Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2058 861006 856616 2026-07-05T11:06:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 861006 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. -----> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km² of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км² нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг мөрөн|Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрөнгүүдийг дагаад тариалангийн газар байна. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. [[Төвөдийн өндөрлөг|Төвөдийн өндөрлөгт]] альпийн нурууны уур амьсгалтай. [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужид]] I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн [[хөхтөн]], 1221 зүйлийн [[жигүүртэн]], 424 зүйлийн [[хоёр нутагтан]], 333 зүйлийн [[шавж]] байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн [[ургамал]] бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа" агентлагийн]] мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[Бумбын шашин|бумб]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши]] 1912 оны 1 сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чай Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д гоминдан болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10 сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. Ардын Чөлөөлөх Арми 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Мао 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Зэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жиньтао]], [[Вэнь Жябао]] нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. Гэвч улс төрийн ардчилалгүй хэвээрээ бөгөөд 1989 оны ардчиллыг хүссэн [[Тяньаньмэний талбайд 1989 онд болсон хядлага|Тяньаньмэний талбайн бослого]], 2000-аад оны уйгур, төвөдийн салан тусгаарлах хөдөлгөөнийг цэргийн хүчээр дарав. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж Хятадын «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд Үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. БХАТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд —[[Ли Цян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, [[АСЕАН]]-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж хуцардсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан байна. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. [[Хятад дахь хүний эрх|Хүний эрхийг зөрчиж]], ардчиллыг боомилдог гэдгээрээ өрнөдийн орнуудаас их шүүмжлэл хүлээдэг байна. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] hktoiga6fg3hcosolalfh93didydbnf 0 4349 860948 860794 2026-07-04T18:20:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-07-04 18:20:57 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] j5tsgflq499yeaklojfx2kz2fp7cj49 0 5597 860972 848031 2026-07-05T01:44:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860972 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Pole-south.gif|275px|thumb|right| Өмнөд туйл]] [[Зураг:Geographic_Southpole.jpg|thumb|275px|Газарзүйн өмнөд туйл]] '''Өмнөд туйл''' буюу '''Газарзүйн өмнөд туйл''' нь Дэлхийн гадаргуугийн хамгийн өмнөд цэг бөгөөд [[Умард туйл]]ын эсрэг талд байрлана. == Газарзүй == Өмнөд туйл гэж [[Дэлхий#Дэлхийн эргэлт ба орбит|Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг]] Дэлхийн гадаргуутай огтлолцох цэгийг хэлэх ба координат нь 90°S, 0°W байна. Өмнөд туйл нь [[Антарктид]] тивд далайн төшнөөс дээш 2,835 метр өргөгдсөн мөсөн дээр байрлана. Мөсний нийт зузаан 2,700 метр учир жинхэнэ хуурай газар нь ойролцоогоор далайн төвшинтэй тэнцүү юм<ref>{{Webarchiv|url=http://www.nsf.gov/od/opp/support/southp.jsp |wayback=20121018125943 |text=Amundsen-Scott South Pole Station |archiv-bot=2024-12-13 05:10:10 InternetArchiveBot }}, National Science Foundation, Office of Polar Programs</ref>. == Уур амьсгал == [[Өвөл|Өвлийн]] улиралд Өмнөд туйлд нар мандахгүй бөгөөд [[зун]]ы улиралд нар зөвхөн тэнгэрийн хаяагаар үзэгдэнэ. Нарнaас ирэх дулааны энергийн ихэнхи нь цасанд ойх тул газрын гадаргууд хүрдэггүй байна. Нарны маш бага энерги, мөн өндөр өргөгдсөн ([[Антарктид]] төвшнөөс дээш дунджаар 2,800 [[метр]] өргөгдсөн, [[дэлхий]]н хамгийн өндөр өргөгдсөн [[тив]]) байдгаас болоод Өмнөд туйл нь дэлхийн хамгийн хүйтэн цэгүүдийн нэг болно. Өмнөд туйл нь [[умард туйл]]аас илүү хүйтэн, учир нь умард туйл [[далай]]д байрлах ба далайн ус дулаан их шингээдэг нь температурт нөлөөлнө. [[Зун]]ы дунд сард [[нар]] хамгийн өндөрт (23.5 градуст) мандах үед [[агаар]]ын температур −25&nbsp;°C болно. 6 сарын турш үргэлжлэх "өдрийн" дараа температур буурах ба 3-р сарын сүүлээр нар "жаргаж", 9-р сарын сүүл хүртэл "шөнө" байх ба энэ үед дундаж температур −65° байна. Амундсэн-Скот станц хамгийн дулаан ба хамгийн хүйтэн температурыг −13.6&nbsp;°C ба −82.8&nbsp;°C гэж тэмдэглэсэн байдаг<ref>{{Webarchiv|url=http://quest.nasa.gov/antarctica/background/NSF/sp-stay.html |wayback=20060202103223 |text=Your stay at Amundsen-Scott South Pole Station |archiv-bot=2023-09-26 23:34:26 InternetArchiveBot }}, National Science Foundation Office of Polar Programs</ref>. Өмнөд туйл нь [[цөл]] бөгөөд [[хур тунадас]] унахгүй, агаарын чийгшилт тэгтэй тэнцүү шахам байдаг боловч хүчтэй [[салхи]]ны уl'mkl/jkhlkjbnj.hb;'/ikhnl/ <table class="wikitable" width=80%> <tr> <th style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" width=30%>Сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">1-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">2-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">3-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">4-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">5-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">6-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">7-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">8-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">9-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">10-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">11-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">12-р сар</th> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">Жил</th> </tr> <tr> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">'''Их, дунд.''' °C</th> <td style="background: #CCFFFF; color:#000080;">−25</td> <td style="background: #66FFFF; color:#000080;">−37</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−50</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−52</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−53</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−55</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−55</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−55</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−55</td> <td style="background: #99CCFF; color:#000080;">−47</td> <td style="background: #66FFFF; color:#000080;">−36</td> <td style="background: #CCFFFF; color:#000080;">−26</td> <td style="background: #66CCFF; color:#000080;">−45</td> </tr> <tr> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;">'''Бага, дунд.''' °C</th> <td style="background: #99FFFF; color: black;">−28</td> <td style="background: #99CCFF; color: black;">−42</td> <td style="background: #99CCFF; color: black;">−56</td> <td style="background: #99CCFF; color: black;">−60</td> <td style="background: #99CCFF; color: black;">−61</td> <td style="background: #6699FF; color: black;">−61</td> <td style="background: #3366FF; color: black;">−63</td> <td style="background: #3366FF; color: black;">−62</td> <td style="background: #3366FF; color: black;">−62</td> <td style="background: #99CCFF; color: black;">−53</td> <td style="background: #66FFFF; color: black;">−39</td> <td style="background: #99FFFF; color: black;">−28</td> <td style="background: #66CCFF; color: black;">−51</td> </tr> <tr> <th style="background: #99CCCC; color:#000080;">'''Хур тунадас''', мм </th> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCFFFF;" align="center">—</td> <td style="background: #CCCCFF;">2.5</td> </tr> </table> <br /> Эх сурвалж: [https://web.archive.org/web/20070925051247/http://www.weatherbase.com/ weatherbase.com] == Цаг == [[Зураг:SPSM.05.jpg|thumb|364px|Өмнөд туйлын Амундсен-Скотт станцыг 2007 онд АНУ-ын засгийн газар 150 сая ам.доллараар байгуулжээ.]] [[Дэлхий]]н бусад хэсэгт тэнгэрт [[нар]]ны үзэгдэх байрлалыг ашиглан цаг тааруулж болдог боловч Өмнөд туйлд энэ нь боломжгүй юм. Өмнөд туйлын "өдрүүд" нь [[жил]]ийн турш үргэлжлэнэ. [[Дэлхий]]н цагийн бүсүүд Өмнөд туйл дээр давхцах (огтлолцох) тул өмнөд туйл нь ямар нэгэн цагийн бүсэд багтах боломжгүй болно. Гэхдээ Өмнөд туйл дээр байрлах Амундсен-Скотт станц нь [[Шинэ Зеланд]]ын цагийг мөрддөг байна. == Амьтан, ургамал == Маш хүйтэн [[уур амьсгал]]тай тул өмнөд туйлд, ховорхон үзэгддэг зарим төрлийн [[шувуу]]г эс тооцвол уугуул [[амьтан]] болон [[ургамал]] байдаггүй байна<ref>{{Webarchiv|url=http://antarcticsun.usap.gov/oldissues2002-2003/Sun010503/skua.html |wayback=20070706235916 |text="Non-human life form seen at Pole" |archiv-bot=2023-09-26 23:34:26 InternetArchiveBot }}, The Antarctic Sun</ref>. 2000 онд мөснөөс [[микроб]] илрүүлсэн боловч зарим эрдэмтэд Өмнөд туйлд амьд [[организм]] байх боломжгүй гэж үзэж байгаа болно<ref>[http://newsvote.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/827063.stm "Snow microbes found at South Pole"], BBC News, 10 July, 2000</ref>. == Газар зүйн нээлт == Өмнөд туйлийг хүрч нээх нь түүний газар зүйн хувьд алслагдсан бөгөөд байгаль,цаг уурын хүнд нөхцөлд оршдог нөхцлөөс нь болоод олон зуун жилийн турш хүн төрөлхтөний хувьд давагдашгүй хүнд асуудал болж байжээ. Анх 1820-д оны үед оросын Белинсгаузен ба Лазарев гэсэн 2 амхадаар удирдуулсан цэргийн хоёр далбаат усан онгоцууд Өмнөдийн мөсөн тив болох антарктидын эх газрын зарим хэсэгт хүрч чадсан байна. Түүнээс хойш өмнөд туйлыг эзлэх гэсэн удаа дараагийн олон тооны оролдлогууд бүтэлгүйтэж байлаа. Харин норвегийн Р.Амундсен өөрийн багийн хамт 1911 онд өмөнд туйлд хүрч чаджээ. Яг энэ үед В.Скотт тэргүүтэй английн баг өмнөд туйлыг түрүүлж нээхээр өрсөлдсөн боловч Амундсенээс хэдхэн хоногоор хоцорсон бөгөөд туйлаас буцах үедээ шуурганд өртөн сүйрсэн түүхтэй. Туйлд түрүүлж хүрэх, түүнийг нээх энэхүү өрсөлдөөнд тухайн багуудын хангамж хамгийн гол асуудлыг шийдсэн юм. Учир нь Амундсен уламжлалт тээврийн хэрэгсэл болох туйлын нохой чарга-цанын хослолыг ашигласан бол харин Скотт нар моторт чарга ашигласан нь туйлын хүйтнийг тэсвэрлэн дааж найдвартай ажиллаж чадаагүй байна. == Сонирхолтой баримтууд == * [[Антарктид]]ыг эзэмших нь үе үеийн улс орон, түүний удирдагч нарын хүсэл зорилго байжээ. Нацист германы удирдагч А.Гитлерийн шууд удирдлага заавраар дэлхийн хоёрдугаар дайны өмнө германчууд өмнөд тивийг удаа дараа туйлын экспедиц гарган судалсан байдаг. тэд өмнөд туйлын асар уудам газрын агаарын зургийг нисэх онгоцоор авч, тэмдэгтүүдийг суурилуулсан бөгөөд ингэж нарийвчилан судалсан газраа Шинэ Шваб гэж нэрлсэн байна. Энэ нь өнөөдрийн Хадагтай Модын газар юм. дэлхийн хоёрдугаар дайны үед германчууд усан доогуур явагч шумбагч завины тусламжтайгаар нууц баазуудыг байгуулсан гэдэг боловч өнөөдрийг хүртэл энэ тухай баттай мэдээ байхгүй. * Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа Америкийн адмирал Бөрдийн удирдсан туйлын экспедиц /шүдээ хүртэл зэвсэглэсэн/ өмнөд рүү удаан хугацааны "Өндөр үсрэлт" операцийг хэрэгжүүлсэн байна. Энэ операцитай холбоотой олон нууцлаг мэдээ байдаг боловч баттай бус. Энэ нь туйлд тэд нар хас тэмдэг бүхий асар хурдан нисдэг таваг хэлбэрийн биетүүд, германы эсэсийн цаначид зэрэгтэй тулалдсан гм. * Антарктидад 1980 оноос хойш Монгол улсын Цаг уурын хүрээлэнгээс 3 судлаачид цаг уурын чиглэлээр бүтэн улиралын турш байрлаж цаг уурын судалгаанууд хийжээ. Энэ судлаачдаас хоёр дах нь судлаач Чулуунбат юм. Чулуунбат нь үүнээс гадна номхон далайн хар салхийг судлах муссон цуврал эрдэм шинжилгээний аялалд оролцсон юм. == Нэмэр == * [[Антарктид]] * [[Умард туйл]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20061018184311/http://www.70south.com/resources/antarctic-bases/amundsen-scott South Pole Station info on 70South] * [http://www.cmdl.noaa.gov/obop/spo/livecamera.html NOAA South Pole Webcam] * [https://web.archive.org/web/20050331093747/http://astro.uchicago.edu/cara/vtour/pole/ Virtual tour of the South Pole] * [https://web.archive.org/web/20050905040819/http://www.cmdl.noaa.gov/gallery/SPO South Pole Photo Gallery] * [http://spadventure.blogspot.com/ "A south pole adventure"] - blog of a scientist at the station * [http://www.aad.gov.au/default.asp?casid=1843 Poles] by the Australian Antarctic Division * [https://web.archive.org/web/20210516031309/http://www.antarctic-adventures.de/ iceman's South Pole page] * [https://web.archive.org/web/20160625002841/http://www.bigdeadplace.com/ Big Dead Place] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Одон орны координатын систем]] [[Ангилал:Математикийн газар зүй]] [[Ангилал:Антарктид]] [[Ангилал:Антарктикийн газар зүй]] 0bxl3o7gbozi2i4lv6mzpc2cwpk319g 0 5999 861001 852432 2026-07-05T07:30:22Z ~2026-38441-35 105724 /* Энхтөр */ шинэ хэсэг 861001 wikitext text/x-wiki '''Тоон зурхай''' нь [[тоо]]<nowiki/>ны шинж чанараар янз бүрийн үзэгдэл, хүний зан чанар ирээдүйн ерөнхий байдлыг урьдчилан таамагладаг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь санаа төсөөлөл болоод [[Нэр үг|нэр]], үгийн үсгийн тоогоор тооцоолон үнэлж үздэг судалгаа юм. Энэ нь ихэвчлэн мэрэг төлөгийн [[урлаг]], [[одон орон]] болоод хэвийн бус үзэгдэлтэй холбоотой байдаг. == Тооны зурхайн ухаан == Хорвоо ертөнцийн бүх юмс, үзэгдэл тоогоор эхэлнэ, тоогоор төгсөнө. Тоогүй нэг ч юм үгүй, тоогоор хэмжигдэнэ, тоогоор дүгнүүлнэ, тоонд захирагдана, тоогоор удирдуулна гээд хөвөрнө. Хорвоо ертөнц өөрөө тоогоор хөтлөгддөг.<ref>{{Cite book |last=Самбуу |first=Нарангэрэл |title=Хувь тавилангийн матрикс ба тоон зурхайн ухаан |publisher=НОМ ХУР ХХК |year=2023 |isbn=978-9919-0-1811-5 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=7 |language=Монгол}}</ref> Тооны эхлэл болсон нэгээс ес хүртэл эдгээр тоонууд хоорондоо ялгаатай давтамжтай агаад тэрхүү давтамжаараа сансарын долгионтой харилцан солбилцож байдаг.<ref>{{Cite book |last=Enkhtujaa |first=Dandaryn |title=Merge tölgijn najman tajlal: ireedüjd bolokh üjl jawdlyg medekh shalgarsan arguud: [negdügeer dewter] |date=2012 |publisher=Nom Khur |isbn=978-99962-846-9-4 |location=Ulaanbaatar}}</ref> Тоон ухаан нь тоон шинжлэх ухаан дээр тулгуурлан гардаг таныг бүрэн дүүрэн тодорхойлж өгдөг зүйл юм. Энэ нь танд тооонуудаа зөв ашиглан өөрийнхөө амьдралыг өөрийн гартаа атгах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |last=Бүлэг |first=Тооны Гайхамшиг |title=Тооны гайхамшиг таны амьдралд |publisher=Тооны гайхамшиг |year=2022 |isbn=978-9919-0-0066-0 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=9 |language=Монгол}}</ref> Ихэнх ажиглагчид 9-өөс цааших бүх ердийн тоо нь анхны есөн тооны давталт гэж үздэг. Тэгийг тоо гэж үздэггүй учраас 10-ын тоо нь 1-ийн тооны давталт юм. 1-ээс 9-ийн тоо нь суурь тоо бөгөөд түүн дээр бид амьдралын бүх тооцооллыг хийх болдог.<ref>{{Cite book |last=Жамсран |first=Гэндэндарам |title=Таны зурсан зураг, төрсөн өдрийн төөрөг |publisher="Бэмби сан" ХХК |year=2014 |isbn=978-99962-3-297-8 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=77-78 |language=Монгол}}</ref>[[File:Bongo, Pietro – Numerorum mysteria, 1591 – BEIC 58079.jpg|thumb|Pietro Bongo, ''Numerorum mysteria'', 1591]] Тоон зурхайд хувь тавилангийн тоо, сэтгэл хөдлөлийн тоо, зан араншингийн тоо гэсэн гурван үндсэн тоог анхаарч үздэг. * Зан араншингийн тоог сүнслэг тоо, сэтгэл зүрхний тоо гэх мэтээр нэрлэдэг. (Төрсөн өдрийн тоо) * Хувь тавилангийн тоог хувь заяаны тоо, амьдралын зорилгын тоо, амьдралын замналын тоо гэж нэрлэдэг. (Төрсөн он, сар, өдрийн нийлбэр тоо) * Сэтгэл хөдлөлийн тоог идэр насны тоо, залуу үеийн тоо гэх мэтээр нэрлэнэ. (Төрсөн сарын тоо) Тоон зурхайд дээрх гурван үндсэн тооноос гадна хандлагын тоо, шуурхай тоо, нэрийн тоо, дотоод сүнсний тоо, хувь хүний тоо гэх зэрэг тоонууд бий. '''Хувь тавилангийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн он сар өдөр-ийн тоог нэгтгэж, нэг оронтой болгон өөрчлөх аргыг хэрэглэдэг. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 1+9+8+5+1+2+1=27 2+7='''9''' аргачлалаар боддог. '''Зан араншингийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн өдөр-ийн тоог авч үздэг. Ингэхдээ тус бүрээр авч үзэхээс гадна нэгтгэж нэг тоонд хамааруулж гаргаж болдог. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 2+1='''3''' аргачлалаар боддог. Хэрэв төрсөн өдөр хоёр орон тоо байвал хооронд нь нэмдэг. Жишээ нь: аль нэг сарын 29-нд байвал 2+9=11, 1+1=2 гэсэн аргачлалаар боддог. Харин төрсөн өдөр нь нэг орон тоо байвал тэр тоог шууд авч үзнэ. Жишээ нь: аль нэг сарын 5 гэсэн нэг орон тоо байвал шууд 5 гэж бодно. Хувь тавилангийн тоог дараах аргачлалаар бас бодно. 21 Эндээс 2+0+1+6=9 гарна. Энэ '''9''' тоо нь тухайн хүний шинж чанарыг илэрхийлэх тоо болно. 10 Үүнийг Life path number буюу Хувь тавилангийн тоо гэдэг. Харин 11 22 33 гэсэн гурван тоо 1985 гарвал эдгээрийг нэгтгэн хураангуйлахгүй ба эдгээрийг Master Number буюу Их/Шилдэг Тоо ---- гэж тооцож, өөрийн гэсэн утга илэрхийлдэг. 2016 == Тооны утга == Тоон зурхайд тоог 1-9 гэсэн есөн тоо тус бүрийг утга учиртай гэж үздэг. Хувь тавилангийн зам мөрийг гаргадаг гурван тоонд төрсөн өдөр, төрсөн сар, төрсөн оны тус бүрийн тоо нь бие махбод, сэтгэл хөдлөл, оюун санааг утга илэрхийлдэг. * Төрсөн өдөр буюу Төрсөн өдрийн тоо нь: Махан биеийн эрүүл мэнд, бие махбод, зан араншингийн байдлыг илэрхийлнэ. * Төрсөн сар буюу Төрсөн сарын тоо нь: Хүний сэтгэл хөдлөлийн байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн он буюу Төрсөн оны тоо нь: Хүний оюун сэтгэхүйн илэрхийлэл гэж үздэг === Гурван цагийн тоо === Төрсөн он, сар, өдрийн тоо тус бүр нь хүний амьдралын гурван цагийг давхар илэрхийлдэг. * Төрсөн оны тоо: ахимаг, ахмад насны ирээдүйн төрхийг илэрхийлдэг. * Төрсөн сарын тоо: [[Хүн|идэр, дунд, хижээл насны]] байр байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн өдрийн тоо: [[хүүхэд]], залуу насны дүр төрхийг илэрхийлдэг. === Тооны нөлөөнд төрөгсдийн шинж чанар === # Бие даасан, [[зорилго]]<nowiki/>той, шинийг эрэлхийлэгч, төрөлхийн манлайлагч, түүчээлэгч. # Зөн совинтой, нэгдмэл, хүртээмжтэй, дэмжигч, мэдрэмжтэй, түншлэл, хамтын ажиллагаанд гарамгай, эрүүл [[харилцаа]]<nowiki/>г бий болгодог. # Бүтээлч, илэрхийлэлтэй, уран бүтээлч, дур булаам, нийгэмшсэн, өөдрөг үзэлтэй, [[авьяас]]<nowiki/>тай харилцах чадвартай. # Бодитой ханддаг, шаргуу, найдвартай, үнэнч, тэвчээртэй, [[уламжлал]]<nowiki/>т хандлагатай, хуучинсаг үзэлтэй, бусдад тусалж үйлчилдэг. # Адал явдалд дуртай, сониуч зантай, дасан зохицох чадвартай, уян хатан, нийтэч, [[нийгэм]]<nowiki/>шүү, хамтач, эрх чөлөөнд дуртай. # Халамжлагч, эдгээн анагаагч, энэрэнгүй, өөрийгөө золиослогч, уламжлалт үзэлтэй, халуун дулаанаар [[хайр]]<nowiki/>лаж халамжилдаг. # [[Сүнс]]<nowiki/>лэг, гүн ухаанч, нэгтгэн дүгнэгч, оюунлаг, дотоод сэтгэл гүн гүнзгий, нууцлаг. # Албан тушаал ахих сонирхолтой, баян чинээлэг, [[Ажил (физик)|ажил]] хэрэгч, тэнцвэртэй, хүчтэй, эд баялаг болон амжилт бүтээгч. # Мэргэн цэцэн ухаантай, ухаалаг, [[оюун санаа]]<nowiki/>ны хувьд ухамсартай, хүмүүнлэг, эелдэг, энэрэнгүй, сэргэг. === Тооны шинж чанар === * НЭГ - Зан төлөв, хүсэл мөрөөдөл, манлайлал, удирдагч. [[Тэнгэр шүтлэг|Тэнгэр]]-[[Бурхан]], зөвхөн нэг л байх, өвөрмөц-онцлогт; * ХОЁР - Эрчим [[энерги]], амьдралын зам, үйл үйлдэл, хуваагдмал, хоёрдмол; * ГУРАВ - Сонирхол, мэдлэг, шинжлэх ухаанч, [[судалгаа]]-шинжилгээ хийх хүсэл тэмүүлэл; * ДӨРӨВ - Эрүүл мэнд, бие бялдрын хүч чадал, бие болон биеийн эрхтэн, хүн төрөлхтөн, [[хүмүүс]], ард түмэн, хүн; * ТАВ - [[Логик]], зөн совин, нууц явуулга, төлөвлөгөө, төлөвлөлт, дүн шинжилгээ, [[хууль]]-жаяг дэг; * ЗУРГАА - Биеийн [[Хөдөлмөрийн зах зээл|хөдөлмөр]], ур чадвар, шунал, эрх мэдэл, ашиг хонжоо, үхэл, өвчин, эмх замбараагүй байдал, эвдрэл устгал, [[мөнгө]]<nowiki/>ний төлөөх хүсэл тэмүүлэл, шунал, аллага, дайн дажин; * ДОЛОО - Амжилт ололт, ёсчлол-дэг, [[Газар зүй|Газар]]-[[Дэлхий]], [[Ертөнц]]-Хорвоо, Ертөнцийн үүсгэл, бүтээл, Ертөнцийн тухай танин мэдэхүй, хувьсал; * НАЙМ - Хариуцлага, үүрэг, үнэн мөнийн хайлт, тэсвэр-хүлээцтэй байдал, энэрэл, ойр дотны хүмүүст үзүүлэх халамж анхаарал, [[амьдрал]], айлган сүрдүүлэг; * ЕС - Ой [[Санах ой|санамж]], өнгөрсөн, ирээдүй, зөгнөх ба далдыг харах чадамж, атаархал, гомдол, шүд зуумтгай.<ref name=":0">{{Cite web |title=ТООН ЗУРХАЙН УХААН ба ТА ХЭН бэ? |url=https://prezi.com/p/4hxed44qo3-i/presentation/ |access-date=2024-07-18 |website=prezi.com |language=en}}</ref> === Тооны хүний араншин === # Удирдагч: ''Эр зориг, өөдрөг байдал, хүч чадал'' # Асран халамжлагч: ''Зөн совин, сэтгэл зүйн хөгжил'' # Төсөөлөгч: ''Үүрдийн залуу зүрх сэтгэл, айдсаас салагч'' # Тогтворжуулагч: ''Амжилт, мөнгө, баялаг'' # Эрэл хайгуулч: ''Бүтээлч байдал, урам зориг'' # Анагаагч: ''Тав тух, эдгээн сэргээгч'' # Нууцлаг: ''Эр зориг, хамгаалагч, мэргэн ухаан'' # Нөлөө бүхий, эрх мэдэлтэн: ''Хөгжил цэцэглэлт, харамгүй сэтгэл'' # Сайн үйлстэн: ''Илчлэн харуулах, тодорхой байдал''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Шилдэг тоотон == Хувь тавилангийн тоог бодоход хоёр тавилантан буюу шилдэг тоотон, их багштан, мастер тоотой хүмүүс гэж байдаг. Үүнд эхний гурван тооны давхар чичирхийлэл 11, 22, 33 гэсэн тоо юм. Энэ нь хувь тавилангийн тоог бодож гаргахад 29, 38 буюу дахин нэмэхэд 11 гэсэн тоо гардаг. Харин 22, 33 тоо нь шууд гарч ирэх бөгөөд дахин нэг удаа нэмэхэд 4, 6 тоо гардаг. Их тоотон буюу шилдэг тоотон дундаас 11-ийг онцгойлон авч үздэг. Учир нь гурван нэмэх үйлдэл хийж эцсийн нэг орон тоо 2 гэж гардаг. === Мастер тоо === Мастер Тоо 11/2, 22/4, 33/6 бол 2, 4, 6 тоонуудын дээд октави буюу өндөр давтамжийн эрчимтэй. Энэ хүмүүс нь 2, 4, 6 гэсэн амьдралын замналын тооны сөрөг чанаруудыг давж гарсаны дараа өөрийн, хувь заяаны дээд давтамж хувь ерөөлийг бий болгож чаддаг<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2020-03-20 |title=Таны төрсөн өдрийн эрхшээсэн тоо юуг өгүүлнэ вэ |url=https://elearntoday.net/rulling-numbers/ |access-date=2024-07-18 |website=Сэхээрэл Онлайн Сургалт |language=mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 11 нь Мастер анагаагч: ''Тогтвортой байдал, дасан зохицол'' * 22 нь Мастер бүтээгч: ''Хүчирхэг, нэгтгэгч, харилцагч'' * 33 нь Мастер чиглүүлэгч: ''Хариуцлага, өрөвч нинжин''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Ивээгч гараг == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийн гараг эрхэс болоод бурхад ивээдэг гэж үздэг. Тоонуудын ээлтэй ивээгч гараг буюу удирдагч гараг нь: # Нэгтэнгүүдийг [[Нар]] (гал махбод) # Хоёртонгуудыг [[Сар]] (ус махбод) # Гуравтангуудыг [[Бархасбадь]] (хий махбод) # Дөрөвтөнгүүдийг [[Тэнгэрийн ван]] (гал махбод) # Тавтангуудыг [[Буд]] (шороо махбод) # Зургаатангуудыг [[Сугар]] (ус махбод) # Долоотонгуудыг [[Далайн ван|Далай ван]] (ус махбод) # Наймтангуудыг [[Санчир]] (хий махбод) # Естөнгүүдийг [[Ангараг]] (гал махбод)<ref name=":0" /> == Ээлтэй өнгө == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийг ивээгч гарагаас шалтгаалж ээлтэй өнгө нь ялгаатай байдаг. Тоонуудын ээлтэй гол өнгө нь: # Нэгийнхэн алтлаг ба бүхий л шаргал туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Хоёрынхон Цагаан, цайвар өнгө ба ногоон өнгийн туяа орсон өнгөнүүд бас тохирно. # Гурвынхан ягаан, нил ягаан, хөх ягаан, хондон улаан өнгө тохиромжтой. # Дөрвийнхөн саарал, хөх саарал орог өнгөнүүд тохиромжтой. # Тавынхан цайвар туяатай, цайвар саарал, цагаан, гялалзсан өнгө тохиромжтой. # Зургаагийнхан улбар ягаан өнгийн туяатай бүх өнгөнүүд, цайвраас бараан туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Долоогийнхон мөнгөлөг, алтлаг , цайвар ногоон туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Наймынхан бараан саарал, бараан хөх, хондон улаан, хар өнгөнүүд тохиромжтой. # Есийнхөн улаан, улаан хүрэн, улаавтар, чис улаан өнгөнүүд тохиромжтой.<ref name=":1">{{Cite book |last=Бадамсэд |first=Болдсүх |title=Сэтгэлийн тоо буюу зан араншингийн тоо |publisher=Ведийн алганы зураас ба тоон зурхайн дамжаа |year=2010 |edition=1 |location=Монгол |pages=2-67 |language=Монгол}}</ref> == Төрсөн өдрийн тоо == Төрсөн өдрийн тоог тоон зурхайд сүнслэг тоо гэдэг. Таныг хүүхэд ахуй цагаас идэр нас хүртэлх үеийг илэрхийлэх тоо юм. === Төрсөн өдрийн тоог есөн тоогоор === # Нэгийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 1, 19, 28-ны өдөр төрөгсөд. # Хоёрын тооны нөлөөнд байгсад буюу 2, 11, 20, 29-ны өдөр төрөгсөд. # Гурвын тооны нөлөөнд байгсад буюу 3, 12, 21, 30-ны өдөр төрөгсөд. # Дөрвийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 4, 13, 22, 31-ний өдөр төрөгсөд. # Тавын тооны нөлөөнд байгсад буюу 5, 14, 23-ны өдөр төрөгсөд. # Зургаагийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 6, 15, 24-ны өдөр төрөгсөд. # Долоогийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 7, 16, 25-ны өдөр төрөгсөд. # Наймын тооны нөлөөнд байгсад буюу 8, 17, 26-ны төрсөгсөд. # Есийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 9, 18, 27-ны төрсөгсөд<ref name=":1" /> === Төрсөн өдрийн тоо тус бүрээр === # Сар болгоны 1-ний өдөр төрөгсөд: Та хэнээс ч хараат бус байхыг эрмэлздэг, хатуу чанга хүн. Тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд тууштай тэмцдэг, эргэлзээ гэдгийг огт мэддэггүй... # Сар болгоны 2-ны өдөр төрөгсөд: Хоёрын тооны нөлөөллөөр та аливаад  хэмжээ хязгаартай ханддаг, бусадтай байнга харьцах нь таны зайлшгүй хэрэгцээ болдог. Та хэн тааралдсан хүнд өөрийн амьдрал, сэтгэл санааны байдал, мэдрэмж, эрүүл мэндийнхээ тухай илэн далангүй ярьдаг... # Сар болгоны 3-ны өдөр төрөгсөд: Та ямар ч салбарт өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлж харуулахыг хичээдэг, алиа хошин зангаараа бусдаас ялгардаг. Таны хийх дуртай зүйлс бол биеийн хүчний хөдөлмөр, найз нөхөдтэйгээ хөгжин цэнгэх, хайр дурлалын  талбарт амжилт олох юм... # Сар болгоны 4-ний өдөр төрөгсөд: Дөрвийн тоо нь нэгэн хэвийн баригдмал байдлыг эвдэх гэсэн зоримог зан төлөвийг нөхцөлдүүлдэг. Энэ тоонд төрсөн хүмүүс өөрийгөө бусдаас төдий л ялгарахгүй, энгийн нэгэн гэдгийг байнга мэдэрдэг... # Сар болгоны 5-ны өдөр төрөгсөд: Тавын тооны нөлөө нь таныг хурц ухаантай, нийтэч зантай болгожээ. Бусадтай хамтран ажилласнаар таны авьяас чадвар бүрэн нээгддэг ба энэ үедээ та өөрийгөө энэ том ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэдгийг мэдэрдэг... # Сар болгоны 6-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та өөрийгөө нэгэн том бүхэл зүйлийн нэг хэсэг гэж үздэг, өрөвч энэрэнгүй нэгэн болж төржээ. Таны хувьд аль нэг хэсэг бүлэгт хамаарч, тэндээ тодорхой байр суурь эзлэж, өөрийн үнэ цэнийг мэдрэх нь юу юунаас илүү чухал... # Сар болгоны 7-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та зөн билэгтэй, ямар ч нөхцөлд амар жимэр байхыг эрхэмлэдэг зан чанартай. Та маш эмзэг, мэдрэмтгий хүн. Эдгээр чанараа ойр дотныхон, найз нөхдийнхөө тусын тулд ашигладаг... # Сар болгоны 8-ны өдөр төрөгсөд: Танд тэсвэр тэвчээр, амьдралын бүхий л хүрээнд амжилт олох эрмэлзэл хангалттай буй. Таны хийсэн барьсан болгон бараг дандаа бүтэмжтэй байж, мөнгө санхүүгийн хувьд ч багагүй ашиг олно... # Сар болгоны 9-ний өдөр төрөгсөд: Та мэдлэг боловсролд тэмүүлэмтгий, болж буй үйл явдалд гүн ухаанчаар ханддаг. Аливаа зүйлийн хоёрдмол мөн чанарыг мэддэг тул өөрийн дутагдлыг ч байх ёстой зүйл мэт хүлээж авдаг нэгэн болж төржээ. # Сар болгоны 10-ний өдөр төрөгсөд: Энэхүү хослолын үрээр танд манлайлагчийн авьяас билэг зорилгодоо хүрэх буцашгүй эрмэлзэл заяагджээ. Нэгийн тооны хоёронтаа их нөлөө нь өөрийн манлайллыг тогтоох, таны давуу талыг үг дуугүй хүлээн зөвшөөрөгч хүмүүстэй мэдлэгээсээ хуваалцах гэсэн эрмэлзлээр илэрдэг... # Сар болгоны 11-ны өдөр төрөгсөд: Та 11/2 нийлэмжийн нөлөөгөөр их зөн билигтэй, бусдад нөлөө үзүүлэх асар их эрмэлзэлтэй төржээ. Сэтгэл санаагаа дэгжээн бадраахын тулд та оюунлаг хүмүүстэй харьцахыг эрхэмлэдэг ба тэднээс их зүйлийг сурч авч чадна гэдэгт итгэдэг... # Сар болгоны 12-ны өдөр төрөгсөд: 12/3 нийлэмжийн нөлөөгөөр та өөрийгөө бүтээлчээр илэрхийлэхээр тэмүүлдэг. Та гэр бүлийн үнэт зүйл гэдгийг дээдлэн үздэг ба чөлөөт цагийнхаа ихэнхийг хамаатнууддаа зориулдаг... # Сар болгоны 13-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх нийлэмжийн нөлөөгөөр та ямар ч нөхцөл байдалд дасан зохицож чаддаг, мөн аюулгүй, амар амгалан байдлаа юу юунаас илүү эрхэмлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, та дотоод сэтгэлдээ өөрийн хамгаалагдсан гэдгийг мэдэрч байх ёстой... # Сар болгоны 14-ний өдөр төрөгсөд: Та болж буй үйл явдал болгоныг ухаалгаар хүлээн авах чадвартай төдийгүй өөрийгөө хүрээлэн буй ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэж мэдрэхийг эрмэлздэг. Танд таатай нөлөө үзүүлж, үргэлжийн бэлэн байдалд байхыг шаарддаг аливаа өөрчлөлт шинэчлэлтийг таатай хүлээн авдаг... # Сар болгоны 15-ны өдөр төрөгсөд: 15/6 тооны нийлэмжийн нөлөөгөөр та үнэнийг эрхэмлэгч, гоо үзэсгэлэнтэй нэгэн болжээ. Үнэнийг эрхэмлэх гэдэг нь мэдлэгийг хуримтлуулан өөрийн болгох, ухамсарлах чадварыг хэлж байгаа юм... # Сар болгоны 16-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх тооны нөлөөгөөр та амьдралд өөдрөгөөр, чөлөөтэй ханддаг. Та өөрийгөө төгс төгөлдөр болгоход их анхаардаг. Тиймээс та өөрийн дутагдал, сул талыг давуу тал мэтээр хүлээн авч, өөрийгөө байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх нь чухал...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616214533/https://www.buddhism.mn/static/80 |url-status=dead }}</ref> # Сар болгоны 17-ны өдөр төрөгсөд: Та дээрх тооны нөлөөгөөр амьдралын мөн чанарт нэвтэрч үнэнийг олохыг эрмэлздэг. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд гүн ухаан, сэтгэл судлал, шашин судлал, уламжлалт анагаах ухааны ном судруудыг их уншдаг... # Сар болгоны 18-ны өдөр төрөгсөд: Та эрх мэдэл нэр төрд дэндүү их тэмүүлдэг. Тухайлбал, хүмүүсийг удирдан ажилладгаа, илүү цалин хөлс авч, эрх ямба эдэлж буйгаа байх ёстой зүйл гэж үздэг... # Сар болгоны 19-ний өдөр төрөгсөд: 19/1 тооны нөлөөгөөр та эрх мэдэлд тэмүүлэмтгий, аливаа зүйлийн мөн чанарт нэвтрэх гэсэн эрмэлзэлтэй болж төржээ. 1 болон 9 гэсэн тоонууд нь танд манлайлагчийн төрөлхийн авьяас чадвар байгааг харуулж байна... # Сар болгоны 20-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад эв эеийг хичээдэг, амар амгалан хүн юм. 0-ийн үелзэл 2-ын тоонд нөлөөлж таны сэтгэл түвшин, амар амгалан гэсэн эрмэлзлийг нэмэгдүүлнэ. Хоёр 2-ын тоо нь бусдад хандах таны сэтгэл санааны хандлагыг тодорхойлно. # Сар болгоны 21-ний өдөр төрөгсөд: Хувь тавилан танд гараа таталгүй бүхнийг өгсөн болохоор та аливааг урьдчилан харах чадвартай төдийгүй танд бүх юм байна. Үүнд: хайр дурлал, баяр хөөр, эрүүл мэнд, мөнгө хөрөнгө, ажил төрөл. # Сар болгоны 22-ны өдөр төрөгсөд: Та баялаг сэтгэлгээтэй, хүсэл мөрөөдлөө амьдралд хэрэгжүүлэхээр зүтгэдэг. Та юуг хүсэж байгаагаа тодорхой сайн мэддэг болохоор зорилгодоо хүрэхийн тулд алхам алхмаар урагшилдаг... # Сар болгоны 23-ны өдөр төрөгсөд: 23/5 тооны нөлөөгөөр та баялаг уран сэтгэмжтэй, мөрөөдлөө ажил хэрэг болгох халуун эрмэлзэлтэй. Хэдийгээр та мөрөөдөмтгий хандлагатай боловч эмх цэгцтэй, эрч хүчтэй, тавьсан зорилгоо хэрэгжүүлэх дадал чадвартай... # Сар болгоны 24-ний өдөр төрөгсөд: Та хөгжмийн авьяастай, санаснаа ажил хэрэг болгохыг эрмэлздэг. Цаг хугацааны хандлагыг хурцаар мэдэрч, “хэрэгтэй” цаг үеэс хохирохгүйг хичээдэг. Та үргэлж цаг баримталдаг болохоор бусдаас ч мөн тийм байхыг шаарддаг... # Сар болгоны 25-ны өдөр төрөгсөд: Та маш тэвчээртэй, өөрийн “би”-г илэрхийлэн харуулахыг зорьдог хүн. Та бодол санаагаа дүрслэл сайтай, ойлгомжтой илэрхийлж чаддаг. Өөрийн дуу хоолойны өнгөнөөс таашаал авдаг... # Сар болгоны 26-ны өдөр төрөгсөд: Та бусдыг хайрлаж энэрч чаддаг, сэтгэл зүйн хувьд бүрэн хамгаалагдсан байхыг эрмэлздэг хүн юм. Та бусдад тус дэм болж, бусдыг хайрлан халамжлахдаа ч өөрийнхөө чухал хүн гэдгийг мэдэрч батлах шаардлага гардаг... # Сар болгоны 27-ны өдөр төрөгсөд: Танд бусдыг ойлгох гайхам авьяас, мэдлэгт тэмүүлэх эрмэлзлэл байдаг. Та төрөлхийн “дотоод” мэдлэгтэй, энэ чанар тань урьд наснаас өвлөгдөн үлджээ. Та өчүүхэн жижиг мэдээлэл, ярилцагч хүн болгон таны мэдлэгийг нэмнэ гэдгийг та мэддэг... # Сар болгоны 28-ны өдөр төрөгсөд: Та аймшиггүй чин зоригтой, аливаа эхлэлээ заавал амжилтанд хүрч дуусгахыг хичээдэг. Нэгийн тооны нөлөөгөөр та тууштай зантай болжээ. Аливаа хүндрэл бэрхшээлийг хялбархан давж, санасандаа хүрдэг... # Сар болгоны 29-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад тууштай ханддаг. Бүхий л эрч хүчээ тавьсан зорилгодоо хүрэхэд чиглүүлж чаддаг. Төгс төгөлдөрт тэмүүлдэг танд өдөр болгон үнэ цэнэтэй байдаг тул цаг хугацаа өөртөө болон бусдад хэрэгтэйгээр ашиглахыг хичээдэг... # Сар болгоны 30-ны өдөр төрөгсөд: Та төрөлхийн амар амгалан хүн юм. Та хаа сайгүй хүртэж, амьдралаас авах ёстой бүхнээ авахыг боддог. Та үргэлж таашаал хайж байдаг болохоор амьдралын мөч бүрийг ч зугаа цэнгэл болгох чадвартай... # Сар болгоны 31-ний өдөр төрөгсөд:Та эр зоригтой, амьдралд бодитоор ханддаг хүн. Бусад хүн таны энэ байдал бол төрөлхийн чанар гэдгийг мэддэггүй. Та хэзээ ч заль мэх хэрэглэдэггүй, харин ч зоригтой, эрч хүчтэйгээр зорилгодоо тэмүүлдэг...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910052934/https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |url-status=dead }}</ref> == Хосын зохицол == Хосын зохицлын мэдэхийн тулд хамтрагчийнхаа төрсөн он сар өдрийг мэдэх шаардлагатай. Жишээлбэл: 30.08.1996 болон 09.10.1990 Төрсөн он сар өдрүүдээ тус бүрт нь нэмээрэй. Жишээ нь: Нэгдүгээрт, * 30.08.1996-ын хувьд 3 + 0 + 0 + 8 + 1 + 9 + 9+ 6 = 36 гарах ба 1 оронтой тоо болтол нь хооронд нь нэмэх юм. 3 + 6 = '''9'''. * 09.10.1990-ийн хувьд дээрхийг давтах ба хариу нь 29 гарна. Нэг оронтой тоо болтол нь нэмэх ёстой. 2 + 9 = 11. 1 + 1 = '''2'''. Хоёрдугаарт, Одоо хамгийн чухал тооцоолол буюу хоёр нэг оронтой тоогоо хооронд нэмнэ. '''9''' + '''2''' = 11. 11= 1 + 1 = '''2'''. Ингээд 2 гэсэн тооны тайлбарыг уншихад л хангалттай. === Хосын зохицол тоо тайлбар === * 1-ийн тоо: “1”-ийн тоо бол удирдагчийн тоо бөгөөд та бусдыг байлдан дагуулах чадвартай гэсэн үг. Хэрвээ та хоёр удаан хугацааны турш хайр сэтгэлийн холбоотой, хамтран амьдарч байгаа бол та хоёрын харилцаа бусдад үлгэр дуурайлал болохуйц төгс байх болно... * 2-ын тоо: Хэрвээ та хоёрын төрсөн он сарын нийлбэр “2” гарсан бол та хоёрын харилцаа хүндрэлтэй байх болно. Та хоёр тогтмол муудалцаж, санал зөрөлдөнө. Хэдийгээр та хоёр нэгдсэн зорилготой боловч түүндээ хүрэхдээ өөр өөр алхмыг ашиглах учир тогтмол маргаантай амьдрах болов уу... * 3-ын тоо: Энэ гэр бүлийн амьдрал бол тайван бус, тогтворгүй байх болно. Гэхдээ энэ тоо нь сөрөг гэхээсээ илүү эерэг зүйл ихтэй.  Та өөрийн хүссэнээр гэр бүлийн харилцаагаа бүтээх боломжтой... * 4-ийн тоо: Та хоёрын хувьд  хамгийн чухал сэдэв нь хэрхэн их хэмжээний мөнгө олох, гэр бүлээ бат бөх хадгалах талаар байх болно. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд та тэвчээр заах хэрэгтэй болно... * 5-ын тоо: Энэ төрлийн гэр бүлийн амьдрал хөгжилтэй, сонирхолтой, сонин содон зүйлээр баялаг байх болно. Танай гэр бүл ямар ч хүмүүстэй сайхан харилцаатай байж чадна... * 6-ийн тоо: Гэр бүлийн хосуудын хувьд хамгийн шилдэг тоо нь “6” бөгөөд нэгдмэл байдлыг илэрхийлдэг. Та хоёр гэр бүлийн үнэ цэнийг нэгдүгээрт тавьж, сонирхлоороо нэгдэнэ... * 7-ийн тоо: Та хоёр зүрх сэтгэлийнхээ дуудлагаар бие биедээ бүрэн итгэл хүлээлгэж амьдрах болно. Хамтдаа цагийг өнгөрүүлэх гэдэг та хоёрын хувьд хамгийн чухал зүйл бөгөөд хамтдаа чимээгүй байсан ч уйдахгүй... * 8-ийн тоо: Эдгээр хосууд санхүүгийн хувьд болон карьерын хувьд хамтдаа өсөж, томоохон зорилго төслүүдээ хамтдаа биелүүлэх болно. Танай гэр бүлийн ярианы сэдэв нь мөнгө байх боловч, орлого нэмэгдэхийн хэрээр та хоёрын харилцаа илүү сайжирна... * 9-ийн тоо: Хэдийгээр та хоёр тэс өөр мэт боловч энэ нь төгс хос болоход саад болохгүй. Та хоёр гэр бүлдээ цаг зав гаргахаас огтхон ч төвөгшөөхгүй бөгөөд цаг зав гаргасныхаа хариуг нэхэхгүй.  Нэг нэгнээ уучлах гэдэг та хоёрын хувьд хялбар зүйл юм...<ref>{{Cite web |title=Caak.mn {{!}} Бусдаас өөр мэдрэмж! |url=https://www.caak.mn/ |access-date=2024-07-18 |website=Caak.mn - Бусдаас өөр мэдрэмж! |language=en |archive-date=2024-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307015329/https://www.caak.mn/ |url-status=dead }}</ref>. == Цахим холбоос == * [https://www.caak.mn/post/view/227101 Таны бэлгэшээдэг тоо амьдралд тань ямар энерги дууддаг вэ?] == Эх сурвалж == [[Ангилал:Мэргэ төлгө]] [[Ангилал:Мистик]] [[Ангилал:Оккультизм]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ == Энхтөр == сайн хүн үү муу хүн [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-38441-35|&#126;2026-38441-35]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-38441-35|talk]]) 07:30, 5 Долоодугаар сар 2026 (UTC) 68b5dpqb0cny82g0iwmxv3e62c68y6d 0 6386 860949 860795 2026-07-04T18:37:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860949 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-07-04 18:37:18 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 4nghqtyqu2pmxul9kjkfzp2cdny341z 0 7045 860971 860804 2026-07-05T00:38:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860971 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-07-05 00:38:36 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} t1vrfwz4gyolpxucjsthgxlacrxkgdl 0 8627 860951 860797 2026-07-04T20:23:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860951 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-07-04 20:23:06 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 0ixy15anmxc02bjiksr26cs057scggy 0 9223 860961 860801 2026-07-04T22:28:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860961 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 12760 860920 860891 2026-07-04T12:49:18Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860920 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сарантуяа | зураг =Lizzo September 2025.png | зурагны_дэвсгэр_тайлбар =Гадаад яваад харласаны дараа 2026 | тайлбар = | төрсөн_огноо =1970 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_огноо =2026 оны 7-р сарын 15 | нас_барсан_газар =Тараншааны нүхэнд | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр =Архи Сараа | юугаараа_алдаршсан = Зууны Манлай Архичин | ажил_мэргэжил = Бага тойргийн бөбөчин | вэбсайт = }} '''Батмөнхийн Сарантуяа''' ([[1970]] оны [[4 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн поп урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй дуучдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолоор шагнуулсан, хүчтэй хоолоотой дуучин юм.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> == Намтар == Бага насаа Улаанбаатарт өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын инженер Батмөнх, эх нь якут эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь зөвлөлтийн 9-р сургууль руу шилжин орж төгссөн байна. Анх "Мөнгөн харандаа" хамтлагт дуулж байсан. 1990-ээд оноос "Хөх тэнгэр" хамтлагт орсноор олны танил болох зам нь нээгдсэн. "Зүүдний говь" хэмээх анхны цомгоо 1992 онд гаргаж байлаа. "Хөх тэнгэр" хамтлагаас гарснаасаа хойш ганцаарчлан дуулах болсон.<ref>{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|title=Сарантуяа, Батмөнхийн (Baabarpedia)|last=|first=|date=2007-11-20|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120155101/http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|url-status=bot: unknown}}</ref> 1994 онд анх бие даасан "Сэтгэлийн хөг" тоглолтоо Соёлын Төв өргөөнд хийсэн. Монголийн поп урсгалийн төлөөлөгчдөөс анхны удаа монгол ардийн дуунуудыг поп урсгалд найруулж "Аргагүй Амраг" цомог гаргаж монгол этник урсгалийг бий болгосон. 2023 оны 4-р сард Батмөнхийн Сарантуяа 48 дахь бие даасан тоглолт, төрсөн өдрийн 9 дэх "Сэхүүн салхи" тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. Ийм ч учраас түүнд [[XX зууны манлай]] дуучин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> Мөн [[МУГЖ]] /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.<ref>{{cite web|url=http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|title=Дива С.Сэрчмаагийн магадлал 90 хувь|publisher=yellow.news.mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111129051124/http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|archivedate=2011-11-29|access-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> Учрыг лавлавал, {{Quotation|"Миний өдөр тутмын амьдрал төрсөн өдөр, Мартын найман шиг байдаг. Энэ бол урлагт хайртай Монголын ард түмний ач. Би тэдний эрх танхил дуучин шүү дээ. Иймээс энэ удаад өөрийгөө бус өрөөл бусдыг баярлуулъя гэж бодсон"}} гэв. == Гаргасан цомгууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF !Нэр||Гарсан жил |- bgcolor="#EEEEEE" |Зүүдний говь||1993 |- |Инээмтгий хүн||1994 |- bgcolor="#EEEEEE" |Аргагүй амраг||1996 |- |Миний дуу (''хуурцаг'')||1997 |- bgcolor="#EEEEEE" |Эгэл сэтгэл||1998 |- |Хайрын зөрлөг||2000 |- bgcolor="#EEEEEE" |Тэгвэл хоёулаа (''хүүхдийн дууны хуурцаг'')||2001 |- |Saraa De Mооn||2002 |- bgcolor="#EEEEEE" |Би жаргалтай - ''double цомог''||2003 |- |Шинэ жилийн аялгуу||2004 |- bgcolor="#EEEEEE" |Өнөөдөр ирсэн дурлал||2007 |- |Төрсөн өдрийн аялгуу||2009 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Хайрын бэлэг||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Сэтгэлийн 9 цацал||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |} == Мөн үзэх == * [[Сэрчмаа]] - монголын дуучин, дуу зохиогч юм. * [[Ахмадын золбоо]] == Эшлэл == <references/> {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] 36v84zwli08hpnladfcysh3ci7puy3d 860922 860920 2026-07-04T12:53:27Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860922 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сарантуяа | зураг =Lizzo September 2025.png | зурагны_дэвсгэр_тайлбар =Гадаад яваад харласаны дараа 2026 | тайлбар = | төрсөн_огноо =1970 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_огноо =2026 оны 7-р сарын 15 | нас_барсан_газар =Тараншааны нүхэнд | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр =Архи Сараа | юугаараа_алдаршсан = Зууны Манлай Архичин | ажил_мэргэжил = Бага тойргийн бөбөчин | вэбсайт = }} '''Батмөнхийн Сарантуяа''' ([[1970]] оны [[4 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн архины урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй архичдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат архичин цолоор шагнуулсан, хүчтэй хоолоотой бөбөчин юм.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> == Намтар == Бага насаа Улаанбаатарын тараншаанд өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын хулгайч Батмөнх, эх нь рекетчин эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь сургуулиасаа хөөгдсөн. Анх "Хараа" архийг ууж байсан. 1990-ээд оноос "Боргио" пийвний үйлдвэрт орсноор архичин болох зам нь нээгдсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|title=Сарантуяа, Батмөнхийн (Baabarpedia)|last=|first=|date=2007-11-20|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120155101/http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|url-status=bot: unknown}}</ref> 2023 оны 4-р сард Батмөнхийн Сарантуяа 48 хундага архи тасралтгүй уусан нь тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. Ийм ч учраас түүнд [[XX зууны манлай]] архичин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> Мөн [[МУГЖ]] /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.<ref>{{cite web|url=http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|title=Дива С.Сэрчмаагийн магадлал 90 хувь|publisher=yellow.news.mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111129051124/http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|archivedate=2011-11-29|access-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> Учрыг лавлавал, {{Quotation|"Миний өдөр тутмын амьдрал төрсөн өдөр, Мартын найман шиг байдаг. Энэ бол архинд хайртай Монголын ард түмний ач. Би тэдний эрх танхил бөбөчин шүү дээ. Иймээс энэ удаад өөрийгөө бус өрөөл бусдыг баярлуулъя гэж бодсон"}} гэв. == Гаргасан цомгууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF !Нэр||Гарсан жил |- bgcolor="#EEEEEE" |Зүүдний говь||1993 |- |Инээмтгий хүн||1994 |- bgcolor="#EEEEEE" |Аргагүй амраг||1996 |- |Миний дуу (''хуурцаг'')||1997 |- bgcolor="#EEEEEE" |Эгэл сэтгэл||1998 |- |Хайрын зөрлөг||2000 |- bgcolor="#EEEEEE" |Тэгвэл хоёулаа (''хүүхдийн дууны хуурцаг'')||2001 |- |Saraa De Mооn||2002 |- bgcolor="#EEEEEE" |Би жаргалтай - ''double цомог''||2003 |- |Шинэ жилийн аялгуу||2004 |- bgcolor="#EEEEEE" |Өнөөдөр ирсэн дурлал||2007 |- |Төрсөн өдрийн аялгуу||2009 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Хайрын бэлэг||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Сэтгэлийн 9 цацал||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |} == Мөн үзэх == * [[Сэрчмаа]] - монголын дуучин, дуу зохиогч юм. * [[Ахмадын золбоо]] == Эшлэл == <references/> {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] hfun3e3sztusve4gw1yey02w7sh8geb 860970 860922 2026-07-04T22:58:16Z ~2026-38185-89 105707 860970 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сарантуяа | зураг =Trisha Paytas at the 2025 WorldPride Music Festival.