзэл суртлын зарчмуудгүй юм. 20-р зуунд дэлхий даяар авторитар үндсэрхэг үзэлтнүүд гарч ирсэн: [[Адольф Хитлер|А.Хитлерийн]] удирдлаган дор [[Нацист Герман]], генерал [[Хуан Перон|Хуан Доминго Пероны]] удирдлаган дор Аргентинд &quot;перонизм&quot; ([[Испани хэл|испани.]] ''Peronismo''), [[Франсиско Франко|Франсиско Франкогийн]] удирдлаган дор [[Испани|Испанид]] &quot;фалангизм&quot;([[Испани хэл|испани.]] ''Falangismo''), [[Румын|Румынд]] &quot;Төмөр харуул&quot; ([[Румын хэл|румын.]] ''Garda de Fier''), [[Бразил|Бразилд]] &quot;интегрализм&quot; ([[Португал хэл|португ.]]''Integralismo brasileiro''), [[Франц|Францад]] &quot;Франц үйл ажиллагаа&quot; (''Action française'') болон &quot;Галт загалмай&quot; ([[Франц хэл|франц.]] ''Les Croix de Feu''), [[Унгар|Унгарт]] &quot;Загалмайлсан сум- нам&quot; ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Nyilaskeresztes párt''), [[Австри|Австрид]] Энгельберт Доллфуссын &quot;австрофашизм&quot;, Японд Шоова, [[Бельги|Бельгид]] &quot;Рексист нам&quot;([[Франц хэл|франц.]] ''Parti rexiste''), [[Хорват|Хорватад]] &quot;Усташе хөдөлгөөн&quot; ([[Хорват хэл|хорват.]] ''Ustaše''), [[Португал|Португалд]] &quot;Үндэсний Холбоо&quot; ([[Португал хэл|португ.]] ''União Nacional'') болон бусад юм.

== Түүх ==
1919 оны 3-р сард Социалист намаас хөөгдсөн [[Бенито Муссолини]] &quot;Fascio di Combattimento&quot; (Тэмцлийн Холбоо)-г байгуулсан. Энэ намын хөтөлбөрт үндэсний шинэ Үндсэн хууль батлах, 18 наснаас эхлэн эмэгтэйчүүд, тэр ч байтугай колоничлолын уугуул иргэдэд сонгуулийн эрх олгох, ажилчдад 8 цагийн ажлын өдөр олгох, Сенатыг татан буулгах, хүүхдийн хөдөлмөрийг хамгаалах, албан тушаалтнуудыг сонгох, ухамсар эрх чөлөө, хэвлэлийн эрх чөлөө, Фиуме, Далматиа арлыг Италид шилжүүлэх зэрэг шаардлагууд багтсан байв. Дараа нь Муссолини [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үеэр армийн бүх цэргийн хангамжийн гэрээг хяналт хийх, үл хөдлөх хөрөнгийг хураах, газрыг тариачдад дахин хуваарилах зэрэг шаардлагуудыг тавьсан. Муссолини өөрийгөө хаант засаглалын эсрэг гэж мэдэгдсэн боловч Католик сургуулиудыг хөгжүүлэх, салалтыг хориглохыг дэмжиж, &quot;шашин бол хүндэтгэлтэй, хамгаалах ёстой асар их хүч&quot; гэж мэдэгджээ.

