Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5897 861030 860669 2026-07-05T13:03:15Z HorseBro the hemionus 100126 861030 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place = | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд "Бошигт хаан" цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт [[хаан]]" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд "бошигт" цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} == Гэр бүл == Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Амин Дара Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] nr8a1uvpe4h64whxuj6aco9t9sez9la 0 5999 861072 861001 2026-07-06T01:22:14Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-38441-35|~2026-38441-35]] ([[User talk:~2026-38441-35|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 852432 wikitext text/x-wiki '''Тоон зурхай''' нь [[тоо]]<nowiki/>ны шинж чанараар янз бүрийн үзэгдэл, хүний зан чанар ирээдүйн ерөнхий байдлыг урьдчилан таамагладаг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь санаа төсөөлөл болоод [[Нэр үг|нэр]], үгийн үсгийн тоогоор тооцоолон үнэлж үздэг судалгаа юм. Энэ нь ихэвчлэн мэрэг төлөгийн [[урлаг]], [[одон орон]] болоод хэвийн бус үзэгдэлтэй холбоотой байдаг. == Тооны зурхайн ухаан == Хорвоо ертөнцийн бүх юмс, үзэгдэл тоогоор эхэлнэ, тоогоор төгсөнө. Тоогүй нэг ч юм үгүй, тоогоор хэмжигдэнэ, тоогоор дүгнүүлнэ, тоонд захирагдана, тоогоор удирдуулна гээд хөвөрнө. Хорвоо ертөнц өөрөө тоогоор хөтлөгддөг.<ref>{{Cite book |last=Самбуу |first=Нарангэрэл |title=Хувь тавилангийн матрикс ба тоон зурхайн ухаан |publisher=НОМ ХУР ХХК |year=2023 |isbn=978-9919-0-1811-5 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=7 |language=Монгол}}</ref> Тооны эхлэл болсон нэгээс ес хүртэл эдгээр тоонууд хоорондоо ялгаатай давтамжтай агаад тэрхүү давтамжаараа сансарын долгионтой харилцан солбилцож байдаг.<ref>{{Cite book |last=Enkhtujaa |first=Dandaryn |title=Merge tölgijn najman tajlal: ireedüjd bolokh üjl jawdlyg medekh shalgarsan arguud: [negdügeer dewter] |date=2012 |publisher=Nom Khur |isbn=978-99962-846-9-4 |location=Ulaanbaatar}}</ref> Тоон ухаан нь тоон шинжлэх ухаан дээр тулгуурлан гардаг таныг бүрэн дүүрэн тодорхойлж өгдөг зүйл юм. Энэ нь танд тооонуудаа зөв ашиглан өөрийнхөө амьдралыг өөрийн гартаа атгах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |last=Бүлэг |first=Тооны Гайхамшиг |title=Тооны гайхамшиг таны амьдралд |publisher=Тооны гайхамшиг |year=2022 |isbn=978-9919-0-0066-0 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=9 |language=Монгол}}</ref> Ихэнх ажиглагчид 9-өөс цааших бүх ердийн тоо нь анхны есөн тооны давталт гэж үздэг. Тэгийг тоо гэж үздэггүй учраас 10-ын тоо нь 1-ийн тооны давталт юм. 1-ээс 9-ийн тоо нь суурь тоо бөгөөд түүн дээр бид амьдралын бүх тооцооллыг хийх болдог.<ref>{{Cite book |last=Жамсран |first=Гэндэндарам |title=Таны зурсан зураг, төрсөн өдрийн төөрөг |publisher="Бэмби сан" ХХК |year=2014 |isbn=978-99962-3-297-8 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=77-78 |language=Монгол}}</ref>[[File:Bongo, Pietro – Numerorum mysteria, 1591 – BEIC 58079.jpg|thumb|Pietro Bongo, ''Numerorum mysteria'', 1591]] Тоон зурхайд хувь тавилангийн тоо, сэтгэл хөдлөлийн тоо, зан араншингийн тоо гэсэн гурван үндсэн тоог анхаарч үздэг. * Зан араншингийн тоог сүнслэг тоо, сэтгэл зүрхний тоо гэх мэтээр нэрлэдэг. (Төрсөн өдрийн тоо) * Хувь тавилангийн тоог хувь заяаны тоо, амьдралын зорилгын тоо, амьдралын замналын тоо гэж нэрлэдэг. (Төрсөн он, сар, өдрийн нийлбэр тоо) * Сэтгэл хөдлөлийн тоог идэр насны тоо, залуу үеийн тоо гэх мэтээр нэрлэнэ. (Төрсөн сарын тоо) Тоон зурхайд дээрх гурван үндсэн тооноос гадна хандлагын тоо, шуурхай тоо, нэрийн тоо, дотоод сүнсний тоо, хувь хүний тоо гэх зэрэг тоонууд бий. '''Хувь тавилангийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн он сар өдөр-ийн тоог нэгтгэж, нэг оронтой болгон өөрчлөх аргыг хэрэглэдэг. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 1+9+8+5+1+2+1=27 2+7='''9''' аргачлалаар боддог. '''Зан араншингийн тоо'''г бодож олохдоо: төрсөн өдөр-ийн тоог авч үздэг. Ингэхдээ тус бүрээр авч үзэхээс гадна нэгтгэж нэг тоонд хамааруулж гаргаж болдог. Жишээ нь: 1985 оны 10 дугаар сарын 21-нд төрсөн хүний хувь тавилангийн тоог бодохдоо 2+1='''3''' аргачлалаар боддог. Хэрэв төрсөн өдөр хоёр орон тоо байвал хооронд нь нэмдэг. Жишээ нь: аль нэг сарын 29-нд байвал 2+9=11, 1+1=2 гэсэн аргачлалаар боддог. Харин төрсөн өдөр нь нэг орон тоо байвал тэр тоог шууд авч үзнэ. Жишээ нь: аль нэг сарын 5 гэсэн нэг орон тоо байвал шууд 5 гэж бодно. Хувь тавилангийн тоог дараах аргачлалаар бас бодно. 21 Эндээс 2+0+1+6=9 гарна. Энэ '''9''' тоо нь тухайн хүний шинж чанарыг илэрхийлэх тоо болно. 10 Үүнийг Life path number буюу Хувь тавилангийн тоо гэдэг. Харин 11 22 33 гэсэн гурван тоо 1985 гарвал эдгээрийг нэгтгэн хураангуйлахгүй ба эдгээрийг Master Number буюу Их/Шилдэг Тоо ---- гэж тооцож, өөрийн гэсэн утга илэрхийлдэг. 2016 == Тооны утга == Тоон зурхайд тоог 1-9 гэсэн есөн тоо тус бүрийг утга учиртай гэж үздэг. Хувь тавилангийн зам мөрийг гаргадаг гурван тоонд төрсөн өдөр, төрсөн сар, төрсөн оны тус бүрийн тоо нь бие махбод, сэтгэл хөдлөл, оюун санааг утга илэрхийлдэг. * Төрсөн өдөр буюу Төрсөн өдрийн тоо нь: Махан биеийн эрүүл мэнд, бие махбод, зан араншингийн байдлыг илэрхийлнэ. * Төрсөн сар буюу Төрсөн сарын тоо нь: Хүний сэтгэл хөдлөлийн байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн он буюу Төрсөн оны тоо нь: Хүний оюун сэтгэхүйн илэрхийлэл гэж үздэг === Гурван цагийн тоо === Төрсөн он, сар, өдрийн тоо тус бүр нь хүний амьдралын гурван цагийг давхар илэрхийлдэг. * Төрсөн оны тоо: ахимаг, ахмад насны ирээдүйн төрхийг илэрхийлдэг. * Төрсөн сарын тоо: [[Хүн|идэр, дунд, хижээл насны]] байр байдлыг илэрхийлдэг. * Төрсөн өдрийн тоо: [[хүүхэд]], залуу насны дүр төрхийг илэрхийлдэг. === Тооны нөлөөнд төрөгсдийн шинж чанар === # Бие даасан, [[зорилго]]<nowiki/>той, шинийг эрэлхийлэгч, төрөлхийн манлайлагч, түүчээлэгч. # Зөн совинтой, нэгдмэл, хүртээмжтэй, дэмжигч, мэдрэмжтэй, түншлэл, хамтын ажиллагаанд гарамгай, эрүүл [[харилцаа]]<nowiki/>г бий болгодог. # Бүтээлч, илэрхийлэлтэй, уран бүтээлч, дур булаам, нийгэмшсэн, өөдрөг үзэлтэй, [[авьяас]]<nowiki/>тай харилцах чадвартай. # Бодитой ханддаг, шаргуу, найдвартай, үнэнч, тэвчээртэй, [[уламжлал]]<nowiki/>т хандлагатай, хуучинсаг үзэлтэй, бусдад тусалж үйлчилдэг. # Адал явдалд дуртай, сониуч зантай, дасан зохицох чадвартай, уян хатан, нийтэч, [[нийгэм]]<nowiki/>шүү, хамтач, эрх чөлөөнд дуртай. # Халамжлагч, эдгээн анагаагч, энэрэнгүй, өөрийгөө золиослогч, уламжлалт үзэлтэй, халуун дулаанаар [[хайр]]<nowiki/>лаж халамжилдаг. # [[Сүнс]]<nowiki/>лэг, гүн ухаанч, нэгтгэн дүгнэгч, оюунлаг, дотоод сэтгэл гүн гүнзгий, нууцлаг. # Албан тушаал ахих сонирхолтой, баян чинээлэг, [[Ажил (физик)|ажил]] хэрэгч, тэнцвэртэй, хүчтэй, эд баялаг болон амжилт бүтээгч. # Мэргэн цэцэн ухаантай, ухаалаг, [[оюун санаа]]<nowiki/>ны хувьд ухамсартай, хүмүүнлэг, эелдэг, энэрэнгүй, сэргэг. === Тооны шинж чанар === * НЭГ - Зан төлөв, хүсэл мөрөөдөл, манлайлал, удирдагч. [[Тэнгэр шүтлэг|Тэнгэр]]-[[Бурхан]], зөвхөн нэг л байх, өвөрмөц-онцлогт; * ХОЁР - Эрчим [[энерги]], амьдралын зам, үйл үйлдэл, хуваагдмал, хоёрдмол; * ГУРАВ - Сонирхол, мэдлэг, шинжлэх ухаанч, [[судалгаа]]-шинжилгээ хийх хүсэл тэмүүлэл; * ДӨРӨВ - Эрүүл мэнд, бие бялдрын хүч чадал, бие болон биеийн эрхтэн, хүн төрөлхтөн, [[хүмүүс]], ард түмэн, хүн; * ТАВ - [[Логик]], зөн совин, нууц явуулга, төлөвлөгөө, төлөвлөлт, дүн шинжилгээ, [[хууль]]-жаяг дэг; * ЗУРГАА - Биеийн [[Хөдөлмөрийн зах зээл|хөдөлмөр]], ур чадвар, шунал, эрх мэдэл, ашиг хонжоо, үхэл, өвчин, эмх замбараагүй байдал, эвдрэл устгал, [[мөнгө]]<nowiki/>ний төлөөх хүсэл тэмүүлэл, шунал, аллага, дайн дажин; * ДОЛОО - Амжилт ололт, ёсчлол-дэг, [[Газар зүй|Газар]]-[[Дэлхий]], [[Ертөнц]]-Хорвоо, Ертөнцийн үүсгэл, бүтээл, Ертөнцийн тухай танин мэдэхүй, хувьсал; * НАЙМ - Хариуцлага, үүрэг, үнэн мөнийн хайлт, тэсвэр-хүлээцтэй байдал, энэрэл, ойр дотны хүмүүст үзүүлэх халамж анхаарал, [[амьдрал]], айлган сүрдүүлэг; * ЕС - Ой [[Санах ой|санамж]], өнгөрсөн, ирээдүй, зөгнөх ба далдыг харах чадамж, атаархал, гомдол, шүд зуумтгай.