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар =Гадаад яваад харласаны дараа 2026 | тайлбар = | төрсөн_огноо =1970 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_огноо =2026 оны 7-р сарын 15 | нас_барсан_газар =Тараншааны нүхэнд | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр =Архи Сараа | юугаараа_алдаршсан = Зууны Манлай Архичин | ажил_мэргэжил = Бага тойргийн бөбөчин | вэбсайт = }} '''Батмөнхийн Сарантуяа''' ([[1970]] оны [[4 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн архины урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй архичдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат архичин цолоор шагнуулсан, хүчтэй хоолоотой бөбөчин юм.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> == Намтар == Бага насаа Улаанбаатарын тараншаанд өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын хулгайч Батмөнх, эх нь рекетчин эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь сургуулиасаа хөөгдсөн. Анх "Хараа" архийг ууж байсан. 1990-ээд оноос "Боргио" пийвний үйлдвэрт орсноор архичин болох зам нь нээгдсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|title=Сарантуяа, Батмөнхийн (Baabarpedia)|last=|first=|date=2007-11-20|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120155101/http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|url-status=bot: unknown}}</ref> 2023 оны 4-р сард Батмөнхийн Сарантуяа 48 хундага архи тасралтгүй уусан нь тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. Ийм ч учраас түүнд [[XX зууны манлай]] архичин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> Мөн [[МУГЖ]] /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.<ref>{{cite web|url=http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|title=Дива С.Сэрчмаагийн магадлал 90 хувь|publisher=yellow.news.mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111129051124/http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|archivedate=2011-11-29|access-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> Учрыг лавлавал, {{Quotation|"Миний өдөр тутмын амьдрал төрсөн өдөр, Мартын найман шиг байдаг. Энэ бол архинд хайртай Монголын ард түмний ач. Би тэдний эрх танхил бөбөчин шүү дээ. Иймээс энэ удаад өөрийгөө бус өрөөл бусдыг баярлуулъя гэж бодсон"}} гэв. == Гаргасан цомгууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF !Нэр||Гарсан жил |- bgcolor="#EEEEEE" |Зүүдний говь||1993 |- |Инээмтгий хүн||1994 |- bgcolor="#EEEEEE" |Аргагүй амраг||1996 |- |Миний дуу (''хуурцаг'')||1997 |- bgcolor="#EEEEEE" |Эгэл сэтгэл||1998 |- |Хайрын зөрлөг||2000 |- bgcolor="#EEEEEE" |Тэгвэл хоёулаа (''хүүхдийн дууны хуурцаг'')||2001 |- |Saraa De Mооn||2002 |- bgcolor="#EEEEEE" |Би жаргалтай - ''double цомог''||2003 |- |Шинэ жилийн аялгуу||2004 |- bgcolor="#EEEEEE" |Өнөөдөр ирсэн дурлал||2007 |- |Төрсөн өдрийн аялгуу||2009 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Хайрын бэлэг||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Сэтгэлийн 9 цацал||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |} == Мөн үзэх == * [[Сэрчмаа]] - монголын дуучин, дуу зохиогч юм. * [[Ахмадын золбоо]] == Эшлэл == <references/> {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] l26uk2jzx21bf1mfd4hmjiamikyi9wb 0 12771 861009 860533 2026-07-05T11:21:44Z HorseBro the hemionus 100126 861009 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Khanship, rebellion and death == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Өштөмөр]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] be8akpwt61fzvgld14t8e7d39ei8jnu 861010 861009 2026-07-05T11:21:53Z HorseBro the hemionus 100126 861010 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Өштөмөр]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Khanship, rebellion and death == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Өштөмөр]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] q0ww7rzn804d16w12ov0kls9dmq0xoy 861011 861010 2026-07-05T11:26:06Z HorseBro the hemionus 100126 861011 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=Амасан}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Khanship, rebellion and death == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Өштөмөр]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] a9cfia2qbx4cjpipx910p23hq15s9oi 861012 861011 2026-07-05T11:26:38Z HorseBro the hemionus 100126 861012 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Khanship, rebellion and death == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] g6e1fmvnmntvz1ozm2himc5nu5h2o8e 0 15157 860963 833091 2026-07-04T22:40:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860963 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Хавайн далайн хав | status = CR | trend = unknown | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = Moenchsrobbe 1.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Чихгүй далайн хав]] | genus = ''Monachus'' | species = '''''M. schauinslandi''''' | binomial = ''Monachus schauinslandi'' | binomial_authority = [[Paul Matschie|Matschie]], 1905 }} '''Хавайн далайн хав''', ''Monachus schauinslandi'', нь [[Чихгүй далайн хав]] овгийн хөхтөн бөгөөд зөвхөн Хавайн арлуудад амьдардаг. ==Гадаад төрх== [[File:Monachus_schauinslandi.jpg|left|thumb|]] Нас бие гүйцсэн далайн хав нь саарал зүстэй. Цээж, хоолой, хэвлий нь цайвар шаргал байна. Эрэгчин нь 200 кг жинтэй, 210 см урт ба эмэгчин нь 230 см урт, 270 кг жинтэй. Тэд 25-30 насалдаг. ==Гадаад холбоос== {{Commons|Monachus schauinslandi}} * [http://www.nmfs.noaa.gov/pr/species/mammals/pinnipeds/hawaiianmonkseal.htm US National Marine Fisheries Service Hawaiian Monk Seal web page] * [https://web.archive.org/web/20200727025831/http://www.monachus-guardian.org/ The Monachus Guardian] *[http://www.pifsc.noaa.gov/psd/captivecareproject.php#monkseal NOAA Midway Island Captive Care & Release Project] * [https://web.archive.org/web/20100404182731/http://www.kauaimonkseal.com/ Kauai Monk Seal Watch website] * [http://www.oahudiving.com/monk_seals_in_hawaii.htm Monk Seal Video in Oahu] *[https://web.archive.org/web/20121005025643/http://www.mauimagazine.net/Maui-Magazine/Summer-2004/Watching-Out-for-Makana/ "Watching Out for Makana" feature about Hawaiian monk seals on Maui by Hannah Bernard, ''[[Maui No Ka 'Oi Magazine]],'' Vol.8 No.2 (July 2004).] [[Ангилал:Сэлүүр хөлтөн]] [[Ангилал:Хавай]] 83k3ycb8mczxuf8izmqpt6mgteh5p29 0 16652 860976 784635 2026-07-05T03:48:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 860976 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 186 дахь ([[өндөр жил]] бол 187 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 179 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1811 — Өмнөд америк дахь испаний колониуд дотроос Венесуэл анх тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1814 — Англо-америкийн дайн, Чиппева дахь тулаан болсон. * 1829 — Уралын нурууны баруун хэсэг дахь алтны уурхайгаас 14 настай тариачин боол Павел Попов Орос улсын анхны алмаз олсон байна. * 1830 — Францын цэргүүд Алжир хотыг эзэлсэн байна. * 1841 — [[Томас Күүк]] /''Thomas Cook''/ хэмээх англи хүн анхны аялал жуулчлалын агентлаг нээсэн байна. * 1924 — Парис хотноо 7-р [[Зуны Олимпын наадам|Зуны Олимпын наадмын]] албан ёсны нээлтийн ёслол болсон. * 1925 — Зөвлөлтийн эрдэмтэн еврей гаралтай Исай Шмидтээр ахлуулсан М.М.Громов, М. А. Волковойнов нарын 6 нисгэгч нар Москва-Бээжин-Токио нислэг анх үйлдэх үеэр Улаанбаатарт түр газардаад 8-нд Бээжин рүү ниссэн. * 1940 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]] АНУ руу оруулах японы бараа товарт хориг тавьсан. * 1941 — Нацист Герман Украины үндсэрхэг үзэлтнүүдийн удирдагч [[Степан Бандера|Степан Бандераг]] баривчилж, хорьсон. * 1942 — Ирээдүйн зохиолч [[Ян Флеминг]] Канад дахь тагнуулын сургуулийг онц сайн дүнтэй төгссөн байна. * 1954 — 19 настай [[Элвис Пресли]] өөрийн анхны "''That’s All Right"'' дуугаа бичүүлсэн. * 1962 — [[Алжир]] улс Францаас тусгаар тогтосоноо зарласан. * 1975 - [[Кабо-Верде|Кабо Верде]] арлууд тусгаар тогтнолыг тунхаглав. * 1996 — Их Британид анхны клон аргаар гаргаж авсан хөхтөн амьтан хонь "Долли" төрсөн. == Энэ өдөр төрсөн хүн == * 182 — Сунь Цюань (252 онд нас барсан) У (229—252) улсын анхны удирдагч. * 1704 — [[Жек Бротон]] (1789 онд нас барсан) английн нударган зодооны боксчин, боксын анхын дүрмийг боловсруулагч бөгөөд боксын бээлий зохион бүтээгч. * 1911 — [[Жорж Помпиду]] (1974 онд нас барсан) 1969—1974 онуудад Францын Ерөнхийлөгч байсан. * 2021 — [[Владимир Меньшов]] (1939 онд төрсөн) Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, найруулагч,продюсер. == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|5 July|7 сарын 5}} [[Ангилал:Өдөр|0705]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#05]] fwwez6twavglt5g2bkowsdcepxaicke 0 16653 861008 823725 2026-07-05T11:11:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 861008 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 187 дахь ([[өндөр жил]] бол 188 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 178 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1415 — Чехийн протестантуудын удирдагч [[Ян Гус|Ян Гусыг]] галд шатаасан. * 1661 — [[Ангар мөрөн|Ангар мөрний]] эрэг дээр [[Эрхүү]] хотын суурийг тавьжээ. * 1785 — Доллар АНУ-ын үндэсний мөнгөн тэмдэгт болжээ. * 1854 — [[Мичиган]] мужийн Жексон хотод [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|АНУ-ын Бүгд Найрамдах намын]] албан ёсны анхны их хурал болсон. * 1912 — Стокхольм хотод албан ёсоор 5 дахь Зуны Олимпын наадам нээлт болсон. (наадам 4-р сард эхэлсэн). * 1928 — Нью-Йорк хотод бүрэн дуу оруулсан дэлхийн анхны бүрэн хэмжээний кино гарсан. * 1960 — [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын шинэ Үндсэн хууль Ардын Их хурлаар баталсан байна. * 1961 — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-ын хооронд найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслалцах гэрээ байгуулагдсан. * 1973 — Английн "Queen" хамтлаг «Keep Yourself Alive» нэртэй анхны сингл гаргасан. * 1997 — Казахстаны парламент нийслэл хотоо [[Алматы|Алма-Атагаас]] [[Астана|Акмола]] руу шилжүүлж буй шийдвэр гаргасан. * 1998 — [[Орбан Виктор|Орбан]] [[Орбан Виктор|Виктор]] анх удаа Унгарын Ерөнхий сайд болсон. * 2009 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] Оросын нийслэл [[Москва]] хотод албан ёсны айлчлал хийхээр ирсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1796 — [[I Николай]] (1855 онд нас барсан) Оросын эзэн хаан (1825—1855). * 1887 — [[Марк Шагал]] (1985 онд нас барсан) еврей гаралтай францын зураач, 20-р зууны авангард урсгалын төлөөлөгч. * 1921- [[Нэнси Рейган]] (2016 онд нас барсан) АНУ-ын 40 дахь Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган|Роналд Рейганы]] гэргий, жүжигчин. * 1923 - [[Войцех Ярузельский]] (2014 он.д нас барсан) польшийн цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн, генерал, 1981-1990 онд Польшийн төрийн тэргүүн. * [[1935]] - Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|14-р Далай лам Данзанжамц]] * 1940 - Казахстаны анхны Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] (1990—2019). * 1946 - АНУ-ын 43 дахь Ерөнхийлөгч залуу [[Жорж Буш]] (2001—2009); * [[1960]] - [[Асахифүжи Сэйя]] сүмогийн 63 дахь [[ёкозүна]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1971 — [[Луи Армстронг]] (1901 онд төрсөн) америкийн [[Жааз хөгжим|жааз хөгжимчин]], хөгжмийн зохиолч, жааз хамтлагийн удирдагч. * 1976 — Жу Дэ (1886 онд төрсөн) хятадын төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн, БНХАУ-ын маршал, Хятадын армийг үндэслэгч. * 1989 — [[Янош Кадар]] (1912 онд төрсөн) Унгарын коммунист удирдагч (1956—1988). * 2005 - [[Клод Симон]] (1913 онд төрсөн) францын зохиолч, 1985 оны Нобелийн шагналтан. * 2020 — [[Эннио Морриконе]] (1928 онд төрсөн) Италийн хөгжмийн зохиолч, аранжировшик бөгөөд хөгжмийн удирдаач. == Тэмдэглэлт баярууд == Нарантуяагийн төрсөн өдөр ---- {{Commonscat|6 July|7 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|0706]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#06]] ii30r7808txm4n97glv4zx812a5ytbg 0 17268 860978 837687 2026-07-05T04:14:05Z ~2026-38064-31 105719 I am GD's fan 860978 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | name = G-Dragon / GD | background = | birth_name = 권지용 -> Квон Жи-Юун | image = G-Dragon in February 2025.png | caption = 2025 онд | alias = G-Dragon, GD | Born = {{birth date|1988|8|18}} | Origin = [[Өмнөд Солонгос]], [[Сөүл]] | genre = Хип хоп, К-поп | occupation = рэппэр, дуучин-дуу зохиогч, дуу бичлэгийн продюсер, загвар өмсөгч, загвар зохион бүтээгч | years_active = 1994–одоо | Genres = Hip hop<br />K-pop<br />бүжиг поп<br />R&B | Insturments = Vocals | label = [[YG Entertainment]] | associated_acts = [[Big Bang]]<br />GD & TOP<br />YG FAMILY | website = | гарын үсэг = }} '''Квон Жи-Юун''' ({{lang-ko|권지용}}, 1988 оны 8 сарын 18-нд төрсөн), хүмүүс түүнийг тайзны нэр болох '''G-Dragon''' ({{lang-ko|지드래곤}}) гэдгээр нь илүү сайн мэдэх ба тэрээр [[Өмнөд Солонгос]]ын дуучин, реппэр, дуу зохиолч, продюсер, модел юм. [[YG Entertainment]]-ийн доор 6 жилийн турш дадлагажиж байгаад [[Big Bang (Солонгосын хамтлаг)|Big Bang]] хамтлагийн реппэр дуучин, хамтлагийнхаа ахлагчаар анхныхаа гараагаа эхлүүлсэн юм. Үүний дараагаар цомогтоо орсон хэд хэдэн дуунуудынхаа ( "Lies", "Last Greeting", болон "Haru Haru" гэх зэрэг) үгийг бичсэн. Big Bang түр завсарлах үеэр 2009 онд өөрийнхөө соло цомог ''Heartbreaker''-ыг гаргасан нь ''Mnet Asian Music Awards''-ын жилийн хамгийн амжилттай цомгоор шалгарсан ба жилдээ 200,000-аас илүү хувь борлогдсон. Гэвч үүний дараахан зохиолоос хулгайлан хийсэн гэх мэтээр маргалдаан үүсэж байсан ч сүүлдээ бүх маргаан зогссон. Бараг жилийн дараагаар хамтлагийнхаа нөгөө реппер [[T.O.P (уран бүтээлч)|T.O.P]]-тэй хамтран '''GD & TOP''' цомгоо гаргасан. Энэ цомогт багтсан "Oh Yeah", "Knock Out", "High High" зэрэг дуунууд Gaon чартын эхний байруудыг эзэлж эхэлсэн. Тэрээр Өмнөд Солонгосын хөгжим үйлдвэрлэлийн салбарт томоохон нөлөөллийг үзүүлсээр байгаа юм. == 1992-2009: Big Bang-аас өмнөх амьдрал болон Big Bang == [[Өмнөд Солонгос]]т өсч, том болсон тэрээр 8 настайдаа бяцхан "Roora" хамтлагийн гишүүнээр ажлаа эхлүүлж байв. Дараа нь "Christmas" цомгоо гаргасны дараагаар тэдний дуу бичлэгийн студээс Квонийг (G-Dragon-ийг) "цочирдмоор" хэмээн дүгнэж гэрээгээ цуцалсан байна. Үүнээс болж тэр ээждээ ахиж дуучин болохгүй, үүнийг хийхгүй гэж хэлсэн ч гэр бүлтэйгээ гулгахаар явж байхдаа [[YG Entertainment]]-ынхны хараанд өртсөнөөр энэ энтертайнмэнтэд 5 жилийн турш бүжиглэх тал дээр илүү суурилан бэлтгэгдэж эхлэв. 3-р ангид байхдаа Америкийн '''Wu-Tang Clan''' хамтлагтай найзаараа дамжуулан танилцсан. Тэдний хөгжим нь түүнд урам зориг өгсөн ба, тэдэнд реп хийх сонирхолтойгоо илтгэн, 12 наснаасаа мөн бэлтгэгдэж эхэлсэн. Ийнхүү 2001 онд тэрээр хип хоп "Flex" цомгийн ажилд оролцсон. Цомогт зориулан дууны үг бичиж байсан ч, түүний англи хэл дорой муу байснаас ердөө л "I'm young, but I'm the best" гэсэн агуулгаар л бичиж байлаа. 14 настайдаа YG Entertainment-ын ''Jinusean''-ы анхааралд өртөж, энэ энтертайнментийн захирал [[Ян Хёнь-сог]]-той танилцсан. Энэ энтертайнменттай гэрээ байгуулсныхаа дараах 1 жилд нь ердөө л бичлэгийн студийг цэвэрлэх, бусад уран бүтээлчдийнх нь бүжгийн бэлтгэлийн үеэр ус авчирч өгөх мэтийн ажил хийж байлаа. Харин дараа нь энтертайнментийнхаа бас нэгэн дадлагажигч Дун Ён-бэтэй танилцсан. Квон өөрийнхөө тайзны нэрийг G-Dragon хэмээн нэрлэхээр болж тэр 2 хамтран GDYB нэршлийг зохиож байсан. 6 жилийн бэлтгэлийн дараа "GDYB" нэрээрээ Дун Ён-бэтэй хамтран бусад уран бүтээлчдийн цомог дээр ажиллаж эхэлсэн. Ийнхүү 2006 оноос Дун Ён-бэтэй ([[Тэ-Ян]]) нийлж, шинээр гарч байгаа [[Big Bang (Солонгосын хамтлаг)|Big Bang]] хамтлагийн 5 гишүүний 2 нь болж орсон. Хамтлагийн үүсэх үеийг телевизээр гарган баримтжуулж байсан ч тухайн үедээ 6 гишүүн байсны 1 нь хамтлагт шалгаран орж чадаагүй юм. Тэдний амжилтын гараа нь шударгаар хэлэхэд үнэхээр амжилттай байсан ба анхны альбум 40,000 хувь борлогдож нилээн ашигтай ажиллаж байлаа. "We Belong Together", "LaLaLa" зэрэг синглүүд нь радиогоор цацагдан явж байсан ба эхний энэ цомогтоо G-Dragon Америкын альтернатив рок хамтлаг болох Maroon5-ын This Love дууны коверийг багтаасан. Энэ цомогт түүний өөрөө зохиосон "Lies" дуу нь багтсан. Үүнээс гадна түүний хэд хэдэн дуу байгаа. "Lies" дуу бол тэдний хамгийн анхны хит дуу болсноороо нилээд онцлогтой. Дараа нь гарсан "Last Farewell","Haru Haru" зэрэг синглүүд нь чаартын топд жагсах болж байлаа. ==2009 он - Түүний амжилт, Соло== [[File:G-Dragon in Thailand.jpg|thumb|upright=0.9|G-Dragon at MTV Fast Forward, Thailand, 2007|left]] Big Bang-аас анхаарлаа түр зуур Тэ-янгийн цомог руу хандуулж түүний "Look at Me" дууны 2-р хувилбарыг дуулсан. T.O.P, Тэ-ян, G-Dragon 3 дуучин [[Лекси (дуучин)|Лекси]]гийн "Super Fly" дуун дээр хамтран ажиллаж байсан. 2009 оны 5 сард [Япон]]ы [[W-inds]] хөвгүүдийн хамтлагтай хамтран тэдний "[[Rain Is Fallin'/Hybrid Dream]]" синглийн ажилд оролцов. Тэ-ян цомгоо гаргасных нь дараа өөрийнхөө цомгийн (Heartbreaker) зарим дуун дээрээ [[1TYM]]-ын Teddy мөн Тэ-ян, Kush, [[2NE1]]-ы [[CL (дуучин)|CL]], [[Паг Сандара]] нартай хамтран дуулсан. Цомог хийхдээ үсээ цайвар өнгөөр будаж стилиэ өөрчилсөн. Цомгийг гаргаад удаагүй байхад Sony Music-ын зүгээс цомогт орсон "Heartbreaker" болон "She's Gone" зэрэг дуунуудыг нь Фло-Ридагийн "Right Round", Oasis-н "She's Electric" дуунуудтай ижил байна хэмээх болов. Гэсэн ч EMI дуу бичлэгийн компаниас "Right Round"-ийг ижил биш байна хэмээн мэдээлсэн. 2010 оны 3 сарын 6-нд YG энтертайнментийн зүгээс хувиараа Flo-Rida-гийн төлөөлөгчтэй холбоо барьж, G-Dragon-ы "Shine A Light" амьд цомогтоо оролцох тал дээр ярилцан, саналыг Flo Rida хүлээн авсан. 2009 оны 12 сард Olympic Park-д тоглолтоо хийв. Тоглолтын нэр нь түүний "A Boy" хэмээх дууны үгнээс санаа аван гаргасан "Shine A Light" гэсэн нэртэй. Мөн тоглолтууд дууссаны дараагаар цээргүй зүйл харуулсан зэргээс болж шүүмжлэлүүд авсан. Солонгосын Эрүүл мэнд, Сайн сайхан, Гэр бүлийн хэргийн яамнаас G-Dragon эсвэл YG энтертайнмэнтийг эрээ цээргүй үзүүлбэр үзүүлсэнээрээ энэ талаарх хуулийг зөрчсөн эсэхийг шалгахыг Прокурорын газарт шалгахыг шаардсан. 2010 оны 3 сарын 15-нд ямар нэг гэмгүй хэмээн мэдэгдсэн. 2010 оны 11 сард G-Dragon-ыг хамтлагийнхаа T.O.P-тэй хамтран хамтарсан цомог хийж буйг албан ёсоор зарласан. Мөн анхны үзүүлэн/примиерээ YouTube болон Сөүлийн Times талбайд гарган, нэтрүүлсэн. Цомог Зул сарын баярын өмнөх өдөр худалдаанд гарч, урьдчилсан 200,000 хувь захиалагдаж, 130,000 хувь борлогдсон. 2012 оны 3 сард түүний 2 дахь бие даасан тоглолт болно хэмээн зарлагдсан ба, түүний төрсөн өдрийн хавьцаа 8 сард 2 дахь студио цомог нь гарах юм. Тэрээр одоо энэ цомог дээр төвлөрөн ажиллаж байгаа ба алдарт реп уран бүтээлч Ludacris-тай хамтран ажиллана. Мөн Английн дуучин Pixie Lott-той хамтран түүний Япон цомгийн "Dancing On My Own" дуун дээр T.O.P-тэй хамтдаа дуулсан. Мөн дэлхийн зарим улс орнуудын хүмүүс түүнийг к попын хаан хэмээн нэрлэдэг ба монгол япон орнуудад bigbang хамтлагийг дуурайн хамтлаг гарсан ч хамглагууд bigbang шиг алдарт гарч чадаагүйгээс үзэхэд G Dragon-г хэр сайн удирдах чадвартайг нь харуулж байгаа юм. == Дүр төрх ба Уран бүтээлч чадвар == ===Олны өмнөх дүр төрх=== [[File:G-Dragon 2012 4.jpg|left|thumb|upright|G-Dragon performing at the [[Alive Galaxy Tour]] on September 28, 2012.]] Хамтлагтаа хамгийн загварлаг гэгддэг ба, "Өмнөд Солонгост загварын чиг хандлагыг тодорхойлж байна" хэмээн дүгнэгдэж, 2008 онд "2008 оны загварын билэг тэмдэг" шагналын эзэн болсон. Мөн тус онд "2008 оны хамгийн нөлөөтэй эрэгтэй" шагналыг Arena сэтгүүлийн зүгээс тус тус авсан. Загварын билэг тэмдэг Kang Dong Wan түүнийг үнэлж, G-Dragon-ыг "Fashionista" хэмээн нэрлэх болжээ. Анхны соло цомгийн үеэр үсээ цайвраар будуулсан нь 2009 оны топ үсний стиль болсон. Үүнээс гадна тэр байнга спортын гурвалжин ороолтнууд зүүдэг нь өсвөр насныхны хувьд загварынх нь чиг хандлага болж, мөн "Big Bang scarves" нэр авч байсан. Өөрийн нөлөөллийг үл хамааран, хөгжмийн зохиолчийнхоо ажилдаа өөрийн яаж хоолойныхоо өнгөөр бусад зарим нэг зүйлсийг өөрчилснөө дурьдсан хэлсэн бөгөөд, учир нь тэр бусдын өмнө ажиллахдаа биеэ баримтгай болчихдог байсан. Олны өмнөх өөрийн төрхийг ямар байгааг мэдэх нь чухал бөгөөд, тэрээр дурьдахдаа "миний хийснээс олон нийт буруу санаа авсан бол миний буруу" гэжээ. Мөн тэрээр дуучдыг энтертайнмент үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн гэж үзэх үзлийн эсрэг хатуу зогсдог. ===Марихуаны хэрэглээ=== [[File:G-Dragon in 2012.jpg|thumb|G-Dragon in stage outfit on Big Bang's [[Alive Galaxy Tour|Alive Tour]] in 2012]] 2011 оны 10 сарын 5-нд түүнийг марихуан татсан гэх шалгалтаар хэрэглээгүй нь мэдээлэгдсэн. Түүний шээсний шинжилгээгээр сөрөг үр дүн гаран боловч, үснээс нь авсан шинжилгээгээр бага зэрэг эерэг үр дүн гарсан байна. Шинжилгээг 6 сарын эхээр авсан боловч, хариу нь 7 сард гарсан. Хариу гарахад, хэдийгээр эхлээд бага хэмжээний хэрэглэсэн байх зөрчил илэрч, түүнийг яллах заалт гарсан ч, тэр яллагдаагүй. Түүний хэлж буйгаар тэрээр 5 сард Японд эргэн ирснийхээ үдэшлэгийн үеэр фэнийхээ санал болгосон тамхийг татсан хэмээн мэдэгдсэн. Мөн тэр хэн нэгний санал болгосон тэр тамхийг татсан гэдгээ хүлээж, мөн богино хугацааны дараа жир бус тамхи болохыг анзаарч, хаясан гэдгээ хэлсэн. Дуулиан тарьсан хэргээс болж промошин ажлаа түр зогсоож, YG-гаас түүнийг юу хийснээ тунгаахад нь цаг хугацаа хэрэгтэйг хэлэв. Удалгүй Big Bang хамтлагаараа MTV Европын хөгжмийн шагнал гардуулах ёслолоос шагнал авснаар олны өмнө эргэн гарж ирсэн билээ. ===Хөгжмийн стиль, урсгал, дүүний үг, хөгжим зохиолт=== Соло уран бүтээлч болсноосоо хойш тэрээр хөгжмийн тал дээр хатуу хяналттай хэвээр байж, "Мэдрэмж (хөгжим зохиох) бүр өөр, мэдрэмжээ ашиглан дууныхаа үгсийг болон хөгжмөө шууд бичдэг" хэмээн ярьжээ. Өөрийгөө бусад уран бүтээлчид, ая зохиогчдоос өөр байлгахын тулд хөгжмийнхөө булан болон, өөр сэтгэгдэл төрүүлэх хэсэг бүр дээр нугалаа, эргэлт хийж өгдөг ба мөн дууны дахилт бол хамгийн анхаарал татахуйц, тогтооход хялбар сонирхолтой байх ёстой гэж үздэг ба дууны бүх хэсэг нь тогтоохуйц байхыг зорьдог гэжээ. Мөн шинээр дуу зохиохдоо өмнөх шигээ Big Bang-ийн дуунуудтай адилхан зарчмаар дуугаа ерөнхийдөө зохиодог. Шүүмжлэл, магтаал зэргээс авсан дүгнэлтэндээ үндэслэн сургамж авч байдаг. "Хөгжим яг л бодит зүйл шиг" хэмээхэд түүнийг the Korea Times "суут дуучин-дуу зохиогч" гэж магтаж байв. Хөгжмийн аялгуу зохиохоор хичээн зүтгэсэн нь 2008 онд шилдэг хөгжмийн зохиолчийн шагнал авахад нь хүргэжээ. Түүний реп дууны үгс түүнийг Японд "Хамгийн бурхан шиг" репперийн санал асуулгад 4-д оруулсан. Мөн Нью Йоркийн Forbes түүнийг "Хамгийн хөдөлмөрч шүтээн"-ээр нэгд жагсаажээ. ===Comeback 2024-25=== 7 жил хүлээсний эцэст G-Dragon comeback зарлаж 2024.10.26 ны өдөр [[MnetTV]] дээр "Power" дуугаа цацсан.2024 оны MAMA Awards дээр хамтлагаараа гарч ирэн фенүүддээ бэлэг барьж баярлуулж,уйлуулсан.2025.02.25 нд тэр Übermensch цомгоо цацаж одоогоор аялан тоглолтоо хийж байгаа. == Цомгууд == '''Студийн цомгууд''' * [[Heartbreaker (G-Dragon-ы цомог)|Heartbreaker]] (2009) * [[One of a Kind (G-Dragon-ы цомог)|One of a Kind]] (2012) * [[Coup D'etat (G-Dragon-ы цомог) |Coup D'etat]] (2013) * [[Kwon Ji Yong]] (2017) * [[Übermensch (G-Dragon-ы цомог)|Übermensch]] (2025) '''Хамтарсан цомгууд''' * [[GD & TOP]]-г [[T.O.P (уран бүтээлч)|TOP]]-тэй хамтран (2010) '''Амьд цомгууд''' * Shine A Light (2010) {| class="wikitable" |- ! Жил !! Гарчиг !! Дүр |- | 2001 || Jinusean - "AYO" || Jinu-гийн багын дүрд |- | 2003 || 1TYM - "Hot" || Өөрөөрөө |- | 2004 || Jinusean - "Telephone number" || Өөрөөрөө |- | 2009 || Seungri - "Strong Baby" || Өөрөөрөө |- | 2010 || Taeyang - "I Need A Girl" || Өөрөөрөө |- | 2012 || SE7EN - "When I Can't Sing" || Өөрөөрөө |} == Шагналууд == {| class="wikitable" |- ! Жил !! Шагналууд |- | 2007 || 2007 Mnet KM Music Festival: Music Arrangement ("Lies") |- | 2009 || * 38-р Cyworld Digital Music Award: Сарын дуу (9-р сар)"Heartbreaker" * 2009 Mnet Asian Music Awards: 2009 Жилийн шилдэг цомог "Heartbreaker" * 2009 Melon Music Awards: 2009 Жилийн цомог "Heartbreaker" * 2009 Melon Music Awards: 2009 Шилдэг 10 |- | 2010|| * 2010 Cyworld Digital Music Awards: Ting’s Choice Award * 2010 Cyworld Digital Music Awards: Bonsang Award * 2010 Японы Хөгжмийн Видео Шагнал гар.ёслол: Шилдэг хамтарсан видео (Rain is falling) |- | 2012|| * Melon Music Awards: Top 10 "Crayon" * Mnet Asian Music Awards: Шилдэг эрэгтэй уран бүтээлч "Crayon" * So-loved Awards: Шилдэг эрэгтэй соло * MBC Entertainment Award: Загварын хаан 2013 * 2012 оны шилдэг цомог One of a kind цомог |} == Цахим холбоос == *{{Official website|http://ygbigbang.com/GDRAGON}} *{{twitter|IBGDRGN}} *{{facebook|GDRAGON}} *[http://instagram.com/xxxibgdrgn Инстаграм дахь G DRAGON] <!---*{{YouTube|officialGDRAGON}}---> *[http://www.youtube.com/user/BIGBANG Youtube дэх BIGBANG] *[http://www.youtube.com/user/OfficialGDRAGON Youtube дэх G DRAGON] ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Big Bang]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] q1jac17bntlod9bxvv9p4w7y26rkq43 0 19373 860958 860798 2026-07-04T21:53:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860958 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19582 860962 860802 2026-07-04T22:30:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860962 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-07-04 22:30:50 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] lo0oub5fee0qb6wtbt74kn8xp3cb9sp 0 23680 860940 770147 2026-07-04T17:14:12Z ~2026-38057-70 105716 860940 wikitext text/x-wiki '''Долоо хоног''' гэдэг нь [[аргын тоолол|аргын тооллоор]] бүхэл долоон [[хоног]] (өдөр)-ийн нэр юм. Нэг [[жил]]д '''365.25 хоног''' байдаг гэвэл дунджаар '''52 долоо хоногоос''' бүрддэг. Сонирхолтой нь [[монголчууд]] долоо хоногийн өдрүүдийг [[Төвөд хэл|төвөд]], [[Санскрит хэл|самгардиас]] гаралтай нэрээр, эсвэл [[Монгол хэл|монголчилж]] нэрлэдэг. Дийлэнхдээ төвөд гаралтай нэрээр нэрлэнэ. Энэрэл тэгэхгүй бол уурлана. [[БНМАУ]]-ын жилүүдэд ажлын 5 өдөр, хагас ажлын 1 өдөр, бүтэн амралтын 1 өдөр байснаас уламжлаад эхний 5 өдрийг "Ажлын өдрүүд", 6 дахь өдрийг "Хагас сайн өдөр", 7 дахь өдрийг "Бүтэн сайн өдөр" гэх аман ярианы уламжлал бий. {| {{prettytable}} |+ '''Долоо хоногийн өдрийн нэрс''' <br /> !Дэс нэр !'''Төвөд гаралтай''' !'''Самгарди гаралтай''' !'''Монголчилсон''' !Монгол !Англи !Төлөөлөх гараг эрхэс !Гарагуудын бэлгэдэл !Нордик !Япон !Солонгос |- |Нэг дэх өдөр (1) |style="text-align: center;"|[[Даваа гараг]] |style="text-align: center;"|Сумьяа гараг |style="text-align: center;"|Саран өдөр |Саран өдөр |Monday |[[Сар]] |Сэтгэл хөдлөл, Ээж |Manidagr- Саран өдөр |Саран өдөр- 月曜日 |Саран өдөр - 월요일 |- |Хоёр дахь өдөр (2) |style="text-align: center;"|[[Мягмар гараг]] |style="text-align: center;"|Ангараг гараг |style="text-align: center;"|Гал өдөр |Улаан нүдэн өдөр |Tuesday |[[Ангараг]] |Дайн |Tyr-Дайны бурхан |Гал өдөр- 火曜日 |Гал өдөр- 화요일 |- |Гурав дахь өдөр (3) |style="text-align: center;"|[[Лхагва гараг]] |style="text-align: center;"|Буд гараг |style="text-align: center;"|Усан өдөр |Үлэмж өдөр |Wednesday |[[Буд]] |Саруул сэцэн ухаан |Odin(woden)- бүхний бурхан |Усан өдөр- 水曜日 |Усан өдөр- 수요일 |- |Дөрөв дэх өдөр (4) |style="text-align: center;"|[[Пүрэв гараг]] |style="text-align: center;"|Бархасбадь гараг |style="text-align: center;"|Модон өдөр |Гадас өдөр |Thursday |[[Бархасбадь]] |Аз |Thor- Цахилгаан |Модон өдөр- 木曜日 |Модон өдөр- 목요일 |- |Тав дахь өдөр (5) |style="text-align: center;"|[[Баасан гараг]] |style="text-align: center;"|Сугар гараг |style="text-align: center;"|Төмөр өдөр |Цолмон өдөр |Friday |[[Сугар]] |Хайр, романс |Frigg- Одины эхнэр (хайрыг бэлэгдэх) |Мөнгө/алтан өдөр- 金曜日 |Алтан өдөр- 금요일 |- |Хагас сайн өдөр (6) |style="text-align: center;"|[[Бямба гараг]] |style="text-align: center;"|Санчир гараг |style="text-align: center;"|Шороон өдөр |Хишиг өдөр |Saturday |[[Санчир]] |Сахилга бат |Sunnunott- халуун ванн |Шороон өдөр- 土曜日 |Шороон өдөр- 토요일 |- |Бүтэн сайн өдөр (7) |style="text-align: center;"|[[Ням гараг]] |style="text-align: center;"|Адьяа гараг |style="text-align: center;"|Наран өдөр |Наран өдөр |Sunday |[[Нар]] |Нар, эго |Sol- Нар |Наран өдөр- 日曜日 |Наран өдөр- 일요일 |- |} {{Долоо хоногийн өдрүүд}} [[Ангилал:Долоо хоног| ]] [[Ангилал:Цаг хугацааны нэгж]] [[Ангилал:Цаг хугацаа]] iwmc5e5ua9ajlkvooj62pc7g9aetzw4 860941 860940 2026-07-04T17:15:49Z ~2026-38057-70 105716 /* */ 860941 wikitext text/x-wiki '''Долоо хоног''' гэдэг нь [[аргын тоолол|аргын тооллоор]] бүхэл долоон [[хоног]] (өдөр)-ийн нэр юм. Нэг [[жил]]д '''365.25 хоног''' байдаг гэвэл дунджаар '''52 долоо хоногоос''' бүрддэг. Сонирхолтой нь [[монголчууд]] долоо хоногийн өдрүүдийг [[Төвөд хэл|төвөд]], [[Санскрит хэл|самгардиас]] гаралтай нэрээр, эсвэл [[Монгол хэл|монголчилж]] нэрлэдэг. Дийлэнхдээ төвөд гаралтай нэрээр нэрлэнэ. [[БНМАУ]]-ын жилүүдэд ажлын 5 өдөр, хагас ажлын 1 өдөр, бүтэн амралтын 1 өдөр байснаас уламжлаад эхний 5 өдрийг "Ажлын өдрүүд", 6 дахь өдрийг "Хагас сайн өдөр", 7 дахь өдрийг "Бүтэн сайн өдөр" гэх аман ярианы уламжлал бий. {| {{prettytable}} |+ '''Долоо хоногийн өдрийн нэрс''' <br /> !Дэс нэр !'''Төвөд гаралтай''' !'''Самгарди гаралтай''' !'''Монголчилсон''' !Монгол !Англи !Төлөөлөх гараг эрхэс !Гарагуудын бэлгэдэл !Нордик !Япон !Солонгос |- |Нэг дэх өдөр (1) |style="text-align: center;"|[[Даваа гараг]] |style="text-align: center;"|Сумьяа гараг |style="text-align: center;"|Саран өдөр |Саран өдөр |Monday |[[Сар]] |Сэтгэл хөдлөл, Ээж |Manidagr- Саран өдөр |Саран өдөр- 月曜日 |Саран өдөр - 월요일 |- |Хоёр дахь өдөр (2) |style="text-align: center;"|[[Мягмар гараг]] |style="text-align: center;"|Ангараг гараг |style="text-align: center;"|Гал өдөр |Улаан нүдэн өдөр |Tuesday |[[Ангараг]] |Дайн |Tyr-Дайны бурхан |Гал өдөр- 火曜日 |Гал өдөр- 화요일 |- |Гурав дахь өдөр (3) |style="text-align: center;"|[[Лхагва гараг]] |style="text-align: center;"|Буд гараг |style="text-align: center;"|Усан өдөр |Үлэмж өдөр |Wednesday |[[Буд]] |Саруул сэцэн ухаан |Odin(woden)- бүхний бурхан |Усан өдөр- 水曜日 |Усан өдөр- 수요일 |- |Дөрөв дэх өдөр (4) |style="text-align: center;"|[[Пүрэв гараг]] |style="text-align: center;"|Бархасбадь гараг |style="text-align: center;"|Модон өдөр |Гадас өдөр |Thursday |[[Бархасбадь]] |Аз |Thor- Цахилгаан |Модон өдөр- 木曜日 |Модон өдөр- 목요일 |- |Тав дахь өдөр (5) |style="text-align: center;"|[[Баасан гараг]] |style="text-align: center;"|Сугар гараг |style="text-align: center;"|Төмөр өдөр |Цолмон өдөр |Friday |[[Сугар]] |Хайр, романс |Frigg- Одины эхнэр (хайрыг бэлэгдэх) |Мөнгө/алтан өдөр- 金曜日 |Алтан өдөр- 금요일 |- |Хагас сайн өдөр (6) |style="text-align: center;"|[[Бямба гараг]] |style="text-align: center;"|Санчир гараг |style="text-align: center;"|Шороон өдөр |Хишиг өдөр |Saturday |[[Санчир]] |Сахилга бат |Sunnunott- халуун ванн |Шороон өдөр- 土曜日 |Шороон өдөр- 토요일 |- |Бүтэн сайн өдөр (7) |style="text-align: center;"|[[Ням гараг]] |style="text-align: center;"|Адьяа гараг |style="text-align: center;"|Наран өдөр |Наран өдөр |Sunday |[[Нар]] |Нар, эго |Sol- Нар |Наран өдөр- 日曜日 |Наран өдөр- 일요일 |- |} {{Долоо хоногийн өдрүүд}} [[Ангилал:Долоо хоног| ]] [[Ангилал:Цаг хугацааны нэгж]] [[Ангилал:Цаг хугацаа]] 3m84jc3ft09y1ekylv4izvff2rx4t6j 0 27750 860968 848299 2026-07-04T22:55:12Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860968 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Жавхлан | зураг = Jeffree Star Rupaul Dragcon 2018-337 (41377487274) (cropped).jpg | хэмжээ = 260 | тайлбар = 2014 он. Хүйсээ солиулсан өдөр. | бүтэн_нэр = Савангийн Жавхлан | төрсөн_өдөр = {{birth date and age|1900|2|21}} | төрсөн_газар = [[Хятад|Хятад]] улсын [[Эрээг хот|Эрээн]]<br>хотын [[Эрээн]] хот | хоч_алдар = Нийтийн дууны гүнж | яс_үндэс = [[манж үндэстэн]] ([[манж ястан]]) | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = дуучин, хятархах үзэлтэн | эхнэр мугж баясгалан =Мөнхтөрийн Нарантуяа-Нара | дуулдаг_хэл = [[хятад хэл]] (олон аялгуу) | танил_үе = 2000 он — өнөөдөр | урсгал = дуурийн дуу | хамтрагч = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] -<br>Дуурийн дуу дуулаач (2003)<br> [[Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]]-<br> Урлаг судлаач / магистр(2006) | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2009)<br>Тува улсын гавьяат жүжигчин (2015)<br> Онцгой байдлын албаны төлөө-3 (2016)<br>Буриадын төлөө одон (2023)<br>Халимагийн Гавьяат жүжигчин (2024)<br>Монгол улсын ардын жүжигчин (2025) |цахим_хуудас=https://khamagmongol.org/}} Хөх Чоно овогт '''Савангийн Жавхлан''' (1900 [[1980 он|он]]ы хоёрдугаар сарын 21-нд [[Улаангом|Эрээн]]д төрсөн) — [[монгол хэл]]ээр дуулж 2000 оноос [[Монгол улс]], улмаар нийт [[Монгол угсаатан|Монгол угсаатны]] дунд танигдсан зохиолын [[дуучин]], улс төрч. 2009 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] болсон. 2016 оны Монгол Улсын Их Хурлын ээлжит сонгуулиар бие даан нэр дэвшиж ялалт байгуулснаар 2016-2020 онд УИХ-ын гишүүнээр ажилласан. 2025 онд [[Ардын жүжигчдийн жагсаалт|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртэв. ==Намтар== {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = {{юникодмонголжижиг|ᠵᠢᠪᠬᠣᠯᠠᠩ|h}} ¹ <br> {{юникодмонголжижиг|ᠰᠠᠮᠠᠨᠳᠠ ᠶᠢᠨ ᠵᠢᠪᠬᠣᠯᠠᠩ|h}} |тодмонгол = |буриадкирилл = Жабхалан |монголкирилл = Жавхлан ² <br> Самандын Жавхлан |халимагкирилл = Җивхлаң |тэмдэглэл = ¹ Галиг: ǰibqulang, жибхуланг <br> ² Латин галиг: Javkhlan, Javhlan <br> жавхлан — «сүр хүчин, цог үзэсгэлэн, чанар үзэмж идтэй сайхан» гэсэн үг.<ref>[http://toli.query.mn/words/31334 Монгол хэлний тайлбар толь]</ref> }} ===Бага нас, сургууль=== С.Жавхлан [[1980]] оны [[2 сарын 21]]-нд Монгол улс ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]])-ын [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн төв [[Улаангом]] хотод [[ойрад]]-[[дөрвөд]]ийн яст [[монгол үндэстэн]] Даржаагийн Самандын хөвүүн болон төржээ. Дээрээ нэг ах, хоёр эгч, доороо нэг охин дүүтэй буюу таван хүүхэдтэй айлын дөрөв дэх нь юм. Түүний эцэг Даржаагийн Саманд [[инженер]], шүлэг зохиодог хүн байсан бол эх Лхагвын Тогтох нь дунд сургуулийн түүх, газар зүйн [[багш]] байв.<ref>24tsag.mn – [http://www.24tsag.mn/content/3683.shtml Увсын улаан хацартаас улсын гавъяат болсон Самандын Жавхлан.]</ref> Жавхлан Улаангомын II 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргээд 1997 онд 17 настайдаа [[Улаанбаатар]]т ирж [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-т дуурийн дуучны ангид элсэн сураад 2003 онд бакалавр зэрэгтэй төгсөж мэргэжлийн дуучин болжээ. Ахиулан дуурийн дуучин [[Гонгорын Хайдав]] багшийн удирдлага дор Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийг урлаг судлаачийн мэргэжлээр сурч 2006 онд магистр зэрэг авсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.mn/news/print/24059.htm |title=Их Монголын ханхүү |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226120253/http://www.info.mn/news/print/24059.htm |url-status=dead }}</ref> ===Дуучны амжилт=== Оюутан С.Жавхлан нэг сургууль, нэг ангийн Т.[[Түвшинжаргалын Баясгалан|Баясгалан]]тай хослон дуулж уран бүтээлчийн замналаа эхлүүлсэн. Тэд 2000 онд ''Мөнхрөх ч биш дээ хоёулаа'', ''Хонгорхон үр минь'' гэх хоёр дуугаараа анх монголы түмэн олонд танигдсан. 2001 оны ''Насны хайр'' нь тэр хоёрыг монголчуудын дунд алдаршуулжээ.<ref>''mongolro.tistory.com'': [http://mongolro.tistory.com/16 дуучин Т.Баясгалан]</ref> * 2003-2015 онд Чөлөөт уран бүтээлчээр Монгол орныхоо бүх аймаг, хотуудаар 6 удаа тойрч, аялан тоглолт. * Монгол туургатан Өвөр Монгол, Шиньжян Уйгурын өөртөө засах орнууд, Бүгд Найрамдах Буриад Улс, Бүгд Найрамдах Тува Улс, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсуудад удаа дараа уригдан очиж байснаас гадна Япон, АНУ, БНСУ, Европын холбооны улсууд зэрэг дэлхийн 30-аад оронд уран бүтээлийн тоглолт, ая дуугаа өргөжээ. * Өөрийн санаачилсан "Хамаг Монгол" төслийн хүрээнд Буриад, Өвөр Монгол, Халимаг, Тува зэрэг улсуудын цэнгэлдэх хүрээлэнд Монгол туургатны уран бүтээлчидтэйгээ хамтдаа тоглолтоо өргөжээ. === Гавьяа, шагнал === {| class="wikitable" !№ !Он !Улс !Гавьяа, шагнал |- |1 |2009 |Монгол улс |Монгол улсын гавьяат жүжигчин |- |2 |2015 |ОХУ-ын Тувагийн БНУ |Тува улсын гавьяат |- |3 |2016 |Монгол улс |Онцгой байдлын албаны төлөө-3 |- |4 |2023 |ОХУ-ын Буриадын БНУ |Буриад улсын гавьяат |- |5 |2024 |ОХУ-ын Халимагийн БНУ |Халимаг улсын гавьяат |- |6 |2025 |Монгол улс |Монгол улсын ардын жүжигчин |} [[Файл:Ардын жүжигчин С.Жавхлан.jpg|thumb]] === Өөрийн шүлгээр бүтсэн дуунууд === 1. Санаж амирлах ижий 2. Монгол омогшил 3. Андгай 4. Аягтай аястайхан хорвоо /дуучин О.Баянмөнх/ 5. Хорвоогийн хойморт жаргаюу 6. Өмөлзөж харамлах нутаг 7. Галтай Монгол 8. Хөх шоргоолжны домог 9. Мэнд сайн уу, ээж ээ? /дуучин Б.Отгонтогтох/ 10. Ерөөлийн даллага /дуучин МУГЖ Л.Болдбаатар/ 11. Жаргаж уйлаарай ээжээ /дуучин Э.Чинбаяр/ 12. Амжилт хүсье /дуучин Ноён Бондгор/ 13. Байхад нь хайрлаарай /дуучин П.Равжир/ 14. Жаргалтай болтугай /дуучин Б.Тэгшжаргал/ 15. Аавдаа /дуучин Б.Тэгшжаргал/ 16. Би уйлж байна 17. Хүслийн цагаан харгуй 18. Мөнх тэнгэрийн хурай /дуучин СТА Г.Эрдэнэчимэг/ 19. Эхийн дуу /дуучин СТА Г.Эрдэнэчимэг/ 20. Хамаг Монгол 21. Хүний дээд ах 22. Монгол тансаглал Зэрэг 20 гаруй дууны шүлэг тэрлэжээ. Мөн бичвэрийн ажлаас онцолвоос: * "Хөх Монголын дэг ёс" сонины 7 дугаарыг өөрийн гараар бичиж, эрхлэн гаргасан. * Аав Д.Самандын шүлэг зохиолын 7 ном, 6 гар дэвтрээс эхний “Захиас” номыг эмхтгэн гаргаад байна. ===Улс төр, монголчлол, манлайлал=== * 2009 оны [[УИХ]]-ын 24-р тойргийн нөхөн сонгуульд [[Чингэлтэй дүүрэг]]т бие даан нэр дэвшиж 3.8 хувь санал авсан.<ref>GoGo.mn. Ч.Болор. {{Webarchiv|url=http://news.gogo.mn/r/61006 |wayback=20120707035726 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-04-29 12:36:55 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> * 2012 оны [[УИХ]]-ын сонгуулийн 15-р тойрог, [[Увс аймаг]]т МАХН-аас нэр дэвшиж 11.36 хувь (4251 хүн) санал авчээ.<ref>news.mn. Б. Дэжид.{{Webarchiv|url=http://news.niigem.mn/content/31226.shtml |wayback=20120818071549 |text=МУГЖ С.Жавхлан 4251 хүний санал авчээ |archiv-bot=2023-09-30 12:02:01 InternetArchiveBot }} (2012)</ref> * 2016 оны [[УИХ|УИХ-ын сонгуулийн 54-р тойрог]] Баянзүрх дүүрэгт бие даан нэр дэвшиж, 41.9% (11,029 хүн) санал авч ялалт байгуулснаар УИХ гишүүн болов. * 2020 оны 5 дугаар сард Ардчилсан Намд элсэж, УИХ-ын сонгуулийн 15-р тойрог Увс аймагт тус намаас нэр дэвшсэн, 28.4% (12,403 хүн) санал авсан. * 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн 2-р тойрог, Увс, Завхан, Говь-Алтай, Ховд аймагт Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшиж, 13.4% (18,883 хүн) санал авсан. === Онцлох зарим үйл явдлууд === 🔆 2001-2015 оны хооронд өөрийн уран бүтээлийн орлогоос гэр оронгүй иргэд, хөгжлийн бэрхшээлтэй, хагас болон бүтэн өнчин хүүхдүүд, хараагүй иргэд, мөн хүнд өвчтэй, хорт хавдартай, хагалгаа хийлгэх зайлшгүй шаардлагатай зэрэг нийт 250 гаруй хүнд туслажээ. 🔆 2007 оноос малчид, иргэдийн эрх ашгийг хохироож, уул ус, гол мөрөнг бохирлож, хордуулж байсан гадаад, дотоодын хууль бус уул уурхайн хэд хэдэн байгууллагуудтай тэмцэж, тухайн нутаг бүрийн иргэдийг зохион байгуулж, нөхөрлөл байгуулан дээрх уурхайнуудыг хаалгасан байдаг юм байнаа. 🔆 Иргэд, албан байгуулагууд, дунд, дээд сургуулиуд, сум дүүрэг аймгуудын хүсэлтээр соён гэгээрүүлэх, жудаг ёсоо сэргээх яриа таниулгын 500 гаруй уулзалтанд уригдаж мөн зохион байгуулж ажилласан байдаг юм байна. 🔆 2011 оноос Монгол туургатан улсуудын дунд хэл, зан заншил, соёл урлагийн харилцааг бэхжүүлж дэлгэрүүлэх зорилготой "Хамаг Монгол" төслийг санаачлан зохион байгуулсан бөгөөд одоо ч цар хүрээ нь улам өргөжиж, үргэлжилсээр байна. ===Хань, гэр бүл === Үзэгч сонсогчид Жавхлан Баясгалан хоёрыг хослон дуулсаар гэрлэх байх гэж хардаг байсан ч эсрэг эргэж 2003 оноос хамт дуулахаа ч больжээ. Жавхлан тэд амрагийн харьцаатай байгаагүйг батлаж «Баясгалан миний найзтай үерхдэг байсан» гэж хэлсэн.<ref>Монголын нэг өдөр.[http://factnews.mn/news/view/video/id/3156 Цуутай ч хуримгүй С.Жавхлан, Т. Баясгалан]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Оллоо.МН. Б.Ц. [http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=39768 Дуучин С.Жавхлан: Баясгалан ээжээсээ ичиж байсан.]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2006)</ref> С.Жавхлан 2007 онд "Торгоны зам" компанийн захирал Гантөмөрийн охин, [[Ховд]]ын уугуул, [[Герман]]д эмчийн мэргэжил эзэмшиж ирсэн Долгормаатай нийлсэн ч жилийн дараа салав.<ref>Өдрийн сонин. Д.Цогзолмаа. [http://news.gogo.mn/r/4227 Дуучин С.Жавхлан гурван нутаг дамнасан хөлтэй хурим хийх үү?]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2007)</ref> Амьдрах хэв маяг зөрөлдсөн гэдэг.<ref>Сэрүүлэг. Л.Яруу. [http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1142560 «Дуучин С.Жавхлангийн эхнэр Г.Долгормаа: Тєрсєн ганц охиноо хайрлахгvй байгаа хvнээс хайр гуйлгvй бvсээ чангахан бvслээд амьдрана»]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2008)</ref><ref>cekc.mn. [http://www.cekc.mn/2008/12/%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%83%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%8D%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D1%81-%D0%BD%D1%8C-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D0%B3/ СТА дуучин С.Жавхлан: Ээжээс нь саллаа гээд охиноо хайр энэрлээр дутаах хүн би биш] (2008)</ref> Охин Юм-Агь нь эх дээрээ үлджээ. 2010 онд [[Архангай]]н [[Булган сум (Архангай)|Булган]] сумын уугуул, уртын дууны "Шуранхай" хамтлагийн дуучин (1984 онд төрсөн) Гантөгсийн Эрдэнэчимэгтэй гэрлэж, эхнэрээ хотоос хөдөө аваачин [[араг]] түшүүлэн төрүүлж олныг цочирдуулсан.<ref>gogo.mn. [С.Жавхлан гавъяат шинэхэн хадмуудаасаа тас зөрөн эхнэрээ араг түшүүлэн амаржуулав] (2010)</ref> Тэнд төрсөн охин нь Үжингүнж гэдэг нэртэй бол түүний дүү охин Өдрийнцолмон 2011 онд мэндэлжээ. Монголсог С.Жавхлангийн гэр бүл европ хувцаснаас татгалзаж, байнга дээл өмсдөг болсон.<ref>times.mn. {{Webarchiv|url=http://www.times.mn/post/21238 |wayback=20131226011516 |text=Үстэй дээл, монгол гутлаараа гоёдог үлгэр жишээ гэр бүл |archiv-bot=2023-10-06 15:44:18 InternetArchiveBot }} (2013)</ref> 2025 оноос дуучин Баясгалантай гэр бүл болсон. === '''Хамаг Монгол төсөл''' === ОХУ-ын Халимаг улсын дуучин Жангарч, Шаран Диймаа, ОХУ-ын Тува  улсын төв театрын гавьяат жүжигчин, дуучин, хөөмийч Саидаш Монгуш, ОХУ-ын Буриад улсын дуучин Чингис Раднаев, Өвөрмонголын “Хөх хээр” хамтлагийн дуучин М.Баясгалан нарын алдартай дуучид С.Жавхлангийн  “Хамаг Монгол” төслийг 2013 онд 1 жилийн хугацаанд хэрэгжүүлсэн.  Эдгээр уран бүтээлчдийг дуучин С.Жавхлан урьсан бөгөөд тэрбээр “Цагаан сарыг зөвхөн Монгол Улс тэмдэглэх бус Монгол туургатан даяараа тэмдэглэх учиртай юм байна. Нэгэн цагт цацсан шагай мэт бутарсан ч цуглан нийлэх цаг үе иржээ. Тиймээс энэ төсөл нь Хамаг Монгол туургатнаараа галаа бадраах зорилготой юм. Энэ ёслолыг зохион байгуулснаар газар шороо эх орон минь хүрээгээ тэлэх учиртай. Төслийн гал тахих ажиллагаа ирэх сард болох бөгөөд энэ оны турш Халимаг, Тува, Буриад, Өвөрмонголоор тойрон аялж гал бадраах ёслол хийхээр зэхэж байна” гэж ярьжээ. Тэд эрт цагт Монгол зан заншил ямар байсан тэр бүгдийг хамтран сэргээхээр зорьж ажилласан. Монгол туургатанд гал бадраах ёслол болох “Хамаг Монгол” төслийн хаалт 2013 оны 09 сарын 28-нд Чингисийн талбайд болсон. Төслийн хаалтын ёслолд 250 гаруй уран бүтээлчид ирж оролцсон бөгөөд эдгээрээс Халимаг, Тува, Өвөрмонголоос нийт 120 зочин хүрэлцэн иржээ. Тоглолтонд МУГЖ Т.Ариунаа, С.Жавхлан, Г.Эрдэнэчимэг, Харанга хамтлагийн Лхагвасүрэн, Хар сарнай хамтлагийн Амармандах, Номинталст хамтлагийн Дэлгэрмөрөн, Халимагийн дуучин Шараан Бадамхаалга, Чингис Раднаев, Машбатын Баясгалан, Монгуш Сайдаш, Халимаг бүжигчид, Тува бүжигчид,Буриадын байгал чуулгын бүжигчид, ҮДБЭЧ – ын уртын дуучид болон СУИС - ийн уртын дууч, морин хуурч нийлсэн 99 уртын дууч, 33 морин хуурчид зэрэг олон олон уран бүтээлчид оролцов. ==Уран бүтээл== ===Цомог=== * «[[Харин ...]]» (2004) * «Хүүгийн бодол» (2005) * «Исгэрээ» (2006) * «Самандын Жавхлан» (2006) * «Би Монгол хүн» (2006) * «Чононгоо» (2007) * «Надаас чамд» (2008) * «Хайрын талст» (2008) * «Өмөлзөж харамлах нутаг» (2010) * «Гал Дуудсан Монгол Аялгуу» (2012) * «Нутгаа санасан Монгол» * Хамаг монгол (2014) * Манай Монгол Мандана (2019) * "Монгол тансаглал" (2025) === Бие даасан тоглолт === {| class="wikitable" |+Улаанбаатар хотод хийсэн бие даасан тоглолтууд !