1919 онд фашистууд болон социалистуудын хоорондох мөргөлдөөн эхэлсэн. 1919 оны 4-р сарын 15-нд [[Милан]] хотод мянга мянган социалистуудын цуваа фашистын &quot;Пополо&quot; сонины оффис руу жагсаж, заналхийлсэн уриа лоозон хашхирав. Бороохой, гар буугаар зэвсэглэсэн фашистууд социалистууд руу дайрч, тарааж, дараа нь социалист &quot;Аванти&quot; сонины оффисыг галдан шатаажээ.</text>
      <sha1>ot0f5n87jq0jzds5b4lo9x7ijhvmf43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146957</id>
    <revision>
      <id>860679</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:AH-64D (2).jpg|thumb|351x351px| &quot;Fuji AH-64D&quot; загварын нисдэг тэрэг]] '''Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл''' буюу '''Батлан хамгаалах аж үйлдвэр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Defense industry of Japan'', [[Япон хэл|япон.]] 日本の防衛産業) байлдааны техник, цэргийн болон байлдааны хэрэгсэл, харилцаа холб...&quot;</comment>
      <origin>860679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16226" sha1="d21xbidt2g2rz4hwgzd8capodab0087" xml:space="preserve">[[Файл:AH-64D (2).jpg|thumb|351x351px| &quot;Fuji AH-64D&quot; загварын нисдэг тэрэг]]
'''Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл''' буюу '''Батлан хамгаалах аж үйлдвэр''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Defense industry of Japan'', [[Япон хэл|япон.]] 日本の防衛産業) байлдааны техник, цэргийн болон байлдааны хэрэгсэл, харилцаа холбооны хэрэгсэл болон бусад цэргийн холбогдолтой тоног төхөөрөмжийг боловсруулж, туршиж, үйлдвэрлэж, засварладаг [[Японы эдийн засаг|Японы эдийн засгийн]] салбар юм. Японы компаниуд мэдээллийн технологийн салбарт (үүлэн тооцоолол, кибер аюулгүй байдал, хиймэл оюун ухаанд суурилсан нүүр царай таних зэрэг) өргөн хүрээний батлан ​​​​хамгаалах болон тагнуулын зориулалттай техник хэрэгсэл үйлдвэрлэдэг байна. 
[[Файл:施設作業車0408 装備 13.jpg|thumb|Комацу компаний байлдааны инженерийн тээврийн хэрэгсэл]]
Японд зэвсгийн чиглэлээр нарийн тусгайлан дагнаж мэргэшсэн корпораци бараг байдаггүй. Ихэнх цэргийн гэрээт гүйцэтгэгчид зэвсгээс гадна төрөл бүрийн аж үйлдвэр, эрчим хүч, тээврийн тоног төхөөрөмж, электрон эд анги, химийн бодис, металл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байна.

Зэвсгийн экспортын хориг нь Японы цэргийн аж үйлдвэрлэлийн хөгжлийг удаан хугацаанд саатуулж байсан ч Засгийн газар 2026 оны 4-р сард уг хоригийг цуцалсан юм.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
[[Файл:JS Yubetsu（FFM-8） 03.jpg|thumb|355x355px]]
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Япон улсын цэргийн аж үйлдвэрлэлийг хэсэгчлэн сэргээн босгосон боловч өөрийгөө хамгаалах хүчинд бүрэн анхаарлаа хандуулж, дэлхийн зэвсгийн зах зээлээс бараг бүрэн хасагдсан. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр (1950–1953) Японы олон компани Америкийн цэргийн захиалгыг гүйцэтгэж байжээ. Японы цэргийн аж үйлдвэрийн хөгжлийн төлөвлөгөөг анх 2013 оны 12-р сард &quot;Үндэсний аюулгүй байдлын стратеги&quot;-д боловсруулсан. Байгалийн нөөц хязгаарлагдмал байсан тул эрх баригчид өндөр технологи, аж үйлдвэрийн аж ахуйн нэгжүүдийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарал хандуулжээ.
[[Файл:X-2 First Flight.jpg|thumb|Mitsubishi X-2 - сөнөөгч онгоц]]
[[Файл:Mitsubishi Fixed-wing VTOL UAV left front view at JASDF Gifu Air Base November 17, 2024 01.jpg|thumb|333x333px|[[Нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмж]]]]
Японы цэргийн цөмийн үйлдвэрлэлээс бусад тохиолдолд цэргийн аж үйлдвэрлэл нь пуужин, сансрын технологи, нисэх онгоц, хуягт тээврийн хэрэгсэл, их буу, тэнгисийн цэргийн зэвсэг, жижиг зэвсэг, сум хэрэгсэл, ложистик, электрон болон оптик тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэх зэрэг өргөн хүрээтэй аж үйлдвэрийн бүтэцтэй юм. [[Японы Батлан ​​​​хамгаалах яам|Японы Батлан ​​​​хамгаалах яамны]] Зэвсэглэл, цэргийн хэрэгслийн газар нь цэргийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, зэвсэг худалдан авах, зэвсэгт хүчинд нийлүүлэх ажлыг хянадаг. Японы цэргийн аж үйлдвэрлэлийн нэг онцлог шинж чанар нь төрийн өмчит аж ахуйн нэгж байхгүй зөвхөн хувийн хөрөнгө энэ салбарт давамгайлдаг. Цэргийн зориулалттай компаниуд олон төрлийн бүтээгдэхүүний нэр төрөлтэй байдаг: цэргийн тоног төхөөрөмжөөс гадна тэд давхар зориулалттай, цэвэр иргэний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг юм. Тус улсын хамгийн том цэргийн компаниудын олонх нь олон төрлийн конгломератууд ([[Мицубиши групп|Mitsubishi]], [[Сумитомо|Sumitomo]], [[Mitsui]], Dai-Ichi Kangyo зэрэг)-ийн нэг хэсэг бөгөөд эдгээр нь тэдэнд хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр санхүүжилт, түүхий эдээр хангадаг байна.