<ref name=":0">{{Cite web |title=ТООН ЗУРХАЙН УХААН ба ТА ХЭН бэ? |url=https://prezi.com/p/4hxed44qo3-i/presentation/ |access-date=2024-07-18 |website=prezi.com |language=en}}</ref> === Тооны хүний араншин === # Удирдагч: ''Эр зориг, өөдрөг байдал, хүч чадал'' # Асран халамжлагч: ''Зөн совин, сэтгэл зүйн хөгжил'' # Төсөөлөгч: ''Үүрдийн залуу зүрх сэтгэл, айдсаас салагч'' # Тогтворжуулагч: ''Амжилт, мөнгө, баялаг'' # Эрэл хайгуулч: ''Бүтээлч байдал, урам зориг'' # Анагаагч: ''Тав тух, эдгээн сэргээгч'' # Нууцлаг: ''Эр зориг, хамгаалагч, мэргэн ухаан'' # Нөлөө бүхий, эрх мэдэлтэн: ''Хөгжил цэцэглэлт, харамгүй сэтгэл'' # Сайн үйлстэн: ''Илчлэн харуулах, тодорхой байдал''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Шилдэг тоотон == Хувь тавилангийн тоог бодоход хоёр тавилантан буюу шилдэг тоотон, их багштан, мастер тоотой хүмүүс гэж байдаг. Үүнд эхний гурван тооны давхар чичирхийлэл 11, 22, 33 гэсэн тоо юм. Энэ нь хувь тавилангийн тоог бодож гаргахад 29, 38 буюу дахин нэмэхэд 11 гэсэн тоо гардаг. Харин 22, 33 тоо нь шууд гарч ирэх бөгөөд дахин нэг удаа нэмэхэд 4, 6 тоо гардаг. Их тоотон буюу шилдэг тоотон дундаас 11-ийг онцгойлон авч үздэг. Учир нь гурван нэмэх үйлдэл хийж эцсийн нэг орон тоо 2 гэж гардаг. === Мастер тоо === Мастер Тоо 11/2, 22/4, 33/6 бол 2, 4, 6 тоонуудын дээд октави буюу өндөр давтамжийн эрчимтэй. Энэ хүмүүс нь 2, 4, 6 гэсэн амьдралын замналын тооны сөрөг чанаруудыг давж гарсаны дараа өөрийн, хувь заяаны дээд давтамж хувь ерөөлийг бий болгож чаддаг<ref>{{Cite web |last=Admin |date=2020-03-20 |title=Таны төрсөн өдрийн эрхшээсэн тоо юуг өгүүлнэ вэ |url=https://elearntoday.net/rulling-numbers/ |access-date=2024-07-18 |website=Сэхээрэл Онлайн Сургалт |language=mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 11 нь Мастер анагаагч: ''Тогтвортой байдал, дасан зохицол'' * 22 нь Мастер бүтээгч: ''Хүчирхэг, нэгтгэгч, харилцагч'' * 33 нь Мастер чиглүүлэгч: ''Хариуцлага, өрөвч нинжин''<ref>{{Cite web |title=Сонжоо: Таныг илэрхийлэх "зам мөрийн тоо" аль нь вэ? |url=https://ub.life/p/31482 |access-date=2024-07-18 |website=UB.LIFE |language=en}}</ref> == Ивээгч гараг == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийн гараг эрхэс болоод бурхад ивээдэг гэж үздэг. Тоонуудын ээлтэй ивээгч гараг буюу удирдагч гараг нь: # Нэгтэнгүүдийг [[Нар]] (гал махбод) # Хоёртонгуудыг [[Сар]] (ус махбод) # Гуравтангуудыг [[Бархасбадь]] (хий махбод) # Дөрөвтөнгүүдийг [[Тэнгэрийн ван]] (гал махбод) # Тавтангуудыг [[Буд]] (шороо махбод) # Зургаатангуудыг [[Сугар]] (ус махбод) # Долоотонгуудыг [[Далайн ван|Далай ван]] (ус махбод) # Наймтангуудыг [[Санчир]] (хий махбод) # Естөнгүүдийг [[Ангараг]] (гал махбод)<ref name=":0" /> == Ээлтэй өнгө == Тоон зурхайд 1-9 хүртэлх тоо тус бүрийг ивээгч гарагаас шалтгаалж ээлтэй өнгө нь ялгаатай байдаг. Тоонуудын ээлтэй гол өнгө нь: # Нэгийнхэн алтлаг ба бүхий л шаргал туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Хоёрынхон Цагаан, цайвар өнгө ба ногоон өнгийн туяа орсон өнгөнүүд бас тохирно. # Гурвынхан ягаан, нил ягаан, хөх ягаан, хондон улаан өнгө тохиромжтой. # Дөрвийнхөн саарал, хөх саарал орог өнгөнүүд тохиромжтой. # Тавынхан цайвар туяатай, цайвар саарал, цагаан, гялалзсан өнгө тохиромжтой. # Зургаагийнхан улбар ягаан өнгийн туяатай бүх өнгөнүүд, цайвраас бараан туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Долоогийнхон мөнгөлөг, алтлаг , цайвар ногоон туяатай өнгөнүүд тохиромжтой. # Наймынхан бараан саарал, бараан хөх, хондон улаан, хар өнгөнүүд тохиромжтой. # Есийнхөн улаан, улаан хүрэн, улаавтар, чис улаан өнгөнүүд тохиромжтой.<ref name=":1">{{Cite book |last=Бадамсэд |first=Болдсүх |title=Сэтгэлийн тоо буюу зан араншингийн тоо |publisher=Ведийн алганы зураас ба тоон зурхайн дамжаа |year=2010 |edition=1 |location=Монгол |pages=2-67 |language=Монгол}}</ref> == Төрсөн өдрийн тоо == Төрсөн өдрийн тоог тоон зурхайд сүнслэг тоо гэдэг. Таныг хүүхэд ахуй цагаас идэр нас хүртэлх үеийг илэрхийлэх тоо юм. === Төрсөн өдрийн тоог есөн тоогоор === # Нэгийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 1, 19, 28-ны өдөр төрөгсөд. # Хоёрын тооны нөлөөнд байгсад буюу 2, 11, 20, 29-ны өдөр төрөгсөд. # Гурвын тооны нөлөөнд байгсад буюу 3, 12, 21, 30-ны өдөр төрөгсөд. # Дөрвийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 4, 13, 22, 31-ний өдөр төрөгсөд. # Тавын тооны нөлөөнд байгсад буюу 5, 14, 23-ны өдөр төрөгсөд. # Зургаагийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 6, 15, 24-ны өдөр төрөгсөд. # Долоогийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 7, 16, 25-ны өдөр төрөгсөд. # Наймын тооны нөлөөнд байгсад буюу 8, 17, 26-ны төрсөгсөд. # Есийн тооны нөлөөнд байгсад буюу 9, 18, 27-ны төрсөгсөд<ref name=":1" /> === Төрсөн өдрийн тоо тус бүрээр === # Сар болгоны 1-ний өдөр төрөгсөд: Та хэнээс ч хараат бус байхыг эрмэлздэг, хатуу чанга хүн. Тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд тууштай тэмцдэг, эргэлзээ гэдгийг огт мэддэггүй... # Сар болгоны 2-ны өдөр төрөгсөд: Хоёрын тооны нөлөөллөөр та аливаад  хэмжээ хязгаартай ханддаг, бусадтай байнга харьцах нь таны зайлшгүй хэрэгцээ болдог. Та хэн тааралдсан хүнд өөрийн амьдрал, сэтгэл санааны байдал, мэдрэмж, эрүүл мэндийнхээ тухай илэн далангүй ярьдаг... # Сар болгоны 3-ны өдөр төрөгсөд: Та ямар ч салбарт өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлж харуулахыг хичээдэг, алиа хошин зангаараа бусдаас ялгардаг. Таны хийх дуртай зүйлс бол биеийн хүчний хөдөлмөр, найз нөхөдтэйгээ хөгжин цэнгэх, хайр дурлалын  талбарт амжилт олох юм... # Сар болгоны 4-ний өдөр төрөгсөд: Дөрвийн тоо нь нэгэн хэвийн баригдмал байдлыг эвдэх гэсэн зоримог зан төлөвийг нөхцөлдүүлдэг. Энэ тоонд төрсөн хүмүүс өөрийгөө бусдаас төдий л ялгарахгүй, энгийн нэгэн гэдгийг байнга мэдэрдэг... # Сар болгоны 5-ны өдөр төрөгсөд: Тавын тооны нөлөө нь таныг хурц ухаантай, нийтэч зантай болгожээ. Бусадтай хамтран ажилласнаар таны авьяас чадвар бүрэн нээгддэг ба энэ үедээ та өөрийгөө энэ том ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэдгийг мэдэрдэг... # Сар болгоны 6-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та өөрийгөө нэгэн том бүхэл зүйлийн нэг хэсэг гэж үздэг, өрөвч энэрэнгүй нэгэн болж төржээ. Таны хувьд аль нэг хэсэг бүлэгт хамаарч, тэндээ тодорхой байр суурь эзлэж, өөрийн үнэ цэнийг мэдрэх нь юу юунаас илүү чухал... # Сар болгоны 7-ны өдөр төрөгсөд: Энэ тооны нөлөөгөөр та зөн билэгтэй, ямар ч нөхцөлд амар жимэр байхыг эрхэмлэдэг зан чанартай. Та маш эмзэг, мэдрэмтгий хүн. Эдгээр чанараа ойр дотныхон, найз нөхдийнхөө тусын тулд ашигладаг... # Сар болгоны 8-ны өдөр төрөгсөд: Танд тэсвэр тэвчээр, амьдралын бүхий л хүрээнд амжилт олох эрмэлзэл хангалттай буй. Таны хийсэн барьсан болгон бараг дандаа бүтэмжтэй байж, мөнгө санхүүгийн хувьд ч багагүй ашиг олно... # Сар болгоны 9-ний өдөр төрөгсөд: Та мэдлэг боловсролд тэмүүлэмтгий, болж буй үйл явдалд гүн ухаанчаар ханддаг. Аливаа зүйлийн хоёрдмол мөн чанарыг мэддэг тул өөрийн дутагдлыг ч байх ёстой зүйл мэт хүлээж авдаг нэгэн болж төржээ. # Сар болгоны 10-ний өдөр төрөгсөд: Энэхүү хослолын үрээр танд манлайлагчийн авьяас билэг зорилгодоо хүрэх буцашгүй эрмэлзэл заяагджээ. Нэгийн тооны хоёронтаа их нөлөө нь өөрийн манлайллыг тогтоох, таны давуу талыг үг дуугүй хүлээн зөвшөөрөгч хүмүүстэй мэдлэгээсээ хуваалцах гэсэн эрмэлзлээр илэрдэг... # Сар болгоны 11-ны өдөр төрөгсөд: Та 11/2 нийлэмжийн нөлөөгөөр их зөн билигтэй, бусдад нөлөө үзүүлэх асар их эрмэлзэлтэй төржээ. Сэтгэл санаагаа дэгжээн бадраахын тулд та оюунлаг хүмүүстэй харьцахыг эрхэмлэдэг ба тэднээс их зүйлийг сурч авч чадна гэдэгт итгэдэг... # Сар болгоны 12-ны өдөр төрөгсөд: 12/3 нийлэмжийн нөлөөгөөр та өөрийгөө бүтээлчээр илэрхийлэхээр тэмүүлдэг. Та гэр бүлийн үнэт зүйл гэдгийг дээдлэн үздэг ба чөлөөт цагийнхаа ихэнхийг хамаатнууддаа зориулдаг... # Сар болгоны 13-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх нийлэмжийн нөлөөгөөр та ямар ч нөхцөл байдалд дасан зохицож чаддаг, мөн аюулгүй, амар амгалан байдлаа юу юунаас илүү эрхэмлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, та дотоод сэтгэлдээ өөрийн хамгаалагдсан гэдгийг мэдэрч байх ёстой... # Сар болгоны 14-ний өдөр төрөгсөд: Та болж буй үйл явдал болгоныг ухаалгаар хүлээн авах чадвартай төдийгүй өөрийгөө хүрээлэн буй ертөнцийн нэгээхэн хэсэг гэж мэдрэхийг эрмэлздэг. Танд таатай нөлөө үзүүлж, үргэлжийн бэлэн байдалд байхыг шаарддаг аливаа өөрчлөлт шинэчлэлтийг таатай хүлээн авдаг... # Сар болгоны 15-ны өдөр төрөгсөд: 15/6 тооны нийлэмжийн нөлөөгөөр та үнэнийг эрхэмлэгч, гоо үзэсгэлэнтэй нэгэн болжээ. Үнэнийг эрхэмлэх гэдэг нь мэдлэгийг хуримтлуулан өөрийн болгох, ухамсарлах чадварыг хэлж байгаа юм... # Сар болгоны 16-ны өдөр төрөгсөд: Дээрх тооны нөлөөгөөр та амьдралд өөдрөгөөр, чөлөөтэй ханддаг. Та өөрийгөө төгс төгөлдөр болгоход их анхаардаг. Тиймээс та өөрийн дутагдал, сул талыг давуу тал мэтээр хүлээн авч, өөрийгөө байгаагаар нь хүлээн зөвшөөрөх нь чухал...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616214533/https://www.buddhism.mn/static/80 |url-status=dead }}</ref> # Сар болгоны 17-ны өдөр төрөгсөд: Та дээрх тооны нөлөөгөөр амьдралын мөн чанарт нэвтэрч үнэнийг олохыг эрмэлздэг. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд гүн ухаан, сэтгэл судлал, шашин судлал, уламжлалт анагаах ухааны ном судруудыг их уншдаг... # Сар болгоны 18-ны өдөр төрөгсөд: Та эрх мэдэл нэр төрд дэндүү их тэмүүлдэг. Тухайлбал, хүмүүсийг удирдан ажилладгаа, илүү цалин хөлс авч, эрх ямба эдэлж буйгаа байх ёстой зүйл гэж үздэг... # Сар болгоны 19-ний өдөр төрөгсөд: 19/1 тооны нөлөөгөөр та эрх мэдэлд тэмүүлэмтгий, аливаа зүйлийн мөн чанарт нэвтрэх гэсэн эрмэлзэлтэй болж төржээ. 