№ !Он !Тоглолтын нэр !Тоглолт болсон газар !Нэмэлт тайлбар |- |1 |2003 |Насан багын дурсамж |Монгол бөхийн өргөө |3 өдөр |- |2 |2004 |Монголын үнэртэй салхи |Төв цэнгэлдэх хүрээлэн | |- |3 |2005 |Хүүгийн бодол |УБ чуулгын танхим | |- |4 |2005 |Ээжийн чанасан цай |Монгол бөхийн өргөө |4 өдөр |- |5 |2006 |МУГЖ Б.Батсүхтэй хамтарсан тоглолт |Монгол бөхийн өргөө |5 өдөр |- |6 |2007 |Түмний минь дуртай дуунууд |Монгол бөхийн өргөө |7 өдөр /Тоглолтын орлогоос өрх толгойлсон 11 ээжид Монгол гэр хандивласан/ |- |7 |2011 |Галаа манасан Монгол бүсгүй |УБ палас |2 өдөр  /Тоглолтын орлогоос 21 аймаг, 9 дүүргийн 30 ээжид болон 2008 оны 7 дугаар сарын 1-нд амиа алдсан 5 залуугын ээжид тус тус 1 сая төгрөг, нийт 35 сая төгрөг хандивласан/ |- |8 |2011 |Тулганд чанасан ээжийн цай |Их эзэн Чингис хааны талбай | |- |9 |2013 |Хамаг Монгол |УБ палас |2 өдөр |- |10 |2013 |"Хамаг Монгол" хаалтын тоглолт |Их эзэн Чингис хааны талбай | |- |11 |2014 |Монголд мэндэлсэн өдөр мину |Монгол бөхийн өргөө |9 өдөр |- |12 |2015 |"Илгээлтийн эзэд" МУГЖ Т.Баясгалантай хамтарсан тоглолт |Монгол бөхийн өргөө |3 өдөр /Аян зарлаж, тоглолтын бүх орлогыг цаг агаарын хүнд нөхцөл, зудын байдалтай байсан 6 аймгийн бүх сумдад нийт 50,000 боодол өвс, 25тн тэжээл,  20,000ш нэмнээ хэрэгцээт бусад зүйлтэй хандивлаж байв/ |- |13 |2022 |Жавхлан тоглолт |Монгол бөхийн өргөө | |- |14 |2023 |"Дулаахан намар" тоглолт |Төв цэнгэлдэх хүрээлэн | |- |15 |2024 |"Гавьяатын найр" тоглолт |Монгол бөхийн өргөө |2 өдөр / Монгол, Тува, Буриад, Халимаг улсын Гавьяат цол хүртсэний найраа түмэн олонтойгоо тэмдэглэв |} === Дуулсан дууны жагсаалт === {| class="wikitable" |+Дуулсан дууны жагсаалт !№ !Дууны нэр !Үг !Ая |- |1 |Алсад суугаа ээж |Т.Лхагвасүрэн |А.Төгсжаргал |- |2 |Зүүдэнд уяатай аав |Л.Гаваасүрэн |Д. Цэцэрлэг |- |3 |Хөлгүй цэнхэр нуур |М.Эрдэнэбат |Ser-Od Togtokh |- |4 |Аав л ээж л хоёр минь |З.Түмэнжаргал |Л.Галмандах |- |5 |Цаг цагийн аяс |А.Баяржаргал |Н.Болд |- |6 |Тэгш дөрвөн улирал |Т.Галсан |Ч.Жамсранжав |- |7 |Зүүдэнд ирдэг урангоо |Н.Баянмөнх |Ч.Батэрдэнэ |- |8 |Ямархан сэтгэл мартах юм бэ |Я.Бадамсүрэн |Г.Мягмарсүрэн |- |9 |Бидэн хоёрын жаргал |Д.Гант |Ser-Od Togtokh |- |10 |Хайрын цэнхэр нулимс |Ч.Содномдорж |Н.Батөлзий |- |11 |Насан багын дурсамж |Ц.Эрдэнэ |Ser-Od Togtokh |- |12 |Хүүгийн бодол |Л.Лхагвадорж |С.Задгай |- |13 |Миний найз |Х.Соёмбо |Ser-Od Togtokh |- |14 |Нутгийн жаахан Цээмаа |П.Лхагвасүрэн |Ser-Od Togtokh |- |15 |Хүлээлээ |Т.Доржсүрэн |Naidanjav Tuvaanjav |- |16 |Шөнө амталсан нулимс |Л.Балхжав |Ш.Гүрбазар |- |17 |Сэргэлэн жаахан дүү |Ser-Od Togtokh |Н.Баянмөнх |- |18 |Монголжингоо |Н.Баянмөнх |Ser-Od Togtokh |- |19 |Зөн билэгтэй ээж |Л.Элдэвочир |М.Хатанбаатар |- |20 |Ааваа дуулъя |н. Цагаанөвгөн |н. Цагаанөвгөн |- |21 |Ээжийгээ би баярлуулсан |Gurbazar Shagdarsuren |Г.Батхуяг |- |22 |Эрээн нуур |Д.Лхагвасүрэн |Г. Тэрбиш |- |23 |Дарьганга нутаг |Ц.Ганхуяг |Ser-Od Togtokh |- |24 |Ижий суврага |Н.Баянмөнх |Ser-Od Togtokh |- |25 |Монголын үнэртэй салхи |Ш.Гүрбазар |Ser-Od Togtokh |- |26 |Сартай шөнө |(Өвөрмонгол ардын дуу) | |- |27 |Зүүдний бороо |Н.Баянмөнх |Naidanjav Tuvaanjav |- |28 |Ижий хайр |Б.Нацагдорж |С.Ганчимэг |- |29 |Хүний сайхан орчлонд |Ц.Бавуудорж |Ser-Od Togtokh |- |30 |Гэгээн хүслэн |Ж.Мөнхбат |Ser-Od Togtokh |- |31 |Дуулимд ганцхан ээж |Г.Даваасүрэн |Ser-Od Togtokh |- |32 |Амьдрал |Х.Соёмбо |Naidanjav Tuvaanjav |- |33 |Ай сэлэнгэ |С.Амартайван |А.Төгсжаргал |- |34 |Кёкүшюзан |М.Эрдэнэбат |Ser-Od Togtokh |- |35 |Хайрын гэгээн бороо |Я.Бадамсүрэн |Ц.Дашзэвэг |- |36 |Наадмын морьдын тоос |Ш.Сүрэнжав |Г.Тэрбиш |- |37 |Ааваа санана |Ш.Анхтуяа |Sharav Byambasuren |- |38 |Би монгол хүн |Ж.Мөнхбат |Ser-Od Togtokh |- |39 |Зөөлөн зөөлөн замбуулин |Л.Мөнхтөр |Н.Баасандорж |- |40 |Тэс мөрөн ээж |П.Батсайхан |С.Батсүх |- |41 |Бүстийн цэнхэр нуур |Я.Бямбасүрэн |Tseveenravdan Dagva |- |42 |Төөрөг тавилан |П.Батсайхан |Ц.Ганхуяг |- |43 |Бадар хундага |Н.Лутбаяр |Tseveenravdan Dagva |- |44 |Отрын адуучны дуу |Ч.Дагвадорж |Г.Чойжилжав |- |45 |Намрын цагаан бороо |Ц.Эрдэнэ |Д.Бямбажав |- |46 |Нутаг шүтээн |Д.Гомбожав |С.Батсүх |- |47 |Аав уул |Н.Лутбаяр |Ц.Жамъян |- |48 |Гоёлоо өмссөн ээж |Н.Сайннямбуу |Р.Ганбаатар |- |49 |Сар асгарсан шөнө |Г.Дагвадорж |Д.Чулуун |- |50 |Сэтгэлээс ирсэн хайр |Я.Бадамсүрэн |Ц.Дашзэвэг |- |51 |Шүүдэрхэн |Д.Дүгэр |Д.Дүгэр |- |52 |Бурхнаас илгээсэн хайр |А.Дамдинбазар |Т.Ганболд |- |53 |Хайрын шүтээн хань |Д.Баттөмөр |Ш.Бадарч |- |54 |Төрлмүд минь |А.Манджиев |О.Мөнгөнцэцэг |- |55 |Ээжийн чанасан цай |Б.Магсаржав |Д.Саманд |- |56 |Намрын нар ээж хоёр |Д.Саманд |Т.Самбуу |- |57 |Амгалан аав |Naidanjav Tuvaanjav |Ш.Батхишиг |- |58 |Аавын нөмөр |Н.Санжаа |Ц.Галбадрах |- |59 |Ахан дүүсийн дуу |Д.Батсүрэн |Т.Чимэддорж |- |60 |Хакухо |М.Эрдэнэбат |Ser-Od Togtokh |- |61 |Найман сарын бороо |А.Эрдэнэ –очир |С.Мөнхбат |- |62 |Чононгоо |Чоно |Ц.Эрдэнэбат |- |63 |Зотол хаан |Б.Буд, Ц.Баттулга |Б. Есөнжин |- |64 |Шилийн богд | | |- |65 |Хайрлаж болохгүй хайр |Baasankhuu Byambaa |Baasankhuu Byambaa |- |66 |Санаж амирлах ижий |С.Жавхлан |Ц.Дашзэвэг |- |67 |Хүүдээ |Ser-Od Togtokh |Ser-Od Togtokh |- |68 |Хулжын гол |Ц.Сайннямбуу |Н.Чулуунхүү |- |69 |Хуарангийн шөнө |Х.Соёмбо |Б.Магсаржав |- |70 |Дорнын говиос монгол эхэлдэг |Л.Эрдэнбат |Ш.Өлзийбаяр |- |71 |Чи минь шүү дээ |Ю.Болд |Р.Билэгт |- |72 |Чулуутын гол |Ц.Эрдэнэбат |Д.Чулуун |- |73 |Дүү минь |Д.Ганочир |Ser-Od Togtokh |- |74 |Говь шанхын нутаг |Н.Баянмөнх |Ser-Od Togtokh |- |75 |Мөнхийн зун шиг нас |М.Уянсүх |Н.Цолмон |- |76 |Эргээд санахад |С.Дондой |Ц.Чинзориг |- |77 |Хан хөгшин |Г. Лхам- өлзий |Л.Энхмэнд |- |78 |Ган зам |Ч.Лхамсүрэн |Л.Мөрдорж |- |79 |Увс нуур |Д.Жанчив |Г.Тэрбиш |- |80 |Анир гүмхэн нутаг |Ч.Буянзаяа |М.Хатанбаатар |- |81 |Мөрөөдлийн дуу |П.Адарсүрэн |П.Адарсүрэн |- |82 |Дэндүү их санаж дээ би нутгаа |Ч.Алтантүлхүүр |Б.Баасанхүү |- |83 |Өмөлзөж харамлах нутаг |А.Манджиев |С.Жавхлан |- |84 |Энхрийхэн |З.Батдэлгэр |Ser-Od Togtokh |- |85 |Насандаан чамдаан дуртай |О.Мөнгөнцэцэг |А.Манджиев |- |86 |Чи минь байгаа хойно |Б.Баасанхүү |Б.Баасанхүү |- |87 |Зүрхний эгшиглэн |Н.Баянмөнх |Д.Нямдорж |- |88 |Төөрч учирсан дурлал |Д.Дүгэр |Д.Дүгэр |- |89 |Миний багш |Ц.Цээлэй |Ц.Очирбат |- |90 |Хөх монголын өндөрлөг |н.Начин |н.Цэцэнцогт |- |91 |Наран зүг |Ж.Ганхүлэг |Г.Жанцансамбуу |- |92 |Дулаахан намар |Д.Саманд |Purevsuren Buyandelger |- |93 |Дөрвөн настай халиун |( монгол ардын дуу) | |- |94 |Нууцхан сэтгэлийн үнэн |С.Жавхлан |Ser-Od Togtokh |- |95 |Андгай |С.Жавхлан |А.Энхтайван |- |96 |Сахиус |О.Идэрсайхан |Д.Бямбажав |- |97 |Хайрын сайхныг… |Д.Жаргалсайхан |Purevsuren Buyandelger |- |98 |Хорвоогын хойморт жаргаюу |С.Жавхлан |Ser-Od Togtokh , Цэн.Эрдэнэбат |- |99 |Үлэмжийн чанар |Д.Данзанравжаа |Д.Данзанравжаа |- |100 |Монгол дуудлага |Б.Төмөрчулуун |Д.Чулуун |- |101 |Зөөлөн бүүвэй |Ж.Мэндбаяр |Ж.Мэндбаяр |- |102 |Мангасууд хэрэггүй |С.Жавхлан |Purevsuren Buyandelger |- |103 |Ээжийн оёсон дээл |Б.Баасанхүү |Baasankhuu Byambaa |- |104 |Бид монголчууд |Р.Баярсайхан |Н.Баасандорж |- |105 |Дурлалцахаас илүү |Baasankhuu Byambaa |Baasankhuu Byambaa |- |106 |Хөх шоргоолжны домог |С.Жавхлан |Ser-Od Togtokh |- |107 |Хайрын өнгө |П.Баттулга |Ч.Амаржаргал |- |108 |Монгол омогшил |С.Жавхлан |Б.Магсаржав |- |109 |Дуутай монгол нутаг |Д.Саруулсайхан |Д.Саруулсайхан |- |110 |Галтай монгол |С.Жавхлан |Naidanjav Tuvaanjav |- |111 |Мөнхрөхч биш дээ хоёулаа |П.Сандуйжав |Н.Жанцанноров |- |112 |Хонгорхон үр минь |З.Дамиран |С.Түмэнбаяр |- |113 |Насны хайр |н.Данзан |Л.Галмандах |- |114 |Монгол бөхийн дэвжээ |Н.Жүгдэр |Т.Нямдорж |- |115 |Би тэвчихгүй |С.Жавхлан |Б.Магсаржав |- |116 |Эх орончдын дуу |А.Амарсайхан |Б.Аранзай |- |117 |Ай сайхан аав минь |С.Жавхлан |Л.Балхжав |- |118 |Гэрлэж амжаагүй явна |Ж.Бунтар |З.Хангал |- |119 |Эвийн хоёр хайр |А.Байгалмаа |Г. Батхуяг |- |120 |Би уйлж байна |Жавхлан |Б.Магсаржав |- |121 |Манай Монгол Мандана |С.Жавхлан |Magsarjav B |- |122 |Хүслийн цагаан харгуй |Javkhlan Samand |Purevsuren Buyandelger |- |123 |Эзэн Чингисийн элч |Л.Төмөрбат |Purevsuren Buyandelger |- |124 |Ах эгч хоёр минь |Г.Чимитов |А.Андреев |- |125 |Цэнхэр тэнгэрийн орон |У.Пүрэвсүрэн |Purevsuren Buyandelger |- |126 |Мөнхийн урсгалт амьдрал |С.Жавхлан |Ц.Чинзориг |- |127 |Байна гэдэг сайхан |Х.Дода |Х.Дода |- |128 |Хос орчлон |Д.Чулуун |Б.Эрдэнэбат |- |129 |Алшаа уулын бороо |Б. Хүрэлтогоо |О. Эрдэнэбат |- |130 |Монголоороо байгаасай |Г.Баян |Т.Цогжилт |- |131 |Хаврын найраг |Ж.Шагдар |Х.Сэргэлэн |- |132 |Аавыгаа дурсаад |У.Пүрэвсүрэн | |- |133 |Халуун элгэн нутаг |Badraa Jamts |Namsraijav Tsegmid |- |134 |Цэл залуу нас |С.Жавхлан |Д.Дорлиг |- |135 |Таван тэсийн уянга |Javkhlan Samand |Purevsuren Buyandelger |- |136 |Чингис хаан айсуй |С.Жавхлан |С.Төрбат |- |137 |Үнэний дуу |С.Жавхлан |Magsarjav B |- |138 |Ганц л байх хорвоо |Б.Лхагвасүрэн |С.Мөнхбат |- |139 |Залбирал |Б.Сэрээтэр |Ш.Татьяна |- |140 |Ах дүүгийн голын ус |Халимаг түмний дуу | |- |141 |Авамга өпей ыры |М.Сайдаш |М.Сайдаш |- |142 |Чамд дурлачихаж би |Баасанхүү Б |Баасанхүү Б |- |143 |Дангина |Г.Чимитов |В.Пантаев |- |144 |Эжымни |Г.Чимитов |А.Андреев |- |145 |Хар хархан харц |Н.Насан |Ц.Улаантуг |- |146 |Хамаг Монгол |С.Жавхлан |Д. Жаргалсайхан |- |147 |Сүү бариад очоорой |С.Жавхлан |Өлзийбаяр |- |148 |Дээдсийн цадигтай нутаг |Э.Бат-ерөөлт |Purevsuren Buyandelger |- |149 |Дорнын цэнхэр говь |Г.Цагаандэрэм |МУСТА Б.Ганболд |- |150 |Өнөд орших Өлгий |У.Пүрэвсүрэн |У.Пүрэвсүрэн |- |151 |Уулсын хүү |Ж.Даваадамдин |Т.Сэр-од |- |152 |Буурал даргын нутаг |У.Пүрэвсүрэн |Purevsuren Buyandelger |- |153 |Амин нутаг |Д.Пүрэвдорж |Л.Балхжав |- |154 |Төрийн дуулал |Ц.Дамдинсүрэн |Б.Дамдинсүрэн, Л.Мөрдорж |- |155 |Хонхны дуу |С.Цогтсайхан | |- |156 |Хөвчийн их хөвсгөл |Ч.Чагнаадорж |Purevsuren Buyandelger |- |157 |Бодол |З.Хангал |Д.Түвшинсайхан |- |158 |Булган хангай |Х. Соёмбо |Д. Цэвээнравдан |- |159 |Арын сайхан хангай |Д.Дашчойнхор |Purevsuren Buyandelger |- |160 |Тосож өндөлзөх нутаг |Ц.Төмөртогоо Н.Минжинсайхан |Д.Бердибек |- |161 |Уйлган голын аваргууд |Ч.Чагнаадорж |Purevsuren Buyandelger |- |162 |Тэмээн сүргийн говь |С.Цэрэндэндэв |А.Батдэлгэр |- |163 |Монголдоо ирээрэй |Н.Ариунболд |С.Гантөр |- |164 |Чи бидэн хоёр | |Purevsuren Buyandelger |- |165 |Үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжицгээе |С.Жавхлан |Б.Магсаржав |- |166 |Хурай |Б.Баасанбадам |Т.Төрболд |- |167 |Ханьсах заяа feat Т.Баясгалан |Ж. Даваадорж |З. Батсүх |- |168 |Би хаана төрөө вэ? |СГЗ Б.Явуухулан |УГЗ Д.Баттөмөр |- |169 |Монгол тансаглал |С.Жавхлан |С.Жавхлан |- |170 |Улаангом |Б.Цэрэннадмид |Э.Цэрэв |- |171 |Уулсын Түргэн нутаг |У.Пүрэвсүрэн |У.Пүрэвсүрэн |} ===Шалгармал дуу=== {{columns |col1 = '''Анхлан дуулсан''' * «Зүүдэнд уяатай аав» * «Насан багын дурсамж» * «Алсад суугаа ээж» * «Бидэн хоёрын жаргал» * «Хөлгүй цэнхэр нуур» * «Монголжингоо» * «Миний найз» * «Дарьганга нутаг» * «Монголын үнэртэй салхи» * «Монгол тансаглал» |col2 = (үргэлжлэл) * «Сартай шөнө» * «Амьдрал» * «Ээжийн чанасан цай» * «Монгол бөхийн дэвжээ» * «Нууцхан сэтгэлийн үнэн» * «Хайрлаж болохгүй хайр» * «Төөрч учирсан дурлал» * «Хайрын гэгээн бороо» * «Чи минь байгаа хойно» * «Зүрхний эгшиглэн» |col3 = '''Хамтарсан, сэргээсэн''' * «Насны хайр» * «Хонгорхон үр минь» * «Хайрын цэнхэр нулимс» * «Эрээн нуур» * «Ахан дүүсийн дуу» * «Төрлмүд мини» * «Өмөлзөж харамлах нутаг» * «Дангина» * «Хар хархан харц» * «Ханьсах заяа» }} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|3}} {{DEFAULTSORT:Жавхлан, Самандын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Самандын Жавхлан| ]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] 01sm32atfvq0etkyfucogwfkasv7t1m 860983 860968 2026-07-05T05:33:58Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860968|860968]] засварыг цуцлах 860983 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Жавхлан | зураг = Жавхлан-монголд мэндэлсэн өдөр-2014.png | хэмжээ = 260 | тайлбар = 2014 он. «Монголд мэндэлсэн өдөр» нэвтрүүлэгт | бүтэн_нэр = Самандын Жавхлан | төрсөн_өдөр = {{birth date and age|1980|2|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол|Монгол]] улсын [[Увс аймаг|Увс]]<br>аймгийн [[Улаангом]] хот | хоч_алдар = Нийтийн дууны ханхүү | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] ([[дөрвөд ястан]]) | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = дуучин, монголорхох үзэлтэн | эхнэр мугж баясгалан =өмнөх эхнэр эрдэнэчимэг муста | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] (олон аялгуу) | танил_үе = 2000 он — өнөөдөр | урсгал = нийтийн (зохиолын) дуу | хамтрагч = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] -<br>Дуурийн дуу дуулаач (2003)<br> [[Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]]-<br> Урлаг судлаач / магистр(2006) | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин (2009)<br>Тува улсын гавьяат жүжигчин (2015)<br> Онцгой байдлын албаны төлөө-3 (2016)<br>Буриадын төлөө одон (2023)<br>Халимагийн Гавьяат жүжигчин (2024)<br>Монгол улсын ардын жүжигчин (2025) |цахим_хуудас=https://khamagmongol.org/}} Хөх Чоно овогт '''Самандын Жавхлан''' ([[1980 он]]ы хоёрдугаар сарын 21-нд [[Улаангом]]д төрсөн) — [[монгол хэл]]ээр дуулж 2000 оноос [[Монгол улс]], улмаар нийт [[Монгол угсаатан|Монгол угсаатны]] дунд танигдсан зохиолын [[дуучин]], улс төрч. 2009 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] болсон. 2016 оны Монгол Улсын Их Хурлын ээлжит сонгуулиар бие даан нэр дэвшиж ялалт байгуулснаар 2016-2020 онд УИХ-ын гишүүнээр ажилласан. 2025 онд [[Ардын жүжигчдийн жагсаалт|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртэв. ==Намтар== {{Олон нэр харьцуулах |худаммонгол = {{юникодмонголжижиг|ᠵᠢᠪᠬᠣᠯᠠᠩ|h}} ¹ <br> {{юникодмонголжижиг|ᠰᠠᠮᠠᠨᠳᠠ ᠶᠢᠨ ᠵᠢᠪᠬᠣᠯᠠᠩ|h}} |тодмонгол = |буриадкирилл = Жабхалан |монголкирилл = Жавхлан ² <br> Самандын Жавхлан |халимагкирилл = Җивхлаң |тэмдэглэл = ¹ Галиг: ǰibqulang, жибхуланг <br> ² Латин галиг: Javkhlan, Javhlan <br> жавхлан — «сүр хүчин, цог үзэсгэлэн, чанар үзэмж идтэй сайхан» гэсэн үг.<ref>[http://toli.query.mn/words/31334 Монгол хэлний тайлбар толь]</ref> }} ===Бага нас, сургууль=== С.Жавхлан [[1980]] оны [[2 сарын 21]]-нд Монгол улс ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]])-ын [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн төв [[Улаангом]] хотод [[ойрад]]-[[дөрвөд]]ийн яст [[монгол үндэстэн]] Даржаагийн Самандын хөвүүн болон төржээ. Дээрээ нэг ах, хоёр эгч, доороо нэг охин дүүтэй буюу таван хүүхэдтэй айлын дөрөв дэх нь юм. Түүний эцэг Даржаагийн Саманд [[инженер]], шүлэг зохиодог хүн байсан бол эх Лхагвын Тогтох нь дунд сургуулийн түүх, газар зүйн [[багш]] байв.<ref>24tsag.mn – [http://www.24tsag.mn/content/3683.shtml Увсын улаан хацартаас улсын гавъяат болсон Самандын Жавхлан.]</ref> Жавхлан Улаангомын II 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргээд 1997 онд 17 настайдаа [[Улаанбаатар]]т ирж [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|СУИС]]-т дуурийн дуучны ангид элсэн сураад 2003 онд бакалавр зэрэгтэй төгсөж мэргэжлийн дуучин болжээ. Ахиулан дуурийн дуучин [[Гонгорын Хайдав]] багшийн удирдлага дор Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийг урлаг судлаачийн мэргэжлээр сурч 2006 онд магистр зэрэг авсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.mn/news/print/24059.htm |title=Их Монголын ханхүү |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226120253/http://www.info.mn/news/print/24059.htm |url-status=dead }}</ref> ===Дуучны амжилт=== Оюутан С.Жавхлан нэг сургууль, нэг ангийн Т.[[Түвшинжаргалын Баясгалан|Баясгалан]]тай хослон дуулж уран бүтээлчийн замналаа эхлүүлсэн. Тэд 2000 онд ''Мөнхрөх ч биш дээ хоёулаа'', ''Хонгорхон үр минь'' гэх хоёр дуугаараа анх монголы түмэн олонд танигдсан. 2001 оны ''Насны хайр'' нь тэр хоёрыг монголчуудын дунд алдаршуулжээ.<ref>''mongolro.tistory.com'': [http://mongolro.tistory.com/16 дуучин Т.Баясгалан]</ref> * 2003-2015 онд Чөлөөт уран бүтээлчээр Монгол орныхоо бүх аймаг, хотуудаар 6 удаа тойрч, аялан тоглолт. * Монгол туургатан Өвөр Монгол, Шиньжян Уйгурын өөртөө засах орнууд, Бүгд Найрамдах Буриад Улс, Бүгд Найрамдах Тува Улс, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсуудад удаа дараа уригдан очиж байснаас гадна Япон, АНУ, БНСУ, Европын холбооны улсууд зэрэг дэлхийн 30-аад оронд уран бүтээлийн тоглолт, ая дуугаа өргөжээ. * Өөрийн санаачилсан "Хамаг Монгол" төслийн хүрээнд Буриад, Өвөр Монгол, Халимаг, Тува зэрэг улсуудын цэнгэлдэх хүрээлэнд Монгол туургатны уран бүтээлчидтэйгээ хамтдаа тоглолтоо өргөжээ. === Гавьяа, шагнал === {| class="wikitable" !№ !Он !Улс !Гавьяа, шагнал |- |1 |2009 |Монгол улс |Монгол улсын гавьяат жүжигчин |- |2 |2015 |ОХУ-ын Тувагийн БНУ |Тува улсын гавьяат |- |3 |2016 |Монгол улс |Онцгой байдлын албаны төлөө-3 |- |4 |2023 |ОХУ-ын Буриадын БНУ |Буриад улсын гавьяат |- |5 |2024 |ОХУ-ын Халимагийн БНУ |Халимаг улсын гавьяат |- |6 |2025 |Монгол улс |Монгол улсын ардын жүжигчин |} [[Файл:Ардын жүжигчин С.Жавхлан.jpg|thumb]] === Өөрийн шүлгээр бүтсэн дуунууд === 1. Санаж амирлах ижий 2. Монгол омогшил 3. Андгай 4. Аягтай аястайхан хорвоо /дуучин О.Баянмөнх/ 5. Хорвоогийн хойморт жаргаюу 6. Өмөлзөж харамлах нутаг 7. Галтай Монгол 8. Хөх шоргоолжны домог 9. Мэнд сайн уу, ээж ээ? /дуучин Б.Отгонтогтох/ 10. Ерөөлийн даллага /дуучин МУГЖ Л.Болдбаатар/ 11. Жаргаж уйлаарай ээжээ /дуучин Э.Чинбаяр/ 12. Амжилт хүсье /дуучин Ноён Бондгор/ 13. Байхад нь хайрлаарай /дуучин П.Равжир/ 14. Жаргалтай болтугай /дуучин Б.Тэгшжаргал/ 15. Аавдаа /дуучин Б.Тэгшжаргал/ 16. Би уйлж байна 17. Хүслийн цагаан харгуй 18. Мөнх тэнгэрийн хурай /дуучин СТА Г.Эрдэнэчимэг/ 19. Эхийн дуу /дуучин СТА Г.Эрдэнэчимэг/ 20. Хамаг Монгол 21. Хүний дээд ах 22. Монгол тансаглал Зэрэг 20 гаруй дууны шүлэг тэрлэжээ. Мөн бичвэрийн ажлаас онцолвоос: * "Хөх Монголын дэг ёс" сонины 7 дугаарыг өөрийн гараар бичиж, эрхлэн гаргасан. * Аав Д.Самандын шүлэг зохиолын 7 ном, 6 гар дэвтрээс эхний “Захиас” номыг эмхтгэн гаргаад байна. ===Улс төр, монголчлол, манлайлал=== * 2009 оны [[УИХ]]-ын 24-р тойргийн нөхөн сонгуульд [[Чингэлтэй дүүрэг]]т бие даан нэр дэвшиж 3.8 хувь санал авсан.<ref>GoGo.mn. Ч.Болор. {{Webarchiv|url=http://news.gogo.mn/r/61006 |wayback=20120707035726 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-04-29 12:36:55 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> * 2012 оны [[УИХ]]-ын сонгуулийн 15-р тойрог, [[Увс аймаг]]т МАХН-аас нэр дэвшиж 11.36 хувь (4251 хүн) санал авчээ.<ref>news.mn. Б. Дэжид.{{Webarchiv|url=http://news.niigem.mn/content/31226.shtml |wayback=20120818071549 |text=МУГЖ С.Жавхлан 4251 хүний санал авчээ |archiv-bot=2023-09-30 12:02:01 InternetArchiveBot }} (2012)</ref> * 2016 оны [[УИХ|УИХ-ын сонгуулийн 54-р тойрог]] Баянзүрх дүүрэгт бие даан нэр дэвшиж, 41.9% (11,029 хүн) санал авч ялалт байгуулснаар УИХ гишүүн болов. * 2020 оны 5 дугаар сард Ардчилсан Намд элсэж, УИХ-ын сонгуулийн 15-р тойрог Увс аймагт тус намаас нэр дэвшсэн, 28.4% (12,403 хүн) санал авсан. * 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн 2-р тойрог, Увс, Завхан, Говь-Алтай, Ховд аймагт Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшиж, 13.4% (18,883 хүн) санал авсан. === Онцлох зарим үйл явдлууд === 🔆 2001-2015 оны хооронд өөрийн уран бүтээлийн орлогоос гэр оронгүй иргэд, хөгжлийн бэрхшээлтэй, хагас болон бүтэн өнчин хүүхдүүд, хараагүй иргэд, мөн хүнд өвчтэй, хорт хавдартай, хагалгаа хийлгэх зайлшгүй шаардлагатай зэрэг нийт 250 гаруй хүнд туслажээ. 🔆 2007 оноос малчид, иргэдийн эрх ашгийг хохироож, уул ус, гол мөрөнг бохирлож, хордуулж байсан гадаад, дотоодын хууль бус уул уурхайн хэд хэдэн байгууллагуудтай тэмцэж, тухайн нутаг бүрийн иргэдийг зохион байгуулж, нөхөрлөл байгуулан дээрх уурхайнуудыг хаалгасан байдаг юм байнаа. 🔆 Иргэд, албан байгуулагууд, дунд, дээд сургуулиуд, сум дүүрэг аймгуудын хүсэлтээр соён гэгээрүүлэх, жудаг ёсоо сэргээх яриа таниулгын 500 гаруй уулзалтанд уригдаж мөн зохион байгуулж ажилласан байдаг юм байна. 🔆 2011 оноос Монгол туургатан улсуудын дунд хэл, зан заншил, соёл урлагийн харилцааг бэхжүүлж дэлгэрүүлэх зорилготой "Хамаг Монгол" төслийг санаачлан зохион байгуулсан бөгөөд одоо ч цар хүрээ нь улам өргөжиж, үргэлжилсээр байна. ===Хань, гэр бүл === Үзэгч сонсогчид Жавхлан Баясгалан хоёрыг хослон дуулсаар гэрлэх байх гэж хардаг байсан ч эсрэг эргэж 2003 оноос хамт дуулахаа ч больжээ. Жавхлан тэд амрагийн харьцаатай байгаагүйг батлаж «Баясгалан миний найзтай үерхдэг байсан» гэж хэлсэн.<ref>Монголын нэг өдөр.[http://factnews.mn/news/view/video/id/3156 Цуутай ч хуримгүй С.Жавхлан, Т. Баясгалан]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Оллоо.МН. Б.Ц. [http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=39768 Дуучин С.Жавхлан: Баясгалан ээжээсээ ичиж байсан.]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2006)</ref> С.Жавхлан 2007 онд "Торгоны зам" компанийн захирал Гантөмөрийн охин, [[Ховд]]ын уугуул, [[Герман]]д эмчийн мэргэжил эзэмшиж ирсэн Долгормаатай нийлсэн ч жилийн дараа салав.<ref>Өдрийн сонин. Д.Цогзолмаа. [http://news.gogo.mn/r/4227 Дуучин С.Жавхлан гурван нутаг дамнасан хөлтэй хурим хийх үү?]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2007)</ref> Амьдрах хэв маяг зөрөлдсөн гэдэг.<ref>Сэрүүлэг. Л.Яруу. [http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1142560 «Дуучин С.Жавхлангийн эхнэр Г.Долгормаа: Тєрсєн ганц охиноо хайрлахгvй байгаа хvнээс хайр гуйлгvй бvсээ чангахан бvслээд амьдрана»]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2008)</ref><ref>cekc.mn. [http://www.cekc.mn/2008/12/%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%83%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%8D%D0%B6%D1%8D%D1%8D%D1%81-%D0%BD%D1%8C-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B0-%D0%B3/ СТА дуучин С.Жавхлан: Ээжээс нь саллаа гээд охиноо хайр энэрлээр дутаах хүн би биш] (2008)</ref> Охин Юм-Агь нь эх дээрээ үлджээ. 2010 онд [[Архангай]]н [[Булган сум (Архангай)|Булган]] сумын уугуул, уртын дууны "Шуранхай" хамтлагийн дуучин (1984 онд төрсөн) Гантөгсийн Эрдэнэчимэгтэй гэрлэж, эхнэрээ хотоос хөдөө аваачин [[араг]] түшүүлэн төрүүлж олныг цочирдуулсан.<ref>gogo.mn. [С.Жавхлан гавъяат шинэхэн хадмуудаасаа тас зөрөн эхнэрээ араг түшүүлэн амаржуулав] (2010)</ref> Тэнд төрсөн охин нь Үжингүнж гэдэг нэртэй бол түүний дүү охин Өдрийнцолмон 2011 онд мэндэлжээ. Монголсог С.Жавхлангийн гэр бүл европ хувцаснаас татгалзаж, байнга дээл өмсдөг болсон.<ref>times.mn. {{Webarchiv|url=http://www.times.mn/post/21238 |wayback=20131226011516 |text=Үстэй дээл, монгол гутлаараа гоёдог үлгэр жишээ гэр бүл |archiv-bot=2023-10-06 15:44:18 InternetArchiveBot }} (2013)</ref> 2025 оноос дуучин Баясгалантай гэр бүл болсон. === '''Хамаг Монгол төсөл''' === ОХУ-ын Халимаг улсын дуучин Жангарч, Шаран Диймаа, ОХУ-ын Тува  улсын төв театрын гавьяат жүжигчин, дуучин, хөөмийч Саидаш Монгуш, ОХУ-ын Буриад улсын дуучин Чингис Раднаев, Өвөрмонголын “Хөх хээр” хамтлагийн дуучин М.Баясгалан нарын алдартай дуучид С.Жавхлангийн  “Хамаг Монгол” төслийг 2013 онд 1 жилийн хугацаанд хэрэгжүүлсэн.  Эдгээр уран бүтээлчдийг дуучин С.Жавхлан урьсан бөгөөд тэрбээр “Цагаан сарыг зөвхөн Монгол Улс тэмдэглэх бус Монгол туургатан даяараа тэмдэглэх учиртай юм байна. Нэгэн цагт цацсан шагай мэт бутарсан ч цуглан нийлэх цаг үе иржээ. Тиймээс энэ төсөл нь Хамаг Монгол туургатнаараа галаа бадраах зорилготой юм. Энэ ёслолыг зохион байгуулснаар газар шороо эх орон минь хүрээгээ тэлэх учиртай. Төслийн гал тахих ажиллагаа ирэх сард болох бөгөөд энэ оны турш Халимаг, Тува, Буриад, Өвөрмонголоор тойрон аялж гал бадраах ёслол хийхээр зэхэж байна” гэж ярьжээ. Тэд эрт цагт Монгол зан заншил ямар байсан тэр бүгдийг хамтран сэргээхээр зорьж ажилласан. Монгол туургатанд гал бадраах ёслол болох “Хамаг Монгол” төслийн хаалт 2013 оны 09 сарын 28-нд Чингисийн талбайд болсон. Төслийн хаалтын ёслолд 250 гаруй уран бүтээлчид ирж оролцсон бөгөөд эдгээрээс Халимаг, Тува, Өвөрмонголоос нийт 120 зочин хүрэлцэн иржээ. Тоглолтонд МУГЖ Т.Ариунаа, С.Жавхлан, Г.Эрдэнэчимэг, Харанга хамтлагийн Лхагвасүрэн, Хар сарнай хамтлагийн Амармандах, Номинталст хамтлагийн Дэлгэрмөрөн, Халимагийн дуучин Шараан Бадамхаалга, Чингис Раднаев, Машбатын Баясгалан, Монгуш Сайдаш, Халимаг бүжигчид, Тува бүжигчид,Буриадын байгал чуулгын бүжигчид, ҮДБЭЧ – ын уртын дуучид болон СУИС - ийн уртын дууч, морин хуурч нийлсэн 99 уртын дууч, 33 морин хуурчид зэрэг олон олон уран бүтээлчид оролцов. ==Уран бүтээл== ===Цомог=== * «[[Харин ...]]» (2004) * «Хүүгийн бодол» (2005) * «Исгэрээ» (2006) * «Самандын Жавхлан» (2006) * «Би Монгол хүн» (2006) * «Чононгоо» (2007) * «Надаас чамд» (2008) * «Хайрын талст» (2008) * «Өмөлзөж харамлах нутаг» (2010) * «Гал Дуудсан Монгол Аялгуу» (2012) * «Нутгаа санасан Монгол» * Хамаг монгол (2014) * Манай Монгол Мандана (2019) * "Монгол тансаглал" (2025) === Бие даасан тоглолт === {| class="wikitable" |+Улаанбаатар хотод хийсэн бие даасан тоглолтууд !№ !Он !Тоглолтын нэр !Тоглолт болсон газар !Нэмэлт тайлбар |- |1 |2003 |Насан багын дурсамж |Монгол бөхийн өргөө |3 өдөр |- |2 |2004 |Монголын үнэртэй салхи |Төв цэнгэлдэх хүрээлэн | |- |3 |2005 |Хүүгийн бодол |УБ чуулгын танхим | |- |4 |2005 |Ээжийн чанасан цай |Монгол бөхийн өргөө |4 өдөр |- |5 |2006 |МУГЖ Б.Батсүхтэй хамтарсан тоглолт |Монгол бөхийн өргөө |5 өдөр |- |6 |2007 |Түмний минь дуртай дуунууд |Монгол бөхийн өргөө |7 өдөр /Тоглолтын орлогоос өрх толгойлсон 11 ээжид Монгол гэр хандивласан/ |- |7 |2011 |Галаа манасан Монгол бүсгүй |УБ палас |2 өдөр  /Тоглолтын орлогоос 21 аймаг, 9 дүүргийн 30 ээжид болон 2008 оны 7 дугаар сарын 1-нд амиа алдсан 5 залуугын ээжид тус тус 1 сая төгрөг, нийт 35 сая төгрөг хандивласан/ |- |8 |2011 |Тулганд чанасан ээжийн цай |Их эзэн Чингис хааны талбай | |- |9 |2013 |Хамаг Монгол |УБ палас |2 өдөр |- |10 |2013 |"Хамаг Монгол" хаалтын тоглолт |Их эзэн Чингис хааны талбай | |- |11 |2014 |Монголд мэндэлсэн өдөр мину |Монгол бөхийн өргөө |9 өдөр |- |12 |2015 |"Илгээлтийн эзэд" МУГЖ Т.Баясгалантай хамтарсан тоглолт |Монгол бөхийн өргөө |3 өдөр /Аян зарлаж, тоглолтын бүх орлогыг цаг агаарын хүнд нөхцөл, зудын байдалтай байсан 6 аймгийн бүх сумдад нийт 50,000 боодол өвс, 25тн тэжээл,  20,000ш нэмнээ хэрэгцээт бусад зүйлтэй хандивлаж байв/ |- |13 |2022 |Жавхлан тоглолт |Монгол бөхийн өргөө | |- |14 |2023 |"Дулаахан намар" тоглолт |Төв цэнгэлдэх хүрээлэн | |- |15 |2024 |"Гавьяатын найр" тоглолт |Монгол бөхийн өргөө |2 өдөр / Монгол, Тува, Буриад, Халимаг улсын Гавьяат цол хүртсэний найраа түмэн олонтойгоо тэмдэглэв |} === Дуулсан дууны жагсаалт === {| class="wikitable" |+Дуулсан дууны жагсаалт !№ !Дууны нэр !Үг !Ая |- |1 |Алсад суугаа ээж |Т.Лхагвасүрэн |А.Төгсжаргал |- |2 |Зүүдэнд уяатай аав |Л.Гаваасүрэн |Д. Цэцэрлэг |- |3 |Хөлгүй цэнхэр нуур |М.Эрдэнэбат |Ser-Od Togtokh |- |4 |Аав л ээж л хоёр минь |З.Түмэнжаргал |Л.Галмандах |- |5 |Цаг цагийн аяс |А.Баяржаргал |Н.Болд |- |6 |Тэгш дөрвөн улирал |Т.Галсан |Ч.Жамсранжав |- |7 |Зүүдэнд ирдэг урангоо |Н.Баянмөнх |Ч.Батэрдэнэ |- |8 |Ямархан сэтгэл мартах юм бэ |Я.Бадамсүрэн |Г.Мягмарсүрэн |- |9 |Бидэн хоёрын жаргал |Д.Гант |Ser-Od Togtokh |- |10 |Хайрын цэнхэр нулимс |Ч.Содномдорж |Н.Батөлзий |- |11 |Насан багын дурсамж |Ц.Эрдэнэ |Ser-Od Togtokh |- |12 |Хүүгийн бодол |Л.Лхагвадорж |С.Задгай |- |13 |Миний найз |Х.Соёмбо |Ser-Od Togtokh |- |14 |Нутгийн жаахан Цээмаа |П.Лхагвасүрэн |Ser-Od Togtokh |- |15 |Хүлээлээ |Т.Доржсүрэн |Naidanjav Tuvaanjav |- |16 |Шөнө амталсан нулимс |Л.Балхжав |Ш.Гүрбазар |- |17 |Сэргэлэн жаахан дүү |Ser-Od Togtokh |Н.Баянмөнх |- |18 |Монголжингоо |Н.Баянмөнх |Ser-Od Togtokh |- |19 |Зөн билэгтэй ээж |Л.Элдэвочир |М.Хатанбаатар |- |20 |Ааваа дуулъя |н. Цагаанөвгөн |н. Цагаанөвгөн |- |21 |Ээжийгээ би баярлуулсан |Gurbazar Shagdarsuren |Г.Батхуяг |- |22 |Эрээн нуур |Д.Лхагвасүрэн |Г. Тэрбиш |- |23 |Дарьганга нутаг |Ц.Ганхуяг |Ser-Od Togtokh |- |24 |Ижий суврага |Н.Баянмөнх |Ser-Od Togtokh |- |25 |Монголын үнэртэй салхи |Ш.Гүрбазар |Ser-Od Togtokh |- |26 |Сартай шөнө |(Өвөрмонгол ардын дуу) | |- |27 |Зүүдний бороо |Н.Баянмөнх |Naidanjav Tuvaanjav |- |28 |Ижий хайр |Б.Нацагдорж |С.Ганчимэг |- |29 |Хүний сайхан орчлонд |Ц.Бавуудорж |Ser-Od Togtokh |- |30 |Гэгээн хүслэн |Ж.Мөнхбат |Ser-Od Togtokh |- |31 |Дуулимд ганцхан ээж |Г.Даваасүрэн |Ser-Od Togtokh |- |32 |Амьдрал |Х.Соёмбо |Naidanjav Tuvaanjav |- |33 |Ай сэлэнгэ |С.Амартайван |А.Төгсжаргал |- |34 |Кёкүшюзан |М.Эрдэнэбат |Ser-Od Togtokh |- |35 |Хайрын гэгээн бороо |Я.Бадамсүрэн |Ц.Дашзэвэг |- |36 |Наадмын морьдын тоос |Ш.Сүрэнжав |Г.Тэрбиш |- |37 |Ааваа санана |Ш.Анхтуяа |Sharav Byambasuren |- |38 |Би монгол хүн |Ж.Мөнхбат |Ser-Od Togtokh |- |39 |Зөөлөн зөөлөн замбуулин |Л.Мөнхтөр |Н.Баасандорж |- |40 |Тэс мөрөн ээж |П.Батсайхан |С.Батсүх |- |41 |Бүстийн цэнхэр нуур |Я.Бямбасүрэн |Tseveenravdan Dagva |- |42 |Төөрөг тавилан |П.Батсайхан |Ц.Ганхуяг |- |43 |Бадар хундага |Н.Лутбаяр |Tseveenravdan Dagva |- |44 |Отрын адуучны дуу |Ч.Дагвадорж |Г.Чойжилжав |- |45 |Намрын цагаан бороо |Ц.Эрдэнэ |Д.Бямбажав |- |46 |Нутаг шүтээн |Д.Гомбожав |С.Батсүх |- |47 |Аав уул |Н.Лутбаяр |Ц.Жамъян |- |48 |Гоёлоо өмссөн ээж |Н.Сайннямбуу |Р.Ганбаатар |- |49 |Сар асгарсан шөнө |Г.Дагвадорж |Д.Чулуун |- |50 |Сэтгэлээс ирсэн хайр |Я.Бадамсүрэн |Ц.Дашзэвэг |- |51 |Шүүдэрхэн |Д.Дүгэр |Д.Дүгэр |- |52 |Бурхнаас илгээсэн хайр |А.Дамдинбазар |Т.Ганболд |- |53 |Хайрын шүтээн хань |Д.Баттөмөр |Ш.Бадарч |- |54 |Төрлмүд минь |А.Манджиев |О.Мөнгөнцэцэг |- |55 |Ээжийн чанасан цай |Б.Магсаржав |Д.Саманд |- |56 |Намрын нар ээж хоёр |Д.Саманд |Т.Самбуу |- |57 |Амгалан аав |Naidanjav Tuvaanjav |Ш.Батхишиг |- |58 |Аавын нөмөр |Н.Санжаа |Ц.Галбадрах |- |59 |Ахан дүүсийн дуу |Д.Батсүрэн |Т.Чимэддорж |- |60 |Хакухо |М.Эрдэнэбат |Ser-Od Togtokh |- |61 |Найман сарын бороо |А.Эрдэнэ –очир |С.Мөнхбат |- |62 |Чононгоо |Чоно |Ц.Эрдэнэбат |- |63 |Зотол хаан |Б.Буд, Ц.Баттулга |Б. Есөнжин |- |64 |Шилийн богд | | |- |65 |Хайрлаж болохгүй хайр |Baasankhuu Byambaa |Baasankhuu Byambaa |- |66 |Санаж амирлах ижий |С.Жавхлан |Ц.Дашзэвэг |- |67 |Хүүдээ |Ser-Od Togtokh |Ser-Od Togtokh |- |68 |Хулжын гол |Ц.Сайннямбуу |Н.Чулуунхүү |- |69 |Хуарангийн шөнө |Х.Соёмбо |Б.Магсаржав |- |70 |Дорнын говиос монгол эхэлдэг |Л.Эрдэнбат |Ш.Өлзийбаяр |- |71 |Чи минь шүү дээ |Ю.Болд |Р.Билэгт |- |72 |Чулуутын гол |Ц.Эрдэнэбат |Д.Чулуун |- |73 |Дүү минь |Д.Ганочир |Ser-Od Togtokh |- |74 |Говь шанхын нутаг |Н.Баянмөнх |Ser-Od Togtokh |- |75 |Мөнхийн зун шиг нас |М.Уянсүх |Н.Цолмон |- |76 |Эргээд санахад |С.Дондой |Ц.Чинзориг |- |77 |Хан хөгшин |Г. Лхам- өлзий |Л.Энхмэнд |- |78 |Ган зам |Ч.Лхамсүрэн |Л.Мөрдорж |- |79 |Увс нуур |Д.Жанчив |Г.Тэрбиш |- |80 |Анир гүмхэн нутаг |Ч.Буянзаяа |М.Хатанбаатар |- |81 |Мөрөөдлийн дуу |П.Адарсүрэн |П.Адарсүрэн |- |82 |Дэндүү их санаж дээ би нутгаа |Ч.Алтантүлхүүр |Б.Баасанхүү |- |83 |Өмөлзөж харамлах нутаг |А.Манджиев |С.Жавхлан |- |84 |Энхрийхэн |З.Батдэлгэр |Ser-Od Togtokh |- |85 |Насандаан чамдаан дуртай |О.Мөнгөнцэцэг |А.Манджиев |- |86 |Чи минь байгаа хойно |Б.Баасанхүү |Б.Баасанхүү |- |87 |Зүрхний эгшиглэн |Н.Баянмөнх |Д.Нямдорж |- |88 |Төөрч учирсан дурлал |Д.Дүгэр |Д.Дүгэр |- |89 |Миний багш |Ц.Цээлэй |Ц.Очирбат |- |90 |Хөх монголын өндөрлөг |н.Начин |н.Цэцэнцогт |- |91 |Наран зүг |Ж.Ганхүлэг |Г.Жанцансамбуу |- |92 |Дулаахан намар |Д.Саманд |Purevsuren Buyandelger |- |93 |Дөрвөн настай халиун |( монгол ардын дуу) | |- |94 |Нууцхан сэтгэлийн үнэн |С.Жавхлан |Ser-Od Togtokh |- |95 |Андгай |С.Жавхлан |А.Энхтайван |- |96 |Сахиус |О.Идэрсайхан |Д.Бямбажав |- |97 |Хайрын сайхныг… |Д.Жаргалсайхан |Purevsuren Buyandelger |- |98 |Хорвоогын хойморт жаргаюу |С.Жавхлан |Ser-Od Togtokh , Цэн.Эрдэнэбат |- |99 |Үлэмжийн чанар |Д.Данзанравжаа |Д.Данзанравжаа |- |100 |Монгол дуудлага |Б.Төмөрчулуун |Д.Чулуун |- |101 |Зөөлөн бүүвэй |Ж.Мэндбаяр |Ж.Мэндбаяр |- |102 |Мангасууд хэрэггүй |С.Жавхлан |Purevsuren Buyandelger |- |103 |Ээжийн оёсон дээл |Б.Баасанхүү |Baasankhuu Byambaa |- |104 |Бид монголчууд |Р.Баярсайхан |Н.Баасандорж |- |105 |Дурлалцахаас илүү |Baasankhuu Byambaa |Baasankhuu Byambaa |- |106 |Хөх шоргоолжны домог |С.Жавхлан |Ser-Od Togtokh |- |107 |Хайрын өнгө |П.Баттулга |Ч.Амаржаргал |- |108 |Монгол омогшил |С.Жавхлан |Б.Магсаржав |- |109 |Дуутай монгол нутаг |Д.Саруулсайхан |Д.Саруулсайхан |- |110 |Галтай монгол |С.Жавхлан |Naidanjav Tuvaanjav |- |111 |Мөнхрөхч биш дээ хоёулаа |П.Сандуйжав |Н.Жанцанноров |- |112 |Хонгорхон үр минь |З.Дамиран |С.Түмэнбаяр |- |113 |Насны хайр |н.Данзан |Л.Галмандах |- |114 |Монгол бөхийн дэвжээ |Н.Жүгдэр |Т.Нямдорж |- |115 |Би тэвчихгүй |С.Жавхлан |Б.Магсаржав |- |116 |Эх орончдын дуу |А.Амарсайхан |Б.Аранзай |- |117 |Ай сайхан аав минь |С.Жавхлан |Л.Балхжав |- |118 |Гэрлэж амжаагүй явна |Ж.Бунтар |З.Хангал |- |119 |Эвийн хоёр хайр |А.Байгалмаа |Г. Батхуяг |- |120 |Би уйлж байна |Жавхлан |Б.Магсаржав |- |121 |Манай Монгол Мандана |С.Жавхлан |Magsarjav B |- |122 |Хүслийн цагаан харгуй |Javkhlan Samand |Purevsuren Buyandelger |- |123 |Эзэн Чингисийн элч |Л.Төмөрбат |Purevsuren Buyandelger |- |124 |Ах эгч хоёр минь |Г.Чимитов |А.Андреев |- |125 |Цэнхэр тэнгэрийн орон |У.Пүрэвсүрэн |Purevsuren Buyandelger |- |126 |Мөнхийн урсгалт амьдрал |С.Жавхлан |Ц.Чинзориг |- |127 |Байна гэдэг сайхан |Х.Дода |Х.Дода |- |128 |Хос орчлон |Д.Чулуун |Б.Эрдэнэбат |- |129 |Алшаа уулын бороо |Б. Хүрэлтогоо |О. Эрдэнэбат |- |130 |Монголоороо байгаасай |Г.Баян |Т.Цогжилт |- |131 |Хаврын найраг |Ж.Шагдар |Х.Сэргэлэн |- |132 |Аавыгаа дурсаад |У.Пүрэвсүрэн | |- |133 |Халуун элгэн нутаг |Badraa Jamts |Namsraijav Tsegmid |- |134 |Цэл залуу нас |С.Жавхлан |Д.Дорлиг |- |135 |Таван тэсийн уянга |Javkhlan Samand |Purevsuren Buyandelger |- |136 |Чингис хаан айсуй |С.Жавхлан |С.Төрбат |- |137 |Үнэний дуу |С.Жавхлан |Magsarjav B |- |138 |Ганц л байх хорвоо |Б.Лхагвасүрэн |С.Мөнхбат |- |139 |Залбирал |Б.Сэрээтэр |Ш.Татьяна |- |140 |Ах дүүгийн голын ус |Халимаг түмний дуу | |- |141 |Авамга өпей ыры |М.Сайдаш |М.Сайдаш |- |142 |Чамд дурлачихаж би |Баасанхүү Б |Баасанхүү Б |- |143 |Дангина |Г.Чимитов |В.Пантаев |- |144 |Эжымни |Г.Чимитов |А.Андреев |- |145 |Хар хархан харц |Н.Насан |Ц.Улаантуг |- |146 |Хамаг Монгол |С.Жавхлан |Д. Жаргалсайхан |- |147 |Сүү бариад очоорой |С.Жавхлан |Өлзийбаяр |- |148 |Дээдсийн цадигтай нутаг |Э.Бат-ерөөлт |Purevsuren Buyandelger |- |149 |Дорнын цэнхэр говь |Г.Цагаандэрэм |МУСТА Б.Ганболд |- |150 |Өнөд орших Өлгий |У.Пүрэвсүрэн |У.Пүрэвсүрэн |- |151 |Уулсын хүү |Ж.Даваадамдин |Т.Сэр-од |- |152 |Буурал даргын нутаг |У.Пүрэвсүрэн |Purevsuren Buyandelger |- |153 |Амин нутаг |Д.Пүрэвдорж |Л.Балхжав |- |154 |Төрийн дуулал |Ц.Дамдинсүрэн |Б.Дамдинсүрэн, Л.Мөрдорж |- |155 |Хонхны дуу |С.Цогтсайхан | |- |156 |Хөвчийн их хөвсгөл |Ч.Чагнаадорж |Purevsuren Buyandelger |- |157 |Бодол |З.Хангал |Д.Түвшинсайхан |- |158 |Булган хангай |Х. Соёмбо |Д. Цэвээнравдан |- |159 |Арын сайхан хангай |Д.Дашчойнхор |Purevsuren Buyandelger |- |160 |Тосож өндөлзөх нутаг |Ц.Төмөртогоо Н.Минжинсайхан |Д.Бердибек |- |161 |Уйлган голын аваргууд |Ч.Чагнаадорж |Purevsuren Buyandelger |- |162 |Тэмээн сүргийн говь |С.Цэрэндэндэв |А.Батдэлгэр |- |163 |Монголдоо ирээрэй |Н.Ариунболд |С.Гантөр |- |164 |Чи бидэн хоёр | |Purevsuren Buyandelger |- |165 |Үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжицгээе |С.Жавхлан |Б.Магсаржав |- |166 |Хурай |Б.Баасанбадам |Т.Төрболд |- |167 |Ханьсах заяа feat Т.Баясгалан |Ж. Даваадорж |З. Батсүх |- |168 |Би хаана төрөө вэ? |СГЗ Б.Явуухулан |УГЗ Д.Баттөмөр |- |169 |Монгол тансаглал |С.Жавхлан |С.Жавхлан |- |170 |Улаангом |Б.Цэрэннадмид |Э.Цэрэв |- |171 |Уулсын Түргэн нутаг |У.Пүрэвсүрэн |У.Пүрэвсүрэн |} ===Шалгармал дуу=== {{columns |col1 = '''Анхлан дуулсан''' * «Зүүдэнд уяатай аав» * «Насан багын дурсамж» * «Алсад суугаа ээж» * «Бидэн хоёрын жаргал» * «Хөлгүй цэнхэр нуур» * «Монголжингоо» * «Миний найз» * «Дарьганга нутаг» * «Монголын үнэртэй салхи» * «Монгол тансаглал» |col2 = (үргэлжлэл) * «Сартай шөнө» * «Амьдрал» * «Ээжийн чанасан цай» * «Монгол бөхийн дэвжээ» * «Нууцхан сэтгэлийн үнэн» * «Хайрлаж болохгүй хайр» * «Төөрч учирсан дурлал» * «Хайрын гэгээн бороо» * «Чи минь байгаа хойно» * «Зүрхний эгшиглэн» |col3 = '''Хамтарсан, сэргээсэн''' * «Насны хайр» * «Хонгорхон үр минь» * «Хайрын цэнхэр нулимс» * «Эрээн нуур» * «Ахан дүүсийн дуу» * «Төрлмүд мини» * «Өмөлзөж харамлах нутаг» * «Дангина» * «Хар хархан харц» * «Ханьсах заяа» }} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|3}} {{DEFAULTSORT:Жавхлан, Самандын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Дөрвөд ястан]] [[Ангилал:Самандын Жавхлан| ]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] qb8o43k4ck9taoignil4n3gigy9fun1 0 29351 860917 860898 2026-07-04T12:44:12Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860917 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Lizzo September 2025.png | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|mf=yes|1900|12|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = Архичин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК) | дүр_маяг = | танил_үе =1970 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = Бүх холбоотын кино<br>урлагийн дээд сургууль | эцэг = [[Цэндийн Намсрай]] | эх = [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин]](2009)<br />[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат Жүжигчин]] (2001)<br />[[Төрийн шагнал]] (1989) <br /> [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2021) <br /> [[Сүхбаатарын одон]] (2021) <br /> }} '''Намсрайн Сувд''' - (1948 оны 12-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]],[[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] нарын ууган охин болж мэндэлжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино урлагийн дээд сургууль (ВГИК)-ийг Тайз дэлгэцний жүжигчний мэргэжлээр төгсөж Монгол Кино үйлдвэрт жүжигчнээр оржээ. 1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 40 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн. 1980 - 1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн. 1992 - 1996 онд Соёлын яаманд хэлтсийн дарга хийсэн. 2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д багшилж байв. Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч А.Островскийн [[Инжгүй хүүхэн (жүжиг)|“Инжгүй хүүхэн”]] ([[Орос хэл|орос.]] ''Бесприданница'') жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм. ==Уран бүтээл== ===Дэлгэцийн дүр=== #[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]] (1971) - Цэндсүрэн #[[Эхлэлт]] (1972) - Хорлоо #[[Ичээнд нь]] (1972) - солиотой хүүхэн #Чимгээгийн төрсөн өдөр (1973) - зурвас дүр #[[Моторын дуу]] (1974) - дуучин #[[Анхны хайрын дууль]] (1974) - Янжин #[[Сүхболдын яриа]] (1974) - #[[Хань]] (1975) - Наран #[[Хүний амь]] (1976) - Сарантуяа #[[Бушхүүгийн үлгэр]] (1979) - лусын дагина #[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] (1981) - Жаргал #[[Сахиус уу, сахиул уу]] (1983) - үйлчлэгч #[[Мандухай сэцэн хатан (кино)]] (1988) - Мандухай #[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Өэлүн #[[Сарлаг тоших цагаар]] (1992) - Сүрэн #[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно]] - Чингис хаан (2008) - Өэлүн #[[Вансэмбэрүү]] (2002) - Амаа #[[Гарал угсаа]] (2013) - Ээж #[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] (2017) - Ээж #[[Амьдралоги]] (2017) - Шүүгч #[[Тэрбумын хэрэг]] (2018) - Нансалмаа #Зура 2: Цурам ажиллагаа (2022) - Цэрмаа #Нарны садан (2022) - Дөнжин Цоохор #Сүйт бүсгүй (2023) - Ариунсанаа Ээж #Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч (2026) - Насанжид хатан ===Тайзны дүр=== #Болд хэрхэн хатаагдсан нь (1972) - Тоня #Инжгүй хүүхэн (1973)- Лариса Дмитриевна #Нандин эрдэнэ (1973) - Цэцэг #Гарын таван хуруу (1973) - Оюун #Оролмаа(1973) - Малгайчин #Оролмаа (1974) - Дэлгэр #Оролмаа (1974) - Дуламсүрэн #Галт шугуй (1974) - Ты хань #Цаг өөр болжээ (1974) - Эскиш #Цаг өөр болжээ (1974) -Вардуй #Нүд (1974) - Тоо бүтгэгч #Егорь Булычевийнхан (1975) - Глафира #Дөшинжирмийнхэн (1975) - Цэсмаа #Хоёр эзний ганц зарц (1976) - Беатрис #Үхэвч үнэн ялна (1977) - Комиссар #Баавгай (1977) - Попова #Бумбат эрдэнэ (1977) - Чимгээ #Аз жаргалын эрэлд (1977) - Таня #Будамшуу (1978) - Ягаан #Маш нууц (1978) - Тогтох #Хурлын дараа (1978) - Авгай #Отелло (1978) - Эмили #Отелло (1978) - Дездемонна #Нандин эрдэнэ (1978) - Цэвэлмаа #Цэргийн бэлэвсэн гэргий (1978) - Стеша #Гамлет (1979) - Офелия #Буурай аав (1979) - Янжин #Их авхай (1980) - Дулмаа #Хүний мөс (1980) - Мария #Эрдэмтний яриа (1980) - Хишигмаа #Мартагдсан аялгуу (1983) - Бадам #Нора (1984) - Нора #Байцаагч түшмэл (1985) - Анна Андреевна #Гарваа (1985) - Сэвжид #Сувдан сондор (1986) - Женни / Мерри #Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр (1986) - Аймалжин ээж #Үгүйлэгдсэн хайр (1988) - Сүнс #Макбет (1991) - Хатагтай Макбет #Бооцоо (2000) - Нансал #Цахлай (2001) - Ирина Николаевна Аркадина #Үхэхийн хооронд (2003) - Таня #Шөнө амталсан нулимс (2005) - Энхээ #Эр хүн болгож өгөөч (2005) - Мэндээ #Ээжээ (2006) - Ээж #Атга нөж (2006) - Өэлүн #Сарны цагаан цус (2008) - Их хатан #Хунгийн дуу (2010) - Анна #Саран хөхөө (2010) - Мадимахани #Тэнгэрийн хүү (2011) - Могол хатан #Сэрүүн хасын нууц (2013) - Лоу авхай (Х-түц продакшн) #Ромео Жульетта хоёр (2016) - Тайлбарлагч #Анна Каренина (2020) - Анна (Хувь заяа) #Хаадын хаан. Андгай (2021) - Алунгоо эх #Сычуаны сайн хүн (2022) - Хатагтай Ян == Амжилт == *1977 онд “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн Комиссарын дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1984 онд “Нора” жүжгийн Норагийн дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1989 онд Мандухай сэцэн хатан  киноны Мандухайн дүрийг бүтээсээн тул [[Төрийн шагнал]] хүртсэн *2001 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цол хүртсэн *2004 онд “Цахлай” жүжгийн Ирина Аркадинагийн дүрээр ”А.П.Чехов XXI зуун” олон улсын театрын наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийн Энхээгийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд бүтээсэн “Атга нөж” жүжгийн Өүлэн хатны дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол дүр”-ийн шагнал *2010 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол” дүрийн шагнал *2011 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз, дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал *2012 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Лоу Авхайн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал *2009 онд [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртсэн *2021 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн *2021 онд [[Сүхбаатарын одон]] цол хүртсэн *2023 онд “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хатагтай Ян дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал ==Гэр бүл== Түүний * эцэг БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], * эх БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] . * дүү СГЗ [[Намсрайн Ганхуяг]]. * Нөхөр [[Цэнджавын Төрболд]] * ууган хүү [[Төрболдын Бат-Оргил]]. Нэг үе нэрт гарч явсан ая зохиогч. * отгон хүү [[Төрболдын Мөнх-Оргил]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20170827070155/http://news.zone.mn/news/95420.htm ​Ардын жүжигчин Н.Сувдын залуу нас] * [https://web.archive.org/web/20190715045956/http://artfilm.mn/person/945/ Намсрайн Сувд] * [https://web.archive.org/web/20191012052234/http://www.drama.mn/artist?id=20 Намсрайн Сувд] {{DEFAULTSORT:Сувд, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] q8lyof8dik937agxcd93sx9g4qfw08j 0 29356 860916 860887 2026-07-04T12:43:06Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860916 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Лувсанжамцын Цогзолмаа | native_name = | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1890|06|15|mf=y}} | birth_place = [[Монгол Улс]], тодруулбал одооны [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын Улаан хад хэмээх газар | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = хөгжимчин, дуучин, жүжигчин | years_active = 1938 оноос хойш | agent = | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | children = [[Намсрайн Сувд]] (хүүхэн)<br/>[[Намсрайн Шүр]] (хүүхэн)<br/>[[Намсрайн Ганчимэг]] (хүүхэн)<br/>[[Намсрайн Ганхуяг]] (хөвгүүн)<br/>[[Намсрайн Энхтүвшин]] (хүүхэн)<br/> }} '''Лувсанжамцын Цогзолмаа''' (1924 оны 6-р сарын 15-нд Төв аймгийн Угтаалцайдам суманд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монголын]] [[XX зууны манлай]] сайхан эмэгтэй, [[хөгжимчин]], [[дуучин]], [[жүжигчин]]. == Намтар == 1936-1938 онд Улаанбаатар хотод орос сургууль сурч байсан тул орос хэл багадаа сурсан байна. 1938-1940 онд Залуучуудын Соёлын төвд хөгжимчин. 