Японы батлан ​​хамгаалах салбарын тэргүүлэгч компаниудын хооронд уяалдаатай бөгөөд өргөн хүрээний хамтын ажиллагаа байдаг. Олон шатлалт туслан гүйцэтгэгчийн системд зөвхөн тус улсын хамгийн том батлан ​​хамгаалахын гэрээт гүйцэтгэгчид төдийгүй гол үйлдвэрүүдэд зориулж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг олон зуун дунд, жижиг компаниуд багтдаг юм. Цаашилбал, Японы олон компани үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа цэргийн хэрэгцээнд зориулж нөөцөлсөн бөгөөд дайны үеийн үйлдвэрлэлд хурдан шилжих боломжтой байдаг зохион байгуулалттай аж. Олон компани өмнө нь үйлдвэрлэсэн зэвсгийг хуулбарлах чадвараа хадгалсаар байгаа; компаниуд дайны үед үйлдвэрлэлийн хэмжээг хурдан нэмэгдүүлэхийн тулд ижил төстэй цэргийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг эзэмшиж байна. Японы томоохон компаниуд хамтарсан судалгаа, хөгжүүлэлтийн чиглэлээр гадаадын тэргүүлэгч корпорацуудтай нягт хамтран ажиллаж, цэргийн бүтээгдэхүүнээ Японд лицензлэх боломжтой (энэ төрлийн онцлох түншлэлд Lockheed Martin, Sikorsky Aircraft, Boeing Defense, Space &amp; Security компаниудтай байгуулсан харилцаа байна).

2025 онд Ерөнхий сайд [[Такаичи Санаэ]] засгийн эрхэнд гарснаар Япон улс Өөрийгөө хамгаалах хүчнийхээ тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх томоохон хэмжээний хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Энэхүү хөтөлбөрийн гол зорилго нь Хятад, Орос улстай хиллэдэг далайн хилээ бэхжүүлэх, Хойд Солонгосын пуужингийн аюулаас хамгаалах, Тайванийг Хятадын довтолгооноос хамгаалах явдал гэж үзэж байна. [[Хятад-Японы харилцаа]] муудаж байгаатай холбогдуулан Японы бүс нутаг дахь хамгийн ойрын холбоотнууд болох [[Өмнөд Солонгос]], [[Филиппин|Филиппинтэй]] улс төр, батлан ​​​​хамгаалах харилцаа бэхжсэн юм.