1 болон 9 гэсэн тоонууд нь танд манлайлагчийн төрөлхийн авьяас чадвар байгааг харуулж байна... # Сар болгоны 20-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад эв эеийг хичээдэг, амар амгалан хүн юм. 0-ийн үелзэл 2-ын тоонд нөлөөлж таны сэтгэл түвшин, амар амгалан гэсэн эрмэлзлийг нэмэгдүүлнэ. Хоёр 2-ын тоо нь бусдад хандах таны сэтгэл санааны хандлагыг тодорхойлно. # Сар болгоны 21-ний өдөр төрөгсөд: Хувь тавилан танд гараа таталгүй бүхнийг өгсөн болохоор та аливааг урьдчилан харах чадвартай төдийгүй танд бүх юм байна. Үүнд: хайр дурлал, баяр хөөр, эрүүл мэнд, мөнгө хөрөнгө, ажил төрөл. # Сар болгоны 22-ны өдөр төрөгсөд: Та баялаг сэтгэлгээтэй, хүсэл мөрөөдлөө амьдралд хэрэгжүүлэхээр зүтгэдэг. Та юуг хүсэж байгаагаа тодорхой сайн мэддэг болохоор зорилгодоо хүрэхийн тулд алхам алхмаар урагшилдаг... # Сар болгоны 23-ны өдөр төрөгсөд: 23/5 тооны нөлөөгөөр та баялаг уран сэтгэмжтэй, мөрөөдлөө ажил хэрэг болгох халуун эрмэлзэлтэй. Хэдийгээр та мөрөөдөмтгий хандлагатай боловч эмх цэгцтэй, эрч хүчтэй, тавьсан зорилгоо хэрэгжүүлэх дадал чадвартай... # Сар болгоны 24-ний өдөр төрөгсөд: Та хөгжмийн авьяастай, санаснаа ажил хэрэг болгохыг эрмэлздэг. Цаг хугацааны хандлагыг хурцаар мэдэрч, “хэрэгтэй” цаг үеэс хохирохгүйг хичээдэг. Та үргэлж цаг баримталдаг болохоор бусдаас ч мөн тийм байхыг шаарддаг... # Сар болгоны 25-ны өдөр төрөгсөд: Та маш тэвчээртэй, өөрийн “би”-г илэрхийлэн харуулахыг зорьдог хүн. Та бодол санаагаа дүрслэл сайтай, ойлгомжтой илэрхийлж чаддаг. Өөрийн дуу хоолойны өнгөнөөс таашаал авдаг... # Сар болгоны 26-ны өдөр төрөгсөд: Та бусдыг хайрлаж энэрч чаддаг, сэтгэл зүйн хувьд бүрэн хамгаалагдсан байхыг эрмэлздэг хүн юм. Та бусдад тус дэм болж, бусдыг хайрлан халамжлахдаа ч өөрийнхөө чухал хүн гэдгийг мэдэрч батлах шаардлага гардаг... # Сар болгоны 27-ны өдөр төрөгсөд: Танд бусдыг ойлгох гайхам авьяас, мэдлэгт тэмүүлэх эрмэлзлэл байдаг. Та төрөлхийн “дотоод” мэдлэгтэй, энэ чанар тань урьд наснаас өвлөгдөн үлджээ. Та өчүүхэн жижиг мэдээлэл, ярилцагч хүн болгон таны мэдлэгийг нэмнэ гэдгийг та мэддэг... # Сар болгоны 28-ны өдөр төрөгсөд: Та аймшиггүй чин зоригтой, аливаа эхлэлээ заавал амжилтанд хүрч дуусгахыг хичээдэг. Нэгийн тооны нөлөөгөөр та тууштай зантай болжээ. Аливаа хүндрэл бэрхшээлийг хялбархан давж, санасандаа хүрдэг... # Сар болгоны 29-ны өдөр төрөгсөд: Та аливаад тууштай ханддаг. Бүхий л эрч хүчээ тавьсан зорилгодоо хүрэхэд чиглүүлж чаддаг. Төгс төгөлдөрт тэмүүлдэг танд өдөр болгон үнэ цэнэтэй байдаг тул цаг хугацаа өөртөө болон бусдад хэрэгтэйгээр ашиглахыг хичээдэг... # Сар болгоны 30-ны өдөр төрөгсөд: Та төрөлхийн амар амгалан хүн юм. Та хаа сайгүй хүртэж, амьдралаас авах ёстой бүхнээ авахыг боддог. Та үргэлж таашаал хайж байдаг болохоор амьдралын мөч бүрийг ч зугаа цэнгэл болгох чадвартай... # Сар болгоны 31-ний өдөр төрөгсөд:Та эр зоригтой, амьдралд бодитоор ханддаг хүн. Бусад хүн таны энэ байдал бол төрөлхийн чанар гэдгийг мэддэггүй. Та хэзээ ч заль мэх хэрэглэдэггүй, харин ч зоригтой, эрч хүчтэйгээр зорилгодоо тэмүүлдэг...<ref>{{Cite web |title=Тоон зурхай (Үнэний хувь - 80%) {{!}} Buddhism |url=https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |access-date=2024-07-18 |website=www.buddhism.mn |archive-date=2024-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910052934/https://www.buddhism.mn/static/80?page=2 |url-status=dead }}</ref> == Хосын зохицол == Хосын зохицлын мэдэхийн тулд хамтрагчийнхаа төрсөн он сар өдрийг мэдэх шаардлагатай. Жишээлбэл: 30.08.1996 болон 09.10.1990 Төрсөн он сар өдрүүдээ тус бүрт нь нэмээрэй. Жишээ нь: Нэгдүгээрт, * 30.08.1996-ын хувьд 3 + 0 + 0 + 8 + 1 + 9 + 9+ 6 = 36 гарах ба 1 оронтой тоо болтол нь хооронд нь нэмэх юм. 3 + 6 = '''9'''. * 09.10.1990-ийн хувьд дээрхийг давтах ба хариу нь 29 гарна. Нэг оронтой тоо болтол нь нэмэх ёстой. 2 + 9 = 11. 1 + 1 = '''2'''. Хоёрдугаарт, Одоо хамгийн чухал тооцоолол буюу хоёр нэг оронтой тоогоо хооронд нэмнэ. '''9''' + '''2''' = 11. 11= 1 + 1 = '''2'''. Ингээд 2 гэсэн тооны тайлбарыг уншихад л хангалттай. === Хосын зохицол тоо тайлбар === * 1-ийн тоо: “1”-ийн тоо бол удирдагчийн тоо бөгөөд та бусдыг байлдан дагуулах чадвартай гэсэн үг. Хэрвээ та хоёр удаан хугацааны турш хайр сэтгэлийн холбоотой, хамтран амьдарч байгаа бол та хоёрын харилцаа бусдад үлгэр дуурайлал болохуйц төгс байх болно... * 2-ын тоо: Хэрвээ та хоёрын төрсөн он сарын нийлбэр “2” гарсан бол та хоёрын харилцаа хүндрэлтэй байх болно. Та хоёр тогтмол муудалцаж, санал зөрөлдөнө. Хэдийгээр та хоёр нэгдсэн зорилготой боловч түүндээ хүрэхдээ өөр өөр алхмыг ашиглах учир тогтмол маргаантай амьдрах болов уу... * 3-ын тоо: Энэ гэр бүлийн амьдрал бол тайван бус, тогтворгүй байх болно. Гэхдээ энэ тоо нь сөрөг гэхээсээ илүү эерэг зүйл ихтэй.  Та өөрийн хүссэнээр гэр бүлийн харилцаагаа бүтээх боломжтой... * 4-ийн тоо: Та хоёрын хувьд  хамгийн чухал сэдэв нь хэрхэн их хэмжээний мөнгө олох, гэр бүлээ бат бөх хадгалах талаар байх болно. Энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд та тэвчээр заах хэрэгтэй болно... * 5-ын тоо: Энэ төрлийн гэр бүлийн амьдрал хөгжилтэй, сонирхолтой, сонин содон зүйлээр баялаг байх болно. Танай гэр бүл ямар ч хүмүүстэй сайхан харилцаатай байж чадна... * 6-ийн тоо: Гэр бүлийн хосуудын хувьд хамгийн шилдэг тоо нь “6” бөгөөд нэгдмэл байдлыг илэрхийлдэг. Та хоёр гэр бүлийн үнэ цэнийг нэгдүгээрт тавьж, сонирхлоороо нэгдэнэ... * 7-ийн тоо: Та хоёр зүрх сэтгэлийнхээ дуудлагаар бие биедээ бүрэн итгэл хүлээлгэж амьдрах болно. Хамтдаа цагийг өнгөрүүлэх гэдэг та хоёрын хувьд хамгийн чухал зүйл бөгөөд хамтдаа чимээгүй байсан ч уйдахгүй... * 8-ийн тоо: Эдгээр хосууд санхүүгийн хувьд болон карьерын хувьд хамтдаа өсөж, томоохон зорилго төслүүдээ хамтдаа биелүүлэх болно. Танай гэр бүлийн ярианы сэдэв нь мөнгө байх боловч, орлого нэмэгдэхийн хэрээр та хоёрын харилцаа илүү сайжирна... * 9-ийн тоо: Хэдийгээр та хоёр тэс өөр мэт боловч энэ нь төгс хос болоход саад болохгүй. Та хоёр гэр бүлдээ цаг зав гаргахаас огтхон ч төвөгшөөхгүй бөгөөд цаг зав гаргасныхаа хариуг нэхэхгүй.  Нэг нэгнээ уучлах гэдэг та хоёрын хувьд хялбар зүйл юм...<ref>{{Cite web |title=Caak.mn {{!}} Бусдаас өөр мэдрэмж! |url=https://www.caak.mn/ |access-date=2024-07-18 |website=Caak.mn - Бусдаас өөр мэдрэмж! |language=en |archive-date=2024-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307015329/https://www.caak.mn/ |url-status=dead }}</ref>. == Цахим холбоос == * [https://www.caak.mn/post/view/227101 Таны бэлгэшээдэг тоо амьдралд тань ямар энерги дууддаг вэ?] == Эх сурвалж == [[Ангилал:Мэргэ төлгө]] [[Ангилал:Мистик]] [[Ангилал:Оккультизм]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 7iw9xr6y0man8uw2m7sdyn53q68xz1y 4 7418 861052 855481 2026-07-05T14:04:54Z Eadeya 98493 861052 wikitext text/x-wiki '''Аленмать Рекордс''' '''Аленмать Рекордс''' нь 2024 онд анхдагч мэргэжлийн дуу бичлэгийн компани болон үүсгэн байгуулагдсан. Тус компани бичлэгийн студи болон рекорд лэйбл чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг билээ. '''Үндсэн баг''' Үүсгэн байгуулагч, Гүйцэтгэх захирал, продюсер Х.Амарсанаа /[[Eadeya]] Хамгийн томоохон дуучид Б.Аргун /[[Ashura]], Б.Мөнхжин /[[MG Muge]], Д.Уудам '''Түүх''' Анх энэ газрын үүсгэн байгуулагч Eadeya Interface Records-ын доор дуулдаг байсан ч Interface-ын захирал Sola Sayze-тай асуудалтай болсноор гарч өөрийнхөө газар Аленмать Рекордсыг байгуулж байжээ. Улмаар энэ газарын ачаар Ashura, MG Muge, Daavka, Lil Shep, Mendee гэх мэт залуу уран бүтээлчид гарч ирсэн ба бүр Варвар хамтлаг энэ лэйбл дотор үүссэн юм. '''Уран бүтээлчид''' · Ashura (2025--) · Varwar хамтлаг (2025--) · MG Muge (2024--) · Daavka (2025--) · Eadeya (2024--) · Lil Shep (2025--) · Mendee (2024-2025) · FiREQ (2024-2025) '''Гаргасан цомгууд''' · Eadeya - Emeerald (2024 оны долоон сарын 28) · Various Artists - Сургуулийн бүс киноны дуунуудын цуглуулга (2024 оны найман сарын 12) · Eadeya - EADEYATHEATRE (2024 оны арван сарын 28) · Ashura - Ashura World (2025 оны дөрвөн сарын 13) · Various Artists - Best of the Alienmath (2025 оны зургаан сарын 19) eetymiio4mfx2v4h4e2h2kjl1c0nt6e 861071 861052 2026-07-06T01:18:11Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Eadeya|Eadeya]] ([[User talk:Eadeya|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 851192 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) *[[Швабын газар]]</nowiki>''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] 2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb 0 8535 861107 854446 2026-07-06T07:55:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 861107 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын хамгийн олон хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | name = Нью-Йорк | native_name = New York | settlement_type = [[Нью-Йорк мужийн засаг захиргааны хуваарь#Хот|Хот]] | named_for = [[Йорк]], Англи <br> ([[II Жеймс|Жеймс, Йоркийн гүн]])<ref name="homberger400"/> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | alt1 = Төв Манхэттен | caption1 = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]] (төв) бүхий [[Мидтаун Манхэттен]], цаана нь [[Нэг Дэлхий Худалдааны Төв|Нэг ДХТ-тэй]] [[Доод Манхэттен]] | image2 = 67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157) (cropped).jpg | alt2 = НҮБ-ын төв байр | caption2 = [[НҮБ-ын төв байр]] | image3 = Statue-of-Liberty-New-York-2014.jpg | alt3 = Эрх чөлөөний хөшөө | caption3 = [[Эрх чөлөөний хөшөө]] | image4 = New york times square-terabass (cropped).jpg | alt4 = Таймс-Скверийн тод гэрэл | caption4 = [[Таймс-Сквер]] | image5 = Unisphere at night (cropped).jpg | alt5 = Unisphere, том металл бөмбөрцөг баримал | caption5 = [[Unisphere]] | image6 = Global Citizen Festival Central Park New York City from NYonAir (15351915006).jpg | alt6 = Төв цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үзэмж | caption6 = [[Төв парк (Нью-Йорк)|Төв парк]] | image7 = Spiderweb BB jeh.jpg | alt7 = Бруклины гүүр | caption7 = [[Бруклины гүүр]] | image8 = Look_out_point_(cropped).jpg | alt8 = Гол дээгүүрх гүүр | caption8 = [[Веррацано-Нароусын гүүр]] | image9 = New York Botanical Garden April 2015 010.jpg | alt9 = Нью-Йоркийн Ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэнгийн номын сан | caption9 = [[Нью-Йоркийн Ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэнгийн номын сан|Ботаникийн цэцэрлэгт хүрээлэнгийн номын сан]] }} | image_flag = Flag of New York City.svg | flag_link = Нью-Йорк хотын далбаа | flag_size = 110 | image_seal = Seal of New York City BW.svg | seal_link = Нью-Йорк хотын тамга | seal_size = 90 | image_blank_emblem = NYC Logo Wolff Olins.