1940-1944 онд Улсын циркийн хөгжимчин, 1944-1957 онд Улсын цирк болон Хөгжимт драмын театрт дуучин. ==Хүртсэн цол, шан== * 1945 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] /1945-11-28.№109/ * 1951 он — [[БНМАУ]]-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] * 2001 он — [[МУАЖ]] * 2007 он — [[Монгол Улс]]ын [[Хөдөлмөрийн баатар]] ==Баримт== Тэрээр БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]]н гэргий, БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Намсрайн Сувд]]ын ээж билээ. ==Эх сурвалж== * [http://www.urlag.mn urlag.mn] — Хөдөлмөрийн баатар: [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 Лувсанжамцын Цогзолмаа] {{DEFAULTSORT:Цогзолмаа, Лувсанжамцын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Монголын бүжигчин]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Угтаалцайдамын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1924 онд төрсөн]] 6wgt0xeo1i938a2dn02uq5kmm5vebq7 0 29381 860925 860909 2026-07-04T13:00:48Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860925 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Гансүхийн Нарансолонго | image =Lizzo September 2025.png | caption = Нарансолонго, 2024 он | birth_date = {{birth date and age|1900|10|3}} | birth_place =Улаанбаатар хот | nationality = [[Хятад үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Хятад}} | occupation = Наймаачин | years_active = 2001 оноос хойш | alma_mater = [[Зурагт Удирдлагын Акидеми]] | agent = Эмоци продакшн }} '''Гансүхийн Нарансолонго''' — [[Монгол улс|Монголын]] захын алдартай наймаачин. Тэрээр 2001 онд Эрээн хотод наймаачдын их сургуулийг төгсөж тус ондоо Эрээн хотын зээл захад ажиллаж эхэлжээ. Дараагаар Нарантуул захад идэвхитэй ажилласан. Тэрээр Нарантуулын Нарансолонго гэж алдаршсан. ==Цол, шан== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний наймаачин * 2021 он - [[Алтан гадас одон]] ==Хувийн амьдрал== 1981 оны 10-р сарын 3-ны өдөр Гансүх хэмээх айлын том охин болж мэндэлсэн. Дунд сургуулиа 84-р сургуульд сурч төгссөн тэрээр багадаа дуудлагын массажист болно гэж мөрөөддөг байжээ. Жүжигчин О. Тэмүүжинтэй гэрлэсэн. 2001 оны 2-р сарын 2-нд Жерри гэх охин, 2010 оны 3-р сарын 18-нд Немо гэх хүүтэй болжээ. 2017 оны 6-р сарын 4-нд Баатархүү гэх охинтой болжээ. ==Уран бүтээл== ===Кино=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 1997 |''Зүүд шиг хайр'' | гол дүр |- ! scope="row" | 2003 |''Харьд одсон бүсгүйн заяа'' | гол дүр |- ! scope="row" | 2004 |[[Мөрөөдлийн хөлөг онгоц]] ОАК | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2007 |[[Дурласны маргааш]] | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2010 |[[Миний хөрш чөтгөр]] | гол дүр (Сайханзаяа) |- ! scope="row" | 2014 |"Гурван найз" ОАК | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2015 |[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]] | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2016 |[[Их хотын залуус]] ОАК | гол дүр (Дөлгөөн) |- ! scope="row" | 2017 |''Гурван найз эргэж ирсэн нь'' | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2018 |[[Асрагч аав]] | гол дүр (Сарнай) |- ! scope="row" | 2020 |"Солонго үүл" | гол дүр (Гэрлээ) |- ! scope="row" rowspan="3" | 2021 | ''No rules'' МОАК | дүрүүдэд (Сарнай) |- |"Нарны сүүдэр" МУСК | гол дүр (Дариа) |- |"Хүслийн жагсаалт" МУСК | гол дүр |- ! scope='row" | 2023 | [[Баян боол]] | гол дүр (Шүрээ) |- ! scope='row" | 2025 | Галбингаа | гол дүр (Буянаа) |} ===Контент ба Мюзикл=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 2001 |Сэргээш 1 Мюзикл | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2003 |"Сэргээш 2" Мюзикл | гол дүр |- ! scope="row" | 2005 |"Сэргээш 3" Мюзикл | гол дүр |- ! scope="row" rowspan="2" | 2020 |''Фракц'' кино контент | гол дүр (Урнаа) |- |''Фракц'' 2 кино контент | гол дүр |- ! scope="row" | 2021 |''Фракц 3'' кино контент | гол дүр |- |} ===Тайзны жүжиг=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 2006 |"Хориотой жүжиг" | гол дүр |- ! scope="row" | 2009 |"Аянгын бороо" | гол дүр (Сы пан) |- ! scope="row" | 2011 | ''Сайтар эргэцүүл'' | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2013 | [[:en:Night of January 16th| 1 дүгээр сарын 16-ны шөнө]] | дүрүүдэд (Нэнси Ли Фолкнер) |- ! scope="row" rowspan="2" | 2023 |''Зохиолгүй амьдрал'' | гол дүр |- |''Нэгэн зуны цэцэг'' | гол дүр (Оюут) |- |} ==Эх сурвалж== * [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] — Д.Ундрах: [http://www.24tsag.mn/content/15085.shtml Маш том театртай болох мөрөөдөлтэй жүжигчин Г.Нарансолонгын тухай 24 баримт] * [https://tac.mn/article/43074]:[https://tac.mn/article/43074 Жүжигчин Г.Нарансолонго 40 нас хүрлээ – tac.mn] * https://kinosan.mn/actor/798 {{DEFAULTSORT:Нарансолонго, Гансүхийн}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 6ljghxhze0jy3wzbswguvykvzcg4n6f 0 29812 860924 840834 2026-07-04T13:00:27Z ~2026-38177-17 105709 /* Гэр бүл */ 860924 wikitext text/x-wiki {{Short description|1644-1661 онуудад Хятадын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Эеэр засагч<br/>{{langn|zh|順治帝}} | image = 清世祖顺治皇帝朝服像.jpg | caption = 17-р зууны хөрөг | succession = [[Чин улсын эзэн хаан]] | reign = 1643 оны 10 сарын 8 – 1661 оны 2 сарын 5 | predecessor = [[Дээд эрдэмт]] | successor = [[Энх амгалан]] | regent = {{ubl|[[Доргон]] (1643–1650)|[[Жиргалан]] (1643–1647)}} | reg-type = Регент | succession1 = [[Хятадын эзэн хаан]] | reign1 = 1644–1661 | predecessor1 = [[Чунжэнь]] ([[Мин улс]]) | successor1 = Энх амгалан | birth_date = {{Birth date|1638|3|15}} | birth_place = Юнфү ордон, [[Мүгдэний ордон]], Мүгдэн | death_date = {{Death date and age|1661|2|5|1638|3|15}} | death_place = [[Яншинь танхим]], Хориотой хот, Бээжин | burial_place = Шяо бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]] | spouse = {{plainlist| * {{Marriage|[[Эрдэнэ Бумба|Жин татвар]]|1651|1653|end={{abbr|огц.|огцорсон}}}} * {{Marriage|[[Шяохуйжан|Шяохуйжан их хатан]]|1654}} * {{Marriage|[[Шяошянь|Шяошянь их хатан]]|1656|1660|end=н}} * {{Marriage|[[Шяоканжан|Шяоканжан их хатан]]|1653}} }} | spouse-type = Хатан | issue = {{plainlist| * [[Фучуань, Юй чин ван|Фучуань]], [[Юй чин ван]] * [[Энх амгалан]] * [[Чаннин, Гун чин ван|Чаннин]], [[Гун чин ван]] * [[Лонши (ханхүү)|Лонши]], [[Чүнжин чин ван]] }} | issue-link = #Гэр бүл | issue-pipe = илүү... | full name = Айсингиоро Фүлинь ({{lang|zh|愛新覺羅·福臨}})<br>[[Манж хэл|Манж]]: {{tlit|mnc|Fulin}} ({{ManchuSibeUnicode|ᡶᡠᠯᡳᠨ|lang=mnc|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}}) | era name = Шүньжи ({{lang|zh|順治}}) | era dates = 1644 оны 2 сарын 8 – 1662 оны 2 сарын 17<br>[[Манж хэл|Манж]]: {{tlit|mnc|Ижисхүн дасан}} ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})<br>[[Монгол хэл|Монгол]]: {{lang|mn|Эеэр засагч}} ({{MongolUnicode|ᠡᠶᠡᠪᠡᠷᠭᠦᠦ ᠵᠠᠰᠠᠭᠴᠢ|lang=mn|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}}) | posthumous name = {{plainlist| * Титянь Лунюнь Динтун Жяньжи Инрүэй Чиньвэнь Шяньвү Дахэ Хунгун Жирэнь Чүньшяо Жан хаан ({{lang|zh|體天隆運定統建極英睿欽文顯武大德弘功至仁純孝{{du|章皇帝}}}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ <br>ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᠰᡠᡵᡝ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ᠈ <br>ᡤᡳᠩᡤᡠᠨ ᡧᡠ᠈ <br>ᡝᡵᡩᡝᠮᡠ ᠪᡝ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡤᡠᠩ ᠪᡝ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ <br>ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡤᠣᠰᡳᠩᡤᠠ᠈ <br>ᡠᠮᡝᠰᡳ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ <br>{{du|ᡝᠯᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}} }} | temple name = {{plainlist| * Шизү ({{lang|zh|世祖}}) * [[Манж хэл|Манж]]: {{tlit|mnc|Шизү}} ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡧᡳᡯᡠ}}) }} | house = [[Айсингиоро]] | dynasty = [[Чин улс|Чин]] | father = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]] | mother = [[Бумбутай хатан]] | module = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes | t = 順治帝 | s = 顺治帝 | p = Shùnzhì Dì | w = {{tonesup|Shun4-chih4 Ti4}} | mi = {{IPAc-cmn|sh|un|4|.|zhi|4|-|d|i|4}} | j = Seon6-zi6 Dai3 | y = Seuhnjih Dai | ci = {{IPAc-yue|s|eon|6|.|z|i|6|-|d|ai|3}} | poj = Sūn-tī Tè }} }} '''Эеэр засагч''' (1638-1661; 23 насласан) — 1643-1661 онд өргөмжлөгдсөн [[Чин улс]]ын гуравдугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. == Бага нас == Фүлин 1638 оны хавар [[Мүгдэн]]д манж Чин улсын Хуньтайж буюу Дээд эрдэмт хааны Шяожуан их хатнаас төржээ. [[Бумбутай хатан|Шяожуан]] хатан болвол хорчин монголын боржигин овогт Бумбатай (аль эсвэл Хашгэрэл) гэгч бөгөөд Эеэр засагч төдийгүй [[Энх амгалан]] хаанд түшиг болсон хүн юм. 5 настай байхад нь 1643 онд балчир агийг хаан өргөмжилж, оны цолыг монголоор ''Эеэр засагч'', манжаар ''Ижисун дасан'', хятадаар ''Шүньжи'' гэсэн ба хааны сүмийн цолыг хятадаар ''Чин Шизү'' хэмээжээ. [[Зураг:Dorgon,_the_Prince_Rui_(17th_century).jpg|thumb|150px|left|Доргон ван]] Дээд эрдэмт хаан [[Мин улс]]ыг мөхөөж 1643 онд залгамжлагчаа зарлалгүй нас нөхцсөн бөгөөд хурал болоход олноор Нурхачийн 14-р хүү [[Доргон]]ыг бол хэмээхэд тэр татгалзаж Дээд эрдэмт хааны хүү эцгийн суурийг залгамжлаг хэмээхэд 9-р хүү Фүлинийг тийн өргөмжилөв. 5 настай хааны өмнөөс Доргон, [[Жаргалан]] нар төр барих болсон. 1644 онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] хаалгыг нээж манжийн цэрэг [[Бээжин]]г эзлэн Мингийн хуучин газар орныг эрхшээж, 1644 оны 11 сарын 8-нд Эеэр засагч хааныг Бээжинд ёслон залж, нийслэлийг Бээжинд шилжүүлэв. Манжийн цэрэг Мингийн хааны удмыг элдэн хөөж Шиань, Сүжоу, Ханжоу, Нанжин, Гуанжоу хүрч дагуулав. 1646 оноос хятад хүнийг төрийн албанд авах болж, 1648 оноос хятад эр манж эмтэй гэрлэхийг зөвшөөрчээ. == Төр барьсан нь == 1650 онд Доргон зуурдаар өнгөрөхөд дүү нь төр барихыг оролдсон боловч Жаргалан болиулж 1651 онд 13 настай Эеэр засагчийн биеэр төр засах болсныг мэдэгдэв. Эеэр засагч өөрийн эрхэт цөөн жилдээ төрийн хятад хэв маягийг ойшоож нэвтрүүлсэн бөгөөд Чэнь Миншя, Ван Ши зэрэг хятад хүмүүс шадарлаж байсан. Мингийн үед байсан сургуулийг дахин нээж, төрийн удирдах байгууллагыг сэргээж, күнзийн суртал ном хэвлүүлэв. Залуу хаанд эхийнх нь зөвлөгөө тусалж байсан. Хятадын Мин улсыг сэргээхийг хүсэгчдийг 1658 онд Гуйжоу, Юньнаньд байлдан Бирм рүү дутаалгав. == Нас барсан нь == [[Бумбутай хатан|Шяожуан хатан эх]] нь хүүдээ боржигин овгийн хоёр их хатан буулгасан ч хаан таалаагүй. Харин манжийн донго овогт хатандаа хайртай байсан бөгөөд түүнийгээ нас барахад бие нь муудан 1661 онд цэцэг өвчнөөр 23 насандаа таалал төгсчээ. Ван Ши, Марги хоёр сайд хааны сүүлчийн үгийг бичиж авснаар 4-р хүү нь дараагийн [[Энх амгалан]] хаан болж, Обой, Сонин, Суксаха, Эбилун дөрвөн сайд, балчир хааны өмнөөс төр барихаар болжээ. == Гэр бүл == * Эцэг — [[Дээд эрдэмт|Хунтайж/Тэнгэрийн сэцэн]] (Дээд эрдэмт хаан) — айсингиоро овогт * Эх — [[Бумбутай хатан|Шяожуан хатан эх]] — хорчин овогтой монгол, төрсөн нэр нь Бумбатай === Хатан === Эеэр засагч хааны хойд ордонд олон арван хатад, их бага татвар эмс, үжин, гэг, ордны авхай нар байсан. Хаан амьд ахуйд Эрдэнэ Бумба, Шяохуйжан хэмээх 2 их хатан авч байсан. Тун овогт татвар эмийн хүү [[Энх амгалан|Сюанье]] хаан болсны дараа [[Шяоканжан]] их хатан гэх цолыг авсан бол Донго овогт татвар эм 1660 онд өөд болсны дараа [[Шяошянь]] хатан цолоор нэхэн өргөмжлсөн. Үүнд: # [[Эрдэнэ Бумба]]: огцорсон хатан, [[боржигин]] овогт Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] охин. Огшаан бол [[Бумбутай хатан|Бумбутай хатны]] ах. # [[Шяохуйжан]] их хатан — боржигин овогт [[Дархан бэйл Цагаан|дархан бэйл Цагааны]] хүү [[Цорж бэйл|Цоржийн]] охин. Дархан бэйл Цагааны бол [[Бумбутай хатан|Бумбутай хатны]] ах юм. # [[Шяоканжан]] их хатан — Тунгиа овогт Тулай ноёны охин. [[Хятадууд|Хань үндэстэн]]. # [[Шяошянь]] хатан — [[Манжууд|манжийн]] донго овогт дотоод амбан Эшуогийн охин. === Фэй буюу татвар эм (妃) === # Даофэй: [[Хорчин|хорчины]] боржигин овгийн дархан чин ван [[Дархан чин ван Манзушир|Манзуширийн]] охин. # Жэнфэй: манжийн донго овгийн Бадугийн охин. # Кэфэй: ши овогтон. Өрхийн яамны жигүүрийн сайд Ши Шэний охин. # Гонжинфэй: боржигин овгийн төрийн жюнь ван Болдын охин. # Шухуйфэй: хорчины боржигин овгийн бэйл Цоржийн охин. [[Шяохуйжан]] хатны эгч эсвэл дүү # Дуаньшүньфэй: [[Авга хошуу|авга хошууны]] боржигин овгийн 1-р зэргийн тайж Бодисийн охин. # Нинцюэфэй: Донго овгийн түшмэл Кажихайгийн охин. Юй чин ван [[Фучуань]] (1653-1703)-ийг төрүүлсэн. === Үжин (福晋) === # Ба овогт сул татвар эм (巴氏) * ''Ниуниу'' (牛鈕; 1651 – 1652) * ''3-р гэг'' (1654 – 1658) * ''5-р гэг'' (1655 – 1661) 2. Чэнь овогт сул татвар эм (陳氏) * ''1-р гэг'' (1652 – 1653) * [[Чаннин]], Гун чин ван (恭親王 常寧; 1657 – 1703), 5-р агь 3. Ян овогт эм (楊氏) * Гонцюэ хошой гүнж (和碩恭愨公主; 1654 – 1685), 2-р гэг. 1667 онд Гувалгиа Нардутай гэрлэсэн. * ''4-р гэг'' (1655 – 1661) 4. Нара овгийн сул эм (那拉氏) * ''6-р гэг'' (1657 – 1661) 5. Тан овгийн сул эм (唐氏) * ''Цишоу'' (奇授; 1660 – 1665), 6-р агь 6. Ниу сул эм (鈕氏) * Лонши, Чүнжин чин ван(純靖親王 隆禧; 1660 – 1679), 7-р агь 7. Мүкүдү овгийн сул эм (穆克圖氏) * ''Ёнган'' (永幹; 1661 – 1668), 8-р агь {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]] |он=1643—1661 он |өмнө=[[Дээд эрдэмт]] |дараа=[[Энх амгалан]] }} {{end}} [[Ангилал:1638 онд төрсөн]] [[Ангилал:1661 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Чин улсын хаан]] [[Ангилал:Манж үндэстэн]] [[Ангилал:Айсингиоро]] n0xm44o9njxixnsw6bxlmdt7f7n8wb7 0 31267 860964 854413 2026-07-04T22:43:50Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860964 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Oyundari.jpg | төрсөн_өдөр = 1878 он | төрсөн_газар = [[Улаанбаатар]] | яс_үндэс = [[Манж]] | иргэн = {{flag|Монгол}} | ажил_үйл = Угаагч | эцэг = [[Лоолийн Жамсранжав]] | тайзны_нэр =Оюука | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | театр = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] (1959) | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br>[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] (2011) < br> Монгол улсын [[Ардын жүжигчин]] (2025) <br /> }} == Намтар == Жамсранжавын Оюундарь нь [[1968 он|1968]] оны [[6 сарын 4]]-нд [[Улаанбаатар]] хотноо төржээ. Тэрээр Монгол улсын ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав]] жүжигчний охин. === Боловсрол === * 1976-1986 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1988-1992 онд [[СУИС]]-д Л.Лхасүрэнгийн удирдлагад жүжигчний мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2005-2007 онд [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит КУДС]]-д магистрын зэрэг хамгаалсан === Ажилласан байдал === * 1991-1993 онд Армийн Драмын Театрт жүжигчин * 2013-2018 онд Сити их сургуульд багшилсан * 1993 оноос одоог хүртэл [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|УДЭТ]]-ын жүжигчнээр тасралтгүй ажиллаж байна. == Уран бүтээлүүд == === Тайзны уран бүтээлүүд === # Дутуу хээтэй тооно (1989) - Долгор #Эцсийн шийд (1991) - Цогзолмаа #Ханиа сонгосон нь (1991) - Солонго # Сар нуугдсан шөнө (1991) - Саран охин            # Бэрд 1991 - Мариана            # Ромео Жульетта (1992) - Жульетта                                      # Худалч эхнэр (1992)- Кэтти                                                  # Аянгат бороо (1992) - Лу-Си-Фин                                        # Эцсийн шийд (1992) - Цогзолмаа                                          # Дутуу хээтэй тооно (1992) - Долгор    #Худалч эхнэр (1993) -  Кетт #Хар будаа (1993) - Мэндээ                                   # Үнэг ба усан үзэм (1993) - Клея                                                  # Сократын сүүлчийн шөнө (1994) - Ксантипа                            # Бэрд (1994) - Фрозина #Бардам туулай (1994) - Эмэгчин                                              # Ричард ван III (1994)- Анна                                                                                                 # 495 рок драм (1995) - Оки                                                    # Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд (1995) - Люси                                                    # Хаан түүх (1995) - Сураз                                                  # Ромео Жульетта (1996) - Зарц  #Буудлын авхай (1995) # Хаан түүх I II III (1996) - Сураз        #Хурим (1998) - Бүжигчин                                       # Тамын дурлал (1996) - Нарманчид                                           # Буудлын авхай (1997) - Ортензи                                              # Наран тойргийн тасархай (1997) - Жинама                                              # Бие хамгаалагч (1997) - Янхан                                                # Ээдрээ (1997) - Жавзан                                                # Хүслийн трамвай (1997)- Стелла                                                # Үнсгэлжин (1998) - Животта                                            # Хурим (1998) - Бүжигчин                                            # Гарын таван хуруу (1998) - Сүрэн                                                  # Тамгагүй төр (1998) - Хэвтүүл                                              # Манай сайхан эх орон (1999) - Мэри                                                    # Сарны инээд (1999) - Жингэр                                                                                     # Би эрчүүдийг хүснэ (2000) - Оюунаа                                              # Улаан дарвуулт хөлөг (2000) # Далан худалч (2001) - Алимаа                                              # Кармен хүүхэн (2002) - Лильяса                                              # Садар эрийг номхтгосон нь (2002) - Жаннана                                              # Эрлэгийн данс (2003) - Оюун                                                  # Чиний эхнэр минийх, Миний эхнэр минийх (2003) - Луйза                                                  # Шөнө дундын бүжиг (2003) - Анка                                                    # Аавын хонгорхон үрс (2003) - Чимгээ                                                # Дурлахыг хориглоно (2003) - Дука                                                    # Үгүйлэгдсэн хайр (2003) - Охин  #Эрлэгийн данс (2003) - Оюун                                               # Хүйтэн сэнтий (2004) - Ханд                                                  # Саран хөхөө (2004) - Сурасадин                                      # Гургалдайн дуут шөнө (2005) - Зизи                                                    # Цагаан дарь эх (2005) - Чивэлт эм                                          # Нүцгэн дурал (2006) - Пепита                                                # Атга нөж (2006) - Шивэгчин                                            # Харц хатан (2007) - Сэржмядаг                                          # Лусын дагина (2009) - Дагина эгч, 2-р шувуу                      # Сарны цагаан цус - Шивэгчин                                          # Би амьдралд хайртай (2008) - Тунгалаг                                              # Шөнө амталсан нулимс (2008) - Чимгээ                                                # Надаар тоглосон хайр (2008) - Бүжигчин                                            # Эдип (2008) - Олны хэсэг      #Нэргүй од (2008) - Монна                               # Парисын дарь эхийн сүм (2009) - Тэнүүлч                                              # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Газрын эзэн      #Би эр хүнд хайртай (2010) - Чимгээ                             # Ану хатан (2011) - Мандарваа                                          # Оролмаа (2011) - Малгайчин      #Найрын ширээний ууц (2012) - Ханджав #Эсрэг дурлал (2012) - Шивэгчин                            # Тэнгэрийн хүү (2014) - Шунхуй хатан                                    # Гамлет (2014) - Гертруда                                            # Эцсийн зогсоол зөвхөн чи (2013) - Жоанна                                                # Манекен (2014) - Але                                                      # Нора (2014) - Анна Мария      # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2014) - Эхнэр    #Буруугүй буруутан (2014) - Цэцгээ                     # Ромео, Жульетта (2015) - Өрлөг эх                                              # Кихот ноён (2016) - Герцогийн эхнэр                                # Үнсгэлжин (2016) - Хатан                                                  # Царцаа Намжил (2017) - Эрлэг номун хааны хатан    #Би эндээс явахгүй (2018) - Должин #Бүсгүйн зурвас (2019) - Туяа #Анна Каренина (2020) - Шербацкая хатагтай ==Амжилт== * 2001 онд [[ОХУ]]-д болсон театрын “Ламбушка” наадамд “Би эрчүүдийг хүснэ” жүжгээр ТЭРГҮҮН байрын шагнал * 2005 онд “Саран хөхөө” жүжгийн Сурасадины дүрээр “Гэгээн Муза II” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ГОЛ ДҮР –ийн шагнал * 2013 онд “Эсрэг дурлал” жүжгийн Шивэгчний дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал * 2016 онд “Ромео Жульетта хоёр” жүжгийн Өрлөг эхийн дүрээр “Гэгээн Муза XIII” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал * 2018 онд “Би эндээс явахгүй” жүжгийн Должингийн дүрээр “Гэгээн Муза XVI” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал == Гавьяа шагнал == * 1997 онд Монголын залуучуудын холбооны "ХӨДӨЛМӨРИЙН АЛДАР" алтан медаль * 1999 онд МОНГОЛ УЛСЫН СОЁЛЫН ТЭРГҮҮНИЙ АЖИЛТАН * 2001 онд Монголын залуучуудын холбооны "ТЭРГҮҮНИЙ ЗАЛУУ" алтан медаль * 2004 онд Төрийн дээд одон "ХӨДӨЛМӨРИЙН ХҮНДЭТ" тэмдэг * 2006 онд Их Монгол Улсын 800 жилийн ойн медаль * 2011 онд МОНГОЛ УЛСЫН УРЛАГИЙН ГАВЬЯАТ ЖҮЖИГЧИН * 2025 онд МОНГОЛ УЛСЫН АРДЫН ЖҮЖИГЧИН == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131024143152/http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=185:2012-03-09-05-28-07&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 ОЮУНДАРЬ Жамсранжав] * [https://www.facebook.com/reel/439143115528519 Өнөөдөр гавьяат жүжигчин Ж.Оюундарийн төрсөн өдөр] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100010075188224 Ж.Оюундарь facebook хуудас] ==Эх сурвалж== [https://web.archive.org/web/20240731052550/https://mdt.moc.gov.mn/team/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D1%8E%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{DEFAULTSORT:Оюундарь, Жамсранжавын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] dmb0f8ezkdym2d3fetghu6i860kkmbh 860987 860964 2026-07-05T05:34:58Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860964|860964]] засварыг цуцлах 860987 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Oyundari.jpg | төрсөн_өдөр = 1968 он | төрсөн_газар = [[Улаанбаатар]] | яс_үндэс = [[Мянгад]] | иргэн = {{flag|Монгол}} | ажил_үйл = жүжигчин | эцэг = [[Лоолийн Жамсранжав]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | театр = | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] (1992) | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br>[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] (2011) < br> Монгол улсын [[Ардын жүжигчин]] (2025) <br /> }} == Намтар == Жамсранжавын Оюундарь нь [[1968 он|1968]] оны [[6 сарын 4]]-нд [[Улаанбаатар]] хотноо төржээ. Тэрээр Монгол улсын ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав]] жүжигчний охин. === Боловсрол === * 1976-1986 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1988-1992 онд [[СУИС]]-д Л.Лхасүрэнгийн удирдлагад жүжигчний мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2005-2007 онд [[Д.Жигжидийн нэрэмжит Кино Урлагийн Дээд Сургууль|Д.Жигжидийн нэрэмжит КУДС]]-д магистрын зэрэг хамгаалсан === Ажилласан байдал === * 1991-1993 онд Армийн Драмын Театрт жүжигчин * 2013-2018 онд Сити их сургуульд багшилсан * 1993 оноос одоог хүртэл [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|УДЭТ]]-ын жүжигчнээр тасралтгүй ажиллаж байна. == Уран бүтээлүүд == === Тайзны уран бүтээлүүд === # Дутуу хээтэй тооно (1989) - Долгор #Эцсийн шийд (1991) - Цогзолмаа #Ханиа сонгосон нь (1991) - Солонго # Сар нуугдсан шөнө (1991) - Саран охин            # Бэрд 1991 - Мариана            # Ромео Жульетта (1992) - Жульетта                                      # Худалч эхнэр (1992)- Кэтти                                                  # Аянгат бороо (1992) - Лу-Си-Фин                                        # Эцсийн шийд (1992) - Цогзолмаа                                          # Дутуу хээтэй тооно (1992) - Долгор    #Худалч эхнэр (1993) -  Кетт #Хар будаа (1993) - Мэндээ                                   # Үнэг ба усан үзэм (1993) - Клея                                                  # Сократын сүүлчийн шөнө (1994) - Ксантипа                            # Бэрд (1994) - Фрозина #Бардам туулай (1994) - Эмэгчин                                              # Ричард ван III (1994)- Анна                                                                                                 # 495 рок драм (1995) - Оки                                                    # Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд (1995) - Люси                                                    # Хаан түүх (1995) - Сураз                                                  # Ромео Жульетта (1996) - Зарц  #Буудлын авхай (1995) # Хаан түүх I II III (1996) - Сураз        #Хурим (1998) - Бүжигчин                                       # Тамын дурлал (1996) - Нарманчид                                           # Буудлын авхай (1997) - Ортензи                                              # Наран тойргийн тасархай (1997) - Жинама                                              # Бие хамгаалагч (1997) - Янхан                                                # Ээдрээ (1997) - Жавзан                                                # Хүслийн трамвай (1997)- Стелла                                                # Үнсгэлжин (1998) - Животта                                            # Хурим (1998) - Бүжигчин                                            # Гарын таван хуруу (1998) - Сүрэн                                                  # Тамгагүй төр (1998) - Хэвтүүл                                              # Манай сайхан эх орон (1999) - Мэри                                                    # Сарны инээд (1999) - Жингэр                                                                                     # Би эрчүүдийг хүснэ (2000) - Оюунаа                                              # Улаан дарвуулт хөлөг (2000) # Далан худалч (2001) - Алимаа                                              # Кармен хүүхэн (2002) - Лильяса                                              # Садар эрийг номхтгосон нь (2002) - Жаннана                                              # Эрлэгийн данс (2003) - Оюун                                                  # Чиний эхнэр минийх, Миний эхнэр минийх (2003) - Луйза                                                  # Шөнө дундын бүжиг (2003) - Анка                                                    # Аавын хонгорхон үрс (2003) - Чимгээ                                                # Дурлахыг хориглоно (2003) - Дука                                                    # Үгүйлэгдсэн хайр (2003) - Охин  #Эрлэгийн данс (2003) - Оюун                                               # Хүйтэн сэнтий (2004) - Ханд                                                  # Саран хөхөө (2004) - Сурасадин                                      # Гургалдайн дуут шөнө (2005) - Зизи                                                    # Цагаан дарь эх (2005) - Чивэлт эм                                          # Нүцгэн дурал (2006) - Пепита                                                # Атга нөж (2006) - Шивэгчин                                            # Харц хатан (2007) - Сэржмядаг                                          # Лусын дагина (2009) - Дагина эгч, 2-р шувуу                      # Сарны цагаан цус - Шивэгчин                                          # Би амьдралд хайртай (2008) - Тунгалаг                                              # Шөнө амталсан нулимс (2008) - Чимгээ                                                # Надаар тоглосон хайр (2008) - Бүжигчин                                            # Эдип (2008) - Олны хэсэг      #Нэргүй од (2008) - Монна                               # Парисын дарь эхийн сүм (2009) - Тэнүүлч                                              # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Газрын эзэн      #Би эр хүнд хайртай (2010) - Чимгээ                             # Ану хатан (2011) - Мандарваа                                          # Оролмаа (2011) - Малгайчин      #Найрын ширээний ууц (2012) - Ханджав #Эсрэг дурлал (2012) - Шивэгчин                            # Тэнгэрийн хүү (2014) - Шунхуй хатан                                    # Гамлет (2014) - Гертруда                                            # Эцсийн зогсоол зөвхөн чи (2013) - Жоанна                                                # Манекен (2014) - Але                                                      # Нора (2014) - Анна Мария      # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2014) - Эхнэр    #Буруугүй буруутан (2014) - Цэцгээ                     # Ромео, Жульетта (2015) - Өрлөг эх                                              # Кихот ноён (2016) - Герцогийн эхнэр                                # Үнсгэлжин (2016) - Хатан                                                  # Царцаа Намжил (2017) - Эрлэг номун хааны хатан    #Би эндээс явахгүй (2018) - Должин #Бүсгүйн зурвас (2019) - Туяа #Анна Каренина (2020) - Шербацкая хатагтай ==Амжилт== * 2001 онд [[ОХУ]]-д болсон театрын “Ламбушка” наадамд “Би эрчүүдийг хүснэ” жүжгээр ТЭРГҮҮН байрын шагнал * 2005 онд “Саран хөхөө” жүжгийн Сурасадины дүрээр “Гэгээн Муза II” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ГОЛ ДҮР –ийн шагнал * 2013 онд “Эсрэг дурлал” жүжгийн Шивэгчний дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал * 2016 онд “Ромео Жульетта хоёр” жүжгийн Өрлөг эхийн дүрээр “Гэгээн Муза XIII” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал * 2018 онд “Би эндээс явахгүй” жүжгийн Должингийн дүрээр “Гэгээн Муза XVI” наадмын ШИЛДЭГ ЭМЭГТЭЙ ТУСЛАХ ДҮР-ийн шагнал == Гавьяа шагнал == * 1997 онд Монголын залуучуудын холбооны "ХӨДӨЛМӨРИЙН АЛДАР" алтан медаль * 1999 онд МОНГОЛ УЛСЫН СОЁЛЫН ТЭРГҮҮНИЙ АЖИЛТАН * 2001 онд Монголын залуучуудын холбооны "ТЭРГҮҮНИЙ ЗАЛУУ" алтан медаль * 2004 онд Төрийн дээд одон "ХӨДӨЛМӨРИЙН ХҮНДЭТ" тэмдэг * 2006 онд Их Монгол Улсын 800 жилийн ойн медаль * 2011 онд МОНГОЛ УЛСЫН УРЛАГИЙН ГАВЬЯАТ ЖҮЖИГЧИН * 2025 онд МОНГОЛ УЛСЫН АРДЫН ЖҮЖИГЧИН == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131024143152/http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=185:2012-03-09-05-28-07&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 ОЮУНДАРЬ Жамсранжав] * [https://www.facebook.com/reel/439143115528519 Өнөөдөр гавьяат жүжигчин Ж.Оюундарийн төрсөн өдөр] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100010075188224 Ж.Оюундарь facebook хуудас] ==Эх сурвалж== [https://web.archive.org/web/20240731052550/https://mdt.moc.gov.mn/team/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D1%8E%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{DEFAULTSORT:Оюундарь, Жамсранжавын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] 8o1nphcs6y9g9mqtw6xn09fhlsnkx94 0 31406 860926 783338 2026-07-04T13:03:06Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860926 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_он = {{birth year and age|1900}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[хятад үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = Архичинхүү | төрөл = дэлгэц (УСК), хошин үзэгдэл | дүр_маяг = | танил_үе =2000-аад он — одоо | хамтлаг = «X ТҮЦ» (урьд)<br> «Эмоци» (одоо) | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Соёлын тэргүүний ажилтан <br>«Алтан гадас» одон (2012) Гавьяат жүжигчин 2022 }} '''Болдбаатарын Баатархүү''' (1971 оны 10-р сарын 14-нд Эрээн хотод төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн [[жүжигчин]]. 2023 онд Хятад улсын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн. == Намтар == Дунд сургуулиа төгсөөд жүжигчин болохоор сэтгэл шулуудан СУИС-ийн жүжигчний ангид шалгалт өгч орсон. Сургуулиа төгсөөд зарим нэг газарт түр ажилласаныг нь эс тооцвол тэрбээр өнгөрсөн хугацаанд хошин урлагийн “Х” ТҮЦ хамтлагт 8 жил ажилласан байна. “Мөрөөдлийн театр”-т ажиллаж, "Эмоци" продакшныг үүсгэн байгуулалцаж, арав дахь жилдээ ажиллаж буй бөгөөд хошин тайзны номерууд болон дэлгэцийн "Сэргээш" I, II, “Шарталт”, “Худалч залуу”, “Ганц бие бүсгүйчүүд”, “Хүүгүй ломбард”, “Омарын эрэл”, “Содура”, “Гурван найз” зэрэг бүтээлээрээ ард түмэндээ хэдийнээ танигдсан хошин шогийн жүжигчин. Түүний эхнэрийг М.Ганбат гэж орос англи хэлний орчуулагч мэргэжилтэй. Тэд гурван хүүхэдтэй. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== * «[[Худалч залуу]]» (2012) * «[[Шарталт]]» (2013) * «[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]» (2013) * «[[Хүүгүй ломбард]]» (2014) * «[[Омарын эрэлд]]» (2014) * «[[Содура]]» (2015) * «[[Гурван найз (2015 он)|Гурван найз]]» (2015) * "Нийслэл хүүхэн"(2021) * "Ганц бие залуус" (2022) * "Наймаа" (2023) * "Гарц" (2024) == Гадаад холбоос == * [http://www.24tsag.mn/content/43100.shtml Facelook: Жүжигчин Б.Баатархүүгийн өөдөө уруу, өнгөт, хар цагаан зургууд] {{DEFAULTSORT:Баатархүү, Болдбаатарын}} [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] qr1yo77zf9ufwh3i4jdbvw2sdiy33v6 860988 860926 2026-07-05T05:35:20Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860926|860926]] засварыг цуцлах 860988 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_он = {{birth year and age|1971}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = Баатархүү | төрөл = дэлгэц (УСК), хошин үзэгдэл | дүр_маяг = | танил_үе =2000-аад он — одоо | хамтлаг = «X ТҮЦ» (урьд)<br> «Эмоци» (одоо) | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Соёлын тэргүүний ажилтан <br>«Алтан гадас» одон (2012) Гавьяат жүжигчин 2022 }} '''Болдбаатарын Баатархүү''' (1971 оны 10-р сарын 14-нд Эрдэнэт хотод төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн [[жүжигчин]]. 2023 онд Монгол улсын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн. == Намтар == Дунд сургуулиа төгсөөд жүжигчин болохоор сэтгэл шулуудан СУИС-ийн жүжигчний ангид шалгалт өгч орсон. Сургуулиа төгсөөд зарим нэг газарт түр ажилласаныг нь эс тооцвол тэрбээр өнгөрсөн хугацаанд хошин урлагийн “Х” ТҮЦ хамтлагт 8 жил ажилласан байна. “Мөрөөдлийн театр”-т ажиллаж, "Эмоци" продакшныг үүсгэн байгуулалцаж, арав дахь жилдээ ажиллаж буй бөгөөд хошин тайзны номерууд болон дэлгэцийн "Сэргээш" I, II, “Шарталт”, “Худалч залуу”, “Ганц бие бүсгүйчүүд”, “Хүүгүй ломбард”, “Омарын эрэл”, “Содура”, “Гурван найз” зэрэг бүтээлээрээ ард түмэндээ хэдийнээ танигдсан хошин шогийн жүжигчин. Түүний эхнэрийг М.Ганбат гэж орос англи хэлний орчуулагч мэргэжилтэй. Тэд гурван хүүхэдтэй. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== * «[[Худалч залуу]]» (2012) * «[[Шарталт]]» (2013) * «[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]» (2013) * «[[Хүүгүй ломбард]]» (2014) * «[[Омарын эрэлд]]» (2014) * «[[Содура]]» (2015) * «[[Гурван найз (2015 он)|Гурван найз]]» (2015) * "Нийслэл хүүхэн"(2021) * "Ганц бие залуус" (2022) * "Наймаа" (2023) * "Гарц" (2024) == Гадаад холбоос == * [http://www.24tsag.mn/content/43100.shtml Facelook: Жүжигчин Б.Баатархүүгийн өөдөө уруу, өнгөт, хар цагаан зургууд] {{DEFAULTSORT:Баатархүү, Болдбаатарын}} [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] 0ln5c19jns70jmkx5lt9rgcllafrgtw 0 31418 860969 848957 2026-07-04T22:56:44Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860969 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Jeffree Star Rupaul Dragcon 2018-337 (41377487274) (cropped).jpg | төрсөн_өдөр = {{bda|1945|6|29}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Сугарын Болд-Эрдэнэ''' ([[1976 он|1945 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. == Намтар == С.Болд-Эрдэнэ нь жүжигчин Сугарын хүү болж 1976 онд төржээ. === Боловсрол === * 1984-1994 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2013 онд доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. === Ажилласан байдал === * 2000 оноос УДЭТ-ын жүжигчнээр ажиллаж байгаад * 2019 оноос одоог хүртэл Уран бүтээлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байна. Монголын драмын урлаг унал­тад байсан тэр цагт Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран "[[Драмын дөрөв]]" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. == Уран бүтээл == === Тайзны дүр === # Зуны шөнийн зүүд (2000) - Намалдаг # Сэтгэлд нууцлагддсан амраг (2001) # Кармен хүүхэн (2001) - Рамендадо # Надаар тоглосон хайр (2001) - Бүүвэй # Хаалганы өмнө жүжгийн Чүнсэрээний дүр (2002. УДЭТ) # Тэмүүжин (2002) - Дай цэцэн # Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх (2003) - Франсуа Пенион # Садар эрийг номхотгосон нь (2003) - Зарц # Бардам туулай (2003) 2-р Бүжин # Улаан дарвуулт хөлөг - Олны хэсэгт # Тамгагүй төр - Хүчир # Ричард ван -Жеймс # Далан худалч - Малгайчин # Үнсгэлжин - Ордны дагуул # Хүйтэн сэнтий - Хятад ноён # Гавал сар - Ундрал # Эрлэгийн данс - Гончиг # Ээжээ - Болд болон Зориг # Атга нөж - Өгэдэй # Хуримын бэлэг - Уудам # Төлөөс - Мөрдөгч # Аавын хонгорхон үрс - Хятад # Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе - Гаабий # Найрын ширээний ууц - Залуус # Гарваа жүжгийн +- Олны хэсэгт # Өширч чадахгүй үнэн - Батсар # Гургалдайн дуут шөнө - Петр Бородин # Миний six амрагууд (туйлшрал) # Хайрын массаж (туйлшрал) # Тэнгэрийн хүү - Их зайран болон Хан улсын элч # Хаан түүх I, II, III - Олны хэсэг болон Харуул # Дурлахыг хориглоно (2003) - Жижгээ # Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж (2004) - Гарьд # Саран хөхөө (2004) - Лагана # Антигона (2005) - Гемон # Эр хүн болгож өгөөч (2005) Батаа # Амьгүй албат (2005) - Хачиг # Атга нөж (2006) - Өгөдэйн дүр # Хайрын виз (2006) - Жаргал # Амьдрал чиний төлөө (2007) - Харгалзагчийн дүр # Нууц амраг чинь болъё (2007)- Оргил # Харц хатан (2007) - Ёндон # Сарны цагаан цус (2007) - Эсгэл # Гол дүрийн амрагууд (2008) - Жек # Лусын дагина жүжгийн (2008) - Ханхүү # Эдип (2008) - Хамгаалагч # Парисын дарь эхийн сүм (2009) Квазимодо # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Зайгуулынхан # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2010) - Нөхөр # Оролмаа (2011) - Сандагдорж # Ану хатан (2011) - Галдмаа баатар # Цэцэрлэгт учирсан хоёр (2012) - Фёдор Кузмыч # Гамлет (2013) - Гамлет # Кихот ноён (2013) - Гахайчин # Норовын намтар (2013) - Захирал # Ромео Жульетта (2016) - Лоренцо лам # Царцаа намжил (2017) - Номын багш # Фауст (2018) - Фауст # Бүсгүйн зурвас (2019) - Архай сайд # Анна Каренина (2020) - Левин === Дэлгэцийн дүр === #[[Ноён Солиот]] - Баяр # [[Орхидос]] - Сүхээ # [[Хайрлаагүй амь]] # [[Эзэнгүй бөгж]] # [[Амьдрах тасалбар]] # [[Нар сарны зааг]] # Удирдагч - Хангал # [[Хоёр амь]] (2017) #2000 - Манж жанжин #Сүүн замын сахиул #Дурлалын золиос - Зураач #Сэтгэлийн дуудлага #Чингис хаан (Англи-Монгол хамтарсан) - Бэлгүтэй #Сая километр - Аав #Торлогдсон хайр - туслах найруулагч #Амин дэнс - туслах найруулагч #[[Амьдрах тасалбар]] - Эрка #[[Нар сарны зааг]] - Сэнгээ #[[Үл таних эмэгтэй]] - Ананд #Эзэнгүй бөгж - гол дүр #Бөртэ чоно (Япон Монголын хамтарсан) - Хачиун #Найзууд - гол дүр #Хайрлаагүй амь - Сүлдээ #Хоёр амь - Галаа #Зура - Отгонбаатар                                                                                    #Boss of boss - Том ах #Сүүн замын сахиул #Эрдэнэсийн өв - Инженер #Хөх тавилан - Нөхөр #Богд хаан - Ханддорж ван #Чин Ван Ханддорж - Ханддорж ван #Амьдрал - Зураач === Тоглосон клипүүд === 1. Free zone хамтлагийн Миний нулимсыг салхи арчина дуу 2. Дуучин Оюунбилэг                                 3. Дуучин Дашдондогийн Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж жүжгийн дуу 4. Дуучин С.Жавхлангийн Зүүдэнд уяатай аав 5. Дуучин Б.Жаргалсайханы Эрхүүгийн хавар 6. Дуучин Алтанцэцэгийн Дурлалын золиос киноны дуу 7. Дуучин Алтанцэцэгийн Антигона жүжгийн дуу 8. Чоно хамтлагийн Залуу нас 9.  Дуучин Сэрчмаа, ВХ нарын Нууц амраг чинь болъё жүжгийн дуу 10.Дуучин Сэрчмаагийн Дурлахыг хориглоно жүжгийн дуу 11. Ган-Эрдэнэ, Маралжингоогийн Хайрын виз  жүжгийн дуу 12. Хайрын дурсамж Дөрвөн улирал 13. Хайрын дурсамж Уучил хайрт минь 14. Хайрын дурсамж Санаандгүй учрал 15. Хайрын дурсамж [[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]] 16. Дуучин Т.Ариунаа Үггүй мордсон чи минь 17. Драм-4, Халиун Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе жүжгийн дуу 18. Дуучин Ө.Уянга Амьдрал чиний төлөө жүжгийн дуу 19. Дуучин Анхаа, Халиун нарын Лусын дагина жүжгийн дуу 20. Жүжигчидийн дуулсан Гол дүрийн амрагууд жүжгийн дуу 21. Дуучин Ө.Уянга-ын Ээжээ ... жүжгийн дуу 22. Дуучин Хэрлэн Эр хүн болгож өгөөч жүжгийн дуу 23. Хоёр амь киноны дуу === Радио телевизийн жүжгийн дүрүүд === 1. С.Жаргалсайхан “Хаан түүх” 1,2,3 телевизийн жүжиг - Аанд 2. Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц” - Галжав 3. Д.Мэндсайхан “Ээжээ” Жүжиг DVD бичлэг 4. Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” DVD бичлэг 5. Шар толгой “Саран хөхөө” DVD бичлэг 6. К.Людвиг “Гол дүрийн амрагууд” DVD бичлэг 7. В.Хюго “Парисын Дарь-Эхийн сүм”  DVD бичлэг 8. Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” DVD бичлэг 9. С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъёо” DVD бичлэг 10. Д.Төрбат “Харц хатан” DVD бичлэг 11. Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” DVD бичлэг 12. Х.Пинтер “ Өчигдөр” DVD бичлэг 13. В.Красногоров “Яаж амьдрах юм бэ?” DVD бичлэг       === Оролцон тоглосон дурсамж, тайлан тоглолтууд === 1. Соёлын тэргүүний ажилтан жүжигчин С.Дамдины тайлан тоглолт 2. Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 3. Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 4. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэнгийн тайлан тоглолт 5. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан – Өлзийн тайлан тоглолт 6. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 7. Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт 8. Төрийн соёрхолт, Гавъяат жүжигчин Н.Сувдын тайлан тоглолт Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 5. Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 6. Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын тайлан тоглолт 7. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн тайлан тоглолт 8. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 9. СТА Дамдин “Сөгдөн амьдарснаас сөрж үх” тайлан тоглолт 10. Төрийн хошой шагналт Д.Намдаг “Дурсамж” тоглолт 11. Бөмбөгөр ногооны дуудлага 12. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардийн жүжигчин Ц.Гантөмөр “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт 13. СТА, найруулагч Ч.Түвшин “Хайрын тайз” тайлан тоглолт 14. Ардын жүжигчин, УГЗ, найруулагч Б.Мөнхдорж “Театр, жүжиг, би” тайлан тоглолт 15. УГЗ, найруулагч Б.Баатар “Атга нөж” тайлан тоглолт 16. “Алтан үе” дурсамж тоглолт (2005-2018) 17. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Сэтгэлээс ургасан дүрүүд” тайлан тоглолт (2005) 18. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Шавийн эрдэм багшаас” тайлан тоглолт (2010) 19. УГЗ, найруулагч Н.Ганхуяг “Эрчүүдээ баярлуулцгаач” тайлан тоглолт 20. Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран тайлан тоглолт 21. УГЖ Б.Жаргалсайхан тайлан тоглолт 22. Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн 23. УГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт 23. Г.Доржсамбуу найруулагч агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт === Бие даасан уран бүтээлүүд === 1.”Хайрын дурсамж” цомог /1990-ээд оны дууны/ 2.”Бүсгүй чамд” цомог 3.”Хайрын дурсамж” тоглолт /хөгжимт/ 4.”Бүсгүй чамд” тоглолт 5. “Хайрын дурсамж” театрчилсан ион концерт 2006 он 6. УГЖ У.Уранчимэгтэй хамтран “Парисын Дарь-Эхийн сүм” жүжгийн дуу 7.