== Цэргийн аж үйлдвэр эрхэлдэг том компаниуд ==
2020 оны байдлаар цэргийн аж үйлдвэрлэлийн гэрээний хэмжээгээрээ Японы хамгийн том компаниуд бол [[Mitsubishi Heavy Industries]] («Мицубиси дзюкогё»), [[Kawasaki Heavy Industries]] («Кавасаки дзюкогё»), IHI Corporation («Исикавадзима Харима дзюкогё»), [[Mitsubishi Electric]] («Мицубиси дэнки»), [[Sumitomo Heavy Industries]] («Сумитомо дзюкогё»), [[NEC]] («Ниппон дэнки»), [[Toshiba]] («Тошиба») болон [[Subaru Corporation]] («Субару») зэрэг юм.

2023—2024 оны байдлаар хамгийн их хэмжээний гэрээтэй компаниуд бол Mitsubishi Heavy Industries (5,03 тэрбум долл.), Kawasaki Heavy Industries (2,65 тэрбум долл.), Fujitsu (2,19 тэрбум долл.), Mitsubishi Electric (1,85 тэрбум долл.), NEC (1,54 тэрбум долл.). 

=== Зэвсгийн үйлдвэрлэл ===
Япон улс дуунаас хурдан баллистик пуужин, газар-агаар пуужин, агаар-агаар болон агаар-гадаргуу руу чиглүүлэгч пуужин, агаараас гадаргуу руу чиглүүлэгч бөмбөг (үүнд чиглүүлэгч багтана), хөлөг онгоцны эсрэг пуужин (газар-гадаргуу болон агаар-гадаргуу руу), шумбагч онгоцны эсрэг пуужин, торпедо, гүний цэнэгт онгоц, тэнгисийн цэргийн мина, танк эсрэг чиглүүлэгч пуужин (ATGM) болон сум (ATGM), их бууны сум, гар буу, винтов болон торхны доорх гранат, гар буу, винтов болон пулемётын сум, хүний эсрэг болон танк эсрэгүүцэгч мина зэрэг зэвсэг үйлдвэрлэдэг байна.

=== Цэргийн болон эмнэлэгийн хэрэгсэл ===
Япон улс дүрэмт хувцас, гутал, дуулга, биеийн хуяг, бээлий, үүргэвч, майхан, хийн баг, химийн хамгаалалтын хэрэгсэл, дуран, дулааны дүрслэлийг мэдрэгч аппарат, тактикийн нүдний шил, таблет, луужин, зөөврийн генератор болон хөргөгч, хээрийн гал тогоо, угаалгын газар, шүршүүр зэрэг олон төрлийн цэргийн тоног төхөөрөмж, хэрэгслийг үйлдвэрлэдэг. Японы компаниуд мөн нүүлгэн шилжүүлэх машин, түргэн тусламжийн машин, хээрийн эмнэлэг, тактикийн эмнэлгийн хэрэгсэл зэрэг төрөл бүрийн эмнэлгийн тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэдэг байна.