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_type = [[Үгийн тэмдэг]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | mapsize = | map_caption = Нью-Йорк хотын интерактив газрын зураг | pushpin_map = Нью-Йорк#АНУ | pushpin_label_position = top | pushpin_label = {{nowrap|Нью-Йорк хот}} | pushpin_map_caption = [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк муж]] дахь байршил##[[АНУ]] дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:city|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GR1">{{Cite web |date=2011-02-12 |title=US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990 |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |access-date=2026-04-21 |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] }}</ref> | official_name = <!-- DO NOT add to this parameter without consensus --> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = {{Flag|Нью-Йорк}} | parts_type = [[Тойрог (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Бүрэлдэхүүн тойрог]] ([[Нью-Йорк хотын дүүргүүд|дүүргүүд]]) | subdivision_name3 = [[Бронкс]]<br />[[Бруклин|Кингс (Бруклин)]]<br />[[Манхэттен|Нью-Йорк (Манхэттен)]]<br />[[Куинс]]<br />[[Стэйтен Арал|Ричмонд (Стэйтен Арал)]] | established_title = [[Шинэ Нидерланд#Түүх|Суурьшсан]] | established_date = {{Start date and age|1624|p=yes}} | established_title1 = [[Их Нью-Йорк хот|Нэгдсэн]] | established_date1 = {{Start date and age|1898|p=yes}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Нью-Йорк хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Нью-Йорк хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Зохран Мамдани]] | leader_party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]] | total_type = Нийт | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web |title=ArcGIS REST Services Directory |url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-04-21}}</ref> | area_total_sq_mi = 472.43 | area_total_km2 = 1223.59 | area_land_sq_mi = 300.46 | area_land_km2 = 778.18 | area_water_sq_mi = 171.97 | area_water_km2 = 445.41 | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 122 | elevation_max_ft = 401 | elevation_footnotes = <ref name="GR3">{{Cite web |date=2018-06-23 |title=US Board on Geographic Names |url=http://geonames.usgs.gov/ |access-date=2026-04-21 |publisher=[[АНУ-ын Геологийн судалгаа]] }} Дугаар: ID 975772.</ref> | elevation_max_footnotes = {{efn|Нью-Йорк хотын хамгийн өндөр цэг нь [[Тодт Хилл]] юм.}} | elevation_min_footnotes = | population_rank = АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_sq_mi = 29,302.7 | population_density_km2 = 11313.8 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_total = 8804190 | population_footnotes = | population_est = 8,584,629 | pop_est_as_of = 2025 | pop_est_footnotes = <ref name=NYCQuickFacts/> | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |date=2021-08-12 |access-date=2026-04-21}}</ref> | population_metro = 20140470 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |title=List of 2020 Census Urban Areas |website=census.gov |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2026-04-21 }}</ref> | population_urban = 19426449 | population_density_urban_km2 = 2309.2 | population_density_urban_sq_mi = 5980.8 | population_demonym = Нью-Йоркчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov" /><ref name="fred.stlouisfed.org">{{citation |title=Total Gross Domestic Product for New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA (MSA) |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |website=fred.stlouisfed.org }}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = $1.286&nbsp;их наяд (2023) | blank7_name = | demographics2_title2 = Их хот | demographics2_info2 = $2.299&nbsp;их наяд (2023) | timezone1 = [[Зүүн Цагийн Бүс|EST]] | utc_offset1_DST = –4 | timezone1_DST = [[Зүүн Цагийн Бүс|EDT]] | utc_offset1 = –5 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx | area_codes = [[Бүсийн код 212, 646, болон 332|212/646/332]], [[Бүсийн код 718, 347, болон 929|718/347/929]], [[Бүсийн код 917|917]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]] | blank_info = 36-51000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 975772 | website = {{official URL}} | nicknames = [[Аварга алим]], [[хэзээ ч унтдаггүй хот (хоч)|Хэзээ ч унтдаггүй хот]], Готэм,<ref>Nigro, Carmen. [https://www.nypl.org/blog/2011/01/25/so-why-do-we-call-it-gotham-anyway "So, Why Do We Call It Gotham, Anyway?"], [[Нью-Йоркийн нийтийн номын сан]], January 25, 2011. Accessed March 3, 2023. "It is here that we learn that the term Gotham is tied to the author Washington Irving, famous for his short stories 'The Legend of Sleepy Hollow,' and 'Rip Van Winkle.' It's also here that we learn Irving was being less than flattering when he nicknamed the city in 1807."</ref> болон [[Нью-Йорк хотын хоч|бусад]] }} '''Нью-Йорк хот''' ([[Англи хэл|англи]]. ''New York City'', товч. NYC) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын хамгийн их хүнтэй хот, дэлхийн дөрөв дэх том хотуудын бөөгнөрөл болох [[Өргөн Нью-Йорк|Өргөн Нью-Йоркийн]] гол хот юм. Энэ хот нь [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк Муж Улс]]ын зүүн эрэг дээр орших бөгөөд анх 1625 онд голландчууд худалдааны бааз болгон байгуулж 1664 оноос өмнө Шинэ Амстердам гэж нэрлэдэг байсан. [[1790]] оноос АНУ-ын хамгийн том хот нь болсон. Мөн 1785 оноос 1790 он хүртэл АНУ-ын [[нийслэл]] байжээ. Нью-Йорк хот нь дэлхийн [[худалдаа]], [[санхүү]]гийн чухал төвүүдийн нэг бөгөөд [[мэдээлэл]], [[боловсрол]], [[үзвэр үйлчилгээ]], [[соёл урлаг]], [[хувцасны загвар]], [[сурталчилгаа]]ны салбаруудад ихэд нөлөө үзүүлдэг. Нью-Йорк нь олон улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] төв байр энд байрлана. == Бүтэц == Нью-Йорк хот нь [[Бронкс]], [[Бруклин]], [[Манхэттен]], [[Куинс]], [[Стэйтен Арал]] гэсэн таван дүүрэг буюу бороутай. Эдгээр нь муж улсын Бронкс, Кингс, Нью-Йорк, Куинс, Ричмонд тойргуудтай ижил. == Алдартай газрууд == Хотын гол газрууд нь олон улсад алдартай. 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхэн үед ирсэн сая сая тооны цагаач нарыг [[Эрх чөлөөний хөшөө]] угтан авдаг байв. Өмнөд Манхэттен дахь [[Волл-Стрийт]] нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]аас хойш дэлхийн чухал санхүүгийн төв болсон бөгөөд [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] байрладаг газар юм. [[Эмпайр Стэйт Билдинг]] болон хуучин [[Дэлхийн Худалдааны Төв]]ийн хоёр барилга зэрэг олон өндөр барилгууд байрлаж байжээ. Нью-Йорк хотод олон соёл урлагийн чиглэлүүд үүсч хөгжсөн. Үүнд; [[утга зохиол]], [[уран зураг|ураг зургийн]] салбарт [[Харлем]]ийн сэргэн мандалт, [[зураг]]т [[хийсвэр илэрхийлэл]] (абстракт экспрессионизм), [[дуу]]нд [[хип хоп]], [[панк]], [[сальса]], [[Тин Пан алли]] гэх зэрэг урсгалууд үүсчээ. [[Бродвейн театр]] энд мөн оршдог. 2005 онд хотод бараг 170 хэлээр ярилцаж байсан бөгөөд нийт хүн амынх нь 36% нь АНУ-аас өөр улсад төржээ. == Нэршлүүд == Нью-Йорк хот нь түүхийнхээ явцад олон хоч нэртэй болсон байна. Хот нь бүхэлдээ Готтам, Том алим (''The Big Apple'') гэгддэг бол театрын төв болох Бродвей нь Гол мөчир (''The Main Stem''), Их цагаан зам (''The Great White Way'') эсвэл Реалто (''The Realto'') гэгддэг байна. Нью-Йорк нь заримдаа зүгээр л "Хэзээ ч унтдаггүй хот" (''The City That Never Sleeps'') хэмээгддэг. == Хүн ам == Нью-Йорк хот нь нийт 8,5 сая (том Нью-Йорк 2022 оны байдлаар- 19,77 сая хүн амтай) хүн амтай АНУ-ын хамгийн том хот бөгөөд дэлхийн том хотуудын нэг юм. Оршин суугчдын тоо нь 20-р зууны эхнээс хойш өнөөг хүртэл хоёр дахин нэмэгджээ. 1825 оноос хойш [[Атлантын далай]] болон [[Хадсон гол|Хадсон голын]] усан замуудаар дэлхийн бүх улсуудаас цагаачид хот руу ирэн суурьшжээ. === Хүн амын өсөлт === {| | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Он ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Оршин суугч |- | 1630 || style="text-align:right;"| 300 |- | 1640 || style="text-align:right;"| 400 |- | 1650 || style="text-align:right;"| 1.000 |- | 1660 || style="text-align:right;"| 1.500 |- | 1680 || style="text-align:right;"| 3.000 |- | 1690 || style="text-align:right;"| 3.900 |- | 1700 || style="text-align:right;"| 5.000 |- | 1710 || style="text-align:right;"| 5.700 |- | 1720 || style="text-align:right;"| 7.000 |- | 1730 || style="text-align:right;"| 8.600 |- | 1740 || style="text-align:right;"| 11.000 |- | 1760 || style="text-align:right;"| 18.000 |- | 1775 || style="text-align:right;"| 25.000 |- | 1790 || style="text-align:right;"| 57.500 |- | 1800 || style="text-align:right;"| 87.685 |- | 1810 || style="text-align:right;"| 129.359 |- | 1820 || style="text-align:right;"| 162.547 |- | 1830 || style="text-align:right;"| 252.666 |} | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Он ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Оршин суугч |- | 1840 || style="text-align:right;"| 401.612 |- | 1850 || style="text-align:right;"| 706.323 |- | 1860 || style="text-align:right;"| 1.175.674 |- | 1870 || style="text-align:right;"| 1.469.045 |- | 1880 || style="text-align:right;"| 1.935.359 |- | 1890 || style="text-align:right;"| 2.533.600 |- | 1900 || style="text-align:right;"| 3.437.202 |- | 1910 || style="text-align:right;"| 4.766.883 |- | 1920 || style="text-align:right;"| 5.620.048 |- | 1930 || style="text-align:right;"| 6.930.446 |- | 1940 || style="text-align:right;"| 7.454.995 |- | 1950 || style="text-align:right;"| 7.891.957 |- | 1960 || style="text-align:right;"| 7.781.984 |- | 1970 || style="text-align:right;"| 7.895.563 |- | 1980 || style="text-align:right;"| 7.071.639 |- | 1990 || style="text-align:right;"| 7.322.564 |- | 2000 || style="text-align:right;"| 8.008.278 |- | 2010 || style="text-align:right;"| 8.175.133 |} |} === Хүн амын гарал === 2011 онд Нью Йорк хот 8.244.910 хүн амтай байв.