дуучин Халиунтай хамтран “Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе” жүжгийн дуу, === Оролцсон олон улсын наадам, фестивал, аялан тоглолт === 1. Литва улсад болсон хүүхдийн жүжгийн фестивал “Алунгоо эх” Бүгнүүтэй (2002) 2. ОХУ-ын Буриад улсын Улан-Үдэ хотод “Алтан сэрэг” фестивал 3. Солонгосын Масан хотын олон улсын театрын фестивалд “Хаан угсаа” ханхүү (2002) 4. Солонгосын Масан хотноо “Сэндэр охин” баяны хүү (2003) 5. Англи, Ирланд улсад ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан “Хайрын дурсамж” тоглолт (2007) 6. АНУ-д амьдарч буй монголчуудад зориулан“Хайрын дурсамж” тоглолт (2008) онд тоглосон 7. УДЭТ-ын аялан тоглолтын хүрээнд 2002 оноос хойшхи аялан тоглолтууд (21 аймаг) 8. Европын холбооны улсуудаар Драм-4 хамтлагийн “Бүсгүй чамд” тоглолт (2015) 9. БНСУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан Драм-4 хамтлагаараа “Бүсгүй чамд” тоглолт (2018) == Гавьяа шагнал == * 2004 онд Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх жүжгийн Франсуа Пернины дүрээр “Гэгээн Муза I ” наадмын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал * 2006 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 2013 онд Алтангадас одон * 2011 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Нөхрийн дүрээр “Гэгээн Муза VIII” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын Шилдэг жүжигчин шагнал * 2012 онд “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Хан улсын элчийн дүрээр “Гэгээн Муза IX” наадмын Шилдэг эрэгтэй туслах дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал * 2013 онд “Гамлет” жүжгийн Гамлетийн дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал * 2019 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон * 2021 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин == Эх сурвалж == *https://web.archive.org/web/20210510144727/http://drama.mn/artist?id=9 {{DEFAULTSORT:Болд-Эрдэнэ, Сугарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Амьд хүн]] __FORCETOC____INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 9tmjufyp71bcr3wjwb9er3w813febo2 860982 860969 2026-07-05T05:32:47Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860969|860969]] засварыг цуцлах 860982 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Bold-erdene.jpg | төрсөн_өдөр = {{bda|1976|6|29}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Сугарын Болд-Эрдэнэ''' ([[1976 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. == Намтар == С.Болд-Эрдэнэ нь жүжигчин Сугарын хүү болж 1976 онд төржээ. === Боловсрол === * 1984-1994 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2013 онд доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. === Ажилласан байдал === * 2000 оноос УДЭТ-ын жүжигчнээр ажиллаж байгаад * 2019 оноос одоог хүртэл Уран бүтээлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байна. Монголын драмын урлаг унал­тад байсан тэр цагт Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран "[[Драмын дөрөв]]" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. == Уран бүтээл == === Тайзны дүр === # Зуны шөнийн зүүд (2000) - Намалдаг # Сэтгэлд нууцлагддсан амраг (2001) # Кармен хүүхэн (2001) - Рамендадо # Надаар тоглосон хайр (2001) - Бүүвэй # Хаалганы өмнө жүжгийн Чүнсэрээний дүр (2002. УДЭТ) # Тэмүүжин (2002) - Дай цэцэн # Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх (2003) - Франсуа Пенион # Садар эрийг номхотгосон нь (2003) - Зарц # Бардам туулай (2003) 2-р Бүжин # Улаан дарвуулт хөлөг - Олны хэсэгт # Тамгагүй төр - Хүчир # Ричард ван -Жеймс # Далан худалч - Малгайчин # Үнсгэлжин - Ордны дагуул # Хүйтэн сэнтий - Хятад ноён # Гавал сар - Ундрал # Эрлэгийн данс - Гончиг # Ээжээ - Болд болон Зориг # Атга нөж - Өгэдэй # Хуримын бэлэг - Уудам # Төлөөс - Мөрдөгч # Аавын хонгорхон үрс - Хятад # Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе - Гаабий # Найрын ширээний ууц - Залуус # Гарваа жүжгийн +- Олны хэсэгт # Өширч чадахгүй үнэн - Батсар # Гургалдайн дуут шөнө - Петр Бородин # Миний six амрагууд (туйлшрал) # Хайрын массаж (туйлшрал) # Тэнгэрийн хүү - Их зайран болон Хан улсын элч # Хаан түүх I, II, III - Олны хэсэг болон Харуул # Дурлахыг хориглоно (2003) - Жижгээ # Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж (2004) - Гарьд # Саран хөхөө (2004) - Лагана # Антигона (2005) - Гемон # Эр хүн болгож өгөөч (2005) Батаа # Амьгүй албат (2005) - Хачиг # Атга нөж (2006) - Өгөдэйн дүр # Хайрын виз (2006) - Жаргал # Амьдрал чиний төлөө (2007) - Харгалзагчийн дүр # Нууц амраг чинь болъё (2007)- Оргил # Харц хатан (2007) - Ёндон # Сарны цагаан цус (2007) - Эсгэл # Гол дүрийн амрагууд (2008) - Жек # Лусын дагина жүжгийн (2008) - Ханхүү # Эдип (2008) - Хамгаалагч # Парисын дарь эхийн сүм (2009) Квазимодо # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Зайгуулынхан # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2010) - Нөхөр # Оролмаа (2011) - Сандагдорж # Ану хатан (2011) - Галдмаа баатар # Цэцэрлэгт учирсан хоёр (2012) - Фёдор Кузмыч # Гамлет (2013) - Гамлет # Кихот ноён (2013) - Гахайчин # Норовын намтар (2013) - Захирал # Ромео Жульетта (2016) - Лоренцо лам # Царцаа намжил (2017) - Номын багш # Фауст (2018) - Фауст # Бүсгүйн зурвас (2019) - Архай сайд # Анна Каренина (2020) - Левин === Дэлгэцийн дүр === #[[Ноён Солиот]] - Баяр # [[Орхидос]] - Сүхээ # [[Хайрлаагүй амь]] # [[Эзэнгүй бөгж]] # [[Амьдрах тасалбар]] # [[Нар сарны зааг]] # Удирдагч - Хангал # [[Хоёр амь]] (2017) #2000 - Манж жанжин #Сүүн замын сахиул #Дурлалын золиос - Зураач #Сэтгэлийн дуудлага #Чингис хаан (Англи-Монгол хамтарсан) - Бэлгүтэй #Сая километр - Аав #Торлогдсон хайр - туслах найруулагч #Амин дэнс - туслах найруулагч #[[Амьдрах тасалбар]] - Эрка #[[Нар сарны зааг]] - Сэнгээ #[[Үл таних эмэгтэй]] - Ананд #Эзэнгүй бөгж - гол дүр #Бөртэ чоно (Япон Монголын хамтарсан) - Хачиун #Найзууд - гол дүр #Хайрлаагүй амь - Сүлдээ #Хоёр амь - Галаа #Зура - Отгонбаатар                                                                                    #Boss of boss - Том ах #Сүүн замын сахиул #Эрдэнэсийн өв - Инженер #Хөх тавилан - Нөхөр #Богд хаан - Ханддорж ван #Чин Ван Ханддорж - Ханддорж ван #Амьдрал - Зураач === Тоглосон клипүүд === 1. Free zone хамтлагийн Миний нулимсыг салхи арчина дуу 2. Дуучин Оюунбилэг                                 3. Дуучин Дашдондогийн Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж жүжгийн дуу 4. Дуучин С.Жавхлангийн Зүүдэнд уяатай аав 5. Дуучин Б.Жаргалсайханы Эрхүүгийн хавар 6. Дуучин Алтанцэцэгийн Дурлалын золиос киноны дуу 7. Дуучин Алтанцэцэгийн Антигона жүжгийн дуу 8. Чоно хамтлагийн Залуу нас 9.  Дуучин Сэрчмаа, ВХ нарын Нууц амраг чинь болъё жүжгийн дуу 10.Дуучин Сэрчмаагийн Дурлахыг хориглоно жүжгийн дуу 11. Ган-Эрдэнэ, Маралжингоогийн Хайрын виз  жүжгийн дуу 12. Хайрын дурсамж Дөрвөн улирал 13. Хайрын дурсамж Уучил хайрт минь 14. Хайрын дурсамж Санаандгүй учрал 15. Хайрын дурсамж [[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]] 16. Дуучин Т.Ариунаа Үггүй мордсон чи минь 17. Драм-4, Халиун Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе жүжгийн дуу 18. Дуучин Ө.Уянга Амьдрал чиний төлөө жүжгийн дуу 19. Дуучин Анхаа, Халиун нарын Лусын дагина жүжгийн дуу 20. Жүжигчидийн дуулсан Гол дүрийн амрагууд жүжгийн дуу 21. Дуучин Ө.Уянга-ын Ээжээ ... жүжгийн дуу 22. Дуучин Хэрлэн Эр хүн болгож өгөөч жүжгийн дуу 23. Хоёр амь киноны дуу === Радио телевизийн жүжгийн дүрүүд === 1. С.Жаргалсайхан “Хаан түүх” 1,2,3 телевизийн жүжиг - Аанд 2. Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц” - Галжав 3. Д.Мэндсайхан “Ээжээ” Жүжиг DVD бичлэг 4. Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” DVD бичлэг 5. Шар толгой “Саран хөхөө” DVD бичлэг 6. К.Людвиг “Гол дүрийн амрагууд” DVD бичлэг 7. В.Хюго “Парисын Дарь-Эхийн сүм”  DVD бичлэг 8. Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” DVD бичлэг 9. С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъёо” DVD бичлэг 10. Д.Төрбат “Харц хатан” DVD бичлэг 11. Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” DVD бичлэг 12. Х.Пинтер “ Өчигдөр” DVD бичлэг 13. В.Красногоров “Яаж амьдрах юм бэ?” DVD бичлэг       === Оролцон тоглосон дурсамж, тайлан тоглолтууд === 1. Соёлын тэргүүний ажилтан жүжигчин С.Дамдины тайлан тоглолт 2. Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 3. Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 4. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэнгийн тайлан тоглолт 5. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан – Өлзийн тайлан тоглолт 6. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 7. Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт 8. Төрийн соёрхолт, Гавъяат жүжигчин Н.Сувдын тайлан тоглолт Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 5. Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 6. Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын тайлан тоглолт 7. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн тайлан тоглолт 8. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 9. СТА Дамдин “Сөгдөн амьдарснаас сөрж үх” тайлан тоглолт 10. Төрийн хошой шагналт Д.Намдаг “Дурсамж” тоглолт 11. Бөмбөгөр ногооны дуудлага 12. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардийн жүжигчин Ц.Гантөмөр “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт 13. СТА, найруулагч Ч.Түвшин “Хайрын тайз” тайлан тоглолт 14. Ардын жүжигчин, УГЗ, найруулагч Б.Мөнхдорж “Театр, жүжиг, би” тайлан тоглолт 15. УГЗ, найруулагч Б.Баатар “Атга нөж” тайлан тоглолт 16. “Алтан үе” дурсамж тоглолт (2005-2018) 17. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Сэтгэлээс ургасан дүрүүд” тайлан тоглолт (2005) 18. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Шавийн эрдэм багшаас” тайлан тоглолт (2010) 19. УГЗ, найруулагч Н.Ганхуяг “Эрчүүдээ баярлуулцгаач” тайлан тоглолт 20. Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран тайлан тоглолт 21. УГЖ Б.Жаргалсайхан тайлан тоглолт 22. Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн 23. УГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт 23. Г.Доржсамбуу найруулагч агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт === Бие даасан уран бүтээлүүд === 1.”Хайрын дурсамж” цомог /1990-ээд оны дууны/ 2.”Бүсгүй чамд” цомог 3.”Хайрын дурсамж” тоглолт /хөгжимт/ 4.”Бүсгүй чамд” тоглолт 5. “Хайрын дурсамж” театрчилсан ион концерт 2006 он 6. УГЖ У.Уранчимэгтэй хамтран “Парисын Дарь-Эхийн сүм” жүжгийн дуу 7.дуучин Халиунтай хамтран “Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе” жүжгийн дуу, === Оролцсон олон улсын наадам, фестивал, аялан тоглолт === 1. Литва улсад болсон хүүхдийн жүжгийн фестивал “Алунгоо эх” Бүгнүүтэй (2002) 2. ОХУ-ын Буриад улсын Улан-Үдэ хотод “Алтан сэрэг” фестивал 3. Солонгосын Масан хотын олон улсын театрын фестивалд “Хаан угсаа” ханхүү (2002) 4. Солонгосын Масан хотноо “Сэндэр охин” баяны хүү (2003) 5. Англи, Ирланд улсад ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан “Хайрын дурсамж” тоглолт (2007) 6. АНУ-д амьдарч буй монголчуудад зориулан“Хайрын дурсамж” тоглолт (2008) онд тоглосон 7. УДЭТ-ын аялан тоглолтын хүрээнд 2002 оноос хойшхи аялан тоглолтууд (21 аймаг) 8. Европын холбооны улсуудаар Драм-4 хамтлагийн “Бүсгүй чамд” тоглолт (2015) 9. БНСУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан Драм-4 хамтлагаараа “Бүсгүй чамд” тоглолт (2018) == Гавьяа шагнал == * 2004 онд Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх жүжгийн Франсуа Пернины дүрээр “Гэгээн Муза I ” наадмын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал * 2006 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 2013 онд Алтангадас одон * 2011 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Нөхрийн дүрээр “Гэгээн Муза VIII” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын Шилдэг жүжигчин шагнал * 2012 онд “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Хан улсын элчийн дүрээр “Гэгээн Муза IX” наадмын Шилдэг эрэгтэй туслах дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал * 2013 онд “Гамлет” жүжгийн Гамлетийн дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал * 2019 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон * 2021 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин == Эх сурвалж == *https://web.archive.org/web/20210510144727/http://drama.mn/artist?id=9 {{DEFAULTSORT:Болд-Эрдэнэ, Сугарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Амьд хүн]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ ofzp4lz3eg62btvdk50bhjqjnu1n25e 0 31456 860966 848946 2026-07-04T22:45:56Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860966 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_он = 1867 он | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]<br>аймгийн [[Халзан сум|Халзан]] сум | яс_үндэс = [[Манж үндэстэн]] |зураг=trump.jpg| иргэн = {{flag|Монгол}} (өнөөгийн) | ажил_үйл = Орцны жижүүр | нөхөр = О. Бат-Өлзий | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 1980-аад он - одоо | театр = | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын ардын жүжигчин (2012) }} '''Самбуугийн Сарантуяа''' (1959 оны 6-р сарын 16-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Халзан сум|Халзан суманд]] төрсөн) [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Ардын Жүжигчин]]. == Намтар == Тэрээр Самбуугийн ууган охин болж төрөөд таван дүүтэй болсон байна. 1966-1976 онд нийслэлийн 16-р дунд сургуульд сурч төгссөн. 1976-1980 онд УБИС-ийн кинодрамын ангийг Х.Хайнзан, Б.Мөнхдорж нарын удирдлагад суралцаж төгссөн. 1980 оноос [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Театрт]] жүжигчнээр ажиллаж байв. Нөхөр нь гавьяат жүжигчин [[Осорын Бат-Өлзий]]. == Уран бүтээл == === Тайзны дүр === # Ширүүн тулааны өмнөхөн (1981) -Бурмаа # Эмч нар (1984) - Бүрнээ # Чи хэн бэ? (1985) - Рита # Байцаагч түшмэл (1985) - Мария Антоновна # Сандрал (1987) - Гульжан # Ээдрээ (1989) - Жавзан # Ричард ван III (1994) - Маргарита # Ромео, Жульетта (1996) - Өрлөг эх # Хурим (1998) - Настасья Тимофеевна # Цахлай (2001) - Галина Андреевна # Тэмүжин (2001) - Өэлүн ээж # Эрлэгийн данс (2003) - Дэнсмаа # Садар эрийг номхотгосон нь (2003) # Хар санаа хайр сэтгэл (2004) - Мильфорд # Хүйтэн сэнтий (2004) - Норжин хатан # Саран хөхөө (2004) - Мадимахани # Ээжээ (2006) - Эхийн дүрд # Мануухай (2007) - Булган # Нэргүй од( 2008) - Куку # Лусын дагина (2008) - Эмээ # Эдип (2008) - Иокаста # Парисийн дарь эхийн сүм (2009) - Тэнүүлч # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009)- Бурмаа # Аянгат бороо (2009) - Ши пин # Оролмаа эх (2011) онд - Оролмаа # Ану хатан (2011) Юм-Агас хатан # Эцсийн зогсоол зөвхөн чи (2013) Хатагтай Браун # Солиотой (2014) - Мария # Бүүвэй (2014) - Дулам # Адууны түүх (2016) - Хулангоо # Бүсгүйн зурвас (2019) - Эрхлэгч # Тал нутаг (2019) - Жяо эх # Анна Каренина (2020) - Вронская хатагтай === Дэлгэцийн дүр === * 1979 он "Халгай-2" кино- сэтгүүл бүсгүй *     1981 он "[[Говь Хянганд тулалдсан нь]]" -Борхүү *     1983 он " [[Саруул талын ерөөл]]" -Пагмадулам *     1984 он " [[Ард Аюуш (кино)|Ард Аюуш]]"- Оюун-эрдэнэ *     1985 он "Галын урсгал" -Туяа *     1988 он " [[Амьдралын нахиа]]"- Цолмон *     1992 он " [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]" -Бөртэ үжин *     1993 он " [[Алт амилах цагаар]]" - Цэвэл *     1994 он "Наймаачин" -Нансал *     1995 он " [[Цэц магнай]]" -Оюундалай *     2001 он "Зүрхэнд шивсэн үг" *     2013 он "Ану хатан" -Юм Агас *     2015 он "Эр хүн болгож өгөөч" *     2017 он "ТҮЦ-ний охид" *     2020 он "37-р точка"- *     2022 он "Гадны нөлөөгүй"- ==Гавьяа шагнал== * 1996 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин]] * 2005 онд “Хар санаа хайр сэтгэл” жүжгийн Мильфордын дүрээр “Гэгээн Муза II” наадмын шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн шагнал * 2009 онд “Эдип” жүжгийн Иокаста хатны дүрээр “Гэгээн Муза VI” наадмын шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагнал * 2010 онд “Аянгат бороо” жүжгийн Ши Пиний дүрээр “Гэгээн Муза VII” наадмын шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн шагнал * 2011 онд [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] цол * 2012 онд БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” шагналын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал * 2012 онд “Оролмаа эх” жүжгийн Оролмаа эхийн дүрээр “Гэгээн Муза IX “ наадмын шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагнал ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20161211101737/http://artfilm.mn/person/2643/ САМБУУГИЙН САРАНТУЯА] *https://web.archive.org/web/20210511115718/http://drama.mn/artist?id=19 {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Самбуугийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Халзангийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] oqlu3kdc7pv4nkrh8zyegn7jd2i2u0f 860986 860966 2026-07-05T05:34:40Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860966|860966]] засварыг цуцлах 860986 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_он = 1959 он | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]<br>аймгийн [[Халзан сум|Халзан]] сум | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] |зураг=Самбуугийн Сарантуяа.jpg| иргэн = {{flag|Монгол}} (өнөөгийн) | ажил_үйл = жүжигчин | нөхөр = О. Бат-Өлзий | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 1980-аад он - одоо | театр = | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын ардын жүжигчин (2012) }} '''Самбуугийн Сарантуяа''' (1959 оны 6-р сарын 16-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Халзан сум|Халзан суманд]] төрсөн) [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Ардын Жүжигчин]]. == Намтар == Тэрээр Самбуугийн ууган охин болж төрөөд таван дүүтэй болсон байна. 1966-1976 онд нийслэлийн 16-р дунд сургуульд сурч төгссөн. 1976-1980 онд УБИС-ийн кинодрамын ангийг Х.Хайнзан, Б.Мөнхдорж нарын удирдлагад суралцаж төгссөн. 1980 оноос [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Театрт]] жүжигчнээр ажиллаж байв. Нөхөр нь гавьяат жүжигчин [[Осорын Бат-Өлзий]]. == Уран бүтээл == === Тайзны дүр === # Ширүүн тулааны өмнөхөн (1981) -Бурмаа # Эмч нар (1984) - Бүрнээ # Чи хэн бэ? (1985) - Рита # Байцаагч түшмэл (1985) - Мария Антоновна # Сандрал (1987) - Гульжан # Ээдрээ (1989) - Жавзан # Ричард ван III (1994) - Маргарита # Ромео, Жульетта (1996) - Өрлөг эх # Хурим (1998) - Настасья Тимофеевна # Цахлай (2001) - Галина Андреевна # Тэмүжин (2001) - Өэлүн ээж # Эрлэгийн данс (2003) - Дэнсмаа # Садар эрийг номхотгосон нь (2003) # Хар санаа хайр сэтгэл (2004) - Мильфорд # Хүйтэн сэнтий (2004) - Норжин хатан # Саран хөхөө (2004) - Мадимахани # Ээжээ (2006) - Эхийн дүрд # Мануухай (2007) - Булган # Нэргүй од( 2008) - Куку # Лусын дагина (2008) - Эмээ # Эдип (2008) - Иокаста # Парисийн дарь эхийн сүм (2009) - Тэнүүлч # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009)- Бурмаа # Аянгат бороо (2009) - Ши пин # Оролмаа эх (2011) онд - Оролмаа # Ану хатан (2011) Юм-Агас хатан # Эцсийн зогсоол зөвхөн чи (2013) Хатагтай Браун # Солиотой (2014) - Мария # Бүүвэй (2014) - Дулам # Адууны түүх (2016) - Хулангоо # Бүсгүйн зурвас (2019) - Эрхлэгч # Тал нутаг (2019) - Жяо эх # Анна Каренина (2020) - Вронская хатагтай === Дэлгэцийн дүр === * 1979 он "Халгай-2" кино- сэтгүүл бүсгүй *     1981 он "[[Говь Хянганд тулалдсан нь]]" -Борхүү *     1983 он " [[Саруул талын ерөөл]]" -Пагмадулам *     1984 он " [[Ард Аюуш (кино)|Ард Аюуш]]"- Оюун-эрдэнэ *     1985 он "Галын урсгал" -Туяа *     1988 он " [[Амьдралын нахиа]]"- Цолмон *     1992 он " [[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]" -Бөртэ үжин *     1993 он " [[Алт амилах цагаар]]" - Цэвэл *     1994 он "Наймаачин" -Нансал *     1995 он " [[Цэц магнай]]" -Оюундалай *     2001 он "Зүрхэнд шивсэн үг" *     2013 он "Ану хатан" -Юм Агас *     2015 он "Эр хүн болгож өгөөч" *     2017 он "ТҮЦ-ний охид" *     2020 он "37-р точка"- *     2022 он "Гадны нөлөөгүй"- ==Гавьяа шагнал== * 1996 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин]] * 2005 онд “Хар санаа хайр сэтгэл” жүжгийн Мильфордын дүрээр “Гэгээн Муза II” наадмын шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн шагнал * 2009 онд “Эдип” жүжгийн Иокаста хатны дүрээр “Гэгээн Муза VI” наадмын шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагнал * 2010 онд “Аянгат бороо” жүжгийн Ши Пиний дүрээр “Гэгээн Муза VII” наадмын шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн шагнал * 2011 онд [[Монгол Улс]]ын [[Ардын Жүжигчин]] цол * 2012 онд БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” шагналын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал * 2012 онд “Оролмаа эх” жүжгийн Оролмаа эхийн дүрээр “Гэгээн Муза IX “ наадмын шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагнал ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20161211101737/http://artfilm.mn/person/2643/ САМБУУГИЙН САРАНТУЯА] *https://web.archive.org/web/20210511115718/http://drama.mn/artist?id=19 {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Самбуугийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Халзангийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] gkdkm1vmf5upj3ge6a518k3svsywn5h 0 37154 860938 860908 2026-07-04T15:39:46Z HorseBro the hemionus 100126 860938 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }}'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 1635–1741 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд өрнөсөн цуврал цэрэг, улс төрийн мөргөлдөөн байсан бөгөөд хоёр улсын хоорондох ноёрхлын төлөөх тэмцлийн оргил үе байв. Гэвч Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] хоорондох мөргөлдөөн үүнээс өмнө буюу XV зууны дунд үеэс эхэлж, XVI–XVII зууны турш тасралтгүй үргэлжилжээ. Энэхүү урт хугацааны дайнууд нь [[Долоон ус]], [[Чу мөрөн]], [[Талас мөрөн]], [[Сырдарья]] мөрний сав газар болон Өмнөд Казахстаны баянбүрд, худалдааны хотуудыг хяналтдаа авахын төлөө өрнөсөн бөгөөд Төв Азийн хүчний тэнцвэрт байдалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм. Ойрадууд XV зууны дунд үеэс [[Узбекийн хант улс]] болон [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] эзэмшилд удаа дараа довтолж эхэлсний дараа бүс нутгийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдөв. 1465 онд [[Казахын ханлиг]] байгуулагдсанаар Казахууд Ойрадуудын гол өрсөлдөгч болж, XVI зууны турш хоёр тал Долоон ус болон зэргэлдээх тал нутгийн төлөө олон удаагийн довтолгоо, сөрөг довтолгоо хийжээ. Энэ үед дайсагналын зэрэгцээ түр зуурын эвсэл, харилцан захирагдах үе ч тохиолдож байсан бөгөөд эдгээр мөргөлдөөн нь хожмын Казах–Зүүнгарын дайнуудын үндэс болсон юм. 1635 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар мөргөлдөөн шинэ шатанд шилжив. Нэгдсэн, төвлөрсөн Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар Казахын ханлигтай хийх дайнууд илүү өргөн хүрээтэй болж, Зүүнгарууд Казахын нутагт хэд хэдэн томоохон аян дайн зохион байгуулсан. Энэ үед [[Салкам Янгир хаан]] олзлогдсон бөгөөд 1643 оны [[Орбулагийн тулаан]] Казахын түүхэн дэх хамгийн алдартай тулалдаануудын нэг болсон ч дайны ерөнхий явцыг эргүүлж чадаагүй юм. [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс Төв Азид хүчирхэгжин, Казахстаны өмнөд хэсэг болон [[Ташкент]], [[Сайрам (хот)|Сайрам]] зэрэг стратегийн хотуудын төлөө өргөн хэмжээний аян дайн явуулав. Галдан Казахстан, [[Киргизүүд]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухарын хант улс]] болон бусад хөрш орнуудад цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлж, Долоон ус дахь Зүүнгарын ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Гэвч түүний [[Халх]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг эхлүүлсэн дайнууд Зүүнгарын хүчийг өөр чиглэлд хуваарилахад хүргэж, Казахуудад алдагдсан газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж олгов. Дайны хамгийн ширүүн үе нь [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ноёрхлын үед тохиов. 1698 оноос эхэлсэн Зүүнгарын томоохон довтолгоонууд Казахын ханлигт асар их хохирол учруулсан бөгөөд 1723 оны их довтолгоо Казахын түүхэнд ''«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»'' буюу ''Их гамшгийн жилүүд'' хэмээн дурсагддаг. Энэхүү довтолгооны улмаас олон арван мянган хүн амь үрэгдэж, олон зуун мянган хүн дүрвэн нүүдэллэж, Казахстаны өмнөд хэсгийн олон хот, суурин Зүүнгарын мэдэлд оржээ. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн их тэлэлтийн үе байв. Үүний хариуд Казахын гурван жүзийн ноёд нэгдэн цэргийн хүчээ нэгтгэж, [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] болон [[Анракайн тулаан]] зэрэг шийдвэрлэх ялалтуудыг байгуулснаар Зүүнгарын довтолгоог зогсоож чадсан юм. Харин Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах Зүүнгарын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл Казахуудад алдсан нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж бүрдүүлжээ. [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс цэргийн болон төрийн байгуулалтынхаа оргил үед хүрч, Казахын ханлигтай хийсэн дайнд дахин стратегийн давуу байдлыг олж авчээ. Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах дотоодын тэмцлийг ялж төрийн эрхийг нэгтгэсэн Галданцэрэн Казахын ханлигт чиглэсэн довтолгоогоо сэргээж, 1731–1735 оны дайнд Ахмад Жүзийг өөрийн хараат байдалд оруулан, Ташкент, Сайрам, Түркистан зэрэг өмнөд хотууд дахь Зүүнгарын ноёрхлыг сэргээв. Дараа нь 1739–1741 оны томоохон аян дайнаар Дунд болон Бага Жүзийн эсрэг дахин амжилттай давшиж, Казахын хүчийг няцаан, Зүүнгарын цэргийн давамгай байдлыг хадгалж чаджээ. Эдгээр ялалтуудын зэрэгцээ Галданцэрэн Чин улстай байгуулсан энхийн гэрээний ачаар дорнод хилээ баталгаажуулж, цэргийн гол хүчээ баруун фронтод төвлөрүүлэх боломжтой болсон бөгөөд 1743 онд Казахуудтай энхийн хэлэлцээр байгуулснаар Зүүнгарын Хаант Улс XVII–XVIII зууны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг үеэ туулсан юм. Харин Галданцэрэн 1745 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдал алдагдсанаар тус улс удалгүй Чин улсын довтолгоонд өртөн мөхөх нөхцөл бүрджээ. Казах–Зүүнгарын дайнууд нь XVII–XVIII зууны Төв Азийн түүхэн дэх хамгийн урт хугацаанд үргэлжилсэн нүүдэлчдийн дайнуудын нэг бөгөөд Казахстан, Зүүнгар, Орос болон Чин улсын харилцаанд урт хугацааны нөлөө үзүүлжээ. Энэхүү мөргөлдөөн нь Казахын ханлиг дотооддоо илүү нягт нэгдэхэд хүргэж, Оросын Казахстан дахь нөлөө нэмэгдэхэд хувь нэмэр оруулсан бол Зүүнгарын Хаант Улс Чин улсын эсрэг удаан үргэлжилсэн дайнд хүчээ тарамдуулснаар XVIII зууны дунд үед мөхөх нөхцөл бүрджээ. Ийнхүү Казах–Зүүнгарын дайнууд нь Төв Азийн улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг үндсээр нь өөрчилсөн томоохон түүхэн үйл явцын салшгүй хэсэг болсон юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар тайш, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} Далай баатар тайш болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далай баатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf|title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh. |url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}} |access-date=2026-06-12 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526190244/https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] cvg90x9ee3etohp2j10olsyn6kmfp8o 860939 860938 2026-07-04T15:41:43Z HorseBro the hemionus 100126 860939 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Featured article}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }}'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 1635–1741 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд өрнөсөн цуврал цэрэг, улс төрийн мөргөлдөөн байсан бөгөөд хоёр улсын хоорондох ноёрхлын төлөөх тэмцлийн оргил үе байв. Гэвч Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] хоорондох мөргөлдөөн үүнээс өмнө буюу XV зууны дунд үеэс эхэлж, XVI–XVII зууны турш тасралтгүй үргэлжилжээ. Энэхүү урт хугацааны дайнууд нь [[Долоон ус]], [[Чу мөрөн]], [[Талас мөрөн]], [[Сырдарья]] мөрний сав газар болон Өмнөд Казахстаны баянбүрд, худалдааны хотуудыг хяналтдаа авахын төлөө өрнөсөн бөгөөд Төв Азийн хүчний тэнцвэрт байдалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм. Ойрадууд XV зууны дунд үеэс [[Узбекийн хант улс]] болон [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] эзэмшилд удаа дараа довтолж эхэлсний дараа бүс нутгийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдөв. 1465 онд [[Казахын ханлиг]] байгуулагдсанаар Казахууд Ойрадуудын гол өрсөлдөгч болж, XVI зууны турш хоёр тал Долоон ус болон зэргэлдээх тал нутгийн төлөө олон удаагийн довтолгоо, сөрөг довтолгоо хийжээ. Энэ үед дайсагналын зэрэгцээ түр зуурын эвсэл, харилцан захирагдах үе ч тохиолдож байсан бөгөөд эдгээр мөргөлдөөн нь хожмын Казах–Зүүнгарын дайнуудын үндэс болсон юм. 1635 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар мөргөлдөөн шинэ шатанд шилжив. Нэгдсэн, төвлөрсөн Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар Казахын ханлигтай хийх дайнууд илүү өргөн хүрээтэй болж, Зүүнгарууд Казахын нутагт хэд хэдэн томоохон аян дайн зохион байгуулсан. Энэ үед [[Салкам Янгир хаан]] олзлогдсон бөгөөд 1643 оны [[Орбулагийн тулаан]] Казахын түүхэн дэх хамгийн алдартай тулалдаануудын нэг болсон ч дайны ерөнхий явцыг эргүүлж чадаагүй юм. [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс Төв Азид хүчирхэгжин, Казахстаны өмнөд хэсэг болон [[Ташкент]], [[Сайрам (хот)|Сайрам]] зэрэг стратегийн хотуудын төлөө өргөн хэмжээний аян дайн явуулав. Галдан Казахстан, [[Киргизүүд]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухарын хант улс]] болон бусад хөрш орнуудад цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлж, Долоон ус дахь Зүүнгарын ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Гэвч түүний [[Халх]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг эхлүүлсэн дайнууд Зүүнгарын хүчийг өөр чиглэлд хуваарилахад хүргэж, Казахуудад алдагдсан газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж олгов. Дайны хамгийн ширүүн үе нь [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ноёрхлын үед тохиов. 1698 оноос эхэлсэн Зүүнгарын томоохон довтолгоонууд Казахын ханлигт асар их хохирол учруулсан бөгөөд 1723 оны их довтолгоо Казахын түүхэнд ''«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»'' буюу ''Их гамшгийн жилүүд'' хэмээн дурсагддаг. Энэхүү довтолгооны улмаас олон арван мянган хүн амь үрэгдэж, олон зуун мянган хүн дүрвэн нүүдэллэж, Казахстаны өмнөд хэсгийн олон хот, суурин Зүүнгарын мэдэлд оржээ. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн их тэлэлтийн үе байв. Үүний хариуд Казахын гурван жүзийн ноёд нэгдэн цэргийн хүчээ нэгтгэж, [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] болон [[Анракайн тулаан]] зэрэг шийдвэрлэх ялалтуудыг байгуулснаар Зүүнгарын довтолгоог зогсоож чадсан юм. Харин Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах Зүүнгарын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл Казахуудад алдсан нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж бүрдүүлжээ. [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс цэргийн болон төрийн байгуулалтынхаа оргил үед хүрч, Казахын ханлигтай хийсэн дайнд дахин стратегийн давуу байдлыг олж авчээ. Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах дотоодын тэмцлийг ялж төрийн эрхийг нэгтгэсэн Галданцэрэн Казахын ханлигт чиглэсэн довтолгоогоо сэргээж, 1731–1735 оны дайнд Ахмад Жүзийг өөрийн хараат байдалд оруулан, Ташкент, Сайрам, Түркистан зэрэг өмнөд хотууд дахь Зүүнгарын ноёрхлыг сэргээв. Дараа нь 1739–1741 оны томоохон аян дайнаар Дунд болон Бага Жүзийн эсрэг дахин амжилттай давшиж, Казахын хүчийг няцаан, Зүүнгарын цэргийн давамгай байдлыг хадгалж чаджээ. Эдгээр ялалтуудын зэрэгцээ Галданцэрэн Чин улстай байгуулсан энхийн гэрээний ачаар дорнод хилээ баталгаажуулж, цэргийн гол хүчээ баруун фронтод төвлөрүүлэх боломжтой болсон бөгөөд 1743 онд Казахуудтай энхийн хэлэлцээр байгуулснаар Зүүнгарын Хаант Улс XVII–XVIII зууны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг үеэ туулсан юм. Харин Галданцэрэн 1745 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдал алдагдсанаар тус улс удалгүй Чин улсын довтолгоонд өртөн мөхөх нөхцөл бүрджээ. Казах–Зүүнгарын дайнууд нь XVII–XVIII зууны Төв Азийн түүхэн дэх хамгийн урт хугацаанд үргэлжилсэн нүүдэлчдийн дайнуудын нэг бөгөөд Казахстан, Зүүнгар, Орос болон Чин улсын харилцаанд урт хугацааны нөлөө үзүүлжээ. Энэхүү мөргөлдөөн нь Казахын ханлиг дотооддоо илүү нягт нэгдэхэд хүргэж, Оросын Казахстан дахь нөлөө нэмэгдэхэд хувь нэмэр оруулсан бол Зүүнгарын Хаант Улс Чин улсын эсрэг удаан үргэлжилсэн дайнд хүчээ тарамдуулснаар XVIII зууны дунд үед мөхөх нөхцөл бүрджээ. Ийнхүү Казах–Зүүнгарын дайнууд нь Төв Азийн улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг үндсээр нь өөрчилсөн томоохон түүхэн үйл явцын салшгүй хэсэг болсон юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар тайш, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} Далай баатар тайш болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далай баатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf|title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}}}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh. |url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}} |access-date=2026-06-12 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526190244/https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 241dv47vrs5dcx0v0yneuwvshc4owp6 0 39993 860954 860078 2026-07-04T21:23:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860954 wikitext text/x-wiki {{Short description|Приднестрийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Тересполь}} {{Инфобокс суурин | name = Тирасполь | native_name = Тираспол | settlement_type = [[Хотын захиргаа (Румын, Молдав)|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = House of Soviets (42912066861).jpg{{!}}Хотын захиргаа | image2 = Собор Рождества Христова, Тирасполь.jpg{{!}}Church of the Nativity | image3 = Театр Тирасполь.jpg{{!}}State drama theater of Transnistria | image4 = Music Hall (42846092711 cropped).jpg{{!}}Palace of Culture | image5 = Верховный совет и правительство ПМР.jpg{{!}}[[Supreme Council (Transnistria)|The Supreme Council of Transnistria]] building | caption1 = Хотын захиргаа | caption2 = [[Христийн мэндэлсний сүм, Тирасполь|Христийн мэндэлсний сүм]] | caption3 = {{ill|Приднестрийн Улсын Драм, Инээдмийн Театр|lt=Драмын театр|ru|3=Приднестровский государственный театр драмы и комедии}} | caption4 = Соёлын ордон | caption5 = [[Дээд Зөвлөл (Приднестр)|Приднестрийн Дээд Зөвлөл]] }} | image_flag = Flag of Tiraspol.svg | flag_size = | image_shield = Coat of arms of Tiraspol 1847.svg | shield_size = 70px | anthem = "{{ill|Алдартай бай, манай хот!|ru|Гимн Тирасполя}}" | mapsize = 230px | map_caption = Приднестр дэх Тирасполийн байршил | pushpin_map = Молдав Приднестр#Молдав#Европ | pushpin_relief = 0 | coordinates = {{Coord|46|50|25|N|29|38|36|E|region:MD-TIR_type:city(134,000)|format=dec|display=inline,title}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Молдав}} (''де-юре)''<br>{{flag|Приднестр}} (''де-факто''){{efn|{{Transnistria-note}}}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1792 | established_title2 = Хотын статус | established_date2 = 1795{{sfn|Cucerescu|Rosca|2015|p=188}} | leader_title = Засаг дарга | leader_name = [[Илона Тюряева]]<ref>{{Cite web|url=https://president.gospmr.org/pravovye-akty/ukazi/ob-osvobojdenii-ot-doljnosti-glavi-gosudarstvennoy-administratsii-goroda-tiraspolj-i-goroda-dnestrovsk-dovgopola-oa-i-naznachenii-na-doljnostj-glavi-gosudarstvennoy-administratsii-goroda-tiraspolj-i-goroda-dnestrovsk-tyuryaevoy-ip.html|title=Указ Президента ПМР от 20 ноября 2024 года № 505|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20241120072357/https://president.gospmr.org/pravovye-akty/ukazi/ob-osvobojdenii-ot-doljnosti-glavi-gosudarstvennoy-administratsii-goroda-tiraspolj-i-goroda-dnestrovsk-dovgopola-oa-i-naznachenii-na-doljnostj-glavi-gosudarstvennoy-administratsii-goroda-tiraspolj-i-goroda-dnestrovsk-tyuryaevoy-ip.html|archive-date=2024-11-20|access-date=2026-06-22|url-status=dead}}</ref> | elevation_m = 26 | population_total = 126306<ref>{{Cite web |title=Пленарное заседание столичного городского совета народных депутатов |website=tirasadmin.gospmr.org |url=https://tirasadmin.gospmr.org/chto-obsudili-na-sessii-tiraspolskogo-gorsoveta |access-date=2026-06-22 |archive-date=2025-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418111341/https://tirasadmin.gospmr.org/chto-obsudili-na-sessii-tiraspolskogo-gorsoveta/ |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 2025 | area_code = +373 533 | official_name = | area_total_km2 = 55.56 | website = {{URL|https://tirasadmin.gospmr.org/}} }} '''Тира́споль''' ([[Молдав хэл|молдаваар]] Тираспол, [[Украин хэл|украинаар]] Тирасполь) — [[Молдав]]ын 135 мянган хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.mepmr.org/pdf/stat-2013.pdf Статистический ежегодник - 2013]. {{ref-ru}}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery perrow="5" widths="250 px" heights="150 px" caption=""> Тирасполь. Дом Советов..JPG Тирасполь. Жилой дом.jpg ГУП Почта Приднестровья.jpg </gallery></center> ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Category:Tiraspol|Тирасполийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20181112232813/http://www.tirasadmin.org/ Хотын цахим хуудас] (оросоор) [[Ангилал:Приднестрийн суурин]] [[Ангилал:Тирасполь| ]] [[Ангилал:Приднестрийн засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Днестр мөрний суурин]] 4hihg5x6fwrxj8677t24z5au97pjmam 0 40824 860934 858649 2026-07-04T14:50:17Z HorseBro the hemionus 100126 860934 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = '''Сүйрлийн хүнд:'''<br> * Маш хүнд <small>(Цэргийн хохирогчид)</small> * 100,000 <small>(Энгийн иргэдийн хохирогчид)</small> | units1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд<br>{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] | image = Dzunghar conquest of Tibet (1717).svg | caption = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсаныг харуулсан газрын зураг }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Цэвээнравдан хааны эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] сүүлчийн хан [[Лазан хаан|Лазан хааны]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207023529/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110841/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 55fg0x72equ94bbcd35tfzfsfpubj9j 860937 860934 2026-07-04T14:55:43Z HorseBro the hemionus 100126 860937 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = '''Сүйрлийн хүнд:'''<br> * Маш хүнд <small>(Цэргийн хохирогчид)</small> * 100,000+ <small>(Энгийн иргэдийн хохирогчид)</small> | units1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд<br>{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] | image = Dzunghar conquest of Tibet (1717).svg | caption = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсаныг харуулсан газрын зураг }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Цэвээнравдан хааны эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] сүүлчийн хан [[Лазан хаан|Лазан хааны]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207023529/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984 |access-date=2026-04-10 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110841/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 9touyn0ssujl31zmwhtlz6tzosb9h6k 0 45800 860952 859417 2026-07-04T21:03:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860952 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Флорида мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Тампа | native_name = Tampa | nicknames = Cigar City,<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/nr/twhp/wwwlps/lessons/51ybor/51ybor.htm |title=Ybor City: Cigar Capital of the World |publisher=Nps.gov |date=1999-06-28 |access-date=2024-05-18 |archive-date=2014-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109144818/http://www.nps.gov/nr/twhp/wwwlps/lessons/51ybor/51ybor.htm |url-status=live }}</ref> [[The Big Guava]]<ref>{{cite web |url=http://www.sptimes.com/News/102999/Alive/Ybor_stumbled_upon_Gu.shtml |title=Alive: Ybor stumbled upon Guavaween |work=St Petersburg Times |date=1999-10-29 |access-date=2024-05-18 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924140358/http://www.sptimes.com/News/102999/Alive/Ybor_stumbled_upon_Gu.shtml |url-status=dead}}</ref> | settlement_type = [[Флоридагийн засаг захиргааны хуваарь#Хотын захиргаа|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Downtown Tampa, Florida.jpg | caption1 = Тампа хотын төв | image2 = Tampa Theatre Sign--7237.jpg | caption2 = [[Тампа театр]] | image3 = University of Tampa Henry B. Plant Museum.jpg | caption3 = [[Тампагийн их сургууль]] | image4 = Centro Ybor, Ybor City, Tampa, Florida.jpg | caption4 = [[Ибор Сити]] | image5 = Raymond James Stadium (50898195996).jpg | caption5 = [[Рэймонд Жеймс цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image6 = Busch Gardens Tampa Bay.jpg | caption6 = [[Буш Гарденс Тампа Бэй]] | image7 = Tampa Riverwalk 01.jpg | caption7 = [[Тампа Риверволк]] }} | image_flag = Flag of Tampa, Florida.svg | flag_size = 110px | flag_border = no | flag_link = Тампагийн далбаа | image_seal = Seal of Tampa, Florida.svg | seal_size = 90px | image_blank_emblem = Tampa, FL wordmark.png | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Флорида#АНУ | pushpin_map_caption = АНУ дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Тампа | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Флорида}} | subdivision_type2 = [[Флоридагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Хилсборо тойрог, Флорида|Хилсборо]] | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Тампа хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жэйн Кастор]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | leader_title1 = [[Хотын зөвлөл]] | leader_name1 = [[Тампа хотын зөвлөл]] | established_title = Суурьшсан<br>([[Форт Брук]]) | established_date = 1823 | established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]<br>([[Флоридагийн засаг захиргааны хуваарь#Хотын захиргаа|Тампа тосгон]]) | established_date1 = 1 сарын 18, 1849 | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]<br>([[Флоридагийн засаг захиргааны хуваарь#Хотын захиргаа|Тампа суурин]]) | established_date2 = 9 сарын 10, 1853 and<br />August 11, 1873 | established_title3 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]<br>([[Флоридагийн засаг захиргааны хуваарь#Хотын захиргаа|Тампа хот]]) | established_date3 = 12 сарын 15, 1855{{efn|1869 оны 10-р сарын 4-нд Флоридагийн хууль тогтоох байгууллага хотын анхны дүрмийг хүчингүй болгосон<ref>{{Webarchiv|url=http://www.tampagov.net/dept_City_Clerk/Information_resources/previous_mayors/john_thomas_lesley.asp |wayback=20100720062544 |text="John Thomas Lesley – 12th Mayor of Tampa". |archiv-bot=2024-05-19 17:09:26 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100720062544/http://www.tampagov.net/dept_City_Clerk/Information_resources/previous_mayors/john_thomas_lesley.asp|date=2010-07-20}} at ''TampaGov''. Retrieved March 22, 2010.</ref>}} болон 7 сарын 15, 1887 | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_12.txt |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |accessdate=2021-12-02 |archive-date=2021-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318014648/https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_12.txt |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 455.40 | area_land_km2 = 295.30 | area_water_km2 = 160.10 | area_total_sq_mi = 175.83 | area_land_sq_mi = 114.02 | area_water_sq_mi = 61.82 | area_urban_sq_mi = 968.9 | area_urban_km2 = 2509.5 | area_metro_sq_mi = 2554 | area_water_percent = 35.3 <!-- Population --> | population_as_of = 2020 | population_total = 384959 | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/tampacityflorida/PST045222|title=QuickFacts: Tampa city, Florida|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-18}}</ref> | population_est = 413554 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name="n206">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Tampa city, Florida | website=Census Bureau QuickFacts | date=2024-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/tampacityflorida/LFE041223 | access-date=2026-06-19}}</ref> | population_rank = АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|49-д]] | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 3376.4 <!--for 2020 Census--> | population_metro = 3,175,275 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|18-д]]) | population_urban = 2,783,045 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|17-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,109.0 | population_density_urban_sq_mi = 2,872.3 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-18}}</ref> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Tampa-St. Petersburg-Clearwater, FL (MSA)|url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP45300 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $243.268 тэрбум (2023) <!