== Эрдэм шинжилгээ судалгааны төвүүд ==

* Батлан ​​​​хамгаалахын гол судалгаа, хөгжүүлэлтийн төвүүд нь Худалдан авалт, технологи, ложистикийн агентлаг (ATLA) болон танк, нисэх онгоц, хөлөг онгоц, радарын туршилтын загваруудыг боловсруулдаг Японы Батлан ​​​​хамгаалах яамны Техникийн судалгаа, дизайны хүрээлэн (TRDI) юм.
* Дэвшилтэт батлан ​​​​хамгаалах технологийн төв (ADTC) нь байлдааны загварчлал, симуляци, химийн, биологийн болон цөмийн зэвсгээс хамгаалах, түүнчлэн робот техник, нисгэгчгүй систем, цэргийн эргономикийн чиглэлээр судалгаа хийдэг.
* Газрын системийн судалгааны төв (GSRC) нь галт зэвсэг, их бууны сум, хамгаалалтын бүтэц, хуягт тээврийн хэрэгсэл, тээвэр, инженерийн тоног төхөөрөмж, хувийн хамгаалалтын хэрэгсэл, мина илрүүлэгч чиглэлээр судалгаа хийдэг.
* Нисэхийн системийн судалгааны төв (ASRC) нь байлдааны нисэх онгоц, нисдэг тэрэг, нисгэгчгүй нисэх онгоц, түүнчлэн нисэх онгоц, пуужингийн хөдөлгүүр, авионик болон холбооны систем, нисэх онгоцны пуужин, их бууны хөгжүүлэлтийн талаар судалгаа хийдэг.
* Тэнгисийн цэргийн системийн судалгааны төв (NSRC) нь хөлөг онгоц, шумбагч онгоц, нисгэгчгүй далайн тээврийн хэрэгсэл, торпедо, мина эсэргүүцэх арга хэмжээ, акустик болон соронзон тоног төхөөрөмж, усан доорх мэдрэгч, холбооны системийг хөгжүүлэх чиглэлээр судалгаа хийдэг.
* Ирээдүйтэй чадавхийг хөгжүүлэх төв (FCDC) нь компьютер болон харилцаа холбооны тоног төхөөрөмж, том өгөгдөл боловсруулах систем, мэдээллийн аюулгүй байдлын систем, системийн интеграцийн технологи, мэдрэгч болон цахилгаан соронзон технологи, электрон дайны систем, тэнгэрийн хаяанд байрлах өндөр давтамжийн радар, хэт улаан туяаны камер, өндөр хурдны байг устгах чадвартай өндөр энергийн лазер зэрэг инновацийн технологийн чиглэлээр судалгаа хийдэг.
* Батлан ​​​​хамгаалахын инновацийн шинжлэх ухаан, технологийн хүрээлэн (DISTI) нь хиймэл оюун ухаан, кибер аюулгүй байдлын чиглэлээр судалгаа хийх зэрэг хувийн компаниуд болон их дээд сургуулиудын хоорондын судалгааг зохицуулдаг тэргүүлэгч судалгааны төв юм.
* Токио, Цукуба хотод төвтэй Дэвшилтэт Үйлдвэрлэлийн Шинжлэх Ухаан, Технологийн Үндэсний Хүрээлэн (AIST) нь хиймэл оюун ухаан, робот техник, электроник, оптик систем, кибер аюулгүй байдал, оюун ухааны чиглэлээр батлан ​​​​хамгаалах судалгаа хийдэг.
* Сагамихара хотод төвтэй Сансар судлал, одон орон судлалын хүрээлэн (ISAS) нь пуужин, гариг ​​хоорондын зонд, хиймэл дагуул боловсруулдаг аж.</text>
      <sha1>d21xbidt2g2rz4hwgzd8capodab0087</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mitsubishi Heavy Industries</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146958</id>
    <revision>
      <id>860680</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Marunouchi Nijūbashi Building.jpg|thumb|Төв байр, Токио]] '''{{нихонго|'''Mitsubishi Heavy Industries, Ltd'''|三菱重工業株式会社|Мицубиси дзю:ко:гё: кабусики-гайся|MHI}}''' — Японы [[Мицубиши групп|Mitsubishi Group]] -т ордог машин үйлдвэрлэлийн компани. Төв байр нь Токио хотод байралдаг.   Тус компанийн...&quot;</comment>
      <origin>860680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4554" sha1="8c2naplcn8r4sk3x8whuf7tntwnm59x" xml:space="preserve">[[Файл:Marunouchi Nijūbashi Building.jpg|thumb|Төв байр, Токио]]
'''{{нихонго|'''Mitsubishi Heavy Industries, Ltd'''|三菱重工業株式会社|Мицубиси дзю:ко:гё: кабусики-гайся|MHI}}''' — Японы [[Мицубиши групп|Mitsubishi Group]] -т ордог машин үйлдвэрлэлийн компани. Төв байр нь Токио хотод байралдаг. 