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/04/05/nyregion/census-estimates-for-2011-show-population-growth-in-new-york.html?_r=0 Population in New York City], New York Times</ref> {| class="wikitable" |- !style="min-width:220px; background:#F3F3FF; text-align:center;" | Гарал !style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | 1990 оны тооллого !style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | 2000 оны тооллого !style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Нарийвчилсан<br />2005–2007 |- | [[Пуэрто-Рико|Пуэрто-Рикочууд]] || style="text-align:right;"| 12,2 % || style="text-align:right;"| 9,9 % || style="text-align:right;"| 9,5 % |- | [[Итали]]чууд || style="text-align:right;"| 10,2 % || style="text-align:right;"| 8,7 % || style="text-align:right;"| 8,2 % |- | [[Баруун Энэтхэгийн Арлууд|Баруун Энэтхэгчүүд]] (испани гаралтнууд ороогүй) || style="text-align:right;"| 5,1 % || style="text-align:right;"| 6,9 % || style="text-align:right;"| 7,5 % |- | [[Хятадууд]] || style="text-align:right;"| 3,3 % || style="text-align:right;"| 4,5 % || style="text-align:right;"| 5,3 % |- | [[Ирланд|Ирландчууд]] || style="text-align:right;"| 5,4 % || style="text-align:right;"| 5,3 % || style="text-align:right;"| 5,1 % |- | [[Герман|Германчууд]] || style="text-align:right;"| 3,9 % || style="text-align:right;"| 3,2 % || style="text-align:right;"| 3,3 % |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкчууд]] || style="text-align:right;"| 2,1 % || style="text-align:right;"| 3,0 % || style="text-align:right;"| 3,3 % |- | [[Мексик|Мексикчүүд]] || style="text-align:right;"| 0,8 % || style="text-align:right;"| 2,3 % || style="text-align:right;"| 3,2 % |- | [[Оросууд]] || style="text-align:right;"| 3,3 % || style="text-align:right;"| 3,0 % || style="text-align:right;"| 3,0 % |- | [[Энэтхэг|Энэтхэгчүүд]] || style="text-align:right;"| 1,3 % || style="text-align:right;"| 2,1 % || style="text-align:right;"| 2,8 % |- | [[Польш|Польшууд]] || style="text-align:right;"| 2,9 % || style="text-align:right;"| 2,7 % || style="text-align:right;"| 2,7 % |- | [[Их Британи|Британичууд]] || style="text-align:right;"| 2,1 % || style="text-align:right;"| 2,3 % || style="text-align:right;"| 2,7 % |- | [[Хар Африк]]чууд || style="text-align:right;"| 0,7 % || style="text-align:right;"| 1,5 % || style="text-align:right;"| 2,2 % |- | [[Солонгос]]чууд || style="text-align:right;"| 1,0 % || style="text-align:right;"| 1,1 % || style="text-align:right;"| 1,1 % |- | [[Арабчууд]] || style="text-align:right;"| 0,6 % || style="text-align:right;"| 0,9 % || style="text-align:right;"| 1,1 % |- | [[Грек|Грекчүүд]] || style="text-align:right;"| 1,0 % || style="text-align:right;"| 1,0 % || style="text-align:right;"| 1,0 % |- | бусад үндэстэн || style="text-align:right;"| 31,8 % || style="text-align:right;"| 37,1 % || style="text-align:right;"| 38,0 % |- | гарал нь үл мэдэгдэгдэх || style="text-align:right;"| 12,3 % || style="text-align:right;"| 4,5 % || style="text-align:right;"| мэдээлэл байхгүй |} {{Том зураг|Lower Manhattan from Jersey City November 2014 panorama 3.jpg|800|Нью-Йорк хотын төв хэсэг}} == Газар зүйн байрлал == Нью-Йорк хот нь АНУ-ын зүүн хойд хэсэг буюу Нью-Йорк мужийн зүүн өмнөд хэсэгт 10 сая хүн амтай оршдог бөгөөд Бостон хот болон Вашингтон хотын дунд байрладаг. Байгалийн тогтоц боомт руу, мөн [[Атлантын далай]] руу урсдаг [[Хадсон гол]]ын эх дээр байрласан нь тус хотыг худалдааны хот болгон хөгжүүлэхэд гол нөхцөл болсон. Нью-Йорк хот нь Манхаттан, Статэн Арал болон Лонг Арал гэсэн 3 арал дээр байгуулдсан нь газар хомсдоход хүрч байгаагийн зэрэгцээ хүн амын өндөр нягтшралын асуудалтай тулгарч байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Нью-Йорк, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1869–одоо |single line = Y |Jan record high F = 72 |Feb record high F = 78 |Mar record high F = 86 |Apr record high F = 96 |May record high F = 99 |Jun record high F = 101 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 104 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 94 |Nov record high F = 84 |Dec record high F = 75 |year record high F = 106 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record high F = 60.4 |Feb avg record high F = 60.7 |Mar avg record high F = 70.3 |Apr avg record high F = 82.9 |May avg record high F = 88.5 |Jun avg record high F = 92.1 |Jul avg record high F = 95.7 |Aug avg record high F = 93.4 |Sep avg record high F = 89.0 |Oct avg record high F = 79.7 |Nov avg record high F = 70.7 |Dec avg record high F = 62.9 |year avg record high F = 97.0 |Jan high F = 39.5 |Feb high F = 42.2 |Mar high F = 49.9 |Apr high F = 61.8 |May high F = 71.4 |Jun high F = 79.7 |Jul high F = 84.9 |Aug high F = 83.3 |Sep high F = 76.2 |Oct high F = 64.5 |Nov high F = 54.0 |Dec high F = 44.3 |year high F = 62.6 |Jan mean F = 33.7 |Feb mean F = 35.9 |Mar mean F = 42.8 |Apr mean F = 53.7 |May mean F = 63.2 |Jun mean F = 72.0 |Jul mean F = 77.5 |Aug mean F = 76.1 |Sep mean F = 69.2 |Oct mean F = 57.9 |Nov mean F = 48.0 |Dec mean F = 39.1 |year mean F = 55.8 |Jan low F = 27.9 |Feb low F = 29.5 |Mar low F = 35.8 |Apr low F = 45.5 |May low F = 55.0 |Jun low F = 64.4 |Jul low F = 70.1 |Aug low F = 68.9 |Sep low F = 62.3 |Oct low F = 51.4 |Nov low F = 42.0 |Dec low F = 33.8 |year low F = 48.9 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minium under summary and values are obtained under "mean" --> |Jan avg record low F = 9.8 |Feb avg record low F = 12.7 |Mar avg record low F = 19.7 |Apr avg record low F = 32.8 |May avg record low F = 43.9 |Jun avg record low F = 52.7 |Jul avg record low F = 61.8 |Aug avg record low F = 60.3 |Sep avg record low F = 50.2 |Oct avg record low F = 38.4 |Nov avg record low F = 27.7 |Dec avg record low F = 18.0 |year avg record low F = 7.7 |Jan record low F = −6 |Feb record low F = −15 |Mar record low F = 3 |Apr record low F = 12 |May record low F = 32 |Jun record low F = 44 |Jul record low F = 52 |Aug record low F = 50 |Sep record low F = 39 |Oct record low F = 28 |Nov record low F = 5 |Dec record low F = −13 |year record low F = -15 |precipitation colour= green |Jan precipitation inch = 3.64 |Feb precipitation inch = 3.19 |Mar precipitation inch = 4.29 |Apr precipitation inch = 4.09 |May precipitation inch = 3.96 |Jun precipitation inch = 4.54 |Jul precipitation inch = 4.60 |Aug precipitation inch = 4.56 |Sep precipitation inch = 4.31 |Oct precipitation inch = 4.38 |Nov precipitation inch = 3.58 |Dec precipitation inch = 4.38 |year precipitation inch = 49.52 |Jan snow inch = 8.8 |Feb snow inch = 10.1 |Mar snow inch = 5.0 |Apr snow inch = 0.4 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 0.5 |Dec snow inch = 4.9 |year snow inch = 29.8 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 10.8 |Feb precipitation days = 10.0 |Mar precipitation days = 11.1 |Apr precipitation days = 11.4 |May precipitation days = 11.5 |Jun precipitation days = 11.2 |Jul precipitation days = 10.5 |Aug precipitation days = 10.0 |Sep precipitation days = 8.8 |Oct precipitation days = 9.5 |Nov precipitation days = 9.2 |Dec precipitation days = 11.4 |year precipitation days = 125.4 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 3.7 |Feb snow days = 3.2 |Mar snow days = 2.0 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.2 |Dec snow days = 2.1 |year snow days = 11.4 |Jan snow depth inch = 5.8 |Feb snow depth inch = 7.9 |Mar snow depth inch = 4.4 |Apr snow depth inch = 0.4 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.0 |Nov snow depth inch = 0.4 |Dec snow depth inch = 3.7 |year snow depth inch = 12.3 |humidity colour = green |Jan humidity = 61.5 |Feb humidity = 60.2 |Mar humidity = 58.5 |Apr humidity = 55.3 |May humidity = 62.7 |Jun humidity = 65.2 |Jul humidity = 64.2 |Aug humidity = 66.0 |Sep humidity = 67.8 |Oct humidity = 65.6 |Nov humidity = 64.6 |Dec humidity = 64.1 |year humidity= 63.0 |Jan sun = 162.7 |Feb sun = 163.1 |Mar sun = 212.5 |Apr sun = 225.6 |May sun = 256.6 |Jun sun = 257.3 |Jul sun = 268.2 |Aug sun = 268.2 |Sep sun = 219.3 |Oct sun = 211.2 |Nov sun = 151.0 |Dec sun = 139.0 |year sun = |Jan percentsun = 54 |Feb percentsun = 55 |Mar percentsun = 57 |Apr percentsun = 57 |May percentsun = 57 |Jun percentsun = 57 |Jul percentsun = 59 |Aug percentsun = 63 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 61 |Nov percentsun = 51 |Dec percentsun = 48 |year percentsun = 57 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −7.2 | Mar dew point C = −3.4 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 8.5 | Jun dew point C = 14.1 | Jul dew point C = 16.6 | Aug dew point C = 16.7 | Sep dew point C = 13.1 | Oct dew point C = 6.7 | Nov dew point C = 1.1 | Dec dew point C = −4.1 |year dew point C = 4.6 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 8 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |source 1= [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил ба нар 1961–1990; шүүдрийн цэг 1965–1984)<ref name = "New York City Weatherbox NOAA"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=okx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = 2026-04-21 }} </ref><ref name = "New York City Weatherbox NOAA txt">{{cite web |archive-url = https://web.archive.org/web/20210504224841/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |archive-date = 2021-05-04 |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-04-21 |url-status = live }}</ref><ref name = noaasun> {{cite web |title = New York Central Park, NY Climate Normals 1961−1990 |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = 2026-04-21 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas<ref name = "Weather Atlas NYC">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |title = New York, New York, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-04-21 |archive-date = 2021-12-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211201112345/https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |url-status = dead }}</ref>. }} == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|New York City|Нью-Йорк хот}} * [http://www.nyc.gov/ NYC.gov] - Нью Йоркийн албан цахим хуудас * [http://www.nycvisit.com/ NYCvisit.com] - Аялал жуулчлалын албан ёсны цахим хуудас * [http://www.nyc.gov/citymap NYCityMap] - Нью Йорк хотын интерактив газрын зураг - метроны буудал, хаалгатай {{Зуны Паралимпын наадмыг зохион байгуулагч хот}} [[Ангилал:Нью-Йорк хот| ]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Нью-Йоркийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хадсон голын суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] kv7ygnh6y182fa49s0qhg2pceq4etwf 0 9820 861101 857578 2026-07-06T06:34:55Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартнууд */ 861101 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), К.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] aqoyofgnqafq1bup0iu3mc92u3o6wbf 0 10755 861099 845990 2026-07-06T05:43:53Z ~2026-38555-32 105749 861099 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Darhan aburgu.PNG|left]]'''Дархан аварга''' нь [[даян аварга]] цолтой бөх [[улсын наадмын бөхийн барилдаан]]д түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ. Эдгээр Дархан аваргын хоёр нь Улсын баяр наадамд 10-аас дээш удаа түрүүлсэн юм. == Дархан аварга цолтой бөхчүүд == {| class="wikitable" !Дэс||Нэр||Цол авсан он||Улсын наадамд<br> түрүүлсэн тоо||Үндсэн захиргаа |- |1||[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||7||[[Булган]], [[Хангал сум|Хангал]] |- |2||[[Дарийн Дамдин]]||[[1960_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1960]]||5||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум|Цагаан-Үүр]] |- |3||[[Шаравын Батсуурь]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||2||[[Говь-Алтай]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]] |- |4||[[Жигжидийн Мөнхбат]]||[[1966_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1966]]||6||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]] |- |5||[[Хорлоогийн Баянмөнх]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||10||[[Увс]], [[Хяргас сум|Хяргас]] |- |6||[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]||[[1981_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1981]]||4||[[Өвөрхангай]], [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] |- |7||[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||11||[[Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] |- |8||[[Агваансамдангийн Сүхбат]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||3||[[Батцэнгэл сум|Төв]][[Батцэнгэл сум|,]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]] |- |9||[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||4||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] |- |10||[[Намсрайжавын Батсуурь]]||[[2024_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2024]]||5 |[[Увс]],[[Ховд сум|Ховд]] |} {{Үндэсний бөхийн аварга}} [[Ангилал:Бөхийн цол|11]] [[Ангилал:Дархан аварга| ]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} 83n6wn9pwwsr89ed5esdruxxgyi42uu 861100 861099 2026-07-06T05:45:36Z ~2026-38555-32 105749 861100 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Darhan aburgu.PNG|left]]'''Дархан аварга''' нь [[даян аварга]] цолтой бөх [[улсын наадмын бөхийн барилдаан]]д түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ. Эдгээр Дархан аваргын хоёр нь Улсын баяр наадамд 10-аас дээш удаа түрүүлсэн юм. == Дархан аварга цолтой бөхчүүд == {| class="wikitable" !Дэс||Нэр||Цол авсан он||Улсын наадамд<br> түрүүлсэн тоо||Үндсэн захиргаа |- |1||[[Бадамдоригийн Түвдэндорж]]||[[1946_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1946]]||7||[[Булган]], [[Хангал сум|Хангал]] |- |2||[[Дарийн Дамдин]]||[[1960_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1960]]||5||[[Хөвсгөл]], [[Цагаан-Үүр сум|Цагаан-Үүр]] |- |3||[[Шаравын Батсуурь]]||[[1963_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1963]]||2||[[Говь-Алтай]], [[Жаргалан сум|Жаргалан]] |- |4||[[Жигжидийн Мөнхбат]]||[[1966_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1966]]||6||[[Төв]], [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]] |- |5||[[Хорлоогийн Баянмөнх]]||[[1971_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1971]]||10||[[Увс]], [[Хяргас сум|Хяргас]] |- |6||[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]]||[[1981_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1981]]||4||[[Өвөрхангай]], [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] |- |7||[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]||[[1990_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|1990]]||11||[[Хэнтий]], [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] |- |8||[[Агваансамдангийн Сүхбат]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||3||[[Батцэнгэл сум|Төв]][[Батцэнгэл сум|,]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн]] |- |9||[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]||[[2014_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2014]]||4||[[Архангай]], [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] |- |10||[[Намсрайжавын Батсуурь]]||[[2024_оны_улсын_наадмын_бөх_барилдаан|2024]]||4 |[[Увс]],[[Ховд сум|Ховд]] |} {{Үндэсний бөхийн аварга}} [[Ангилал:Бөхийн цол|11]] [[Ангилал:Дархан аварга| ]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} jvokri4v5k4kptezom8pwdr204138ic 0 12760 861083 860970 2026-07-06T01:42:14Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Megzer|Megzer]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 860891 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сарантуяа | зураг =Sarantuya.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо =1970 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Зууны Манлай дуучин | ажил_мэргэжил = Дуучин | вэбсайт = }} '''Батмөнхийн Сарантуяа''' ([[1970]] оны [[4 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн поп урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй дуучдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолоор шагнуулсан, хүчтэй хоолоотой дуучин юм.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> == Намтар == Бага насаа Улаанбаатарт өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын инженер Батмөнх, эх нь якут эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь зөвлөлтийн 9-р сургууль руу шилжин орж төгссөн байна. Анх "Мөнгөн харандаа" хамтлагт дуулж байсан. 1990-ээд оноос "Хөх тэнгэр" хамтлагт орсноор олны танил болох зам нь нээгдсэн. "Зүүдний говь" хэмээх анхны цомгоо 1992 онд гаргаж байлаа. "Хөх тэнгэр" хамтлагаас гарснаасаа хойш ганцаарчлан дуулах болсон.<ref>{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|title=Сарантуяа, Батмөнхийн (Baabarpedia)|last=|first=|date=2007-11-20|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120155101/http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|url-status=bot: unknown}}</ref> 1994 онд анх бие даасан "Сэтгэлийн хөг" тоглолтоо Соёлын Төв өргөөнд хийсэн. Монголийн поп урсгалийн төлөөлөгчдөөс анхны удаа монгол ардийн дуунуудыг поп урсгалд найруулж "Аргагүй Амраг" цомог гаргаж монгол этник урсгалийг бий болгосон. 2023 оны 4-р сард Батмөнхийн Сарантуяа 48 дахь бие даасан тоглолт, төрсөн өдрийн 9 дэх "Сэхүүн салхи" тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. Ийм ч учраас түүнд [[XX зууны манлай]] дуучин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> Мөн [[МУГЖ]] /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.<ref>{{cite web|url=http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|title=Дива С.