-- General information ----> | timezone = [[Зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = EDT | utc_offset_DST = −4 | coordinates = {{coord|27|56|51|N|82|27|31|W|region:US-FL|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 14.6 | elevation_ft = 48 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 33601–33626, 33629–33631, 33633–33635, 33637, 33646, 33647, 33650, 33655, 33660–33664, 33672–33675, 33677, 33679–33682, 33684–33689, 33694<ref>{{cite web |url=https://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?resultMode=1&companyName=&address1=&address2=&city=Tampa&state=FL&urbanCode=&postalCode=&zip= |title=Look Up a Zip Code: TAMPA FL |publisher=АНУ-ын Шуудангийн Үйлчилгээ |access-date=2024-05-18 |archive-date=2020-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807223543/https://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?resultMode=1&companyName=&address1=&address2=&city=Tampa&state=FL&urbanCode=&postalCode=&zip= |url-status=live }}</ref> | area_code = [[Бүс нутгийн код 813|813]], [[Бүс нутгийн код 656|656]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 12-71000<ref name="Census 2010">{{cite web |url=http://factfinder2.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/G001/1600000US1271000 |title=Geographic Identifiers: 2010 Demographic Profile Data (G001): Tampa city, Florida |work=American Factfinder |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-18}}{{dead link|bot=medic|date=2020}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 0292005<ref name="GR3">{{cite gnis |id=292005 |name=Tampa, Florida}}</ref> | population_demonym = Tampan, Tampanian, Tampeño<ref name="demonym">{{cite news |last1=Guzzo |first1=Paul |title=Are you a Tampan, Tampanian or Tampeño? |url=https://www.tampabay.com/tampa/are-you-a-tampan-tampanian-or-tampexf1o-20190110/ |access-date=2024-05-18 |work=Tampa Bay Times |date=2019-01-10 |archive-date=2019-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232421/https://www.tampabay.com/tampa/are-you-a-tampan-tampanian-or-tampexf1o-20190110/ |url-status=live }}</ref> | website = {{URL|https://tampa.gov}} }} '''Тампа''' ({{lang-en|Tampa}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Флорида]] мужийн 377.165 оршин суугчтай хот бөгөөд [[Хилсборо тойрог (Флорида)|Хилсборо тойргийн]] захиргааны [[Тойргийн төв (АНУ)|төв]] юм. [[Жэксонвилл (Флорида)|Жэксонвилл]], [[Майами]]йн дараа гуравт орох уг хот [[Тампагийн булан]]д оршдог. == Хамтрагч хотууд == Тампа дараах хотуудтай хамтран ажилладаг:<ref>{{Webarchiv |url=http://www.tampagov.net/information_resources/miscellaneous_documents/archives/_sister_cities.asp |wayback=20071018172325 |text=Tampa Sister Cities |archiv-bot=2019-05-17 07:14:37 InternetArchiveBot}}</ref> {| | valign="top" | * {{ARG|#}} – [[Кордова (Аргентин)|Кордова]], [[Аргентин]] * {{COL|#}} – [[Барранкилья]], [[Колумби]] * {{FRA|#}} – [[Гавр]], [[Франц]] * {{ISR|#}} – [[Ашдод]], [[Израил]] * {{ITA|#}} – [[Агриженто]], [[Итали]] | valign="top" | * {{MEX|#}} – [[Веракрус (Веракрус)|Веракрус]], [[Мексик]] * {{MEX|#}} – [[Бока дел Рио]], [[Мексик]] * {{NIC|#}} – [[Гранада (Никарагуа)|Гранада]], [[Никарагуа]] * {{ESP|#}} – [[Овьедо]], [[Испани]] * {{TUR|#}} – [[Измир]], [[Турк]] |} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Тампа, Флорида ([[Тампа олон улсын нисэх буудал]]), 1991−2020 оны хэвийн, туйлын үе 1890−одоо |collapsed = Y |single line = Y |Jan high F = 71.3 |Feb high F = 74.0 |Mar high F = 77.8 |Apr high F = 83.0 |May high F = 88.3 |Jun high F = 90.5 |Jul high F = 91.0 |Aug high F = 91.2 |Sep high F = 90.2 |Oct high F = 85.6 |Nov high F = 78.9 |Dec high F = 73.9 |year high F = 83.0 |Jan mean F = 62.0 |Feb mean F = 64.7 |Mar mean F = 68.6 |Apr mean F = 73.9 |May mean F = 79.5 |Jun mean F = 82.9 |Jul mean F = 83.8 |Aug mean F = 84.0 |Sep mean F = 82.7 |Oct mean F = 77.4 |Nov mean F = 69.8 |Dec mean F = 64.9 |year mean F = 74.5 |Jan low F = 52.8 |Feb low F = 55.5 |Mar low F = 59.3 |Apr low F = 64.8 |May low F = 70.6 |Jun low F = 75.4 |Jul low F = 76.6 |Aug low F = 76.8 |Sep low F = 75.3 |Oct low F = 69.2 |Nov low F = 60.7 |Dec low F = 55.9 |year low F = 66.1 |Jan avg record high F = 81.8 |Feb avg record high F = 82.5 |Mar avg record high F = 85.4 |Apr avg record high F = 89.0 |May avg record high F = 93.4 |Jun avg record high F = 95.0 |Jul avg record high F = 94.8 |Aug avg record high F = 94.8 |Sep avg record high F = 93.8 |Oct avg record high F = 91.1 |Nov avg record high F = 86.4 |Dec avg record high F = 82.5 |year avg record high F = 96.2 |Jan avg record low F = 34.4 |Feb avg record low F = 38.8 |Mar avg record low F = 43.4 |Apr avg record low F = 51.6 |May avg record low F = 61.2 |Jun avg record low F = 69.9 |Jul avg record low F = 71.8 |Aug avg record low F = 72.5 |Sep avg record low F = 69.2 |Oct avg record low F = 54.9 |Nov avg record low F = 45.3 |Dec avg record low F = 39.5 |year avg record low F= 32.8 |Jan record high F = 86 |Feb record high F = 89 |Mar record high F = 92 |Apr record high F = 96 |May record high F = 98 |Jun record high F = 99 |Jul record high F = 100 |Aug record high F = 98 |Sep record high F = 96 |Oct record high F = 95 |Nov record high F = 92 |Dec record high F = 86 |Jan record low F = 21 |Feb record low F = 22 |Mar record low F = 29 |Apr record low F = 38 |May record low F = 49 |Jun record low F = 53 |Jul record low F = 63 |Aug record low F = 66 |Sep record low F = 54 |Oct record low F = 40 |Nov record low F = 23 |Dec record low F = 18 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.65 |Feb precipitation inch = 2.62 |Mar precipitation inch = 2.52 |Apr precipitation inch = 2.55 |May precipitation inch = 2.60 |Jun precipitation inch = 7.37 |Jul precipitation inch = 7.75 |Aug precipitation inch = 9.03 |Sep precipitation inch = 6.09 |Oct precipitation inch = 2.34 |Nov precipitation inch = 1.40 |Dec precipitation inch = 2.56 |year precipitation inch = 49.48 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.1 |Feb precipitation days = 6.6 |Mar precipitation days = 5.9 |Apr precipitation days = 5.7 |May precipitation days = 6.2 |Jun precipitation days = 13.3 |Jul precipitation days = 16.6 |Aug precipitation days = 16.2 |Sep precipitation days = 12.8 |Oct precipitation days = 7.2 |Nov precipitation days = 4.6 |Dec precipitation days = 6.0 |year precipitation days = 108.2 |Jan humidity = 74.9 |Feb humidity = 73.0 |Mar humidity = 71.8 |Apr humidity = 69.0 |May humidity = 69.8 |Jun humidity = 74.4 |Jul humidity = 76.6 |Aug humidity = 78.4 |Sep humidity = 77.6 |Oct humidity = 74.2 |Nov humidity = 75.0 |Dec humidity = 75.0 |year humidity= 74.1 |Jan dew point C = 10.1 |Feb dew point C = 10.4 |Mar dew point C = 13.1 |Apr dew point C = 15.1 |May dew point C = 18.3 |Jun dew point C = 21.6 |Jul dew point C = 22.6 |Aug dew point C = 22.8 |Sep dew point C = 21.8 |Oct dew point C = 17.9 |Nov dew point C = 14.3 |Dec dew point C = 11.3 |Jan sun = 213.9 |Feb sun = 231.7 |Mar sun = 260.4 |Apr sun = 279.0 |May sun = 337.9 |Jun sun = 321.0 |Jul sun = 334.8 |Aug sun = 294.5 |Sep sun = 267.0 |Oct sun = 235.6 |Nov sun = 195.0 |Dec sun = 195.3 |Jand sun = 6.9 |Febd sun = 8.2 |Mard sun = 8.4 |Aprd sun = 9.3 |Mayd sun = 10.9 |Jund sun = 10.7 |Juld sun = 10.8 |Augd sun = 9.5 |Sepd sun = 8.9 |Octd sun = 7.6 |Novd sun = 6.5 |Decd sun = 6.3 |Jan light = 10.6 |Feb light = 11.2 |Mar light = 12.0 |Apr light = 12.9 |May light = 13.5 |Jun light = 13.9 |Jul light = 13.7 |Aug light = 13.1 |Sep light = 12.3 |Oct light = 11.5 |Nov light = 10.8 |Dec light = 10.4 |Jan percentsun = 65 |Feb percentsun = 73 |Mar percentsun = 70 |Apr percentsun = 72 |May percentsun = 81 |Jun percentsun = 77 |Jul percentsun = 79 |Aug percentsun = 73 |Sep percentsun = 72 |Oct percentsun = 66 |Nov percentsun = 60 |Dec percentsun = 61 |Jan uv = 4.4 |Feb uv = 6.1 |Mar uv = 8.0 |Apr uv = 9.6 |May uv = 10.1 |Jun uv = 10.4 |Jul uv = 10.5 |Aug uv = 10.1 |Sep uv = 8.7 |Oct uv = 6.7 |Nov uv = 4.8 |Dec uv = 4.0 |year uv = 7.7 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961−1990)<ref>{{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=tbw | title = NOWData – NOAA Online Weather Data | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date= 2026-06-19 }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00012842&format=pdf | title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date= 2026-06-19 }}</ref><ref name = noaasun> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72211.TXT |title = WMO Climate Normals for TAMPA/INT'L ARPT FL 1961&ndash;1990 |access-date = 2026-06-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа }} </ref> |source 2 = UV Index Today (1995–2022)<ref name = "UVIT"> {{cite web |url = https://www.uvindextoday.com/usa/florida/hillsborough-county/tampa-uv-index |title = Historical UV Index Data - Tampa, FL |publisher = UV Index Today |access-date = 2026-06-19 }} </ref> Source 3: Weather Atlas (нар)<ref name = "Weather Atlas">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/florida-usa/tampa-climate |title = Tampa, Florida - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-19 |archive-date = 2019-02-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190228191946/https://www.weather-us.com/en/florida-usa/tampa-climate |url-status = dead }}</ref> }} == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tampa, Florida|Тампа}} * [http://www.tampagov.net/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] {{stub}} [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Флоридагийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Тампа| ]] [[Ангилал:Флоридагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1823 онд байгуулагдсан]] omh9d6dfsz4447zv5rwhtk1d2nuqgpz 0 46877 860960 847808 2026-07-04T22:25:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860960 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Android Foldable Phones.jpg | image2 = Android Foldable Smartphone.jpg | footer = Ухаалаг гар утас | total_width = 350 }} '''Ухаалаг гар утас''' буюу '''смартфон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''smartphone'' ) нь үүрэн холбоо, компьютерийн үйлдлийг хослуулсан жижиг оврын төхөөрөмж юм. Ухаалаг гар утас нь өөр өөр олон төхөөрөмжийн (холбоо барих утас, зураг авах, дуу бичлэг хийх) шинж чанаруудыг болон дэлгэцэндээ мэдрэгчтэй байдаг. Жишээ нь утасгүй интернет, аппууд болон хөдөлгөөн мэдрэгч, гар утасны төлөлт болон, 3Ж зэрэг зүйлсийг агуулсан байдаг. == Түүх == === Эхэн үе === Утсан харилцаа ба тоoцооллыг зэрэг хийж чаддаг төхөөмрөмжийн нэгдлийг анх Theodore G. Paraskevakos 1971 онд зохион бүтээсэн ба 1973 онд патентжуулжээ. Улмаар 1993 оноос худалдаанд гарсан гэдэг. Тэрээр анх үүнийгээ оюун ухааны төсөөлөл, мэдээ мэдээлэл боловсруулалт болон висуал дэлгэцийг телефон утсан дээр нэмж өгснөөрөө энэ нь "Ухаалаг гар утас"-ыг томрох нөхцөл байдлыг бүрдүүлж өгсөн юм. 1971 онд Paraskevakos Boeingтой хамтран алсаас удирдах харилцааны дамжуулагч болон хүлээн авагчыг танилцуулсан. Хэдийгээр тийм боловч энэ PDA-ийн зорилгоор ашиглагдах боломжгүй байсан. Түүний танилцуулсан хүлээн авагч болон дамжуулагчыг Алаба мужийн Лийсбург хотын "Peoples Telephone Companyд" суурилагдсан ба мөн өөр олон утасны компанид танилцуулагдсан. Гэхдээ эх хувилбар нь Paraskevakos-ын эзэмшилд одоо хүртэл байдаг. === Анхдагчид === PDA-ыг агуулсан анхны гар утас бол 1992 онд хөгжүүлэгдсэн IBМ-ын загвар байсан. Тэр жилдээ COMDEX хэмээн нэрлэгдсэн үзэсгэлэн худалдаан дээр анх танилцуулагдсан. Энэхүү бүтээгдхүүний сайжруулсан хувилбар нь 1994 онд анх худалдаанд Simon хувийн холбоо баригч нэрийн дор гарсан. Simon нь анхны ухаалаг гар утас гэж болохуйц бүтээгдхүүн байсан ба 1994 онд ухаалаг гар утас гэсэн нэр томьёо байдаггүй байлаа. Simon нь жирийн гар утас шиг дуудлага болон захиа хүлээн авахаас гадна факс, э-мэйл хүлээн авах болон явуулах боломжтой байв. Түүнчлэн өөр өөр аппуудыг агуулсан ба жишээлбэл хаягын бүртгэл, календар, цагийн хуваарь, тооны машин, дэлхийн цаг болон тэмдэглэл зэргийн мэдрэгчтэй дэлгэцээрээ хийдэг байсан. Simon нь PDA-ийн шинж чанарыг агуулсан анхны ухаалаг гар утас байсан. AT&T's "PhoneWriter (TM) Communicator" хэмээн нэрийдсэн төхөөрөмжийг ухаалаг гар утас хэмээн тайлбарлснаар ухаалаг гар утас гэсэн нэршил нь анх 1995 онд албан ёсоор гарж ирсэн. === PDAS (Хувийн дижитал туслагч) === 90-ээд оны сүүлээр Palm OS, BlackBerry OS ба Windows CE/Pocket PC гэх зэрэг үйлдлийн системийн анхны хувилбаруудтай PDA төхөөрөмжийг утаснаасаа тусдан авч явдаг байсан. Энэ үйлдлийн системүүд нь хөгжлийн явцад утасны үйлдлийн системүүд болж хувирсан. 1996 онд GEOS V3.0 үйлдлийн систем дээр тулгуурласан PDA-г өөртөө агуулсан Nokia 9000 гэсэн утас гарж ирсэн. Geoworks-ийн GEOS V3.0 энэхүү үйлдсийн системтэй бөгөөд Nokia 2110 дээр тулгуурласан дижитал гар утас байсан.Энэ 2 төхөөрөмж хоорондоо нугасаар холбогдсон байсан ба бид нар үүнийгээ дун (clamshell) загвар гэдгээр мэднэ. Үүнийг онгойлгодох дэлгэц нь дотроо байдаг ба QWERTY товчлууртай байсан. Хувийн зохион байгуулагч нь болхоор э-майл, календар, тооны машин болон текст нь дээр тулгуурласан интернат хайлт мөн факс явуулах болон хүлээн авах чадамжтай байсан. Тэгээд хувийн зохион байгуулагч нь хаагдчхаар зүгээр энгийн дижитал гар утас шиг ашиглагдах боломжтой байсан. 1999 оны 6 сард Qualcomm "CDMA Digital PCS Smartphone" хэмээгдэх алганы хэмжээтэй PDA болон интернет холбоог агуулсан pdQ Smartphone хэмээн танигдсан ухаалаг гар утасыг гаргасан. 2000 оны эхээр Ericsson Mobile Communications Ericsson R380 гэсэн утасыг гаргасан. Энэхүү гар утас нь ухаалаг гар утас гэх нэрийн доор худалдаалагдсан анхны бүтээгдхүүн байлаа. Энэ утас нь гар утас болон PDA-ийн холимог утас байсан ба мэдрэгчтэй дэлгэцээ ашиглан интернетэд холбогдох багахан хэмжээний боломжтой байсан. 2001 оны эхээр Palm, Inc Kyocera 6035 гэх утасыг гаргасан ба энэ нь жирийн гар утас болон PDA-ийг хоорондон нэгтгэсэн ба Verizon гэх үүрэн телефоны оператор дээр ашиглагддаг байсан. Мөн багахан хэмжээний интернет ашиглаж болдог байсан. Android, iOS, ба Blackberry-ээс өмнөх үеийн ухаалаг гар утаснууд нь ерөнхийдөө Psion-ны Symbian дээр тулгуурлан ажилладаг байсан ба энэ нь 2010 оны Q4 үйлдлийн систем гарж ирэх хүртэл хамгийн өргөн ашиглагдсан ухаалаг гар утасны систем байсан. === Түгээн дэлгэрэлт === 1999 онд Японы NTT Docomo хэмээх үйлдвэр анхны ухаалаг гар утаснуудаа түгээмэл болгох зорилгоор улсдаа худалдаанд гаргасан бас тэдгээр утаснууд нь i-mode гэх 9.6к/с хүртэлх хурдаар мэдээлэл дамжуулдаг үйлдийн систем дээр ажилладаг байсан. Ирээдүйн утасгүй интернет үйлчилгээнээс ондоон NTT Docomo-ын i-mode нь cHTML гэх програмчлаллын хэл ашигладаг байсан ба cHTML нь жирийн HTML-ийн багасгасан хувилбар байсан ба үүний зорилго нь дата дамжуулах хурдыг ихэсгэх байв. Хязгаарлагдмал функцниолууд, жижиг дэлгэцүүд болон хязгаарлагдмал холболт нь тэдгээр утаснуудын дата хурдыг ихэсгэх зорилготой байсан. 2001 оны сүүл гэхэд i-mod-ын өсөлт нь NTT Docomo-г 40 сая хэрэглэгчтэй болгосон байна.Энэ нь амжилт нь Япон улдсаа нэгт харин дэлхийн зах зээлд 2т орсон.Утасгүй интернеттэй шинэ утаснууд болон 3Ж-ын өсөлт нь энэ амжилтыг яваандаа буруулсан. Японоос гадна ухаалаг гар утас нь тийм ч түгээмэл байгаагүй ба 2000аад оны дундуур АНУ-ын ажил хэрэгч хүмүүсийн дунд Microsoft's [[Windows Mobile]] гэх утас дэлгэрсэн. Үүний дараа BlackBerry нь түгээмэл болсон. Symbian европд нь 2000 аад оны сүүл болон дунд үед хамгийн түгээмэл ухаалаг гар утасны үйлдлийн систем байсан. === iPhone & Android === 2007 онд Apple Inc анхны iPhone танилцуулсан ба энэ нь зэрэг мэдрэгчтэй анхны утас байв. Тухайн үедээ iPhone нь жирийн ухаалаг гар утас шиг товчлуур ашиглахгүйгээр том мэдрэгчтэй дэлгэц дээр бичилт хийдэг нь их өвөрмөц байсан. 2008 онд анхны Android үйлдлийн системтэй HTC Dream (T-Mobile G1) утас худалдаанд гарсан. Android бол Andy Rubin-ны бүтээсэн Google арын даасан эх үүсвэр нь нээлттэй үйлдлийн систем юм. Android анх гарж ирээд удаан түгээгдэж байсан ба 2010 онд огцом түгэлт нь өсж одоогоор зах зээлийн ноёлж байна. Энэ 2 үйдлийн систем нь 2уулаа өмнөх тэргүүлэх компаниудыг ардаа орхисон. Жишээлбэл Microsoft нь цоо шинэ үйлдийн системийг гаргасан ба одоогоор тэр нь зах зээлд 3дагч байр суурьтай байна. Nokia өөрсдийн Symbian үйлдлийн системийг хаяад Microsoft Windows Phone үйлдлийн системыг ашиглаж байна. iPhone нь маш том шинчлэлт авчирсан нь 2010 он гэхэд товчлуур бүхий ухаалаг гар утаснууд алга болсон. 2014 оны байдлаар BlackBerry Limited зах зээлийнхээ 0.6%-ыг эзэлж байгаа ба энэ нь цорын ганц товчлуур бүхий ухаалаг гар утас юм. === Ирээдүй === 2013 оны Лондон хотын загварын үзэсгэлэн дээр Fairphone гэх компани хамгийн анхны нийгмийн ёс зүйг тусгаж өгсөн ухаалаг гар утасыг танилцуулсан ба энэ нь ямар материалаар чухалчилж үзсэн. 2013 оны сүүлээр QSAlpha ухаалаг гар утасны нууцлалыг өндөр түвшинд авчирсан. Нарны эрчим хүчээр ажиллах боломжтой болгохын тулд нимгэхэн тунгалаг болор шилэн дэлгэц нь цаг болон ухаалаг гар утсанд ашиглагдах болсон. Ингэснээр ухаалаг гар утаснууд нь 15%-иар илүү их цэнэгээ барих боломжтой болно. Ийм төрлийн гар утаснууд нь 2015 он гэхэд бий болсон. Энэхүү дэлгэцүүд ухаалах гар утасны камертай адилхан Li-Fi сигнал хүлээж авах боломжтой. Энэхүү дэлгэцны зардал нь нэг ухаалаг гар утсанд 2-3 доллар байна гэж тооцолж байгаа ба энэ нь ихэнх шинэ технологоос харьцангуй хямдхан юм. Ирээдүйн ухаалаг гар утас нь зөвхөн жирийн батерай хэрэглэхгүйгээр утасгүй дохио болон радио, телевизээс цэнэг татах боломжтой болно. 2014 оны эхэнд LG G3 гэх мэт ухаалаг гар утаснууд нь Quad HD-ийг ашиглаж эхэлсэн ба энэ нь Apple-ийн retina дэлгэцээс илүү гарах хөгжил байсан (2560x1440 on 5.5" screens with up to 534 ppi). Quad HD нь 110ppi болон түүнээс доош үзүүлэлтэйгээр хүчирхэг зурагт болон компьютерийн дэлгэцэнд ашиглагддаг. 2014 оны байдлаар Wi-Fi бол хамгийн түгээмэл ухаалаг гар утасны сүлжээ байгаа бөгөөд цаашдаа Wi-Fi-тай холбоотой ухаалаг гар утасны үйлчилгээ хөгжих чиг хандлагтай байна. == Гар утасны үйлдлийн ситемүүд == === Android === Android бол 2003 онд Andy Rubin ба Гооглэ хамтран гаргасан эх үүсвэр нь нээлттэй үйлдлийн систем юм. 2008 оны 10 сард хамгийн анхны андройд системтэй ухаалаг гар утсыг HTC Dream нэрийн доор гаргасан. Энэхүү утас Гооглэ-ийн аппуудыг ашигладаг байсан. (Календар, Газрын зураг, Ж-майл гэх мэт). 2008 онд эхэлсэн Google Play буюу Андройд маркетаар дамжуулан Андройд хэрэглэгчид 3дагч талын аппуудыг ашиглах боломжтой болсон. 2010 4р улиралд Андройд нь хамгийн их борлуулалттай байгаа үйлдлийн систем болсон. === iOS === 2007 онд Apple анхны Iphone утсаа танилцуулсан ба энэ нь анхны олон даралт мэдрэгчтэй угхаалаг гар утас байв. Iphone нь товчлуурт даралтын оронд том дэлгэцийн тусламжтай бичилт хийж болдог байсан ба энэ нь үнэхээр бахдам амжилт байлаа. 2008 онд Apple Iphone 2G-г танилцуулсан ба энэ нь 3Ж-г дэмжэн ажилладаг байсан. Мөн Apple 500 апп бүхий Appstore-г гаргасан ба тухайн жилдээ 1 тэрбум долларын ашигтай ажилласан бол 2011 он гэхэд 15 тэрбум болтлоо өссөн. === Windows Phone === 2010 оны 2р сард Microsoft Windows Phone 7-г танилцуулсан ба энэ нь "Metro Design Language"-тай бүтээгдсэн хэрэглэгчийн интэрфеисийг агуулсан ба хуучны Windows Mobile халах зорилготой бүтээгдсэн байна. Windows Phone 7 нь Microsoft-ийн Microsoft SkyDrive, Office, Xbox ба Bing зэрэг үйлчилээг дотроо агуулсан ба мөн Microsoft-ийн бус Facebook, Twitter, Google accounts зэргийг ч мөн дотроо агуулжээ. Энэхүү үйлдлийн систем нь Microsoft Mobile дээр ажиллах ба өөрийн гэсэн дахин давтагдашгүй байдал ялгаварлалыг өөртөө агуулсан байдаг. === Firefox OS === Firefox OS (boot to gecko төсөл)-ыг 2012 оны 2р сард Mozilla танилцуулсан. Стандарт HTML5 аппуудыг өөртөө агуулсан. Хамгийн анхны энэ үйлдлийн системтай гарсан утас бол ZTE Open ба Alcatel One Touch Fire юм. 2014 онд Mozilla-тай олон компани хамтран ажиллахаар болсон ба дурдвал Panasonic болон Sony байлаа. === Sailfish OS === Sailfish OS нь Linux kernel ба Mer дээр тулгуурлан зохиогдсон. Нэмж хэлхэд Sailfish OS нь Jolla-ын бүтээсэн хэсэгчлэн болон бүтэн мулти-таск хэрэглэгчийн интэрфеисийг эзэмшдэг билээ. Энэ хэрэглэгчийн интэрфеис нь Jolla ухаалаг гар утаснуудыг бусдаас нь ялгаатай бологж өгдөг. Sailfish OS нь Nokia - оос гарж Jolla-луу орсон MeeGo багын бүтээсэн систем юм. === Tizen === Tizen нь Линукс систем дээр тулгуурлан зохиогдсон үйлдлийн систем ба ухаалаг гар утас, таблет, ухаалаг ТВ, лаптоп болон ухаалаг камерт зориулсан үйлдлийн систем юм. Tizen нь Linux Foundation болон Technical Steering Group хамтрансан Samsung болон Intel-ийн захиалгаар хийгдэх төсөл байсан юм. 2014 оны 4 сард Samsung Samsung Gear 2, Gear 2 Neo гэх Tizen үйлдлийн системтэй бүтээгдхүүнийг гаргасан. === Ubuntu Touch === Ubuntu Touch энэ нь Ubuntu үйлдлийн системийн утасны хувилбар юм. Энэ системийг Canonical UK Ltd ба Ubuntu Community хөгжүүлдэг ба мэдрэгч дэлгэц бүхий ухаалаг гар утас таблет компьютерт зориулан бүтээгдсэн. == Аппликейшны дэлгүүр == 2008 оны 7 сард Apple өөрсдийн Apple Iphone болон Ipod touch-даа зориулан гаргасан Appstore-г танилцуулснаар гуравдагч талын аппуудыг хэрэглэгчидтэй холбож өгөх болсон. Түүнээс өмнө ухаалаг гар утасны 3дагч талын хэрэглэгчидтэй холбогдох байдал нь гуравдагч талын эх үүсвэрээс хамааралтай байдаг байсан ба аппудаа олон платформ дээр бичдэг байсан. Үүний жишээ бол GetJar, Handango, Handmark, болон PocketGea юм. Appstore-ын гаргасан амжилтаас үүдэн ухаалаг гар утас үйлдвэрлэгчид өөр өөрсдийн аппликейшны дэлгүүртэй болсон. Google Play Store ба RIM's BlackBerry App World. == Дэлгэц == Ухаалаг гар утасны гол эд ангийн нэг бол дэлгэц юм. Энэ нь үндсэндээ гар утасны гадаргуу болж өгдөг. Дэлгэцний хэмжээ нь ихэвчлэн ухаалаг гар утасны өөрийн хэмжээгээр илэрхийлэгддэг. Диагнолаар нь хэмждэг бас 2.45 инчээс 5.3 инч хүртэл байдаг ба 5.3-аас дээш бол phablets хэмээн нэрлэдэг. 4 инчээс дээш дэлгэцтэй ухаалаг гар утасыг хэрэглэхэд 2 гараа ашигладаг. Учир нь дундаж эрхийн хуруун дэлгэцийг бүрэн халхалж чаддагүй байна. Мөн дэлгэцний хэд хэд төрөл байдаг ба үүнд LCD, LED, OLED, AMOLED, IPS болон бусад төрөл хамрагдана. == Зах зээл == === Ухаалаг гар утасны хэрэглээ === 2012 оны 3-р улирал гэхэд дэлхий даяар нийт тэрбум ухаалаг гар утас хэрэглэгдэж байсан. 2013 оны байдлаар АНУ-ын хэрэглэгчдийн 65% нь ухаалаг гар утас хэрэглэдэг байна. Европын ухаалаг гар утасны зах зээл нь 2013 онд 860 сая байсан байна. Хятадад утасны хүргэн хүргэлтийн 50%-ийг ухаалаг гар утас эзэлдэг байв. 2011 оны 11 сарын судалгаагаар дарагдсан бүх зургийн 27% нь ухаалаг гар утасы камераар дарагдсан байсан. 2013 оны судалгаагаар АНУ насад хүрсэн хүмүүсийн 56% нь ухаалаг гар утас хэрэглэдэг хэмээн гарчээ. === Үйлдвэрлэгчээр === {| class="wikitable" |- ! Эх үүсвэр !! Он.Сар !! Samsung !! Apple Inc.!! Huawei !! Header text !! Lenovo !! бусад |- | IDC || Q2, 2014|| 24.9% || 11.7% || 6.7%|| 5.2%|| 4.8% || 46.7% |- | Gartner|| Q4, 2013 || 29.5% || 17.8% || 5.7% || .6% || 4.5% || 37.9% |} === Үйлдлийн системээр === Зарагдсан байдал жилээр (мянга) {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; text-align: center; width: auto;" |- ! Жил ! Android (Google) ! iOS (Apple) ! Windows Mobile/Phone (Microsoft) ! BlackBerry (former RIM) ! Symbian (Nokia) ! Palm/WebOS (Palm/HP) ! Bada (Samsung) ! Бусад |- ! 2007<ref name="gartner.com">{{Webarchiv|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=910112 |wayback=20130128074411 |text=Gartner Says Worldwide Smartphone Sales Reached Its Lowest Growth Rate With 3.7 Per Cent Increase in Fourth Quarter of 2008 |archiv-bot=2023-09-26 20:04:50 InternetArchiveBot }}. Gartner.com. Retrieved on 2012-08-09.</ref> ! ! 3.3 ! 14.7 ! 11.77 ! 77.68 ! 1.76 ! ! |- ! 2008<ref name="gartner.com"/> ! ! 11.42 ! 16.5 ! 23.15 ! 72.93 ! 2.51 ! ! |- ! 2009<ref>{{Webarchiv|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1306513 |wayback=20120923124113 |text=Gartner Says Worldwide Mobile Phone Sales to End Users Grew 8 Per Cent in Fourth Quarter 2009; Market Remained Flat in 2009 |archiv-bot=2023-09-26 20:04:50 InternetArchiveBot }}. Gartner.com. Retrieved on 2012-08-09.</ref> ! 6.8 ! 24.89 ! 15.03 ! 34.35 ! 80.88 ! 1.19 ! ! |- ! 2010<ref>{{Webarchiv|url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1543014 |wayback=20110209073531 |text=Gartner Says Worldwide Mobile Device Sales to End Users Reached 1.6 Billion Units in 2010; Smartphone Sales Grew 72 Percent in 2010 |archiv-bot=2023-09-26 20:04:50 InternetArchiveBot }}. Gartner.com. Retrieved on 2012-08-09.</ref> ! 67.22 ! 46.6 ! 12.38 ! 47.45 ! 111.58 ! ! ! |- ! 2011<ref>{{cite web|title=Quarterly Device Sales In 2011|url=http://www.mobilestatistics.com/mobile-statistics|work=Mobile Statistics|publisher=Mobile Statistics|accessdate=25 July 2013|format=Infographic|year=2013|archive-date=10 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130710074329/http://www.mobilestatistics.com/mobile-statistics/|url-status=dead}}</ref> ! 219.52 ! 89.26 ! 8.77 ! 51.54 ! 93.41 ! ! 9.6 ! 14.24 |- ! 2012<ref name="gartner2013">[http://www.gartner.com/newsroom/id/2665715 Gartner Says Annual Smartphone Sales Surpassed Sales of Feature Phones for the First Time in 2013]. Gartner.com. Retrieved on 2014-07-24.</ref> ! 451.62 ! 130.13 ! 16.94 ! 34.21 ! ! ! 15.9 ! 47.20 |- !2013<ref name="gartner2013"/> !758.72 !150.79 !30.84 !18.61 ! ! ! !8.82 |- !2014 Q1<ref>"{{Webarchiv|url=http://communities-dominate.blogs.com/brands/2014/06/final-q1-smartphone-market-shares-top-10-brands-os-platforms-and-installed-base.html |wayback=20150108154213 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-07-04 22:25:06 InternetArchiveBot }}"</ref> !229 ! 43.7 !6.2 !3.4 ! ! ! !.3 |- !2014 Q2<ref>"http://www.idc.com/prodserv/smartphone-os-market-share.jsp"</ref> !255 ! !7.4 ! ! ! ! ! |} == Асуудлууд == === Олон нийтийн асуудал === Өмнөд Калифорнийн их сургуульнь ухаалаг гар утастай өсвөр насны хүмүүс хамгаалалтгүй бэлгийн үйл ажиллагаанд оролцох нь түгээмэл үзэгдэл болсныг нээж илрүүлсэн байна. Rensselaer политехникийндээд сургуулийн Гэрэлтүүлэг судалгааны төв (LRC) ухаалаг гар утас, эсвэл ямар нэгэн гэрэлтдэг төхөөрөмж, тэдний унтах мөчлөгт ноцтой нөлөөлж чадна гэж дүгнэсэн. === Хууль тогтоомж === GalaxyS Android гар утас ын Iphone3GS нь интерфэйсийг, мөн техник хангамжийг хуулсан байж болзошгүй гэснээр Samsung болон Apple-ийн хооронд "патентын дайн" эхэлсэн юм. === Эрүүл мэнд === Зах зээл дээргар утас дээрх эрүүл мэндийн хэрэглээний программын тоо нэмэгдэж Засгийн газар тохируулагч агентлагууд зэрэг програмуудын аюулгүй байдал, ашиглалтын талаар асуудал бий болгож байна. Эдгээр асуудлууд нь хэрэглэгчдийг баталгаагүй эрүүл мэндийн зөвлөгөөнөөс хамгаалах зэргээр зохицуулагдаж байгаа. === Унтах === Ухаалаг утсыг оройн цагаар их хэрэглэснээр тод дэлгэцний гэрлийн нөлөөгөөр хүний melatonin гормоны хэвийн үйл ажиллагаа (хэвийн унтаж сэрэх мөчлөг) алдагддаг байна. == Бусад нэр томьёо == "Phablet", a portmanteau гэдэг нь том дэлгэцтэй утас болон таблет гэсэн үг болно. ==Эшлэл== {{reflist}} 7fqsiharhnptb4ezvhb9duuo0cvole8 0 47114 860967 831050 2026-07-04T22:49:32Z ~2026-38185-89 105707 /* */ 860967 wikitext text/x-wiki # [[Цагааны Цэгмид|'''ЦЭГМИД''' Цагааны]] - Театр, киноны жүжигчин 1945 # [[Эрдэнэбатын Оюун|'''ОЮУН''' Эрдэнэбатын]] - 1945 # [[Очирын Дашдэлэг|'''ДАШДЭЛЭГ''' Очирын]] - хөгжимчин 1945 # [[Нямын Цэгмид|'''ЦЭГМИД''' Нямын]] - жүжигчин 1951 # [[Дашзэвэгийн Ичинхорлоо|'''ИЧИНХОРЛОО''' Дашзэвэгийн]] - жүжигчин 1951 # [[Зундуйн Цэндээхүү|'''ЦЭНДЭЭХҮҮ''' Зундуйн]] - жүжигчин 1955 # [[Доржийн Цэрэндулам|'''ЦЭРЭНДУЛАМ''' Доржийн]] - жүжигчин 1960 # [[Жумагалийн Хибатдолда|'''ХИБАТДОЛДА''' Жумагалийн]] 1960 # [[Жамбын Данзан|'''ДАНЗАН''' Жамбын]] - циркчин 1961 # [[Дамбын Дамдинсүрэн|'''ДАМДИНСҮРЭН''' Дамбын]] - жүжигчин 1966 # [[Гомбожавын Гомбосүрэн|'''ГОМБОСҮРЭН''' Гомбожавын]] - жүжигчин 1968 # [[Билэгийн Дамдинсүрэн|'''ДАМДИНСҮРЭН''' Билэгийн]] - хөгжмийн зохиолч 1969 # [[Намжилын Норовбанзад|'''НОРОВБАНЗАД''' Намжилын]] - уртын дуучин 1969 # [[Цэвэгжавын Пүрэвдорж|'''ПҮРЭВДОРЖ''' Цэвэгжавын]] - дуучин 1969 # [[Сэмбийн Гончигсумлаа|'''ГОНЧИГСУМЛАА''' Сэмбийн]] - хөгжмийн зохиолч 1971 # [[Жамъянгийн Чулуун|'''ЧУЛУУН''' Жамъянгийн]] - хөгжмийн зохиолч 1971 # [[Ламжавын Нацаг|'''НАЦАГ''' Ламжавын]] - циркчин 1972 # [[Лувсанжамбын Мөрдорж|'''МӨРДОРЖ''' Лувсанжамбын]] - хөгжмийн зохиолч 1975 # [[Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан|'''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Дэмбэрэлийн]] - дуучин 1976 # [[Очиржанцангийн Ганбаатар|'''ГАНБААТАР''' Очиржанцангийн]] - балетчин 1976 # [[Гонгорын Хайдав|'''ХАЙДАВ''' Гонгорын]] - дуучин 1977 # [[Тогоончулууны Цэнд-Аюуш|'''ЦЭНД-АЮУШ''' Тогоончулууны]] - циркчин 1978 # [[Чулуунбаатарын Шархүүхэн|'''ШАРХҮҮХЭН''' Чулуунбаатарын]] - дуучин 1978 # [[Гомбодоржийн Жамъян|'''ЖАМЪЯН''' Гомбодоржийн]] - хөгжимчин 1979 # [[Сангижавын Гэндэн|'''ГЭНДЭН''' Сангижавын]] - жүжигчин 1980 # [[Чимидийн Долгорсүрэн|'''ДОЛГОРСҮРЭН''' Чимэдийн]] - жүжигчин 1980 # [[Гомбын Түмэндэмбэрэл|'''ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ''' Гомбын]] - дуучин 1980 # [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|'''НОРОВСАМБУУ''' Бэгзсүрэнгийн]] - циркчин 1980 # [[Цэрэндуламын Сэвжид|'''СЭВЖИД''' Цэрэндуламын]] - бүжиг дэглэгч 1980 # [[Цэгмидийн Намсрайжав|'''НАМСРАЙЖАВ''' Цэгмидийн]] - хөгжмийн зохиолч 1981 # [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|'''ЧИМЭД-ОСОР''' Дэндэвийн]] - жүжигчин 1981 # [[Цэрэндэжидийн Гантөмөр|'''ГАНТӨМӨР''' Цэрэндэжидийн]] - жүжигчин 1981 # [[Бадамжавын Лоовой|'''ЛООВОЙ''' Бадамжавын]] - жүжигчин 1981 # [[Дагвын Лувсаншарав|'''ЛУВСАНШАРАВ''' Дагвын]] - хөгжмийн зохиолч 1981 # [[Хорлоогийн Уртнасан|'''УРТНАСАН''' Хорлоогийн]] - дуучин 1981 # [[Түндэвийн Хандсүрэн|'''ХАНДСҮРЭН''' Түндэвийн]] - жүжигчин 1981 # [[Авхийн Хавлааш|'''ХАВЛААШ''' Авхийн]] - дуучин 1981 # [[Дашийн Мяасүрэн|'''МЯАСҮРЭН''' Дашийн]] - хөгжмийн зохиолч 1984 # [[Дэжидийн Жигжид|'''ЖИГЖИД''' Дэжидийн]] - найруулагч 1985 # [[Юндэндоржийн Оюун|'''ОЮУН''' Юндэндоржийн]] - балетчин 1986 # [[Аюурзанын Очирбат|'''ОЧИРБАТ''' Аюурзанын]] - жүжигчин 1988 # [[Аргамбайн Монголхаан|'''МОНГОЛХААН''' Аргамбайн]] - найруулагч 1994 # [[Лоолийн Жамсранжав|'''ЖАМСРАНЖАВ''' Лоолийн]] - жүжигчин 1996 # [[Баартуугийн Зангад|'''ЗАНГАД''' Баартуугийн]] - дуучин 1996 # [[Лувсанжамцын Цогзолмаа|'''ЦОГЗОЛМАА''' Лувсанжамцын]] - жүжигчин 1997 # [[Аюушийн Загдсүрэн|'''ЗАГДСҮРЭН''' Аюушийн]] - дуучин 1999 # [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|'''ЦЭРЭНДАГВА''' Пүрэвдоржийн]] - жүжигчин 2001 # [[Цэндийн Батчулуун|'''БАТЧУЛУУН''' Цэндийн]] - хөгжимчин 2002 # [[Балжиннямын Жамъяндагва|'''ЖАМЪЯНДАГВА''' Балжиннямын]] - балетмэйсир 2003 # [[Дагвадоржийн Мэндбаяр|'''МЭНДБАЯР''' Дагвадоржийн]] - жүжигчин 2005 # [[Нацагийн Жанцанноров|'''ЖАНЦАННОРОВ''' Нацагийн]] - хөгжмийн зохиолч 2005 # [[Дашцэрэнгийн Самбуу|'''САМБУУ''' Дашцэрэнгийн]] - дуучин 2005 # [[Аюурзанын Долгор|'''ДОЛГОР''' Аюурзанын]] - дуучин 2005 # [[Батын Жавзандулам|'''ЖАВЗАНДУЛАМ''' Батын]] - дуучин 2005 # [[Шарын Чимэдцэеэ|'''ЧИМЭДЦЭЕЭ''' Шарын]] - уртын дуучин 2005 # [[Бирваагийн Мөнхдорж|'''МӨНХДОРЖ''' Бирваагийн]] - найруулагч 2006 # [[Чинзаяатын Мөнхшүр|'''МӨНХШҮР''' Чинзаяатын]] - дуучин 2006 # [[Банзарын Дамчаа|'''ДАМЧАА''' Банзарын]] - жүжигчин 2007 # [[Данзаншаравын Жамъянжав|'''ЖАМЪЯНЖАВ''' Данзаншаравын]] - дуучин 2008 # [[Пүрэвжавын Хаянхярваа|'''ХАЯНХЯРВАА''' Пүрэвжавын]] - хөгжмийн зохиолч 2008 # [[Цогийн Дашдулам|'''ДАШДУЛАМ''' Цогийн]] - хөгжимчин 2008 # [[Жагдамбын Лхамхүү|'''ЛХАМХҮҮ''' Жагдамбын]] - жүжигчин 2008 # [[Намсрайн Сувд|'''СУВД''' Намсрайн]] - театр, киноны жүжигчин # [[Гомбын Мягмарнаран|'''МЯГМАРНАРАН''' Гомбын]] - жүжигчин 2009 # [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван|'''ЭНХТАЙВАН''' Агваанцэрэнгийн]] - жүжигчин 2009 # [[Өлзий-Утасын Баярмагнай|'''БАЯРМАГНАЙ''' Өлзий-Утасын]] - дуучин 2009 # [[Самбуугийн Сарантуяа|'''САРАНТУЯА''' Самбуугийн]] - жүжигчин 2012 # '''ДАГИЙРАНЗ''' Нямын - кино жүжигчин 2013 # [[Адилбишийн Дашпэлжээ|'''ДАШПЭЛЖЭЭ''' Адилбишийн]] - дуучин 2014 # [[Даваажавын Баадайжав|'''БААДАЙЖАВ''' Даваажавын]] - дуучин 2016 # [[Гомбын Равдан|'''РАВДАН''' Гомбын]]- жүжигчин 2017 # [[Дашзэвэгийн Жаргалсайхан|'''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Дашзэвэгийн]]- дуучин 2021 # '''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Бэх-Очирын - жүжигчин 2021 # [[Самандын Жавхлан|'''ЖАВХЛАН''' Самандын]] - дуучин 2025 # '''ОСОРЖАМАА Оюунчимэг''' - лайвчин 2020 [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)|!жагсаалт]] [[Ангилал:Одон шагналтны жагсаалт]] a7ubqsy8xc3p14ec6fgii12xmf2ejwx 860985 860967 2026-07-05T05:34:21Z Megzer 20491 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/860967|860967]] засварыг цуцлах 860985 wikitext text/x-wiki # [[Цагааны Цэгмид|'''ЦЭГМИД''' Цагааны]] - Театр, киноны жүжигчин 1945 # [[Эрдэнэбатын Оюун|'''ОЮУН''' Эрдэнэбатын]] - 1945 # [[Очирын Дашдэлэг|'''ДАШДЭЛЭГ''' Очирын]] - хөгжимчин 1945 # [[Нямын Цэгмид|'''ЦЭГМИД''' Нямын]] - жүжигчин 1951 # [[Дашзэвэгийн Ичинхорлоо|'''ИЧИНХОРЛОО''' Дашзэвэгийн]] - жүжигчин 1951 # [[Зундуйн Цэндээхүү|'''ЦЭНДЭЭХҮҮ''' Зундуйн]] - жүжигчин 1955 # [[Доржийн Цэрэндулам|'''ЦЭРЭНДУЛАМ''' Доржийн]] - жүжигчин 1960 # [[Жумагалийн Хибатдолда|'''ХИБАТДОЛДА''' Жумагалийн]] 1960 # [[Жамбын Данзан|'''ДАНЗАН''' Жамбын]] - циркчин 1961 # [[Дамбын Дамдинсүрэн|'''ДАМДИНСҮРЭН''' Дамбын]] - жүжигчин 1966 # [[Гомбожавын Гомбосүрэн|'''ГОМБОСҮРЭН''' Гомбожавын]] - жүжигчин 1968 # [[Билэгийн Дамдинсүрэн|'''ДАМДИНСҮРЭН''' Билэгийн]] - хөгжмийн зохиолч 1969 # [[Намжилын Норовбанзад|'''НОРОВБАНЗАД''' Намжилын]] - уртын дуучин 1969 # [[Цэвэгжавын Пүрэвдорж|'''ПҮРЭВДОРЖ''' Цэвэгжавын]] - дуучин 1969 # [[Сэмбийн Гончигсумлаа|'''ГОНЧИГСУМЛАА''' Сэмбийн]] - хөгжмийн зохиолч 1971 # [[Жамъянгийн Чулуун|'''ЧУЛУУН''' Жамъянгийн]] - хөгжмийн зохиолч 1971 # [[Ламжавын Нацаг|'''НАЦАГ''' Ламжавын]] - циркчин 1972 # [[Лувсанжамбын Мөрдорж|'''МӨРДОРЖ''' Лувсанжамбын]] - хөгжмийн зохиолч 1975 # [[Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан|'''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Дэмбэрэлийн]] - дуучин 1976 # [[Очиржанцангийн Ганбаатар|'''ГАНБААТАР''' Очиржанцангийн]] - балетчин 1976 # [[Гонгорын Хайдав|'''ХАЙДАВ''' Гонгорын]] - дуучин 1977 # [[Тогоончулууны Цэнд-Аюуш|'''ЦЭНД-АЮУШ''' Тогоончулууны]] - циркчин 1978 # [[Чулуунбаатарын Шархүүхэн|'''ШАРХҮҮХЭН''' Чулуунбаатарын]] - дуучин 1978 # [[Гомбодоржийн Жамъян|'''ЖАМЪЯН''' Гомбодоржийн]] - хөгжимчин 1979 # [[Сангижавын Гэндэн|'''ГЭНДЭН''' Сангижавын]] - жүжигчин 1980 # [[Чимидийн Долгорсүрэн|'''ДОЛГОРСҮРЭН''' Чимэдийн]] - жүжигчин 1980 # [[Гомбын Түмэндэмбэрэл|'''ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ''' Гомбын]] - дуучин 1980 # [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|'''НОРОВСАМБУУ''' Бэгзсүрэнгийн]] - циркчин 1980 # [[Цэрэндуламын Сэвжид|'''СЭВЖИД''' Цэрэндуламын]] - бүжиг дэглэгч 1980 # [[Цэгмидийн Намсрайжав|'''НАМСРАЙЖАВ''' Цэгмидийн]] - хөгжмийн зохиолч 1981 # [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|'''ЧИМЭД-ОСОР''' Дэндэвийн]] - жүжигчин 1981 # [[Цэрэндэжидийн Гантөмөр|'''ГАНТӨМӨР''' Цэрэндэжидийн]] - жүжигчин 1981 # [[Бадамжавын Лоовой|'''ЛООВОЙ''' Бадамжавын]] - жүжигчин 1981 # [[Дагвын Лувсаншарав|'''ЛУВСАНШАРАВ''' Дагвын]] - хөгжмийн зохиолч 1981 # [[Хорлоогийн Уртнасан|'''УРТНАСАН''' Хорлоогийн]] - дуучин 1981 # [[Түндэвийн Хандсүрэн|'''ХАНДСҮРЭН''' Түндэвийн]] - жүжигчин 1981 # [[Авхийн Хавлааш|'''ХАВЛААШ''' Авхийн]] - дуучин 1981 # [[Дашийн Мяасүрэн|'''МЯАСҮРЭН''' Дашийн]] - хөгжмийн зохиолч 1984 # [[Дэжидийн Жигжид|'''ЖИГЖИД''' Дэжидийн]] - найруулагч 1985 # [[Юндэндоржийн Оюун|'''ОЮУН''' Юндэндоржийн]] - балетчин 1986 # [[Аюурзанын Очирбат|'''ОЧИРБАТ''' Аюурзанын]] - жүжигчин 1988 # [[Аргамбайн Монголхаан|'''МОНГОЛХААН''' Аргамбайн]] - найруулагч 1994 # [[Лоолийн Жамсранжав|'''ЖАМСРАНЖАВ''' Лоолийн]] - жүжигчин 1996 # [[Баартуугийн Зангад|'''ЗАНГАД''' Баартуугийн]] - дуучин 1996 # [[Лувсанжамцын Цогзолмаа|'''ЦОГЗОЛМАА''' Лувсанжамцын]] - жүжигчин 1997 # [[Аюушийн Загдсүрэн|'''ЗАГДСҮРЭН''' Аюушийн]] - дуучин 1999 # [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|'''ЦЭРЭНДАГВА''' Пүрэвдоржийн]] - жүжигчин 2001 # [[Цэндийн Батчулуун|'''БАТЧУЛУУН''' Цэндийн]] - хөгжимчин 2002 # [[Балжиннямын Жамъяндагва|'''ЖАМЪЯНДАГВА''' Балжиннямын]] - балетмэйсир 2003 # [[Дагвадоржийн Мэндбаяр|'''МЭНДБАЯР''' Дагвадоржийн]] - жүжигчин 2005 # [[Нацагийн Жанцанноров|'''ЖАНЦАННОРОВ''' Нацагийн]] - хөгжмийн зохиолч 2005 # [[Дашцэрэнгийн Самбуу|'''САМБУУ''' Дашцэрэнгийн]] - дуучин 2005 # [[Аюурзанын Долгор|'''ДОЛГОР''' Аюурзанын]] - дуучин 2005 # [[Батын Жавзандулам|'''ЖАВЗАНДУЛАМ''' Батын]] - дуучин 2005 # [[Шарын Чимэдцэеэ|'''ЧИМЭДЦЭЕЭ''' Шарын]] - уртын дуучин 2005 # [[Бирваагийн Мөнхдорж|'''МӨНХДОРЖ''' Бирваагийн]] - найруулагч 2006 # [[Чинзаяатын Мөнхшүр|'''МӨНХШҮР''' Чинзаяатын]] - дуучин 2006 # [[Банзарын Дамчаа|'''ДАМЧАА''' Банзарын]] - жүжигчин 2007 # [[Данзаншаравын Жамъянжав|'''ЖАМЪЯНЖАВ''' Данзаншаравын]] - дуучин 2008 # [[Пүрэвжавын Хаянхярваа|'''ХАЯНХЯРВАА''' Пүрэвжавын]] - хөгжмийн зохиолч 2008 # [[Цогийн Дашдулам|'''ДАШДУЛАМ''' Цогийн]] - хөгжимчин 2008 # [[Жагдамбын Лхамхүү|'''ЛХАМХҮҮ''' Жагдамбын]] - жүжигчин 2008 # [[Намсрайн Сувд|'''СУВД''' Намсрайн]] - театр, киноны жүжигчин # [[Гомбын Мягмарнаран|'''МЯГМАРНАРАН''' Гомбын]] - жүжигчин 2009 # [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван|'''ЭНХТАЙВАН''' Агваанцэрэнгийн]] - жүжигчин 2009 # [[Өлзий-Утасын Баярмагнай|'''БАЯРМАГНАЙ''' Өлзий-Утасын]] - дуучин 2009 # [[Самбуугийн Сарантуяа|'''САРАНТУЯА''' Самбуугийн]] - жүжигчин 2012 # '''ДАГИЙРАНЗ''' Нямын - кино жүжигчин 2013 # [[Адилбишийн Дашпэлжээ|'''ДАШПЭЛЖЭЭ''' Адилбишийн]] - дуучин 2014 # [[Даваажавын Баадайжав|'''БААДАЙЖАВ''' Даваажавын]] - дуучин 2016 # [[Гомбын Равдан|'''РАВДАН''' Гомбын]]- жүжигчин 2017 # [[Дашзэвэгийн Жаргалсайхан|'''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Дашзэвэгийн]]- дуучин 2021 # '''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Бэх-Очирын - жүжигчин 2021 # [[Самандын Жавхлан|'''ЖАВХЛАН''' Самандын]] - дуучин 2025 [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)|!жагсаалт]] [[Ангилал:Одон шагналтны жагсаалт]] 63ijiqcwsie1pw8a7tz2jbcj6728gr6 0 50777 861002 642829 2026-07-05T08:18:53Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Fordson Armoured Car Iraq.jpg]] → [[File:A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between British officials and the rebel government during the Iraqi Revolt, May 194 CM923.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between Brit... 861002 wikitext text/x-wiki '''Хуягт машин''' бол зэвсэгт хүчний хэрэгсэлд байдаг хэрэгсэл юм. Хуягт машин нь энгийн машинаас ихэн талаараа өөр байна. Хуягт машин бол энгийн машиныг бодвоос их биеээр бодвол хамаагүй илүү том, илүү дэвшилтэд тоноглолтой, мөн сум нэвтэрдэггүй металаар хийгдсэн, мөн төрөл бүрийн зэвсэглэлээр тоногдлогдсон. Энэхүү машиныг дэлхийн бүх улс орнууд зэвсэглэлдээ багтаасан байна. <gallery widths="200"> Austro-daimler-AFV.jpg|Австри-Унгарын [[Аустро-Даймлер хуягт тэрэг]] Dzvr21.jpg|Германы [[Даймлер DZVR 21]] A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between British officials and the rebel government during the Iraqi Revolt, May 194 CM923.jpg|Их Британийн Фордсон хуягт тэрэг, Ирак 1941 </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Armoured cars|Хуягт тэрэг}} [[Ангилал:Аюулгүйн тоноглолт]] [[Ангилал:Дугуйт хуягт]] [[Ангилал:Моторжуулсан тээврийн хэрэгсэл]] 7yybtryt4b9ei46je87kmt2afue7vv3 861003 861002 2026-07-05T08:22:57Z Ziv 95197 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between British officials and the rebel government during the Iraqi Revolt, May 194 CM923.jpg]] → [[File:A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between British officials and the rebel government during the Iraqi Revolt, May 1941 (CM92... 861003 wikitext text/x-wiki '''Хуягт машин''' бол зэвсэгт хүчний хэрэгсэлд байдаг хэрэгсэл юм. Хуягт машин нь энгийн машинаас ихэн талаараа өөр байна. Хуягт машин бол энгийн машиныг бодвоос их биеээр бодвол хамаагүй илүү том, илүү дэвшилтэд тоноглолтой, мөн сум нэвтэрдэггүй металаар хийгдсэн, мөн төрөл бүрийн зэвсэглэлээр тоногдлогдсон. Энэхүү машиныг дэлхийн бүх улс орнууд зэвсэглэлдээ багтаасан байна. <gallery widths="200"> Austro-daimler-AFV.jpg|Австри-Унгарын [[Аустро-Даймлер хуягт тэрэг]] Dzvr21.jpg|Германы [[Даймлер DZVR 21]] A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between British officials and the rebel government during the Iraqi Revolt, May 1941 (CM923).jpg|Их Британийн Фордсон хуягт тэрэг, Ирак 1941 </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Armoured cars|Хуягт тэрэг}} [[Ангилал:Аюулгүйн тоноглолт]] [[Ангилал:Дугуйт хуягт]] [[Ангилал:Моторжуулсан тээврийн хэрэгсэл]] s5met4lgmdpboybbf313wdxsnfi7yfp 0 51609 860945 855998 2026-07-04T17:58:30Z BaldiBear 103637 /* Гол */ 860945 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] kzqup4r9ano18n5gorkikjhewavp1ix 0 52038 861007 827960 2026-07-05T11:10:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 861007 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Хятадын Коммунист Нам | native_name = {{nobold|{{lang|zh-Hans-CN|中国共产党}}<br />{{lang|zh-Latn|Zhōngguó Gòngchǎndǎng}}}} | abbreviation = | founders = {{unbulleted list|[[Чэнь Дусю]]|[[Ли Дажао]]}} {{Collapsible list | title = {{nobold|...{{nbsp}}''ба бусад''}} | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурал|1-р Үндэсний Их хурлын]] төлөөлөгчид: | [[Хенк Сневлит]] | {{ill|Владимир Нейман|de|Nikolski (Geheimdienstoffizier)|zh|尼克爾斯基}} | [[Ли Да]] | [[Ли Ханжунь]] | [[Жан Гуотао]] | {{ill|Лю Ренжин|zh|刘仁静}} | [[Мао Зэдун]] | [[Хэ Шухэн]] | [[Дун Биву]] | [[Чэнь Таньчю]] | [[Ван Жиньмэй]] | {{ill|Ден Энмин|zh|邓恩铭}} | [[Чэнь Гунбо]] | [[Жоу Фохай]] | {{ill|Бао Хуйсэн|zh|包惠僧}} }} | logo = Danghui.svg | logo_size = 150px | colorcode = {{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}} | general_secretary = [[Ши Жиньпин]] | standing_committee = {{unbulleted list|[[Ши Жиньпин]]|[[Ли Кэчян]]|[[Ли Жаньшу]]| [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]]|[[Ван Хунин]]|[[Жао Лэжи]]|[[Хань Жэнь]]}} | founded = {{unbulleted list | {{start date and age|1921|07|23}} (1-р Үндэсний Их Хурал) | [[Хятадын Коммунист Намын Үндэсний Анхны Их Хурлын Байр]], 106 Rue Wantz, [[Шанхай]]н Францын концесс }} | headquarters = [[Жуннаньхай]], [[Шичен дүүрэг]], [[Бээжин]] | newspaper = ''[[Ардын өдөр тутмын]]'' | youth_wing = {{unbulleted list|[[Хятадын Коммунист Залуучуудын Холбоо]]|[[Хятадын Залуу Пионерууд]]}} | wing1_title = [[Зэвсэгт хүчин|Зэвсэгт жигүүр]] | wing1 = {{unbulleted list|[[Ардын Чөлөөлөх Арми]]|[[Ардын Зэвсэгт Цагдаа]]}} | wing2_title = Ажилчдын жигүүр | wing2 = [[Бүх Хятадын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо]] | wing3_title = Хэвлэлийн жигүүр | wing3 = [[Хятадын Медиа Групп]] | wing4_title = [[Аналитик төв|Судалгааны газар]] | wing4 = [[Бодлогын Судалгааны Төв Газар]] | membership_year = 2022 | membership = {{increase}} 96,710,000<ref>{{cite news |last1=Guo |first1=Rui |title=China's Communist Party hits 96.7 million, boosted by young and educated |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3183669/chinas-communist-party-grows-near-97-million-its-made-younger |access-date=1 July 2022 |work=South China Morning Post |date=30 June 2022 |language=en}}</ref> | ideology = {{collapsible list | title = {{nobold|[[Хятадын онцлогтой Социализм]]}} | bullets = yes | [[Коммунизм]] | [[Марксизм-Ленинизм]] | [[Маоизм|Мао Зэдуны Онол]] | [[Дэн Сяопины Онол]] | [[Гурвалсан төлөөлөл]] | [[Ши Жиньпины Онол]] }} {{unbulleted list | [[Социалист эх оронч үзэл]] | [[Хятадын үндсэрхэг үзэл]] }} | international = {{unbulleted list|[[Коммунист ба Ажилчны Намуудын Олон Улсын Уулзалт|КАНОУУ]]|[[Олон Улсын Коммунист Семинар|ОУКС]] (татан буугдсан)}} | national = [[Нэгдсэн Фронт (Хятад)|Нэгдсэн Фронт]]<ref>{{Cite web |title=CHINA'S OVERSEAS UNITED FRONT WORK: BACKGROUND AND IMPLICATIONS FOR THE UNITED STATES |url=https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014190725/https://www.uscc.gov/Research/china%E2%80%99s-overseas-united-front-work-background-and-implications-united-states |archive-date=14 October 2019 |access-date=27 October 2019 |website=ussc.gov}}</ref> | slogan = "Ард түмэнд үйлчил"<br />({{хэл-хят1|为人民服务}}) | anthem = "[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]"<br />({{хэл-хят1|国际歌}}){{parabr}}[[File:Internationale orchestral arrangement.ogg|180px]] | seats1_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] ([[13-р Ардын төлөөлөгчдийн их хурал|13-р]]) | seats1 = {{Composition bar|2090|2980|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | seats2_title = [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурлын байнгын хороо|АТИХ-ын байнгын хороо]] | seats2 = {{Composition bar|118|175|hex={{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}}} | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | colours = {{Color box|{{Хятадын Коммунист Нам/meta/color}}|border=silver}} Улаан | website = [http://cpc.people.com.cn/ cpc.people.com.cn] | country = Хятадын }} '''Хятадын Эв Хамт Нам''' буюу '''Хятадын Коммунист Нам''' 1921 оны 7-р сард байгуулагджээ. Хятадын Коммунист Нам /ХКН/ 76 сая гаруй гишүүнтэй, дэлхийн улс төрийн хамгийн том байгууллага. 