Тус компанийн бүтээгдэхүүнүүдэд цахилгаан станц болон аж үйлдвэрийн үйлдвэрүүдийн тоног төхөөрөмж, агааржуулагч, хөлөг онгоц, нисэх онгоц, цэргийн тоног төхөөрөмж багтдаг. SIPRI-ийн мэдээлснээр 2024 онд тус компани дэлхийн 32 дахь том зэвсэг үйлдвэрлэгч, [[Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл|'''Японы''']] [[Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл|'''цэргийн аж үйлдвэрлэлийн''']] салбарын хамгийн том компани юм. Энэ нь 1934 онд Mitsubishi-ийн нисэх онгоц болон хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийн салбаруудыг нэгтгэснээр байгуулагдсан байна.

=== Эзэмшигч ===
Тус компанийн хувьцаа [[Токиогийн хөрөнгийн бирж|Токио]], Нагоя, Фукуока, Саппорогийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй. 2025 оны байдлаар хамгийн том хувьцаа эзэмшигчид нь Японы Мастер Траст Банк (15.7%), Японы Кастоди Банк (5.5%), Стейт Стрийт Банк болон Траст Компани (4.5%), Мэйжи Ясуда Лайф (2.3%) юм.

=== Удирдлага ===
Сейжи Изумисава (1957 оны 9-р сарын 3-нд төрсөн) — 2025 оны 4-р сараас хойш Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга; 2020-2025 онуудад Гүйцэтгэх захирал; 1981 онд компанид орсон.

Эйсаку Ито (1963 оны 10-р сарын 19-нд төрсөн) — 2025 оны 4-р сараас хойш Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирал; 1987 онд компанид орсон.

== Үйл ажиллагаа ==
''Эрчим хүчний системүүд'' (Energy Systems) — дулааны болон цөмийн цахилгаан станц, салхин турбин, нисэх онгоцны хөдөлгүүрийн тоног төхөөрөмжийн зураг төсөл боловсруулах, үйлдвэрлэх, суурилуулах, засвар үйлчилгээ хийх; орлогын 36%;

''Логистик, Дулаан ба Хөтчийн Системүүд'' (Logistics, Thermal &amp; Drive Systems )— логистикийн тоног төхөөрөмж (кран, өргөгч), арилжааны болон орон сууцны агааржуулагч, хөдөлгүүр үйлдвэрлэх; орлогын 26%;

''Агаарын онгоц, Батлан ​​​​хамгаалах ба Сансрын салбар'' (Aircraft, Defense &amp; Space) — иргэний болон цэргийн нисэх онгоц, байлдааны хөлөг онгоц, танк, пуужингийн систем, торпедо, сансрын технологи (H3 хөөргөх тээврийн хэрэгслийг оролцуулан) үйлдвэрлэх; орлогын 20%;

''Үйлдвэр ба дэд бүтцийн системүүд'' (Plants &amp; Infrastructure systems) — ган хайлуулах зэрэг үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл, засвар үйлчилгээ; худалдааны хөлөг онгоц, гатлага онгоц барих; хотын төмөр замын тээврийн үйлдвэрлэл; орлогын 17%.

Тус компанийн 2025/26 оны санхүүгийн жилийн орлого 4.97 их наяд иен (33.2 тэрбум ам.доллар) байсан бөгөөд үүний 44 хувийг Япон, 15 хувийг Азийн бусад орнууд, 22 хувийг АНУ, 9 хувийг Европ, 3 хувийг Төв болон Өмнөд Америк, 3 хувийг Ойрхи Дорнод эзэлж байв.</text>
      <sha1>8c2naplcn8r4sk3x8whuf7tntwnm59x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>860681</id>
      <parentid>860680</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>860681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4542" sha1="755yo1ebbw7u9quzuw98gvsllxctvf9" xml:space="preserve">[[Файл:Marunouchi Nijūbashi Building.jpg|thumb|Төв байр, Токио]]
'''Mitsubishi Heavy Industries, Ltd.''' ([[Япон хэл|япон.]]  三菱重工業株式会社&amp;#x20;''Мицубиши зю:ко:гё:)'' — Японы [[Мицубиши групп|Mitsubishi Group]] -т ордог машин үйлдвэрлэлийн компани. Төв байр нь [[Токио]] хотод байралдаг. 