Сэрчмаагийн магадлал 90 хувь|publisher=yellow.news.mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111129051124/http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|archivedate=2011-11-29|access-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> Учрыг лавлавал, {{Quotation|"Миний өдөр тутмын амьдрал төрсөн өдөр, Мартын найман шиг байдаг. Энэ бол урлагт хайртай Монголын ард түмний ач. Би тэдний эрх танхил дуучин шүү дээ. Иймээс энэ удаад өөрийгөө бус өрөөл бусдыг баярлуулъя гэж бодсон"}} гэв. == Гаргасан цомгууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF !Нэр||Гарсан жил |- bgcolor="#EEEEEE" |Зүүдний говь||1993 |- |Инээмтгий хүн||1994 |- bgcolor="#EEEEEE" |Аргагүй амраг||1996 |- |Миний дуу (''хуурцаг'')||1997 |- bgcolor="#EEEEEE" |Эгэл сэтгэл||1998 |- |Хайрын зөрлөг||2000 |- bgcolor="#EEEEEE" |Тэгвэл хоёулаа (''хүүхдийн дууны хуурцаг'')||2001 |- |Saraa De Mооn||2002 |- bgcolor="#EEEEEE" |Би жаргалтай - ''double цомог''||2003 |- |Шинэ жилийн аялгуу||2004 |- bgcolor="#EEEEEE" |Өнөөдөр ирсэн дурлал||2007 |- |Төрсөн өдрийн аялгуу||2009 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Хайрын бэлэг||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Сэтгэлийн 9 цацал||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |} == Мөн үзэх == * [[Сэрчмаа]] - монголын дуучин, дуу зохиогч юм. * [[Ахмадын золбоо]] == Эшлэл == <references/> {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] 22ztfof3u4vs3p76oiw12egn8kcm11z 861119 861083 2026-07-06T08:32:12Z ~2026-38352-17 105755 Цол нэмэв 861119 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сарантуяа | зураг =Sarantuya.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо =1970 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Зууны Манлай дуучин | ажил_мэргэжил = Дуучин | вэбсайт = }} '''Батмөнхийн Сарантуяа''' ([[1970]] оны [[4 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн поп урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй дуучдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолоор шагнуулсан, 2026 онд Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин]] цолоор шагнуулсан<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Б.Сарантуяа: Энэ бол ганцхан миний биш, миний урлагийн хамт олны шагнал |url=http://isee.mn/n/92856 |access-date=2026-07-06 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref>, хүчтэй хоолойтой дуучин юм.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> == Намтар == Бага насаа Улаанбаатарт өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын инженер Батмөнх, эх нь якут эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь зөвлөлтийн 9-р сургууль руу шилжин орж төгссөн байна. Анх "Мөнгөн харандаа" хамтлагт дуулж байсан. 1990-ээд оноос "Хөх тэнгэр" хамтлагт орсноор олны танил болох зам нь нээгдсэн. "Зүүдний говь" хэмээх анхны цомгоо 1992 онд гаргаж байлаа. "Хөх тэнгэр" хамтлагаас гарснаасаа хойш ганцаарчлан дуулах болсон.<ref>{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|title=Сарантуяа, Батмөнхийн (Baabarpedia)|last=|first=|date=2007-11-20|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120155101/http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|url-status=bot: unknown}}</ref> 1994 онд анх бие даасан "Сэтгэлийн хөг" тоглолтоо Соёлын Төв өргөөнд хийсэн. Монголийн поп урсгалийн төлөөлөгчдөөс анхны удаа монгол ардийн дуунуудыг поп урсгалд найруулж "Аргагүй Амраг" цомог гаргаж монгол этник урсгалийг бий болгосон. 2023 оны 4-р сард Батмөнхийн Сарантуяа 48 дахь бие даасан тоглолт, төрсөн өдрийн 9 дэх "Сэхүүн салхи" тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. Ийм ч учраас түүнд [[XX зууны манлай]] дуучин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> Мөн [[МУГЖ]] /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.<ref>{{cite web|url=http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|title=Дива С.Сэрчмаагийн магадлал 90 хувь|publisher=yellow.news.mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111129051124/http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|archivedate=2011-11-29|access-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> Учрыг лавлавал, {{Quotation|"Миний өдөр тутмын амьдрал төрсөн өдөр, Мартын найман шиг байдаг. Энэ бол урлагт хайртай Монголын ард түмний ач. Би тэдний эрх танхил дуучин шүү дээ. Иймээс энэ удаад өөрийгөө бус өрөөл бусдыг баярлуулъя гэж бодсон"}} гэв. == Гаргасан цомгууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF !Нэр||Гарсан жил |- bgcolor="#EEEEEE" |Зүүдний говь||1993 |- |Инээмтгий хүн||1994 |- bgcolor="#EEEEEE" |Аргагүй амраг||1996 |- |Миний дуу (''хуурцаг'')||1997 |- bgcolor="#EEEEEE" |Эгэл сэтгэл||1998 |- |Хайрын зөрлөг||2000 |- bgcolor="#EEEEEE" |Тэгвэл хоёулаа (''хүүхдийн дууны хуурцаг'')||2001 |- |Saraa De Mооn||2002 |- bgcolor="#EEEEEE" |Би жаргалтай - ''double цомог''||2003 |- |Шинэ жилийн аялгуу||2004 |- bgcolor="#EEEEEE" |Өнөөдөр ирсэн дурлал||2007 |- |Төрсөн өдрийн аялгуу||2009 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Хайрын бэлэг||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Сэтгэлийн 9 цацал||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |} == Мөн үзэх == * [[Сэрчмаа]] - монголын дуучин, дуу зохиогч юм. * [[Ахмадын золбоо]] == Эшлэл == <references/> {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] cmvlzhn3vkdf80oqgbu92j8gj50chyy 861126 861119 2026-07-06T08:42:33Z Zorigt 49 861126 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сарантуяа | зураг =Sarantuya.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо =1970 он | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Зууны Манлай дуучин | ажил_мэргэжил = Дуучин | вэбсайт = }} '''Батмөнхийн Сарантуяа''' ([[1970]] оны [[4 сарын 20]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын орчин үеийн поп урлагийн хөгжилд үнэтэй хүвь нэмэр оруулсан эмэгтэй дуучдын нэг юм. 2005 онд Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолоор шагнуулсан, 2026 онд Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин]] цолоор шагнуулсан<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Б.Сарантуяа: Энэ бол ганцхан миний биш, миний урлагийн хамт олны шагнал |url=http://isee.mn/n/92856 |access-date=2026-07-06 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref>, хүчтэй хоолойтой дуучин юм.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> == Намтар == Бага насаа Улаанбаатарт өнгөрөөсөн. Эцэг нь барилгын инженер Батмөнх, эх нь якут эмэгтэй. Эгч Б.Сарангуа, дүү Б.Төмөр. Нийслэлийн орос хэлний тусгай 23-р дунд сургуульд 1-р ангид элсэж ороод дараа нь зөвлөлтийн 9-р сургууль руу шилжин орж төгссөн байна. Анх "Мөнгөн харандаа" хамтлагт дуулж байсан. 1990-ээд оноос "Хөх тэнгэр" хамтлагт орсноор олны танил болох зам нь нээгдсэн. "Зүүдний говь" хэмээх анхны цомгоо 1992 онд гаргаж байлаа. "Хөх тэнгэр" хамтлагаас гарснаасаа хойш ганцаарчлан дуулах болсон.<ref>{{cite web|url=http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|title=Сарантуяа, Батмөнхийн (Baabarpedia)|last=|first=|date=2007-11-20|publisher=Internet Archive|accessdate=2022-10-27|quote=|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120155101/http://www.baabarpedia.mn/index.php5?title=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%8F%D0%B0|url-status=bot: unknown}}</ref> 1994 онд анх бие даасан "Сэтгэлийн хөг" тоглолтоо Соёлын Төв өргөөнд хийсэн. Монголийн поп урсгалийн төлөөлөгчдөөс анхны удаа монгол ардийн дуунуудыг поп урсгалд найруулж "Аргагүй Амраг" цомог гаргаж монгол этник урсгалийг бий болгосон. 2023 оны 4-р сард Батмөнхийн Сарантуяа 48 дахь бие даасан тоглолт, төрсөн өдрийн 9 дэх "Сэхүүн салхи" тоглолтоо үзэгчиддээ толилуулсан. Ийм ч учраас түүнд [[XX зууны манлай]] дуучин хэмээх алдрыг Монголын ард түмэн хайрласан билээ.<ref>{{cite news |title=Desert Rose.(Mongolian pop star, Sarantuya) |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |work=Asia Image |date=November 2000 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071206010433/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3270/is_200011/ai_n7969250 |archivedate=2007-12-06 |url-status=live }}</ref> Мөн [[МУГЖ]] /2006-01-26.№26/ цол хүртсэн.<ref>{{cite web|url=http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|title=Дива С.Сэрчмаагийн магадлал 90 хувь|publisher=yellow.news.mn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111129051124/http://yellow.news.mn/content/65543.shtml|archivedate=2011-11-29|access-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> Учрыг лавлавал, {{Quotation|"Миний өдөр тутмын амьдрал төрсөн өдөр, Мартын найман шиг байдаг. Энэ бол урлагт хайртай Монголын ард түмний ач. Би тэдний эрх танхил дуучин шүү дээ. Иймээс энэ удаад өөрийгөө бус өрөөл бусдыг баярлуулъя гэж бодсон"}} гэв. == Гаргасан цомгууд == {| class="toccolours sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- bgcolor=#CCCCFF !