2017 оны 10-р сард зохион байгуулагдсан 19-р Үндэсний Конгрессоос сонгогдсон [[Ши Жиньпин]] өнөөгийн тэргүүлэх удирдагч юм. ХКН-ын туйлын зорилго бол коммунист нийгэм байгуулах явдал юм. Хятадын Коммунист Нам үйл ажиллагаандаа "Марксизм-Ленинизм, Мао Зэдуны үзэл баримтлал", Дэн Сяопиний онол, Зяан Зэминий "Гурван төлөөллийн онол" , "шинжлэх ухааны үзэл баримтлал" -аар удирдуулж байгаагаа тунхаглаж байна. "Ху Зинтао ба Ши Жиньпиний шинэ үеийн Хятадын онцлогтой социализмын үзэл санаа зэрэг юм. Оросын 1917 оны Октябрын хувьсалын нөлөөгөөр Коминтерний тусламжтайгаар марксизм-ленинизмын үзэл санааг Хятадад түгээж үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөн өрнүүлж Хятадын Коммунист нам 1921 оны 7 дугаар сард байгуулагдсан ажээ. ХКН-ыг 1921-1927 онуудад намыг тэргүүлж байсан '''Чень Дусю''' тэргүүтэй хэсэг нөхдүүд байгуулсан байна. ХКН-ын Анхдугаар их хурлыг 1921 оны 6-р сарын сүүл, 7-р сарын эхээр Шанхай хотод 12 төлөөлөгчтэй нууц байдалд зохион байгуулсан байна. Хурлаар Хятадад социализм байгуулах намын эцсийн зорилгыг тунхаглав. Хятадын зүүний үзэлтэй сэхээтний төлөөллөөс бүрдсэн "дугуйлан" -аас дэлхийн хамгийн том улс төрийн нам болтлоо өргөжсөн юм. ХКН-ын түүхийг дараах үе шатанд хувааж болно. # Гоминдантай нэгдэн милитарист бүлэглэлүүдийн эсрэг фронтын үе (1922-1927). # Хятад дахь Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс буюу улс орны эрх мэдлийн төлөө Гоминдантай хийсэн тэмцлийн үе (1927-1937). # Японы түрэмгийллийн эсрэг тэмцэл, Хоёрдугаар Гоминдантай нэгдсэн фронтыг байгуулсан үе (1937-1945). # Хятад дахь иргэний дайн (1946-1949) - Гоминдантай хийсэн дайны үе. # Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсаны дараа үе(1949 оноос хойш) - нам улс орондоо эрх баригч нам болон төлөвшсөн үе. == Гишүүд == ХКН 2015 оны байдлаар 86 сая, 2022 оны байдлаар 96,7 сая гишүүнтэй байна. Үүүнээс: ** тариаланчид -25,9 сая ** удирдах бөгөөд техник ажилтнууд -12,5 сая ** намын ажилтнууд -9 сая ** албан хаагчид - 7,4 сая ** ажилчид - 7,3 сая == Удирдлага == [[File:Xi Jinping March 2017.jpg|thumb|250px|Ши Жиньпин]] ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны өнөөгийн гишүүд нь: [[Ши Жиньпин]] - ХКН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНХАУ-ын дарга, ХКН-ын Төв хорооны Цэргийн зөвлөлийн дарга. Ли Көцян - БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Жаншу - БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга Ван Ян - Бүх хятадын ардын улс төрийн Зөвлөлдөх үндэсний хорооны дарга Ван Хунин - ХКН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Жао Лэжи - ХКН-ын Сахилга бат шалгах төв комиссын дарга Хан Жэн - БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн газрын гишүүд''''':''''' * Ван Хунин * Дин Сюэсян * Ян Сяоду * Чэнь Си * Го Шэнкунь * Хуан Куньмин * Ю Цюань == ХКН-ын ХХ дугаар Их хурал == Хятадын Коммунист намын ХХ дугаар Их хурал Бээжин хотноо 2022 оны 10-р сарын 16-22-ны өдрүүдэд болов. 1977 оноос хойш 5 жил тутам болж БНХАУ-ын улс төрийн амьдралыг тодорхойлдог ирсэн Хятадын Коммунист намын Тус Их хуралд 2296 төлөөлөгч оролцсон байна. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Communist Party of China|Хятадын Коммунист Нам}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Хятадын коммунист нам| ]] [[Ангилал:Хятадын нам|Коммунист]] [[Ангилал:Коммунист нам]] [[Ангилал:Коминтерний салбар]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн байгууллага]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайн|Коммунист нам]] [[Ангилал:Хятадын засгийн газар|Коммунист нам]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] ngxblytmnyr5hk81zmum3huhttb7dh7 0 59291 860974 625315 2026-07-05T02:31:34Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Өмнөд Солонгосын сүлд]] 860974 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Солонгосын сүлд]] h74qx5a39nn5xc789rtklappadr2l81 0 62540 860927 860517 2026-07-04T14:33:55Z HorseBro the hemionus 100126 860927 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] od3ixdz0b1irxj0lemici33pph2o9ht 860928 860927 2026-07-04T14:36:34Z HorseBro the hemionus 100126 860928 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг байлдан дагуулж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 6sldih7wx5kwvjpco5rs4pj8t3qw37l 860929 860928 2026-07-04T14:37:06Z HorseBro the hemionus 100126 860929 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *Хамил засгийн хошуу *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] rxj058jfy7dt2oj4zg2p3y296ntnvro 860930 860929 2026-07-04T14:42:27Z HorseBro the hemionus 100126 860930 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] t71uadqbdzumswcny4aa3p1ytsrtgti 860933 860930 2026-07-04T14:46:30Z HorseBro the hemionus 100126 860933 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1731–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] atqmiau24aiejyruqe5qkhyrubemt2m 860936 860933 2026-07-04T14:54:03Z HorseBro the hemionus 100126 860936 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1758 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px }} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] pty703clcdw8e70y0ec8qjw31qbknn0 0 66614 860959 860800 2026-07-04T22:10:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860959 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-07-04 22:10:23 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] nzv9eszl2fqogodfgw9u0gzzl3i26vk 0 77158 860994 860905 2026-07-05T06:23:37Z Megzer 20491 860994 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karta över Ryssland -Gengis khan tomb.jpg|thumb|Страленбергийн 18-р зууны үеийн "Great Tartary" газрын зураг дээрх "Karakoſchun буюу Их алдар цуутай Чингис хааны булш"-ыг өмнөд "Ordus"-д харуулсан дэлгэрэнгүй.]] [[Файл:Tombeau Gengis Khan.1897.1.png|thumb|Charles-Eudes Bonin-ийн 1897 оны Эзэн хорооны гэрэл зураг.]] '''Эзэн Хороо''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠤᠷᠤᠭᠠ}}) гэдэг нь [[Чингис хаан]] болон түүний дөрвөн хатдын сүнс, сүлдийг тахидаг тахилгын онгон бөгөөд, заримдаа "Чингис хааны онгон" ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨᠤ<br>ᠤᠩᠭᠤᠨ}}), "Ерөнхий шүтээн", "Эзний найман цагаан гэр"{{sfn|Choimaa|2006|pp=249}}{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=132}}, "Найман цагаан гэр"{{sfn|Choimaa|2006|pp=269}}, "Цагаан гэр"{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=135}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=56}} гэж нэрлэж байсан. == Түүх == [[Чингис хаан]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуд улсыг]] мөхөөгөөд 8 дугаар сард нь нас нөгчихөд алтан шарилыг нь хамгаалан монголын уламжлалт ёсны дагуу эх нутагт нь хүргэн явах зам зуур [[Ордос]]ын Мунын хөөвөр гэдэг газар шарил ачсан тэрэг саатсанд, [[Сөнөд|Сөнидийн]] Гилгүдэй баатар тэрэгний өмнө өчил өчсөнд тэрэгний дугуй шавраас гарахад Чингис хааны өмссөн цамц, өргөө гэр, өрөөсөн оймс зэргийг тэнд онголж Чингис хааны шүтээн тахилгын онгон анх үүсэн байгуулж “ерөнхий шүтээн” гэж нэрлэх болжээ. Чингис хааны жинхэнэ шарилийг [[Бурхан Халдун]]ы өвөр '''Хүрэлхү''' гэдэг газар оршуулж хамаг улсын шүтээн болгон тахисан байна. [[Өгэдэй хаан]]ы үед [[Хархорум]]д тахилгын ордон байгуулж, Чингис хааны сүнсийг тахьсан нэг удаагийн тохиолдол нь ноёдын дөчин гоо охидыг сонгож Эзэн Богдын араас дагуулж оршуулсан тахилгын зан үйл болжээ. [[Хубилай хаан]]ы үед [[Шанду]] хотын Бумбатын хөндий гэдэг газар тахилга үйлдэж байжээ.{{Citation needed}} === Чингис хааны дөрвөн их ордос === [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед монгол хаад ноёд Чингис хаан болон түүний хатад зэрэг өвөг дээдсийн сүнсийг тахьдаг хоёр томоохон төв тусдаа оршиж байсан. Эхнийх нь "'''Чингис хааны дөрвөн их орд", "Найман цагаан орд"''' гэдэг нь хоёр тусдаа байгууламжийг өөр өөр цаг үед бий болгон шүтэж байсан. Чингис хааны дөрвөн их ордос нь Чингис хаан болон түүний дөрвөн хатны амьдарч байсан орд гэрийг Өгэдэй хааны үед Хархорум хотод төвлөрүүлэн барьж, тахилын шүтээн болгосон. Хубилай хааны үеэс эхлэн Монгол нутгийг захирах болсон алтан ургийн [[жинь ван]] буюу жинон цолтой ханхүү нар Хархорум хотод төвлөрч суухдаа төрийн хэргээс гадна Дөрвөн их ордын тайлга тахилгыг ерөнхийд нь хариуцаж хийлгэн, тухайн вангийн шууд харъяаны дотоод хэргийг хариуцсан хэлтэсээр дамжуулж хятад нутагт байсан соёрхолын газраас ирэх татварын эд бараа, мөнгөнд хяналт тавин, захиран зарцуулж байсан. 1292 онд Хубилай хааны зарлигаар ач хөвгүүн [[Гамала|Гамалад]] жинь ван цол өгөхдөө "...'''''Чингис хааны дөрвөн их орд''', цэрэг морь, Монгол улсын бүх газрыг...''"{{sfn|Song|1976|pp=637}} захируулан суулгажээ. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] дөрвөн их ордост их хэмжээний мөнгө, торго тусламжаар өгч байсан тэмдэглэл цөөн удаа тэмдэглэжээ. '''Дөрвөн их ордын жилийн хишиг''' [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед Чингис хааны дөрвөн их ордын соёрхолын газраас жил бүр тодорхой тооны мөнгө, торго даавуу ирдэг байсан. Жилийн хишгийг улсын сан болон умар хятад дахь эзэмшил газраас ёнгор даавуу тушаадаг өрх, өмнөд хятад дахь эзэмшил газраас зоосон мөнгө тушаадаг өрх гэсэн гурван эх үүсвэрээс ихэнх орлогоо олдог байсан. # "Их ордны жилийн хишиг: Мөнгө 43 ембүү, улаан хүрэн гурамсан сиймхий (торгын нэгэн зүйл) 24 толгой, өнгө бүрийн өөтөн ба ёнгор 5000 жин, зүү 3000 ширхэг, торго 75 толгой, байнга гаалийн торго 800 толгой. Ёнгор даавуу тушаах өрх 1275 онд 60,000 өрх хувьлан өгчээ. 1319 онд тэдгээр өрхийг дахин шалгахад 12693 өрх үлдсэн бөгөөд нийт 5207 жин ёнгор хураадаг байжээ. 1281 онд Зяннаний (Өмнөд хятад) Ганьчжоу лу-гаас 20000 зоос тушаах үүрэгтэй өрхийг (өрх бүр таван цэн тушаадаг) хуваан өгсөн бөгөөд жилдээ найман зуун мөнгөн ембүү хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} # Хоёрдугаар ордны жилийн хишиг: Мөнгө 50 ебмүү, торго 75 толгой, байнга тушаах гаалийн торго 1490 толгой, ёнгор даавуу тушаах өрх: 1257 онд Цинчэн сяний 2900 өрхийг хувьчилж өгчээ. 1319 онд дахин шалгахад 1556 өрх үлдсэн бөгөөд нийт 657 жин ёнгор хураадаг байсан. 1281 онд Зяннаний (Өмнөд хятад) Ганьжоу Лу-гаас 15000 зоос тушаах өрх хувьчилж өгсөн бөгөөд жил бүр зургаан зуун ембүү хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} # Гуравдугаар ордны жилийн хишиг: мөнгө 50 ембүү, торго 75 толгой. Байнга гаалийн торго 682 толгой, ёнгор даавуу тушаах өрх: 1252 онд 318 өрх өгсөн ч, 1319 онд шалгахад 121 өрх байсан бөгөөд 48 жин ёнгор хураадаг байжээ. Зяннаний зоос тушаадаг өрх 1281 онд Ганьжоу Лу-гаас 21000 өрх хувьдан өгсөн бөгөөд нийт 840 ембүү хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} # Дөрөвдүгээр ордны жилийн хишиг: мөнгө 50 ембүү, торго 75 толгой. Ёнгор тушаах өрх: 1252 онд Жэндин зэрэг газрын 283 өрхийг хувьдан өгчээ. 1319 онд шалгахад 116 өрх байсан бөгөөд нийт 46 жин ёнгор хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} Мөн эдгээрээс гадна Дайду, Шанду, Баодин, Хэдун, Жуожоу, Тай-ань зэрэг газарт дөрвөн их ордод мөнгө, будаа тутарга, торго мяндас даавуу, архи дарс зэргийг үйлдэх жижиг үйлдвэрүүд олон тоогоор байжээ. === Найман цагаан гэр ба Хубилай хааны байгуулсан тахилын сүм === Найман цагаан орд хэмээх нь [[Дайду|Дайду хотод]] Хубилай хааны байгуулсан хятад, монгол ёсыг хольсон өвөг дээдсийн тахилгын сүм юм. Найман цагаан ордыг 1263-1266 онд дараах найман гэр өргөөтэй байгуулахдаа дараах байдалтай байв. # Есүхэй баатрын 1-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Чингис хааны 2-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Өгэдэй хааны 3-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Тулуй хааны 4-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Хааны авга Зүчийн 5-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Хааны авга Цагадайн 6-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Гүюг хааны 7-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Мөнх хааны 8-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} Юань Улсын сүүлээр олон хаад хатад солигдсоор анхны найман цагаан гэрээс гадна нэмж 10 гаруй хаадын орд гэр бүхий тахилын онгон байгуулагдсан. [[Дайду]] нийслэл хотод дээдсийн тахилгын 8 сүм байгуулж [[Есүхэй баатар]] тэргүүтэй өвөг дээдэстээ шүтлэгийн ордон байгуулсныг '''"Найман цагаан орд"''' гэж нэрлэх болсон нь яваандаа "Найман цагаан гэр", "Цагаан гэр", "Эзний найман цагаан гэр", "Эзэн Хороо" хэмээх нэрс үүсэх үндэс болсон. 1368 онд [[Юань Улс]] мөхөж монголчууд [[Бээжин]]гээс ухран уугуул нутагтаа буцахдаа Дайду хотод байсан Найман цагаан гэрийн эд хэрэгслийг Монгол нутаг руу нүүлгэсэн. 1439 он хүртэл 70 гаруй жилд Найман цагаан гэрийн тухай мэдээ сураг алдарснаа [[Тогоон тайш]] бүх Монголыг дахин нэгтгэсний дараа Найман цагаан гэрт ирж тахилга хийн, Монголын хаан болохоор горилоод алагдаж байгаа тухай [[Алтан товч]], [[Эрдэнийн товч]] зэрэг сурвалжид гардаг. Чухам энэ үеэс Монголын хаан сэнтийд залрах ёслолыг Чингис хааны онгон шүтээний өмнө зохион байгуулж, хаан цолоо баталгаажуулдаг ёс 1634 он хүртэл мөрдөгдөж байсан. Монгол нутагт ирсэн Найман цагаан гэр, Чингис хааны 4 их хатдын цомцог ордон хоёрыг нийлүүлж, Ордос түмэн хариуцан тахисаар байжээ. XVI зууны эхэн [[Даян хаан|Даян хааны]] үед Монголын ноёрхлын төв дахин говийн өмнө шилжихэд Ордос түмэн дагалдаж, Хатан голын Бортохойд нутаглахад Эзэн Хороо зэрэг олон шүтээн, өнөөгийн нутагт ирж нутаглах болов. Чингис хааны Найман цагаан орд зэрэг шүтээн нь тухайн үед Ордосын Арвас, Алаг уул, Харгуна ханы өвөр, Вангийн голын Их зуу зэрэг олон газраар нүүн шилжиж 1649 онд Ордос зүүн гарын дундад хошууны (бас Жүн вангийн хошуу гэдэг) Баянцанхагийн голын хөвөөнд хадгалан тахижээ. Түүнээс хойш энэ газрыг "Эзэн хороо" хэмээн нэрлэх болсон байна. [[БНХАУ]] байгуулагдсны дараа 1959 онд уг газарт [[Эзэн Хороо хошуу]] хэмээх засаг захиргааны нэгж байгуулжээ. 1955 онд уг газарт Чингис хааны онгон хэмээх шүтээн онгоны барилга баригдаж нүүж орсон. жил бүр дөрвөн цагийн тахилга үйлддэг болсон байна. == Бүтэц == ==== Албан тушаалтан ==== 14-17-р зуунд Эзэн Богдын онгоныг тахигч Ордос түмнийг [[жонон|жинон]] захирах тул ерөнхий эзэн болж, онгоны өдөр тутмын үйлийг [[тайш]], [[чинсан]], [[хонжин]], ерөөлч, тахилч, туульч зэрэг сул тушаалтад гүйцэтгэн бусад дархадаа хариуцаж байсан. Дархад хэмээх нь онгоны өдөр тутмын тахил тайлгыг хариуцдаг тахилчид, тэдний өрх гэр бүл, хамгаалан сахигчдыг үеийн үед татвар гувчуураас чөлөөлж, зөвхөн Эзэн Богдын онгонд үйлчлэх тул дархалсан нь ийм нэр үүсэхэд нөлөөлсөн. Анх олон тоотой байсан ч, манжийн эрхшээлд орсны дараа тэдний тоог 500 өрх айлаар тогтоож, манжийн төрийн алба татвараас чөлөөлжээ. Жонон цол нь манжаас өмнө монголын улс төрд [[Хаан|хааны]] дараа орох эрх мэдэлтэй чухал цол, албан тушаал байснаа Манжид дагаар орсноос хойш билэгдэлийн шинжтэй сул цол болж хувираад, хэн томилохыг [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам|Монгол журганаас]] тогтоодог болжээ. ==== Дөрвөн цагийн хурим ==== Чингис хааны онгоны тахилын хамгийн чухал зүйлийн нэг нь [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед зохиож, [[Алтан хан|Алтан ханы]] үед засагдсан "[[Арван Буянт Номын Цагаан Түүх]]" зохиолд '''"Дөрвөн цагийн хурим"''' хэмээх эртний монголын цаг тооллын дагуу хийх ёслолыг зохиосон нь онгоны тахил тайлгыг хийх баримжааг олгодог. # Хаврын эцэс сарын 21-нээ Чингис хааны 99 гүүдээ уяж, цагаан сацалаа сацсанаар '''цагаан сүргийн хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} # Зуны дунд сарын 15-наа ертөнцийн шүтээн дэлгэр эх их тугийг тавьж, 99 цагаагчнаа уураг үрсийг гаргаснаар '''зуны уурын хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} # Намрын эцэс сарын 12 унаганы ногт шилбийг эвхэснээр '''намрын ширгийн хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} # Өвлийн тэргүүн сарын шинийн гуравнаа '''Чингис хааны мялагаадын хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} Эзэн Хороонд ямар зүйлийг тахихаас шалтгаалж олон төрлийн тахилга үйлддэг. Цагаан, Хар сүлдийг тахих бол сүлдийн тахилга, Мялгаалгийн тахилга, Их бага Жигий, 7 бурхан одны тахилга, галын тахилга, Цахар усан шүтээний алаг сүлдийн тахилга зэрэг тахилга хийж байсан. Ингэхдээ юу тахиж байгаагаас шалтгаалж, хар цагаан сүлдийн сан, гарилын өчиг зэрэг төрөл бүрийн ерөөл магтаалыг цээжээр уншиж байсан. == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book|last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |location=Улаанбаатар|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |year=2006 |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Saishaal |first=D |title=Чингис хааны товчоон |year=2015 |volume=2 |edition=2 дахь |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |last2=Turdalai |first2=R |last3=Bayarsaikhan |first3=B |title=Арван Буянт Номын Цагаан Түүх |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2}} [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Өвөр Монголын барилга байгууламж]] ht2zuthvtp0vg0oz4lm51wd7jl6o9i7 860995 860994 2026-07-05T06:29:24Z Megzer 20491 860995 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karta över Ryssland -Gengis khan tomb.jpg|thumb|Страленбергийн 18-р зууны үеийн "Great Tartary" газрын зураг дээрх "Karakoſchun буюу Их алдар цуутай Чингис хааны булш"-ыг өмнөд "Ordus"-д харуулсан дэлгэрэнгүй.]] [[Файл:Tombeau Gengis Khan.1897.1.png|thumb|Charles-Eudes Bonin-ийн 1897 оны Эзэн хорооны гэрэл зураг.]] [[Файл:伊金霍洛 成吉思汗陵景区之陵宫 03.jpg|thumb|179x179px|Ордосын Чингис хааны онгон]] '''Эзэн Хороо''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠤᠷᠤᠭᠠ}}) гэдэг нь [[Чингис хаан]] болон түүний дөрвөн хатдын сүнс, сүлдийг тахидаг тахилгын онгон бөгөөд, заримдаа "Чингис хааны онгон" ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨᠤ<br>ᠤᠩᠭᠤᠨ}}), "Ерөнхий шүтээн", "Эзний найман цагаан гэр"{{sfn|Choimaa|2006|pp=249}}{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=132}}, "Найман цагаан гэр"{{sfn|Choimaa|2006|pp=269}}, "Цагаан гэр"{{sfn|Bayarsaikhan|2006|pp=135}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=56}} гэж нэрлэж байсан. == Түүх == [[Чингис хаан]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуд улсыг]] мөхөөгөөд 8 дугаар сард нь нас нөгчихөд алтан шарилыг нь хамгаалан монголын уламжлалт ёсны дагуу эх нутагт нь хүргэн явах зам зуур [[Ордос]]ын Мунын хөөвөр гэдэг газар шарил ачсан тэрэг саатсанд, [[Сөнөд|Сөнидийн]] Гилгүдэй баатар тэрэгний өмнө өчил өчсөнд тэрэгний дугуй шавраас гарахад Чингис хааны өмссөн цамц, өргөө гэр, өрөөсөн оймс зэргийг тэнд онголж Чингис хааны шүтээн тахилгын онгон анх үүсэн байгуулж “ерөнхий шүтээн” гэж нэрлэх болжээ. Чингис хааны жинхэнэ шарилийг [[Бурхан Халдун]]ы өвөр '''Хүрэлхү''' гэдэг газар оршуулж хамаг улсын шүтээн болгон тахисан байна. [[Өгэдэй хаан]]ы үед [[Хархорум]]д тахилгын ордон байгуулж, Чингис хааны сүнсийг тахьсан нэг удаагийн тохиолдол нь ноёдын дөчин гоо охидыг сонгож Эзэн Богдын араас дагуулж оршуулсан тахилгын зан үйл болжээ. [[Хубилай хаан]]ы үед [[Шанду]] хотын Бумбатын хөндий гэдэг газар тахилга үйлдэж байжээ.{{Citation needed}} === Чингис хааны дөрвөн их ордос === [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед монгол хаад ноёд Чингис хаан болон түүний хатад зэрэг өвөг дээдсийн сүнсийг тахьдаг хоёр томоохон төв тусдаа оршиж байсан. Эхнийх нь "'''Чингис хааны дөрвөн их орд", "Найман цагаан орд"''' гэдэг нь хоёр тусдаа байгууламжийг өөр өөр цаг үед бий болгон шүтэж байсан. Чингис хааны дөрвөн их ордос нь Чингис хаан болон түүний дөрвөн хатны амьдарч байсан орд гэрийг Өгэдэй хааны үед Хархорум хотод төвлөрүүлэн барьж, тахилын шүтээн болгосон. Хубилай хааны үеэс эхлэн Монгол нутгийг захирах болсон алтан ургийн [[жинь ван]] буюу жинон цолтой ханхүү нар Хархорум хотод төвлөрч суухдаа төрийн хэргээс гадна Дөрвөн их ордын тайлга тахилгыг ерөнхийд нь хариуцаж хийлгэн, тухайн вангийн шууд харъяаны дотоод хэргийг хариуцсан хэлтэсээр дамжуулж хятад нутагт байсан соёрхолын газраас ирэх татварын эд бараа, мөнгөнд хяналт тавин, захиран зарцуулж байсан. 1292 онд Хубилай хааны зарлигаар ач хөвгүүн [[Гамала|Гамалад]] жинь ван цол өгөхдөө "...'''''Чингис хааны дөрвөн их орд''', цэрэг морь, Монгол улсын бүх газрыг...''"{{sfn|Song|1976|pp=637}} захируулан суулгажээ. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] дөрвөн их ордост их хэмжээний мөнгө, торго тусламжаар өгч байсан тэмдэглэл цөөн удаа тэмдэглэжээ. '''Дөрвөн их ордын жилийн хишиг''' [[Юань Улс|Юань Улсын]] үед Чингис хааны дөрвөн их ордын соёрхолын газраас жил бүр тодорхой тооны мөнгө, торго даавуу ирдэг байсан. Жилийн хишгийг улсын сан болон умар хятад дахь эзэмшил газраас ёнгор даавуу тушаадаг өрх, өмнөд хятад дахь эзэмшил газраас зоосон мөнгө тушаадаг өрх гэсэн гурван эх үүсвэрээс ихэнх орлогоо олдог байсан. # "Их ордны жилийн хишиг: Мөнгө 43 ембүү, улаан хүрэн гурамсан сиймхий (торгын нэгэн зүйл) 24 толгой, өнгө бүрийн өөтөн ба ёнгор 5000 жин, зүү 3000 ширхэг, торго 75 толгой, байнга гаалийн торго 800 толгой. Ёнгор даавуу тушаах өрх 1275 онд 60,000 өрх хувьлан өгчээ. 1319 онд тэдгээр өрхийг дахин шалгахад 12693 өрх үлдсэн бөгөөд нийт 5207 жин ёнгор хураадаг байжээ. 1281 онд Зяннаний (Өмнөд хятад) Ганьчжоу лу-гаас 20000 зоос тушаах үүрэгтэй өрхийг (өрх бүр таван цэн тушаадаг) хуваан өгсөн бөгөөд жилдээ найман зуун мөнгөн ембүү хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} # Хоёрдугаар ордны жилийн хишиг: Мөнгө 50 ебмүү, торго 75 толгой, байнга тушаах гаалийн торго 1490 толгой, ёнгор даавуу тушаах өрх: 1257 онд Цинчэн сяний 2900 өрхийг хувьчилж өгчээ. 1319 онд дахин шалгахад 1556 өрх үлдсэн бөгөөд нийт 657 жин ёнгор хураадаг байсан. 1281 онд Зяннаний (Өмнөд хятад) Ганьжоу Лу-гаас 15000 зоос тушаах өрх хувьчилж өгсөн бөгөөд жил бүр зургаан зуун ембүү хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} # Гуравдугаар ордны жилийн хишиг: мөнгө 50 ембүү, торго 75 толгой. Байнга гаалийн торго 682 толгой, ёнгор даавуу тушаах өрх: 1252 онд 318 өрх өгсөн ч, 1319 онд шалгахад 121 өрх байсан бөгөөд 48 жин ёнгор хураадаг байжээ. Зяннаний зоос тушаадаг өрх 1281 онд Ганьжоу Лу-гаас 21000 өрх хувьдан өгсөн бөгөөд нийт 840 ембүү хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} # Дөрөвдүгээр ордны жилийн хишиг: мөнгө 50 ембүү, торго 75 толгой. Ёнгор тушаах өрх: 1252 онд Жэндин зэрэг газрын 283 өрхийг хувьдан өгчээ. 1319 онд шалгахад 116 өрх байсан бөгөөд нийт 46 жин ёнгор хураадаг байв.{{sfn|Saishaal|2015|pp=226-227}} Мөн эдгээрээс гадна Дайду, Шанду, Баодин, Хэдун, Жуожоу, Тай-ань зэрэг газарт дөрвөн их ордод мөнгө, будаа тутарга, торго мяндас даавуу, архи дарс зэргийг үйлдэх жижиг үйлдвэрүүд олон тоогоор байжээ. === Найман цагаан гэр ба Хубилай хааны байгуулсан тахилын сүм === Найман цагаан орд хэмээх нь [[Дайду|Дайду хотод]] Хубилай хааны байгуулсан хятад, монгол ёсыг хольсон өвөг дээдсийн тахилгын сүм юм. Найман цагаан ордыг 1263-1266 онд дараах найман гэр өргөөтэй байгуулахдаа дараах байдалтай байв. # Есүхэй баатрын 1-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Чингис хааны 2-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Өгэдэй хааны 3-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Тулуй хааны 4-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Хааны авга Зүчийн 5-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Хааны авга Цагадайн 6-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Гүюг хааны 7-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} # Мөнх хааны 8-р гэр{{sfn|Song|1976|pp=1712-1713}} Юань Улсын сүүлээр олон хаад хатад солигдсоор анхны найман цагаан гэрээс гадна нэмж 10 гаруй хаадын орд гэр бүхий тахилын онгон байгуулагдсан. [[Дайду]] нийслэл хотод дээдсийн тахилгын 8 сүм байгуулж [[Есүхэй баатар]] тэргүүтэй өвөг дээдэстээ шүтлэгийн ордон байгуулсныг '''"Найман цагаан орд"''' гэж нэрлэх болсон нь яваандаа "Найман цагаан гэр", "Цагаан гэр", "Эзний найман цагаан гэр", "Эзэн Хороо" хэмээх нэрс үүсэх үндэс болсон. 1368 онд [[Юань Улс]] мөхөж монголчууд [[Бээжин]]гээс ухран уугуул нутагтаа буцахдаа Дайду хотод байсан Найман цагаан гэрийн эд хэрэгслийг Монгол нутаг руу нүүлгэсэн. 1439 он хүртэл 70 гаруй жилд Найман цагаан гэрийн тухай мэдээ сураг алдарснаа [[Тогоон тайш]] бүх Монголыг дахин нэгтгэсний дараа Найман цагаан гэрт ирж тахилга хийн, Монголын хаан болохоор горилоод алагдаж байгаа тухай [[Алтан товч]], [[Эрдэнийн товч]] зэрэг сурвалжид гардаг. Чухам энэ үеэс Монголын хаан сэнтийд залрах ёслолыг Чингис хааны онгон шүтээний өмнө зохион байгуулж, хаан цолоо баталгаажуулдаг ёс 1634 он хүртэл мөрдөгдөж байсан. Монгол нутагт ирсэн Найман цагаан гэр, Чингис хааны 4 их хатдын цомцог ордон хоёрыг нийлүүлж, Ордос түмэн хариуцан тахисаар байжээ. XVI зууны эхэн [[Даян хаан|Даян хааны]] үед Монголын ноёрхлын төв дахин говийн өмнө шилжихэд Ордос түмэн дагалдаж, Хатан голын Бортохойд нутаглахад Эзэн Хороо зэрэг олон шүтээн, өнөөгийн нутагт ирж нутаглах болов. Чингис хааны Найман цагаан орд зэрэг шүтээн нь тухайн үед Ордосын Арвас, Алаг уул, Харгуна ханы өвөр, Вангийн голын Их зуу зэрэг олон газраар нүүн шилжиж 1649 онд Ордос зүүн гарын дундад хошууны (бас Жүн вангийн хошуу гэдэг) Баянцанхагийн голын хөвөөнд хадгалан тахижээ. Түүнээс хойш энэ газрыг "Эзэн хороо" хэмээн нэрлэх болсон байна. [[БНХАУ]] байгуулагдсны дараа 1959 онд уг газарт [[Эзэн Хороо хошуу]] хэмээх засаг захиргааны нэгж байгуулжээ. 1955 онд уг газарт Чингис хааны онгон хэмээх шүтээн онгоны барилга баригдаж нүүж орсон. жил бүр дөрвөн цагийн тахилга үйлддэг болсон байна. == Бүтэц == ==== Албан тушаалтан ==== 14-17-р зуунд Эзэн Богдын онгоныг тахигч Ордос түмнийг [[жонон|жинон]] захирах тул ерөнхий эзэн болж, онгоны өдөр тутмын үйлийг [[тайш]], [[чинсан]], [[хонжин]], ерөөлч, тахилч, туульч зэрэг сул тушаалтад гүйцэтгэн бусад дархадаа хариуцаж байсан. Дархад хэмээх нь онгоны өдөр тутмын тахил тайлгыг хариуцдаг тахилчид, тэдний өрх гэр бүл, хамгаалан сахигчдыг үеийн үед татвар гувчуураас чөлөөлж, зөвхөн Эзэн Богдын онгонд үйлчлэх тул дархалсан нь ийм нэр үүсэхэд нөлөөлсөн. Анх олон тоотой байсан ч, манжийн эрхшээлд орсны дараа тэдний тоог 500 өрх айлаар тогтоож, манжийн төрийн алба татвараас чөлөөлжээ. Жонон цол нь манжаас өмнө монголын улс төрд [[Хаан|хааны]] дараа орох эрх мэдэлтэй чухал цол, албан тушаал байснаа Манжид дагаар орсноос хойш билэгдэлийн шинжтэй сул цол болж хувираад, хэн томилохыг [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам|Монгол журганаас]] тогтоодог болжээ. ==== Дөрвөн цагийн хурим ==== Чингис хааны онгоны тахилын хамгийн чухал зүйлийн нэг нь [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед зохиож, [[Алтан хан|Алтан ханы]] үед засагдсан "[[Арван Буянт Номын Цагаан Түүх]]" зохиолд '''"Дөрвөн цагийн хурим"''' хэмээх эртний монголын цаг тооллын дагуу хийх ёслолыг зохиосон нь онгоны тахил тайлгыг хийх баримжааг олгодог. # Хаврын эцэс сарын 21-нээ Чингис хааны 99 гүүдээ уяж, цагаан сацалаа сацсанаар '''цагаан сүргийн хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} # Зуны дунд сарын 15-наа ертөнцийн шүтээн дэлгэр эх их тугийг тавьж, 99 цагаагчнаа уураг үрсийг гаргаснаар '''зуны уурын хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} # Намрын эцэс сарын 12 унаганы ногт шилбийг эвхэснээр '''намрын ширгийн хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} # Өвлийн тэргүүн сарын шинийн гуравнаа '''Чингис хааны мялагаадын хурим'''{{sfn|Choimaa|Turdalai|Bayarsaikhan|2006|pp=32-33}} Эзэн Хороонд ямар зүйлийг тахихаас шалтгаалж олон төрлийн тахилга үйлддэг. Цагаан, Хар сүлдийг тахих бол сүлдийн тахилга, Мялгаалгийн тахилга, Их бага Жигий, 7 бурхан одны тахилга, галын тахилга, Цахар усан шүтээний алаг сүлдийн тахилга зэрэг тахилга хийж байсан. Ингэхдээ юу тахиж байгаагаас шалтгаалж, хар цагаан сүлдийн сан, гарилын өчиг зэрэг төрөл бүрийн ерөөл магтаалыг цээжээр уншиж байсан. == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book|last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Bayarsaikhan |first=M |title=Саган сэцэн. Эрдэнийн товч |year=2006 |location=Улаанбаатар|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |year=2006 |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Saishaal |first=D |title=Чингис хааны товчоон |year=2015 |volume=2 |edition=2 дахь |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |last2=Turdalai |first2=R |last3=Bayarsaikhan |first3=B |title=Арван Буянт Номын Цагаан Түүх |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2}} [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Өвөр Монголын барилга байгууламж]] 3sndyqnt5us4rn5laehv0cf6l77esvv 0 84378 860942 718394 2026-07-04T17:55:37Z BaldiBear 103637 /* */ 860942 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' нь Монголын хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "Гурван найз" кино нь дээр Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн " <nowiki/>Аймгийн харцага " цол хүртсэн. !<nowiki/><nowiki/>256 |} [[Ангилал:Аймгийн харцага]] [[Ангилал:Цэцэн-Уулын хүн]] j6tesbhmltw5b9gl2h3qxu6s5fj7bye 860944 860942 2026-07-04T17:57:02Z BaldiBear 103637 860944 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' нь Монголын хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "Гурван найз" кино нь дээр Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Амжилт == gtocljbu5nvgf3u86fbic0mqfvpv9pd 860946 860944 2026-07-04T18:02:25Z BaldiBear 103637 /* Уран бүтээл */ 860946 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' нь Монголын хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "Гурван найз" кино нь дээр Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Уран бүтээл == * "Надтай гэрлээч" * "Луйврын хот" * "Франц үнсэлт" * "Facebook од" * "Давхар цохилт" * "Гурван найз" * "Хүүгүй ломбард" * "Гурван найз: Яасан байх нь уу?" * "Хожлын нүүдэл" * "Гацуурхан" * "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" * "Оннц дүмд" * "Orcool" * "Pigland" 4stmdkoop218gthwd3s64v66y5gi8wg 860947 860946 2026-07-04T18:06:26Z BaldiBear 103637 /* */ 860947 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' нь Монголын тайз, дэлгэц хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "Гурван найз" кино нь дээр Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Уран бүтээл == * "Надтай гэрлээч" * "Луйврын хот" * "Франц үнсэлт" * "Facebook од" * "Давхар цохилт" * "Гурван найз" * "Хүүгүй ломбард" * "Гурван найз: Яасан байх нь уу?" * "Хожлын нүүдэл" * "Гацуурхан" * "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" * "Оннц дүмд" * "Orcool" * "Pigland" 0befb9zkvh3hljwoocxaexuehcsabnt 0 101544 860975 625237 2026-07-05T02:31:45Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Өмнөд Солонгосын сүлд]] 860975 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Солонгосын сүлд]] h74qx5a39nn5xc789rtklappadr2l81 0 105908 860965 860803 2026-07-04T22:44:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 860965 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-07-04 22:44:28 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] kzlbucwewie846owe4fiaot8xwiik2h 860979 860965 2026-07-05T04:22:25Z Hanay 25081 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:שנות ה- 50-.jpg]] → [[File:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg]] More accurate file name 860979 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-07-04 22:44:28 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] dn2hmavs89oesdldppr7xqya47ons1a 0 118556 861000 860883 2026-07-05T06:54:27Z Egzs 88168 засав 861000 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос хойшхи Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэм]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Учрал 2025 онд | alt = | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} }} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] 9rnazyfarwivkamy6o9hb430ameqa1a 0 122320 860950 856032 2026-07-04T20:04:58Z ~2026-38085-76 105717 Баг өөрчлөв 860950 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Брахми: англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм <references group="2. ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27." /> [2]. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ [3]. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] Судалгаанаас үзэхэд , '''Монгол брахми бичгийн''' цагаан толгой нь 31 тэмдэгээс (үсэг) бүрддэг бөгөөд эдгээр нь авиазүйн болон үе бүтцийн онцлогт тулгуурласан тогтолцоотой байжээ. Үүнд нь 2 дан эгшиг ᠳᠠᠩ ᠡᠭᠡᠰᠢᠭ, 3(4) биеэ эс даах харьяат эгшиг ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠤ ᠡᠭᠡᠰᠢᠭ (4 тэмдгээр 3 эр 3 эм 6 авиа гаргана), 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг ''ᠡᠭᠡᠰᠢᠭᠲᠦ ᠭᠡᠢᠭᠦᠯᠦᠭᠴᠢ'' тэмдгээс бүрэлджээ ( 20 авиа ). Монгол брахми бичиг ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ нь авиа хийгээд үеэр бүрэлдсэн<ref>Dieter Maue: . In: Journal Asiatique (Hrsg.): . Vol.306, Nr. 2.2018. France 2018, S. 291–301.</ref> үсэг бичиг болно. Дээрээс доош, баруунаас зүүн тийш баганаар бичнэ <ref>ᠰᠤᠯᠤᠩᠭᠤᠳ ᠯ᠂ ᠬᠤᠷᠴᠠᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ L • Qurčabaγtur Solongγod: . In: L • Qurčabaγtur Solongγod (Hrsg.): . No.6. Elias Verlag IMoFiF e.V., Cologne Germany 2021, <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>, S. 436.</ref>. Харин сонгодог монгол үсгүүд шиг үгийн эхэнд дунд адагт орох дүрс байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, нэг тэмдэг нь зарим тохиолдолд дан авиаг, зарим үед бүтэн үеийг илэрхийлэх боломжтой байжээ. == зүйлчлэл == <references group="Dieter Maue: SIGNS AND SOUNDS. In: Journal Asiatique (Hrsg.): Journal Asiatique Vol.306. Vol.306, Nr. 2.2018. France 2018, S. 291–301." /> [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] {{stub}} 2w0y097ub9ulbndm7ezokr2lhhjelq3 860953 860950 2026-07-04T21:16:47Z ~2026-38085-76 105717 Шинэчлэв 860953 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Брахми: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>1.   ↑ ''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>1.   ↑ Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>1.   ↑ Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>1.   ↑ Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>1.   ↑ Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>1.   ↑ ''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>1.   ↑ Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>1.   ↑ L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. Судалгаанаас үзэхэд , '''Монгол брахми бичгийн''' цагаан толгой нь 31 тэмдэгээс (үсэг) бүрддэг бөгөөд эдгээр нь авиазүйн болон үе бүтцийн онцлогт тулгуурласан тогтолцоотой байжээ. Үүнд нь 2 дан эгшиг ᠳᠠᠩ ᠡᠭᠡᠰᠢᠭ, 3(4) биеэ эс даах харьяат эгшиг ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠤ ᠡᠭᠡᠰᠢᠭ (4 тэмдгээр 3 эр 3 эм 6 авиа гаргана), 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг ''ᠡᠭᠡᠰᠢᠭᠲᠦ ᠭᠡᠢᠭᠦᠯᠦᠭᠴᠢ'' тэмдгээс бүрэлджээ ( 20 авиа ). Монгол брахми бичиг ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ нь авиа хийгээд үеэр бүрэлдсэн<ref>Dieter Maue: . In: Journal Asiatique (Hrsg.): . Vol.306, Nr. 2.2018. France 2018, S. 291–301.</ref> үсэг бичиг болно. Дээрээс доош, баруунаас зүүн тийш баганаар бичнэ <ref>ᠰᠤᠯᠤᠩᠭᠤᠳ ᠯ᠂ ᠬᠤᠷᠴᠠᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ L • Qurčabaγtur Solongγod: . In: L • Qurčabaγtur Solongγod (Hrsg.): . No.6. Elias Verlag IMoFiF e.V., Cologne Germany 2021, <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>, S. 436.</ref>. Харин сонгодог монгол үсгүүд шиг үгийн эхэнд дунд адагт орох дүрс байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, нэг тэмдэг нь зарим тохиолдолд дан авиаг, зарим үед бүтэн үеийг илэрхийлэх боломжтой байжээ. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references group="Dieter Maue: SIGNS AND SOUNDS. In: Journal Asiatique (Hrsg.): Journal Asiatique Vol.306. Vol.306, Nr. 2.2018. France 2018, S. 291–301." /> [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] {{stub}} 9zrzkuz2dra5ksi11jjxw3f19ptlj8v 860955 860953 2026-07-04T21:33:17Z ~2026-38085-76 105717 бага нэмэлт 860955 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Брахми: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] {{stub}} 1d5j2a7pyaal584v3ccvgzm4uow7lar 860956 860955 2026-07-04T21:38:52Z ~2026-38085-76 105717 бага нэмэлт 860956 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Брахми: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references /> == '''Гадаад холбоос (Weblinks)''' == * Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1) * Mongolian-Brahmi-Script * Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] {{stub}} epsebp3c9v0kox0a1hyo8di6fd2s02r 860957 860956 2026-07-04T21:42:29Z ~2026-38085-76 105717 Verbesserung 860957 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Брахми: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references /> == '''Гадаад холбоос (Weblinks)''' == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] plskmg8j5g0rg51sepn5h4nkurjcg1t 860993 860957 2026-07-05T06:21:53Z ~2026-38085-76 105717 kleine Ergänzung 860993 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Брахми: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references /> == '''Гадаад холбоос (Weblinks)''' == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] bmfs04ngvocnj0gaoblqvb0cuar3if5 0 128003 860973 736792 2026-07-05T02:31:25Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Германы сүлд]] 860973 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Германы сүлд]] rc38e63e0lmgl7k3yfml9e0ezi912cl 0 133674 861005 771356 2026-07-05T10:06:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 861005 wikitext text/x-wiki '''Жеймс Бонд''' ([[Англи хэл|англи]]. ''James Bond'') — Британийн зохиолч [[Ян Флеминг]] (1908—1964)-ийн зохиолын гол баатар юм. Их Британийн "Ми-6" тагнуулын байгууллагын агент, тагнуулч "007" гэдгээрээ алдартай киноны гол дүр юм. Ян Флемингийн зохиолуудаар кино хийсний дараа өргөн олны дунд алдар нэрийг олж авсан зохиолын дүр. Жеймс Бондын цуврал кино түүхэн дэх хамгийн урт цуврал киноны нэг юм. 1962-2021 оны хооронд 25 анги кино (хоёр жилд дунджаар нэг кино) гарсан. Энэхүү цуврал нь бүтээгчдэдээ 7 тэрбум гаруй ам.долларын ашиг авчирсан нь түүхэн дэх хамгийн амжилттай гурав дахь кино цуврал болсон байна. Жеймс Бондын дүрийг бүтээсэн үе үеийн жүжигчид: Шотландын жүжигчин [[Шон Коннери]], Австралийн жүжигчин [[Жорж Лазенби]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Geórge Lázenby'', 1939 онд төрсөн), Британийн жүжигчин [[Рожер Мур]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Sir Roger George Moore''; 1927— 2017), [[Тимоти Далтон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Timothy Peter Dalton''; 1946-), Ирландын жүжигчин [[Пирс Броснан]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Pierce Brendan Brosnan''; 1953- ), Британийн жүжигчин [[Дэниел Крэйг]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Daniel Wroughton Craig''; 1968-) == Жеймс Бондын тухай "EON Productions"-ийн бүтээсэн кинонууд == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |Дугаар ! rowspan="2" |Киноны нэр ! rowspan="2" |Он ! rowspan="2" |Жеймс Бондын дүрийг бүтээсэн жүжигчин ! rowspan="2" |Найруулагч ! colspan="2" |Орлого ($ сая ) ! colspan="2" |Төсөв ($ сая) |- !Кино гарахад !2005 оны байдлаар !Анхны төсөв !2005 оны байдлаар |- !1 !Доктор Ноу ([[Англи хэл|англи]]. ''Dr. No'') |1962 | rowspan="5" |[[Шон Коннери]] | rowspan="2" |Теренс Янг |59,5 |448,8 |1,1 |7,0 |- !2 !Оросоос мэнд дэвшүүлж байна ([[Англи хэл|англи]]. ''From Russia with Love'') |1963 |78,9 |543,8 |2,0 |12,6 |- !3 !Голдфингер ([[Англи хэл|англи]]. ''Goldfinger'') |1964 |Гай Хэмилтон |124,9 |820,4 |3,0 |18,6 |- !4 !Аянгын бөмбөг ([[Англи хэл|англи]]. ''Thunderball'') |1965 |Теренс Янг |141,2 |848,1 |6,8 |41,9 |- !5 !Хоёр удаа л амьдарна ([[Англи хэл|англи]]. ''You Only Live Twice'') |1967 |Льюис Гилберт |101,0 |514,2 |10,3 |59,9 |- !6 !Хатан хааны нууц албанд ([[Англи хэл|англи]]. ''On Her Majesty's Secret Service'') |1969 |[[Жорж Лазенби]] |Питер Р. Хант |64,6 |291,5 |7,0 |37,3 |- !7 !Хэзээд Бриллиантууд ([[Англи хэл|англи]]. ''Diamonds Are Forever'') |1971 |[[Шон Коннери]] | rowspan="3" |Гай Хэмилтон |116,0 |442,5 |7,2 |34,7 |- !8 !Амьд байгаад үхүүл ([[Англи хэл|англи]]. ''Live and Let Die'') |1973 | rowspan="7" |[[Рожер Мур]] |126,4 |460,3 |7,0 |30,8 |- !9 !Алтан гар буутай хүн ([[Англи хэл|англи]]. ''The Man with the Golden Gun'') |1974 |98,5 |334,0 |7,0 |27,7 |- !10 !Надад дурласан тагнуулч ([[Англи хэл|англи]]. ''The Spy Who Loved Me'') |1977 | rowspan="2" |Льюис Гилберт |185,4 |533,0 |14,0 |45,1 |- !11 !Саран дээрх уралдаанчин ([[Англи хэл|англи]]. ''Moonracer)'' |1979 |210,3 |535,0 |34,0 |91,5 |- !12 !Зөвхөн чиний харцанд зориулав ([[Англи хэл|англи]]. ''For Your Eyes Only'') |1981 | rowspan="5" |Жон Глен |194,9 |449,4 |28,0 |60,2 |- !13 !Наймаалж (англи. ''Octopussy'') |1983 |183,7 |373,8 |27,5 |53,9 |- !14 !Үхлийг харах өнцөг ([[Англи хэл|англи]]. ''A View to a Kill'') |1985 |152,4 |275,2 |30,0 |54,5 |- !15 !Өдрийн гэрэл дор ([[Англи хэл|англи.]] ''The Living Daylights'') |1987 | rowspan="2" |[[Тимоти Далтон]] |191,2 |313,5 |40,0 |68,8 |- !16 !Алах зөвшөөрөл ([[Англи хэл|англи]]. ''Licence to Kill'') |1989 |156,2 |250,9 |36,0 |56,7 |- !17 !Алтан нүд ([[Англи хэл|англи]]. ''GoldenEye'') |1995 | rowspan="4" |[[Пирс Броснан]] |Мартин Кэмпбелл |351,9 |518,5 |60,0 |76,9 |- !18 !Маргааш хэзээ ч үхэхгүй ([[Англи хэл|англи]]. ''Tomorrow Never Dies'') |1997 |Рожер Споттисвуд |338,9 |463,2 |110,0 |133,9 |- !19 !Бүх дэлхий ч багадана ([[Англи хэл|англи]]. ''The World Is Not Enough'') |1999 |Майкл Эптед |361,8 |439,5 |135,0 |158,3 |- !20 !Дараа нь үх ([[Англи хэл|англи]]. ''Die Another Day'') |2002 |Ли Тамахори |431,9 |465,4 |142,0 |154,2 |- !21 !Казино «Рояль» ([[Англи хэл|англи]]. ''Casino Royale'') |2006 | rowspan="5" |[[Дэниел Крэйг|Дэниел Крейг]] |Мартин Кэмпбелл |594,2 |581,5 |150,0 |145,3 |- !22 !Энэрэнгүйн Квант ([[Англи хэл|англи]]. ''Quantum of Solace'') |2008 |Марк Форстер |576,0 |514,2 |200,0 |181,4 |- !23 !Скайфолл ([[Англи хэл|англи]]. ''Skyfall'') |2012 | rowspan="2" |Сэм Мендес |1108,6 |943,5 |150-200 |128-170 |- !24 !Спектр ([[Англи хэл|англи]]. ''Spectre'') |2015 |880,7 |725,5 |245-250 |202-206 |- !25 !Үхэх цаг болоогүй ([[Англи хэл|англи]]. ''No Time To Die'') |2021 |Кэри Фукунага |771,2 |582 |250-301 |189-226 |- | colspan="5" |'''Нийт''' |'''7,612 тэрбум''' |'''12,676 тэрбум''' |'''1,453-1,508 тэрбум''' |'''2,069-2,155 тэрбум''' |} [[Ангилал:Зохиолын дүр]] 4fnicmo133n7ckudv4zpkwyz7bpx90y 0 136559 860992 855652 2026-07-05T06:13:03Z ~2026-37911-56 105722 860992 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500<ref name="IISS2023" /> | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="10" |Сөнөөгч онгоц ! |- |[[Су-30]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |Су-30СМ |4 нэгж ашиглаж байгаа | |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа | |- ! colspan="6" |Нисдэг тэрэг ! |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] 599w3xtp4fj3x2yqd2troxc7kvin4oo 860996 860992 2026-07-05T06:30:58Z Megzer 20491 860996 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500 | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="8" |Сөнөөгч онгоц |- |[[Су-30]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |Су-30СМ |4 нэгж ашиглаж байгаа | |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа | |- ! colspan="6" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] 1bh06sepkjq0lwsog678qo4mdsjlbdn 860997 860996 2026-07-05T06:44:19Z Megzer 20491 860997 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500 | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="8" |Сөнөөгч онгоц |- |[[Су-30]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |Су-30СМ |4 нэгж ашиглаж байгаа | |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа | |- ! colspan="6" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- |[[Airbus H-145]] |[[Airbus Helicopters]] |Хөнгөн олон зориулалтын нисдэг тэрэг |H-145 D3 |1 |2025 оны 2 сард хүлээн авсан.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=ФОТО: Батлан хамгаалахын салбар Европ стандартыг хангасан шинэ нисдэг тэрэгтэй болжээ |url=http://isee.mn/n/75009 |access-date=2026-07-05 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] tqo9vl4vvlwn4pvtqjxurysifp3w39o 860998 860997 2026-07-05T06:51:13Z Megzer 20491 860998 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500{{sfn|IISS2023}} | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="8" |Сөнөөгч онгоц |- |[[Су-30]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |Су-30СМ |4 нэгж ашиглаж байгаа | |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа | |- ! colspan="6" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- |[[Airbus H-145]] |[[Airbus Helicopters]] |Хөнгөн олон зориулалтын нисдэг тэрэг |H-145 D3 |1 |2025 оны 2 сард хүлээн авсан.