Тус компанийн бүтээгдэхүүнүүдэд цахилгаан станц болон аж үйлдвэрийн үйлдвэрүүдийн тоног төхөөрөмж, агааржуулагч, хөлөг онгоц, нисэх онгоц, цэргийн тоног төхөөрөмж багтдаг. SIPRI-ийн мэдээлснээр 2024 онд тус компани дэлхийн 32 дахь том зэвсэг үйлдвэрлэгч, [[Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл|'''Японы''']] [[Японы цэргийн аж үйлдвэрлэл|'''цэргийн аж үйлдвэрлэлийн''']] салбарын хамгийн том компани юм. Энэ нь 1934 онд Mitsubishi-ийн нисэх онгоц болон хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийн салбаруудыг нэгтгэснээр байгуулагдсан байна.

=== Эзэмшигч ===
Тус компанийн хувьцаа [[Токиогийн хөрөнгийн бирж|Токио]], Нагоя, Фукуока, Саппорогийн хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй. 2025 оны байдлаар хамгийн том хувьцаа эзэмшигчид нь Японы Мастер Траст Банк (15.7%), Японы Кастоди Банк (5.5%), Стейт Стрийт Банк болон Траст Компани (4.5%), Мэйжи Ясуда Лайф (2.3%) юм.

=== Удирдлага ===
Сейжи Изумисава (1957 оны 9-р сарын 3-нд төрсөн) — 2025 оны 4-р сараас хойш Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга; 2020-2025 онуудад Гүйцэтгэх захирал; 1981 онд компанид орсон.

Эйсаку Ито (1963 оны 10-р сарын 19-нд төрсөн) — 2025 оны 4-р сараас хойш Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирал; 1987 онд компанид орсон.

== Үйл ажиллагаа ==
''Эрчим хүчний системүүд'' (Energy Systems) — дулааны болон цөмийн цахилгаан станц, салхин турбин, нисэх онгоцны хөдөлгүүрийн тоног төхөөрөмжийн зураг төсөл боловсруулах, үйлдвэрлэх, суурилуулах, засвар үйлчилгээ хийх; орлогын 36%;

''Логистик, Дулаан ба Хөтчийн Системүүд'' (Logistics, Thermal &amp; Drive Systems )— логистикийн тоног төхөөрөмж (кран, өргөгч), арилжааны болон орон сууцны агааржуулагч, хөдөлгүүр үйлдвэрлэх; орлогын 26%;

''Агаарын онгоц, Батлан ​​​​хамгаалах ба Сансрын салбар'' (Aircraft, Defense &amp; Space) — иргэний болон цэргийн нисэх онгоц, байлдааны хөлөг онгоц, танк, пуужингийн систем, торпедо, сансрын технологи (H3 хөөргөх тээврийн хэрэгслийг оролцуулан) үйлдвэрлэх; орлогын 20%;

''Үйлдвэр ба дэд бүтцийн системүүд'' (Plants &amp; Infrastructure systems) — ган хайлуулах зэрэг үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл, засвар үйлчилгээ; худалдааны хөлөг онгоц, гатлага онгоц барих; хотын төмөр замын тээврийн үйлдвэрлэл; орлогын 17%.

Тус компанийн 2025/26 оны санхүүгийн жилийн орлого 4.97 их наяд иен (33.2 тэрбум ам.доллар) байсан бөгөөд үүний 44 хувийг Япон, 15 хувийг Азийн бусад орнууд, 22 хувийг АНУ, 9 хувийг Европ, 3 хувийг Төв болон Өмнөд Америк, 3 хувийг Ойрхи Дорнод эзэлж байв.</text>
      <sha1>755yo1ebbw7u9quzuw98gvsllxctvf9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>