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=ФОТО: Батлан хамгаалахын салбар Европ стандартыг хангасан шинэ нисдэг тэрэгтэй болжээ |url=http://isee.mn/n/75009 |access-date=2026-07-05 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == *{{cite book |last1=International Institute for Strategic Studies |title=The Military Balance 2023 |date=15 February 2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-91070-4 |page=274 |url=https://books.google.com/books?id=cyquEAAAQBAJ |language=en|ref=IISS2023}} [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] 4swhc9ob8scukooiov9i1topv2h5ijo 860999 860998 2026-07-05T06:52:01Z Megzer 20491 860999 wikitext text/x-wiki {{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = Монголын Агаарын цэрэг | native_name = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} | image = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg | caption = Монголын Агаарын цэргийн сүлд<ref>{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | start_date = 1925 <br />1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}} | country = {{flag|Монгол}} | size = 1,500{{sfn|IISS2023}} | allegiance = | command_structure = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] | type = [[Агаарын цэргийн хүчин]] | role = [[Агаарын дайн]] | battles = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}} | commander1 = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander1_label = Командлагч | commander2 = Бригадын генерал Б. Батбаяр<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}</ref> | commander2_label = Штабын дарга | notable_commanders = [[Мудирасын Зайсанов]]<ref>{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = "Аз ұлттың – алып ұлы" Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> <!-- Insignia --> | identification_symbol = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]] | identification_symbol_label = Далбаа | identification_symbol_2 = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = Дайны далбаа | identification_symbol_3 = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]] | identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл<ref>{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}</ref> | identification_symbol_4_label = | identification_symbol_4 = | aircraft_fighter = [[Су-30| Су-30SM]] | aircraft_trainer =[[МиГ-29|МиГ-29UB]] | aircraft_helicopter = [[Ми-17|Ми-171]] | aircraft_transport = [[Ан-26]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|<big>ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ<br>ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ</big>}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг" байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> == Зэвсэглэл == {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник !Техник хэрэгсэл !Үйлдвэрлэсэн улс !Төрөл !Марк !Ашиглаж байгаа !Тайлбар |- ! colspan="8" |Сөнөөгч онгоц |- |[[Су-30]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |Су-30СМ |4 нэгж ашиглаж байгаа | |- |[[МиГ-29]] |[[Орос]] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа | |- ! colspan="6" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-8]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-8МТ/Т |11 |1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |- |[[Ми-171]] |[[Орос]] |Тээврийн нисдэг тэрэг |Ми-171Е |2 | |- |[[Ми-24]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Байлдааны нисдэг тэрэг |Ми-24В/Д |11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) | |- |[[Airbus H-145]] |[[Airbus Helicopters]] |Хөнгөн олон зориулалтын нисдэг тэрэг |H-145 D3 |1 |2025 оны 2 сард хүлээн авсан.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=ФОТО: Батлан хамгаалахын салбар Европ стандартыг хангасан шинэ нисдэг тэрэгтэй болжээ |url=http://isee.mn/n/75009 |access-date=2026-07-05 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> |- ! colspan="5" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг) ! |- |[[61-К]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |37-мм автомат зенитийн их буу |61-К |Тодорхойгүй | |- |[[С-60]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |57-мм зенитийн их буу |С-60 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗПУ-4]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |14.5-мм зенитийн пулемёт |ЗПУ-4 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗУ-23-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |23-мм зенитийн төхөөрөмж |ЗУ-23-2 |Тодорхойгүй | |- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] |[[Орос]] |23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж |ЗСУ-23-4 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- ! colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ! |- |[[Стрела-1]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-1 |Тодорхойгүй |20 хүртэлх тооны |- |[[Стрела-2]] |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Стрела-2 |250 | |- |'''[[Игла]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор |Игла |Тодорхойгүй | |- |'''[[С-75]]''' |[[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |С-75 |1 батарей |24 пуужин |- |'''[[С-125]]''' |[[Орос]] |Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор |Печора-2М |2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей |ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == *{{cite book |last1=International Institute for Strategic Studies |title=The Military Balance 2023 |date=15 February 2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-91070-4 |page=274 |url=https://books.google.com/books?id=cyquEAAAQBAJ |language=en|ref={{harvid|IISS2023}}}} [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]] hcvj2z0m1hwtrkac63tp2visb522e8p 0 138065 860980 811961 2026-07-05T04:42:34Z ~2026-38267-77 105720 860980 wikitext text/x-wiki YouTube платформ нь агуулгын эзэмшигчдийн бүтээлийг хамгаалах зорилгоор хэд хэдэн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлдэг. Тухайлбал, '''Content ID''' хэмээх систем нь хамгийн чухал хэрэгсэл болдог. Энэ нь автомат хяналтын систем бөгөөд видео агуулгыг олон сая хэрэглэгчдийн оруулсан контентуудтай харьцуулан зохиогчийн эрхийн зөрчлийг илрүүлдэг. Хэрвээ хэрэглэгчийн оруулсан видео нь аливаа хууль ёсны бүтээлтэй таарч байвал, эзэмшигчийн хүсэлтийн дагуу видео дэлгэцнээс хасагдах, блоклогдох эсвэл ашиг орлого хуваагдах зэрэг арга хэмжээ авдаг. Энэ систем нь агуулгын эзэмшигчдэд томоохон давуу тал өгдөг ч, зарим талаараа шүүмжлэлд өртдөг. Өөрөөр хэлбэл, Content ID нь томоохон корпорациудын эрх ашгийг хамгаалахад илүү зорилготой байж, бие даасан бүтээлч хүмүүсийн агуулга хэт хязгаарлагдах тохиолдол гардаг. Тиймээс, YouTube-ийн зохиогчийн эрхийн механизм нь "зохиогчийн эрхийг хамгаалахын нэрээр бүтээлч эрх чөлөөг хязгаарлах" гэсэн шүүмжлэлд өртдөг. 60pmogwv0mihziqhqb3dw0hva00e9rg 0 144313 860981 856783 2026-07-05T05:31:42Z Orgio89 4242 860981 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} '''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' snippet {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} '''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary |- | **1** || '''Claude Fable 5'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 64.5% * '''SWE-Bench:''' 95.0% * '''GPQA Diamond:''' 94.1% || '''Adaptive "Max Effort" Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness. |- | **2** || '''Claude Opus 4.8'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 57.9% * '''SWE-Bench:''' 88.6% * '''GPQA Diamond:''' 93.6% || '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits. |- | **3** || '''GPT-5.5 Pro'''<br><small>(''OpenAI'')</small> || * '''HLE:''' 43.1% * '''OSWorld:''' 78.7% * '''Terminal Use:''' 82.7% || '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control. |- | **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''<br><small>(''Google'')</small> || * '''HLE:''' 44.4% * '''GPQA Diamond:''' 94.3% * '''BrowseComp:''' 85.9% || '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context. |- | **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''<br><small>(''Zhipu AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.7% * '''Terminal Use:''' 81.0% * '''Inference Speed:''' 347 t/s || '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors. |- | **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''<br><small>(''xAI'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''GPQA Diamond:''' 87%+ * '''LiveCodeBench:''' 65.9% || '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds. |- | **7** || '''Qwen3.7 Max'''<br><small>(''Alibaba'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6% * '''HumanEval (FIM):''' 95.3% || '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following. |- | **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''<br><small>(''DeepSeek'')</small> || * '''HLE:''' 48.2% * '''Arena Elo:''' 1457 * '''Codeforces Elo:''' 2029 || '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens. |- | **9** || '''Kimi K2.6'''<br><small>(''Moonshot AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.0% * '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6% * '''Inference Speed:''' 342 t/s || '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures. |- | **10** || '''Llama 4 Maverick'''<br><small>(''Meta'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1451 * '''MMLU Pro:''' 80.5% * '''Context Length:''' 1M tokens || '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers. |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] r4z4r4w6vv6cy7o6gbegg7gtp3xzaz7 860984 860981 2026-07-05T05:34:19Z Orgio89 4242 860984 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} '''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} '''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary |- | **1** || '''Claude Fable 5'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 64.5% * '''SWE-Bench:''' 95.0% * '''GPQA Diamond:''' 94.1% || '''Adaptive "Max Effort" Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness. |- | **2** || '''Claude Opus 4.8'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 57.9% * '''SWE-Bench:''' 88.6% * '''GPQA Diamond:''' 93.6% || '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits. |- | **3** || '''GPT-5.5 Pro'''<br><small>(''OpenAI'')</small> || * '''HLE:''' 43.1% * '''OSWorld:''' 78.7% * '''Terminal Use:''' 82.7% || '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control. |- | **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''<br><small>(''Google'')</small> || * '''HLE:''' 44.4% * '''GPQA Diamond:''' 94.3% * '''BrowseComp:''' 85.9% || '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context. |- | **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''<br><small>(''Zhipu AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.7% * '''Terminal Use:''' 81.0% * '''Inference Speed:''' 347 t/s || '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors. |- | **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''<br><small>(''xAI'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''GPQA Diamond:''' 87%+ * '''LiveCodeBench:''' 65.9% || '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds. |- | **7** || '''Qwen3.7 Max'''<br><small>(''Alibaba'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6% * '''HumanEval (FIM):''' 95.3% || '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following. |- | **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''<br><small>(''DeepSeek'')</small> || * '''HLE:''' 48.2% * '''Arena Elo:''' 1457 * '''Codeforces Elo:''' 2029 || '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens. |- | **9** || '''Kimi K2.6'''<br><small>(''Moonshot AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.0% * '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6% * '''Inference Speed:''' 342 t/s || '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures. |- | **10** || '''Llama 4 Maverick'''<br><small>(''Meta'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1451 * '''MMLU Pro:''' 80.5% * '''Context Length:''' 1M tokens || '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers. |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] ebvfn051g2sbm4xc9gglx6u5avcdtxl 860989 860984 2026-07-05T05:39:46Z Orgio89 4242 860989 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} '''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} '''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary |- | **1** || '''Claude Fable 5'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 64.5% * '''SWE-Bench:''' 95.0% * '''GPQA Diamond:''' 94.1% || '''Adaptive "Max Effort" Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness. |- | **2** || '''Claude Opus 4.8'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 57.9% * '''SWE-Bench:''' 88.6% * '''GPQA Diamond:''' 93.6% || '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits. |- | **3** || '''GPT-5.5 Pro'''<br><small>(''OpenAI'')</small> || * '''HLE:''' 43.1% * '''OSWorld:''' 78.7% * '''Terminal Use:''' 82.7% || '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control. |- | **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''<br><small>(''Google'')</small> || * '''HLE:''' 44.4% * '''GPQA Diamond:''' 94.3% * '''BrowseComp:''' 85.9% || '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context. |- | **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''<br><small>(''Zhipu AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.7% * '''Terminal Use:''' 81.0% * '''Inference Speed:''' 347 t/s || '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors. |- | **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''<br><small>(''xAI'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''GPQA Diamond:''' 87%+ * '''LiveCodeBench:''' 65.9% || '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds. |- | **7** || '''Qwen3.7 Max'''<br><small>(''Alibaba'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6% * '''HumanEval (FIM):''' 95.3% || '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following. |- | **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''<br><small>(''DeepSeek'')</small> || * '''HLE:''' 48.2% * '''Arena Elo:''' 1457 * '''Codeforces Elo:''' 2029 || '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens. |- | **9** || '''Kimi K2.6'''<br><small>(''Moonshot AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.0% * '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6% * '''Inference Speed:''' 342 t/s || '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures. |- | **10** || '''Llama 4 Maverick'''<br><small>(''Meta'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1451 * '''MMLU Pro:''' 80.5% * '''Context Length:''' 1M tokens || '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers. |} The benchmark statistics, Elo ratings, and ranking sequences used to construct this mid-2026 leaderboard are consolidated from tracking platforms and industry analyst repositories. The web sources mapping directly to the scores used in this table include: ### Primary Data Trackers & Evaluation Platforms * **LMSYS Chatbot Arena (Aggregate Text Arena Elo)** * Tracks crowdsourced head-to-head evaluations and human preference Elo indicators for models like *Claude Fable 5*, *Gemini 3.1 Pro*, and *GPT-5.5 Pro*. * **URL:** [https://arena.ai/leaderboard/text](https://arena.ai/leaderboard/text) * **Vellum Enterprise LLM Leaderboard (Commercial Flagships)** * Compiles non-saturated frontier data tracking hard reasoning metrics, including **Humanity's Last Exam (HLE)** scores for closed proprietary ecosystems and open-weights counterparts (*Claude Opus 4.8*, *GLM 5.2*, *DeepSeek V4 Pro*). * **URL:** [https://www.vellum.ai/llm-leaderboard](https://www.vellum.ai/llm-leaderboard) * **Vellum Open-Source Leaderboard (Open Weights & Local Architecture)** * Dedicated index providing context-window comparisons, Mixture-of-Experts (MoE) performance, and tracking details for open deployments like *Llama 4 Maverick*. * **URL:** [https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard](https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard) * **Hugging Face Space via OpenEvals (Official Benchmark Integration)** * Maintains the unified, community-audited matrix tracking code/engineering datasets (**SWE-bench**), high-difficulty reasoning (**GPQA Diamond**), and agent-environment benchmarks (**OSWorld** / **Terminal-Bench**). * **URL:** [https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards](https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards) <ref>WhatLLM Coding & Agentic Benchmark Index - Aggregates code-specific datasets, compiler-loop debugging reliability, and contamination-free code generation indexes (*LiveCodeBench*, *Terminal-Bench Hard*, and *SciCode*)|https://whatllm.org/best-llm-for-coding</ref> <ref>Punku AI Strategy Reports (LLM Stats & Pricing Models) - Provides independent comparative data on reasoning efficiency, throughput speeds, and the performance-per-dollar ratios utilized in the table features|https://www.punku.ai/blog/ki-vergleich-2026</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] 144hcknu4j7fqqcuvg00ywaxzrz0slc 860990 860989 2026-07-05T05:44:13Z Orgio89 4242 860990 wikitext text/x-wiki 2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} 2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан хиймэл оюуны (ХО) загварууд: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} '''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} '''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary |- | **1** || '''Claude Fable 5'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 64.5% * '''SWE-Bench:''' 95.0% * '''GPQA Diamond:''' 94.1% || '''Adaptive "Max Effort" Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness. |- | **2** || '''Claude Opus 4.8'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 57.9% * '''SWE-Bench:''' 88.6% * '''GPQA Diamond:''' 93.6% || '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits. |- | **3** || '''GPT-5.5 Pro'''<br><small>(''OpenAI'')</small> || * '''HLE:''' 43.1% * '''OSWorld:''' 78.7% * '''Terminal Use:''' 82.7% || '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control. |- | **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''<br><small>(''Google'')</small> || * '''HLE:''' 44.4% * '''GPQA Diamond:''' 94.3% * '''BrowseComp:''' 85.9% || '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context. |- | **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''<br><small>(''Zhipu AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.7% * '''Terminal Use:''' 81.0% * '''Inference Speed:''' 347 t/s || '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors. |- | **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''<br><small>(''xAI'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''GPQA Diamond:''' 87%+ * '''LiveCodeBench:''' 65.9% || '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds. |- | **7** || '''Qwen3.7 Max'''<br><small>(''Alibaba'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6% * '''HumanEval (FIM):''' 95.3% || '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following. |- | **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''<br><small>(''DeepSeek'')</small> || * '''HLE:''' 48.2% * '''Arena Elo:''' 1457 * '''Codeforces Elo:''' 2029 || '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens. |- | **9** || '''Kimi K2.6'''<br><small>(''Moonshot AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.0% * '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6% * '''Inference Speed:''' 342 t/s || '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures. |- | **10** || '''Llama 4 Maverick'''<br><small>(''Meta'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1451 * '''MMLU Pro:''' 80.5% * '''Context Length:''' 1M tokens || '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers. |} <ref>LMSYS Chatbot Arena (Aggregate Text Arena Elo) - Tracks crowdsourced head-to-head evaluations and human preference Elo indicators for models like *Claude Fable 5*, *Gemini 3.1 Pro*, and *GPT-5.5 Pro*|https://arena.ai/leaderboard/text</ref> <ref>Vellum Open-Source Leaderboard (Open Weights & Local Architecture) - Dedicated index providing context-window comparisons, Mixture-of-Experts (MoE) performance, and tracking details for open deployments like *Llama 4 Maverick*|https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard</ref> <ref>Hugging Face Space via OpenEvals (Official Benchmark Integration) - Maintains the unified, community-audited matrix tracking code/engineering datasets (**SWE-bench**), high-difficulty reasoning (**GPQA Diamond**), and agent-environment benchmarks (**OSWorld** / **Terminal-Bench**)|https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards</ref> <ref>WhatLLM Coding & Agentic Benchmark Index - Aggregates code-specific datasets, compiler-loop debugging reliability, and contamination-free code generation indexes (*LiveCodeBench*, *Terminal-Bench Hard*, and *SciCode*)|https://whatllm.org/best-llm-for-coding</ref> <ref>Punku AI Strategy Reports (LLM Stats & Pricing Models) - Provides independent comparative data on reasoning efficiency, throughput speeds, and the performance-per-dollar ratios utilized in the table features|https://www.punku.ai/blog/ki-vergleich-2026</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] 4xjh0nfzhw1a4u14ikk04iwtwelk0c8 860991 860990 2026-07-05T05:48:24Z Orgio89 4242 860991 wikitext text/x-wiki '''2025 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' <ref>velum.ai LLM-ийн зэрэглэл|https://www.vellum.ai/llm-leaderboard</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs Ranking (June 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Хувилбар !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) |- | 1 || '''Gemini''' || Google || Gemini 2.5 Pro (Preview) || MMLU Pro: 84.8% | GPQA Diamond: 65.4% | AIME 25: 88.2% | SimpleBench: 62.4% | MMMU: 71.2% |- | 2 || '''GPT-4/5''' || OpenAI || o3 (High Reasoning) || AIME 25: 98.4% | GPQA Diamond: 80.5% | SWE-Bench: 71.7% | Humanity's Last Exam: 28.5% | MMLU: 90.1% |- | 3 || '''Claude''' || Anthropic || Claude 3.7 Sonnet [R] || SWE-Bench: 64.0% | GPQA Diamond: 59.4% | LiveBench: 68.2% | HumanEval: 92.0% | MGSM: 91.5% |- | 4 || '''Llama''' || Meta || Llama 4 Maverick (400B) || Context Window: 1M tokens | MMLU: 88.2% | GPQA: 54.1% | HumanEval: 88.2% | MATH 500: 82.5% |- | 5 || '''DeepSeek''' || DeepSeek || DeepSeek-R1 (0528) || AIME 25: 79.8% | MATH 500: 90.2% | SWE-Bench Ver.: 42.0% | MMLU Pro: 75.9% | GPQA: 59.1% |- | 6 || '''Grok''' || xAI || Grok 3 (Beta) || MMLU: 87.5% | GPQA: 52.0% | HumanEval: 84.0% | MATH: 78.5% | RealWorldQA: 79.2% |- | 7 || '''Kimi''' || Moonshot || Kimi K2 Thinking || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | SWE-Bench: 71.3% | LiveCode: 83.1% | MMLU: 84.5% |- | 8 || '''Qwen''' || Alibaba || Qwen 3 Next (80B) || MMLU Pro: 74.5% | MATH 500: 86.4% | HumanEval: 91.1% | GPQA: 48.2% | MMMU: 68.4% |- | 9 || '''Mistral''' || Mistral AI || Mistral Large 3 || MMLU: 84.0% | HumanEval: 82.5% | GPQA: 45.8% | MBPP: 80.1% | ARC-C: 91.5% |- | 10 || '''Nova''' || Amazon || Nova Pro (v2) || MMLU: 81.5% | GPQA: 42.0% | BFCL (Tool Use): 76.2% | HumanEval: 78.9% | ARC-C: 89.4% |} '''2025 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (December 2025) |- ! Зэрэг !! ХО загвар !! Бүтээгч !! Үнэлгээ оноо (Toп 5) !! Юугаар илүү |- | 1 || '''Gemini 3 Pro''' || Google || MMLU Pro: 92.1% | GPQA: 91.9% | AIME 25: 100% | Humanity's Last Exam: 45.8% | MMMU: 78.4% || Reasoning & Multimodality |- | 2 || '''GPT-5.2''' || OpenAI || MMLU Pro: 91.8% | GPQA: 92.4% | AIME 25: 100% | SWE-Bench: 74.9% | SimpleQA: 89.2% || General Purpose & Speed |- | 3 || '''Claude 4.5 Opus''' || Anthropic || SWE-Bench: 80.9% | MMLU Pro: 89.5% | GPQA: 87.3% | HumanEval: 93.7% | MGSM: 94.2% || Coding & Complex Logic |- | 4 || '''Grok 4''' || xAI || AIME 25: 100% | GPQA: 88.4% | MMLU: 90.5% | RealWorldQA: 85.1% | LiveCodeBench: 80.0% || Real-time Info & Math |- | 5 || '''Kimi K2 Thinking''' || Moonshot || AIME 25: 99.1% | Humanity's Last Exam: 44.9% | MATH 500: 96.4% | GPQA: 85.0% | MMLU Pro: 84.6% || STEM & Long-form Logic |- | 6 || '''DeepSeek V3.2 (Think)''' || DeepSeek || SWE-Bench: 73.1% | HumanEval: 91.5% | MMLU Pro: 85.0% | GPQA: 82.3% | MATH 500: 94.8% || Performance-to-Cost ROI |- | 7 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || Context Window: 10M tokens | MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | HumanEval: 88.2% | MMMLU: 2600+ || Massive Document Analysis |- | 8 || '''Qwen 3 Max''' || Alibaba || MMLU Pro: 86.4% | HumanEval: 92.1% | MATH 500: 93.2% | GPQA: 79.8% | MMMU: 72.1% || Multilingual & Coding |- | 9 || '''Mistral Medium 3''' || Mistral AI || MMLU: 85.8% | GPQA: 74.2% | HumanEval: 86.5% | MBPP: 84.1% | ARC-C: 93.5% || Efficiency & Privacy |- | 10 || '''Nova Premier''' || Amazon || MMLU: 84.2% | GPQA: 71.9% | HumanEval: 83.4% | BFCL (Tool Use): 78.6% | ARC-C: 91.2% || Enterprise Tool Integration |} '''2026 оны 3-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Top 10 LLMs & Benchmarks (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 18%;" | ХО загвар ! style="width: 12%;" | Бүтээгч ! style="width: 45%;" | Үнэлгээ оноо (Топ Шалгуур) ! style="width: 20%;" | Юугаар илүү |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || Arena Elo: 1502 | Coding: 1545 | GPQA Diamond: 93.4% || Self-Testing & Architecture |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || Arena Elo: 1490 | SWE-bench: 80.6% | GPQA Diamond: 95.3% || Context Window Density & Science |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || Arena Elo: 1479 | MMLU: 90.5% | LiveCodeBench: 82.7% || Real-Time Data & Synthesis |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || Arena Elo: 1479 | SWE-bench Pro: 57.7% | Terminal-Bench 2.0: 75.1% || Zero-Shot & Terminal DevOps |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Z.ai (Zhipu) || Arena Elo: 1471 | SWE-bench: 77.8% | GPQA Diamond: 86.0% || Human Preference Open-Weight |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot || Arena Elo: 1459 | HumanEval: 99.0% | AIME 2025: 96.1% || Front-End & Competitive Coding |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || Arena Elo: 1458 | MMLU-Pro: 87.5% | Coding: 1491 || Open-Licensing Cost ROI |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || Arena Elo: 1456 | MATH 500: 93.2% | HumanEval: 92.1% || Multilingual & Local Scaling |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || MMLU: 88.6% | GPQA: 76.5% | Speed: 2600 t/s || Pure Speed & Local Workflows |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || GPQA: 72.6% | HumanEval: 83.4% | BFCL: 78.6% || Enterprise Tool Integration |} ==Бусад== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: 100%;" |+ Их хэлний загваруудын (LLM) зэрэглэл, үзүүлэлтүүд (2026 оны 1-р улирал) |- style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" ! style="width: 5%;" | Зэрэг ! style="width: 20%;" | ХО загвар ! style="width: 15%;" | Компани ! style="width: 15%;" | Үүсэл гарлын улс ! style="width: 25%;" | Сар тутмын идэвхтэй хэрэглэгчид (Баримжаа) ! style="width: 20%;" | Жилийн орлого (Америк доллароор) |- | 1 || '''Claude Opus 4.6 Thinking''' || Anthropic || {{USA}} АНУ || 55 сая || $450 сая |- | 2 || '''Gemini 3.1 Pro''' || Google || {{USA}} АНУ || 540 сая || $2.8 тэрбум |- | 3 || '''Grok 4.20 (Beta)''' || xAI || {{USA}} АНУ || 32 сая || X Premium-д багтсан |- | 4 || '''GPT-5.4 High''' || OpenAI || {{USA}} АНУ || 940 сая || $13.5 тэрбум |- | 5 || '''GLM-5.1''' || Zhipu AI || {{CHN}} Хятад || 160 сая || $80 сая |- | 6 || '''Kimi K2.6 Thinking''' || Moonshot AI || {{CHN}} Хятад || 75 сая || $65 сая |- | 7 || '''DeepSeek V4 Pro''' || DeepSeek || {{CHN}} Хятад || 85 сая || $40 сая |- | 8 || '''Qwen 3.6 Max''' || Alibaba || {{CHN}} Хятад || 180 сая || Үүлэн үйлчилгээнд багтсан |- | 9 || '''Llama 4 Scout''' || Meta || {{USA}} АНУ || Нээлттэй эх (Интеграциуд) || Шууд орлогогүй (Нээлттэй) |- | 10 || '''Nova Premier 1.0''' || Amazon || {{USA}} АНУ || AWS хэрэглэгчид || AWS үйлчилгээнд багтсан |} '''2026 оны 6-р сарын байдлаар хамгийн өндөр үнэлгээ буюу бэнчмарк оноог авсан топ 10 LLM''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rank !! Model Name (Company) !! 3 Key Benchmark Scores !! Key Feature Summary |- | **1** || '''Claude Fable 5'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 64.5% * '''SWE-Bench:''' 95.0% * '''GPQA Diamond:''' 94.1% || '''Adaptive "Max Effort" Compute:''' Dynamically adjusts inner thinking loops based on problem hardness. |- | **2** || '''Claude Opus 4.8'''<br><small>(''Anthropic'')</small> || * '''HLE:''' 57.9% * '''SWE-Bench:''' 88.6% * '''GPQA Diamond:''' 93.6% || '''Repository Architecture:''' Zero long-context fee tiering makes it the choice for massive codebase audits. |- | **3** || '''GPT-5.5 Pro'''<br><small>(''OpenAI'')</small> || * '''HLE:''' 43.1% * '''OSWorld:''' 78.7% * '''Terminal Use:''' 82.7% || '''Native OS Automation:''' Explicitly tailored for reliable virtual-desktop and enterprise tool control. |- | **4** || '''Gemini 3.1 Pro'''<br><small>(''Google'')</small> || * '''HLE:''' 44.4% * '''GPQA Diamond:''' 94.3% * '''BrowseComp:''' 85.9% || '''Native Multimodality:''' Uniform processing across audio, video, and code alongside a stable 1M+ context. |- | **5** || '''GLM 5.2 (Max)'''<br><small>(''Zhipu AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.7% * '''Terminal Use:''' 81.0% * '''Inference Speed:''' 347 t/s || '''Ultra-Speed Inference:''' Delivers top-tier reasoning capabilities at up to 5x the token output speed of competitors. |- | **6** || '''Grok 4.20 Reasoning'''<br><small>(''xAI'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''GPQA Diamond:''' 87%+ * '''LiveCodeBench:''' 65.9% || '''Real-Time Synthesis:''' Paired with an enormous 2M token context window to handle massive real-time data feeds. |- | **7** || '''Qwen3.7 Max'''<br><small>(''Alibaba'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1475 * '''SWE-Bench (Ver.):''' 69.6% * '''HumanEval (FIM):''' 95.3% || '''Structural Code SOTA:''' Leading proficiency in fill-in-the-middle syntax writing and strict instruction following. |- | **8** || '''DeepSeek V4 Pro'''<br><small>(''DeepSeek'')</small> || * '''HLE:''' 48.2% * '''Arena Elo:''' 1457 * '''Codeforces Elo:''' 2029 || '''Token Economics:''' Groundbreaking MoE routing that crushes operational overhead down to $0.43/1M tokens. |- | **9** || '''Kimi K2.6'''<br><small>(''Moonshot AI'')</small> || * '''HLE:''' 54.0% * '''SWE-Bench (Multi):''' 71.6% * '''Inference Speed:''' 342 t/s || '''Self-Correction Loops:''' Specialized in multi-turn execution where the model debugs its own code failures. |- | **10** || '''Llama 4 Maverick'''<br><small>(''Meta'')</small> || * '''Arena Elo:''' 1451 * '''MMLU Pro:''' 80.5% * '''Context Length:''' 1M tokens || '''Open-Weight Generalist:''' Fully sovereign, localisable 400B parameter model matching proprietary tiers. |} <ref>LMSYS Chatbot Arena (Aggregate Text Arena Elo) - Tracks crowdsourced head-to-head evaluations and human preference Elo indicators for models like *Claude Fable 5*, *Gemini 3.1 Pro*, and *GPT-5.5 Pro*|https://arena.ai/leaderboard/text</ref> <ref>Vellum Open-Source Leaderboard (Open Weights & Local Architecture) - Dedicated index providing context-window comparisons, Mixture-of-Experts (MoE) performance, and tracking details for open deployments like *Llama 4 Maverick*|https://www.vellum.ai/open-llm-leaderboard</ref> <ref>Hugging Face Space via OpenEvals (Official Benchmark Integration) - Maintains the unified, community-audited matrix tracking code/engineering datasets (**SWE-bench**), high-difficulty reasoning (**GPQA Diamond**), and agent-environment benchmarks (**OSWorld** / **Terminal-Bench**)|https://huggingface.co/spaces/OpenEvals/every-leaderboards</ref> <ref>WhatLLM Coding & Agentic Benchmark Index - Aggregates code-specific datasets, compiler-loop debugging reliability, and contamination-free code generation indexes (*LiveCodeBench*, *Terminal-Bench Hard*, and *SciCode*)|https://whatllm.org/best-llm-for-coding</ref> <ref>Punku AI Strategy Reports (LLM Stats & Pricing Models) - Provides independent comparative data on reasoning efficiency, throughput speeds, and the performance-per-dollar ratios utilized in the table features|https://www.punku.ai/blog/ki-vergleich-2026</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] 39kmejxz85oxed5i5uiuskdjonoyfz4 10 145844 860935 855129 2026-07-04T14:52:11Z HorseBro the hemionus 100126 860935 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд <small>(1717)</small>]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд <small>(1720)</small>]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} 7s4rdz5z4zr4vlh73yucudpz78z5jbr 10 146522 860932 857632 2026-07-04T14:43:48Z HorseBro the hemionus 100126 860932 wikitext text/x-wiki &nbsp;<small>([[Зугталт|Зугтсан]])</small><noinclude> <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> {{Documentation}} </noinclude> 0l8t6p4kcoyljlz0gxhb2cw9gfg06a1 0 146535 860943 860126 2026-07-04T17:56:20Z BaldiBear 103637 /* Жүжигчид */ 860943 wikitext text/x-wiki '''"Гурван найз"''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм. == Киноны тухай == “Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино. 2015 онд "[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]" хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн. == Гурван найзын тухай == Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ. === Төгөлдөр === Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь. === Санчир === Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн. === Цэкү/Цэрэндалай === Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн. Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа. == Жүжигчид == === Гол дүрүүд === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин (Тэмка) * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр (Төтө) * ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа) === Бусад === * Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг * Мөөгий — Б.Ариунцэцэг * Ганаа — Т.Энэрэл * Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = Stay | extra1 = A Sound | length1 = 3:33 | title2 = Хайж явсан уу? | extra2 = The Highway | length2 = 3:30 }} j9wyyjzh3jfcr8pi6ns5himbbd81vf3 0 146992 860914 2026-07-04T12:37:54Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 860914 wikitext text/x-wiki '''Деоксиуридин монофосфат (дUMP)''' Деоксиуридин монофосфат (дUMP) нь деоксиуридилийн хүчил буюу коньюгат хүчил болон коньюгат суурь хэлбэрээрээ тус тус деоксиуридилат гэгддэг деоксинуклеотид юм. Энэ нь деоксирибонуклеотидийн бодисын солилцооны завсрын бүтээгдэхүүн юм. Деоксиуридин монофосфат (дUMP) нь уридин монофосфатын (UMP) деоксижуулагдсан хэлбэр бөгөөд ДНХ нуклеотидын биосинтезийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох деокситимидин монофосфат (дTMP)-ын урьдал бодис юм. Рибозын 2’ нүүрстөрөгч дэх гидроксил бүлгийг устөрөгчөөр орлуулснаар UMP нь дUMP болж деоксижуулагддаг. Деоксиуридин монофосфат (дUMP) нийлэгжих үйл явц нь пиримидиний биосинтезийн бүтээгдэхүүн болох уридин монофосфат (UMP)-аас эхэлдэг олон үе шаттай үйл явц юм. Нуклеозид монофосфат киназ фермент нь UMP болон ATP-ийг уридин дифосфат (UDP) болон ADP болгон хувиргадаг. Илүүдэл ATP байгаа нөхцөлд рибонуклеотид редуктаза фермент нь UDP-тай гинжин урвал өдөөж, деоксиуридин дифосфат (дUDP) үүсгэдэг бөгөөд энэ нь фосфатын бүлгүүдийг нэмэх буюу хасах замаар деоксиуридин трифосфат (дUTP), дараа нь деоксиуридин монофосфат (дUMP) болж хувирдаг.<ref>{{Cite news |title=ATP}}</ref> 9v8f5gphh18zn9sc2kb7ezony840qxo 0 146993 860915 2026-07-04T12:42:56Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 860915 wikitext text/x-wiki '''Госсипол''' Госсипол нь хөвөн ургамлаас (Gossypium төрөл) гаралтай байгалийн фенол юм. Госсипол нь эсүүдэд нэвтэрч, хэд хэдэн дегидрогеназ ферментийн дарангуйлагч болж үйлчилдэг фенол альдегид юм. Энэ нь шар өнгийн пигмент юм. Бүтэц нь атропоизомерийг харуулдаг бөгөөд хоёр энантиомер нь өөр өөр биохимийн шинж чанартай байдаг. Бусад хэрэглээнээс гадна Хятадад эрэгтэй хүний аман жирэмслэлтээс хамгаалах эм болгон туршиж үзсэн. Жирэмслэлтээс хамгаалах шинж чанараас гадна госсипол нь малярийн эсрэг шинж чанартай гэдгийг удаан хугацааны өмнөөс мэддэг байсан. 19-р зуунд хөвөнгийн үрийн тосыг ашиглах нь бүх зүйлийг будаж байсан тул хэцүү байсан. 1882–1883 онд Ливерпуль хотын Жеймс Лонгмор тосыг хэсэгчлэн саапинжуулах замаар өнгөт бодисыг тусгаарлах талаар хэд хэдэн патент авч, 1886 онд Химийн үйлдвэрийн нийгэмлэгийн орон нутгийн салбарт олдворуудаа танилцуулсан. Тэрээр госсиполыг зөвхөн бүдүүлэг хэлбэрээр тусгаарласан боловч госсиполын нээгч гэж ихэвчлэн тооцогддог. Нэрийг 1899 онд Леон Марчлевски нэрлэсэн бөгөөд тэрээр нэгдлийг анх цэвэршүүлж, түүний зарим химийн шинж чанарыг судалжээ.<ref>{{Cite news |date=Госсипол |title=}}</ref> p1vs575h4b1blq8n90woxftf9s9d62b 0 146994 860918 2026-07-04T12:46:38Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 860918 wikitext text/x-wiki '''Спермин''' Спермин нь бүх эукариот эсэд агуулагддаг эсийн бодисын солилцоонд оролцох полиамин юм. Спермин нийлэгжихийн урьдал бодис нь орнитин амин хүчил юм. Энэ нь зарим бактерид чухал өсөлтийн хүчин зүйл болдог. Физиологийн рН-д поликатион хэлбэрээр оршдог. Спермин нь нуклейн хүчилтэй холбогдож, ялангуяа вирусуудад хэлхээний бүтцийг тогтворжуулдаг гэж үздэг. Энэ нь ДНХ-ийг чөлөөт радикалын нөлөөнөөс хамгаалах эсийн доторх чөлөөт радикал барьцагч үүрэг гүйцэтгэдэг. Спермин нь үрийн шингэний онцлог үнэрийг голчлон үүсгэдэг бодис юм. Антони ван Левенгук 1678 онд хүний үрийн шингэн дэх спермин фосфатын талстуудыг анх тодорхойлжээ. Спермин гэсэн нэрийг 1888 онд Германы химич Ладенбург, Абел нар анх хэрэглэсэн бөгөөд спермины зөв бүтцийг 1926 он хүртэл тогтоогоогүй байв — Англид (Дадли, Розенхейм, Старлинг нар) болон Германд (Вреде нар) зэрэг нэгэн зэрэг тогтоосон юм. Амьтанд спермин биосинтез нь PLP-ийн оролцоотойгоор орнитин декарбоксилаза ферментээр орнитиныг декарбоксилжуулснаар эхэлдэг. Энэ декарбоксилжилт нь путресцин үүсгэдэг. Үүний дараа спермидин синтаза фермент нь декарбокси-S-аденозилметиониноор хоёр N-алкилжуулалт хийдэг.<ref>{{Cite news |date=Ладенбург |title=}}</ref> ikimtuk9o0hq74ibczg8bvn4y7sn3i6 0 146995 860919 2026-07-04T12:49:00Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 860919 wikitext text/x-wiki '''3GPP''' 3-р үеийн түншлэлийн төсөл (3GPP) нь гар утасны харилцааны протоколыг боловсруулдаг стандартын байгууллагуудын нэгдсэн нэр томьёо юм. 3GPP нь долоон үндэсний болон бүс нутгийн харилцааны стандартын байгууллагыг үндсэн гишүүн (“байгууллагын түнш”) болон бусад байгууллагуудыг гишүүн (“зах зээлийн төлөөллийн түнш”) болгон нэгтгэсэн консорциум юм. 3GPP нь ажлаа гурван өөр чиглэлээр зохион байгуулдаг: Радио нэвтрэлтийн сүлжээ, Үйлчилгээ ба системийн тал, Цөм сүлжээ ба терминалууд. Төслийг 1998 оны 12-р сард Олон улсын харилцаа холбооны холбооны Олон улсын гар утасны харилцаа холбоо-2000-ын хүрээнд 2G GSM системд суурилсан 3G гар утасны системийн техникийн үзүүлэлтийг боловсруулах зорилгоор байгуулсан бөгөөд тиймээс 3GPP гэж нэрлэсэн юм. Үүнийг өрсөлдөгч 3G систем болох CDMA2000-ийг боловсруулсан 3-р үеийн түншлэлийн төсөл 2 (3GPP2)-тай андуурч болохгүй. 3GPP-ийн захиргааны дэмжлэгийн баг (“Гар утасны мэдлэгийн төв” гэгддэг) нь Францын Sophia Antipolis технологийн цогцолборт байрлах Европын харилцаа холбооны стандартын хүрээлэнгийн төв байранд байрладаг<ref>{{Cite news |title=Sophia antipolis}}</ref> kl6jtecqmtd12yh2mv5npq0ntvcu7wq 0 146996 860921 2026-07-04T12:53:11Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 860921 wikitext text/x-wiki '''Боловсролын систем''' Боловсролын систем нь ерөнхийдөө тухайн улс орны боловсрол эзэмших бүх байгууллага болон боломжуудын бүтэц юм. Энэ нь гэр бүлийн боловсрол болон/эсвэл бага насны боловсролоос эхлэн цэцэрлэг, бага, дунд, дээд сургууль, лицей, коллеж, дээд боловсролын факультет (их сургуулийн боловсрол) хүртэлх бүх сургуулийн өмнөх байгууллагуудыг хамардаг. Энэхүү тогтолцоо нь мөн тасралтгүй (цааш үргэлжлүүлсэн) мэргэжлийн болон хувийн боловсролын байгууллагууд, түүнчлэн хувийн боловсролын байгууллагуудыг багтаадаг.<ref>{{Cite news |date=Education system |title=}}</ref>Боловсролын систем нь ихэвчлэн тухайн улсын холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулагдаж, зохион байгуулагддаг боловч улс орны боловсролын систем зохицуулагдаагүй талууд буюу хэмжээстэй байж болно. Ихэвчлэн боловсролын систем нь нийгмийн бүх давхаргад болон түүний гишүүдэд боловсрол олгоход чиглэгдсэн байдаг. Энэ нь хүн амыг боловсролтой болгоход чиглэсэн бүх зүйлийг хамардаг. Системүүд нь олон талт буюу хязгаарлагдмал байж болох бөгөөд бүх боловсрол нэг системд багтах шаардлагатай байдаг. Боловсролын системийг төвлөрсөн буюу төвлөрлийг сааруулсан хэлбэрээр бүтэцлэж болдог. Харьцуулсан тохиолдлын судалгаанууд Өмнөд Солонгосын төвлөрсөн боловсролын систем нь Бразил, Өмнөд Африкийн төвлөрлийг сааруулсан системүүдтэй харьцуулахад илүү таатай боловсролын үр дүнг өгдөг болохыг харуулж байна. taznhg0h2mnjlrz3l2o34ezaywal2bt 0 146997 860923 2026-07-04T12:56:11Z Ariukanab8 105684 Эрдмийн хөтөч Б.Ариунжаргал 860923 wikitext text/x-wiki '''Олон улсын хөгжлийн холбоо''' Олон улсын хөгжлийн холбоо (IDA) нь дэлхийн хамгийн ядуу хөгжиж буй орнуудад хөнгөлөлттэй зээл болон буцалтгүй тусламж олгодог хөгжлийн санхүүгийн байгууллага юм. IDA нь Дэлхийн банкны бүлгийн гишүүн бөгөөд Америкийн Нэгдсэн Улсын Вашингтон хотод төв байртай. Хамгийн бага үндэсний нийт орлоготой, зээлийн чадвар муутай буюу нэг хүнд ногдох орлого хамгийн бага хөгжиж буй орнуудад зээл олгох замаар одоо байгаа Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банкийг нөхөх зорилгоор 1960 онд байгуулагдсан. Олон улсын хөгжлийн холбоо болон Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хамтдаа ерөнхийдөө Дэлхийн банк гэж нэрлэгддэг бөгөөд учир нь тэд нэг удирдлагын дор, нэг ажилтнуудтайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг.Холбоо нь ядуурлыг бууруулах Дэлхийн банкны эрхэм зорилгыг хуваалцаж, зээлийн эрсдэл нь маш өндөр учраас арилжааны зах зээлээс буюу банкны бусад хөтөлбөрөөс зээл авах боломжгүй орнуудад хямд өртөгтэй хөгжлийн санхүүжилт олгохыг зорьдог<ref>{{Cite news |date=Washington |title=}}</ref> qs5nfj5qr4ee0am2bcdx8wzl7lmrpmy 10 146998 860931 2026-07-04T14:43:21Z HorseBro the hemionus 100126 [[Загвар:Зугтсан]] руу чиглүүлэгдлээ 860931 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Загвар:Зугтсан]] 70a8j7d5910xdyagjsj0ltktsngfsc7 0 146999 860977 2026-07-05T04:02:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ian Fleming on Doctor No dust jacket (cropped).jpg|thumb]] '''Ян''' '''Ланка́стер Фле́минг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ian Lancaster Fleming''; 1908 оны 5-р сарын 28-нд [[Лондон]] хотод төрсөн — 1964 оны 8-р сарын 12-нд Английн Кентербери хотод нас барсан) — британийн сэтгүүлч, Тэнгисийн цэргийн тагнуулын..." 860977 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ian Fleming on Doctor No dust jacket (cropped).jpg|thumb]] '''Ян''' '''Ланка́стер Фле́минг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ian Lancaster Fleming''; 1908 оны 5-р сарын 28-нд [[Лондон]] хотод төрсөн — 1964 оны 8-р сарын 12-нд Английн Кентербери хотод нас барсан) — британийн сэтгүүлч, Тэнгисийн цэргийн тагнуулын офицер, зохиолч; [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] тагнуулын тухай романуудын зохиолч. Ян Флеминг чинээлэг гэр бүлээс гаралтай; түүний эцэг 1910 оноос 1917 онд Баруун фронтод нас барах хүртлээ Парламентын гишүүн байжээ. Тэрээр [[Итон коллеж|Итон]], Сандхерст, мөн Мюнхен, Женевийн их сургуулиудад хэсэг хугацаанд суралцжээ. Зохиол бичихээсээ өмнө Ян Флеминг хэд хэдэн ажил эрхэлж байжээ. Дэлхийн 2-р дайны үеэр Британийн Тэнгисийн цэргийн тагнуулын газарт ажиллаж байхдаа Ян Флеминг "Алтан нүд" ажиллагааг төлөвлөхөөс гадна хоёр тагнуулын нэгж байгуулж, дараа нь хяналт тавихад оролцсон. Дараа нь тагнуулын салбарт болон сэтгүүлчээр ажилласан нь Флемингэд [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] тухай романуудаа тодорхой нарийн ширийн зүйл, гүн гүнзгий байдлаар шингээх боломжийг олгосон. lddyn5dtr0fb0310nyof6ny1s9fauhx 0 147000 861004 2026-07-05T09:47:32Z ~2026-38234-80 105725 Ернө л хэцүүдээ 861004 wikitext text/x-wiki Балай авгай ouafo1nyelwtgwd6p6mz38fpymcm2iy