Нэр||Гарсан жил |- bgcolor="#EEEEEE" |Зүүдний говь||1993 |- |Инээмтгий хүн||1994 |- bgcolor="#EEEEEE" |Аргагүй амраг||1996 |- |Миний дуу (''хуурцаг'')||1997 |- bgcolor="#EEEEEE" |Эгэл сэтгэл||1998 |- |Хайрын зөрлөг||2000 |- bgcolor="#EEEEEE" |Тэгвэл хоёулаа (''хүүхдийн дууны хуурцаг'')||2001 |- |Saraa De Mооn||2002 |- bgcolor="#EEEEEE" |Би жаргалтай - ''double цомог''||2003 |- |Шинэ жилийн аялгуу||2004 |- bgcolor="#EEEEEE" |Өнөөдөр ирсэн дурлал||2007 |- |Төрсөн өдрийн аялгуу||2009 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Хайрын бэлэг||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |- |Сэтгэлийн 9 цацал||2012 |- bgcolor="#EEEEEE" |} == Мөн үзэх == * [[Сэрчмаа]] - монголын дуучин, дуу зохиогч юм. * [[Ахмадын золбоо]] == Эшлэл == <references/> {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Сарантуяа, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] 8mz0gwstryd80j6yqgnvusqlvvpjat6 0 12771 861021 861012 2026-07-05T13:00:05Z HorseBro the hemionus 100126 861021 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Khanship, rebellion and death == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 9t3gghthtqlr7edhykmvb5km3a9v0dt 0 14382 861015 855966 2026-07-05T12:34:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 861015 wikitext text/x-wiki {{Short description|1949-1976 онуудад Хятадын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Мао Зэдун | image = Mao Zedong 1950 Portrait (3x4 cropped)(2).jpg | imagesize = | caption = Албан ёсны хөрөг зураг, 1950 | office = [[Хятадын Коммунист Намын дарга]] | term_start = 1943 оны 3 сарын 20 | term_end = 1976 оны 9 сарын 9 | deputy = {{unbulleted list|[[Лю Шаоцы]]|[[Линь Бяо]]|[[Жоу Эньлай]]|Хуа Гофэн}} | predecessor = [[Жан Вэньтянь]] ([[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар]]) | successor = [[Хуа Гофэн]] {{Collapsed infobox section begin|Нэмэлт албан тушаал}} | office2 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дарга]] | term_start2 = 1954 оны 9 сарын 27 | term_end2 = 1959 оны 4 сарын 27 | premier2 = Жоу Эньлай | deputy2 = [[Жү Дэ]] | predecessor2 = [[Янь Шишань]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ерөнхийлөгч]]ийн үүрэг гүйцэтгэгч; 1949) | successor2 = Лю Шаоцы | office3 = [[Цэргийн Төв Комисс (Хятад)|Цэргийн Төв Комиссын Дарга]] | deputy3 = {{unbulleted list|Жү Дэ|Линь Бяо|[[Е Жяньин]]}} | term_start3 = 1954 оны 9 сарын 8 | term_end3 = 1976 оны 9 сарын 9 | predecessor3 = | successor3 = Хуа Гофэн | office4 = [[Төв Ардын Засгийн газар (1949–1954)|Төв Ардын Засгийн газрын]] дарга | term_start4 = 1949 оны 10 сарын 1 | term_end4 = 1954 оны 9 сарын 27 | deputy4 = | premier4 = Жоу Эньлай | predecessor4 = {{ubli|''Албан тушаал байгуулагдсан''|[[Ли Зунрэнь]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ерөнхийлөгч]])}} | successor4 = | office5 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн дарга]] | term_start5 = 1949 оны 10 сарын 9 | term_end5 = 1954 оны 12 сарын 25 | predecessor5 = ''Албан тушаал байгуулагдсан'' | successor5 = Жоу Эньлай {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = | birth_date = {{birth date|1893|12|26}} | birth_place = [[Шаошань]], Хүнань, Хятад | death_date = {{death date and age|1976|9|9|1893|12|26}} | death_place = Бээжин, Хятад | resting_place = [[Мао даргын дурсгалын танхим]] | party = [[Хятадын Коммунист Нам]] | otherparty = [[Гоминдан]] (1925–1926) | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|[[Луо Ишю]]|1907|1910|reason=н}}|{{marriage|[[Ян Кайхүэй]]|1920|1930|reason=н}}|{{marriage|[[Хө Зижэнь]]|1928|1937|reason=салсан}}|{{marriage|[[Жян Чин]]|1938}}}} | children = {{Collapsible list| | title = {{nobold|10, үүнд:}}<!--This is not a proper entry. Don't put a * in front of it.--> | [[Мао Аньин]] | [[Мао Аньчин]] | [[Мао Аньлун]] | [[Ян Юэхуа]] | [[Ли Минь (Мао Зэдуны охин)|Ли Минь]] | [[Ли На (Мао Зэдуны охин)|Ли На]] }} | parents = {{ubl|[[Мао Ичан]]|[[Вэнь Чимэй]]}} | relatives = [[Мао гэр бүл]] | alma_mater = [[Хүнань Анхны Багшийн Их Сургууль]] | signature = Mao Zedong signature.svg | module2 = {{Collapsible list | titlestyle = background-color:#FCF;text-align:center; | title = Төв байгууллагын гишүүнчлэл | bullets = on | 1964–1976: Гишүүн, [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал]] | 1954–1959: Гишүүн, Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал | | 1938–1976: Гишүүн, [[Хятадын Коммунист Намын 6 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|6]], [[Хятадын Коммунист Намын 7 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|7]], [[Хятадын Коммунист Намын 8 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|8]], [[Хятадын Коммунист Намын 9 дэх улс төрийн товчооны байнгын хороо|9]], [[Хятадын Коммунист Намын 10 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|10]] дахь улс төрийн товчоо | 1938–1976: Гишүүн, [[Хятадын Коммунист Намын 6 дахь Төв Хорооны|6]], [[Хятадын Коммунист Намын 7 дахь Төв Хорооны|7]], [[Хятадын Коммунист Намын 8 дахь Төв Хорооны|8]], [[Хятадын Коммунист Намын 9 дэх Төв Хорооны|9]], [[Хятадын Коммунист Намын 10 дахь Төв Хорооны|10]] дахь Төв Хороо }} ---- {{Collapsible list | titlestyle = background-color:#FCF;text-align:center; | title = Бусад албан тушаал | bullets = on | 1954–1959: Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дарга | 1954–1976: Дарга, [[Цэргийн Төв Комисс (Хятад)|ХКН-ын Цэргийн Төв Комисс]] | 1954–1959: Ерөнхийлөгч ба дарга, Үндэсний батлан ​​​​хамгаалах зөвлөл | 1954–1976: Хүндэт дарга, [[ХАУТЗЗ-ийн Үндэсний Хороо]] | 1949–1954: Дарга, Төв Ардын Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл | 1949–1954: Дарга, ХАУТЗЗ-ийн Үндэсний Хороо | 1949–1954: Дарга, [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн Зөвлөл|БНХАУ-ын Төв Ардын Засгийн газар]] | 1943–1956: Дарга, [[Хятадын Коммунист Намын Нарийн бичгийн даргын газар|Хятадын Коммунист Намын Нарийн бичгийн даргын газар]] | 1936–1949: Дарга, ХКН-ын Төв Цэргийн Зөвлөл }} | module3 = {{longitem| '''[[Дээд удирдагч|Бүгд Найрамдах Хятад Ард<br/>Улсын дээд удирдагч]]'''}} {{flatlist | * ({{italics correction|''Анхны''}}) * [[Хуа Гофэн]] {{big|'''→'''}} }} | module = {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Mao Zedong (Chinese characters).svg | piccap = "Мао Зэдун" хялбаршуулсан (дээд), уламжлалт (доод) Хятад ханзаар | picupright = 0.5 | child = yes | s = 毛泽东 | t = 毛澤東 | w = {{tone superscript|Mao2 Tse2-tung1}} | p = Máo Zédōng | tp = Máo Zé-dong | bpmf = ㄇㄠˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄗㄜˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄉㄨㄥ | gr = | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Mao_Zedong.ogg|m|ao|2|-|z|e|2|.|d|ong|1}} | suz = Máu Zéh-ton | j = Mou4 zaak6 dung1 | y = Mòuh Jaahk-dūng | ci = {{IPAc-yue|m|ou|4|-|z|aak|6|-|d|ung|1}} | poj = Mô͘ Te̍k-tong | tl = Môo Ti̍k-tang | h = Mô Chhe̍t-tûng | order = st | altname = Эелдэг нэр | t2 = 潤之 | s2 = 润之 | w2 = {{tone superscript|Jun4-chih1}} | p2 = Rùnzhī | tp2 = Rùn-jhih | mi2 = {{IPAc-cmn|r|un|4|.|zhi|1}} | bpmf2 = ㄖㄨㄣˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓ | j2 = Jeon6 zi1 | y2 = Yeuhn-jī | ci2 = {{IPAc-yue|j|eon|6|-|z|i|1}} | poj2 = Lūn-chi }} | footnotes = {{Notelist}} }} '''Мао Зэдун''' ({{zh-s|毛泽东}}; {{zh-t|毛澤東}}; {{zh-p|Máo Zé dōng}}) (1893 оны 12-р сарын 26-нд төрсөн- 1976 оны 9-р сарын 9-нд [[Бээжин]] хотод нас барсан) [[Хятад]]ын хувьсгалч, улс төрийн онолч, [[коммунизм|коммунист]] [[Хятадын эв хамт нам]] удирдагч. Тэрээр [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ыг 1949 онд байгуулагдсан цагаас хойш 1976 онд нас барах хүртлээ удирджээ. Түүний [[марксизм]]-[[ленинизм]], цэргийн стратегид оруулсан онолын хувь нэмэр, түүний өөрийн гэсэн коммунист бодлогыг хамтад нь өдгөө [[маоизм]] гэдэг. == Намтар == [[Файл:Mao1939.jpg|thumb|Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр Мао Зэдун]] Мао Зэдун 1893 оны 12-р сарын 26-нд мужийн төв Чанша хотоос холгүй орших [[Хүнань муж|Хунань мужийн]] Чанша засгийн газрын Шянтан хошууны Шаошань тосгонд төржээ. Мао Зэдуны эцэг Мао Ичан (1870-1920) жижиг газар тариалан эзэмшигч байсан бөгөөд түүний гэр бүл нэлээд чинээлэг байжээ. [[Күнзийн сургаал]] дагадаг эцгийн хатуу ширүүн зан чанар нь хүүтэйгээ зөрчилдөхөд хүргэсэн бөгөөд тэр үед хүү нь зөөлөн ааштай буддын шашинтай эх Вэнь Чимэй (1867-1919) илүү дотно болжээ. Бяцхан Мао эхийнхээ үлгэр жишээг дагаж буддын шашинтай болсон байна. Гэсэн хэдий ч Мао өсвөр насандаа Буддын шашин шүтэхээ больжээ. Залуу Мао орон нутгийн сургуульд хятад сонгодог анхан шатны боловсрол эзэмшсэн бөгөөд үүнд Күнзийн сургаалтай танилцах, эртний Хятадын уран зохиолыг судлах зэрэг байжээ. Залуу Мао 13 настайдаа сургуулиа төгсөөд унших дуртай байсан ч сонгодог философийн зохиолд дургүй байжээ. Тэрээр эцгийнхээ гэрт иргэж ирэхэд Мао Ичан хүүгээ дуртайяа угтан авч, түүнийг гэрийн ажил хийхэд нь түшиг тулгуур нь болно гэж найдаж байв. Гэсэн хэдий ч залуу Мао биеийн хүчний аливаа ажлыг эсэргүүцэж, бүх чөлөөт цагаа ном уншихад зарцуулдаг байсан гэдэг. 1910 оны намар залуу Мао Зэдун эцгээсээ сурч боловсроход хэрэгтэй мөнгө нэхсэн байна. Хэдий эцэг эхтэйгээ тааруухан харилцаатай байсан ч Мао Ичан татгалзаж чадалгүй хүүгээ Дуншаны дээд бага сургуульд оруулжээ. Сургуулийн хүүхдүүд түүний өндөр бие, гадаад төрх, тааруу гарал үүсэл, тосгоны аялагтай ярианд дургуй байсан гэдэг. Гэсэн хэдий ч түүний хичээлдээ хандах байдал, тэвчээр, хичээл зүтгэлийг үгүйсгэж чаддагүй байжээ. Мао сонгодог хэв маягаар сайн эссэ бичиж чаддаг, хичээнгүй байсан бөгөөд өмнөх шигээ ном их уншдаг байв. Энд тэрээр газарзүйтэй танилцаж, гадаадын түүхийн зохиолуудыг уншиж танилцаж эхэлсэн байна. Тариачны хүү Мао хувьсгалт армид нэгдэж [[Манж Чин улс|Манж Чин Улсыг]] унагахад оролцсон ч зургаан сар цэргийн алба хаагаад боловсролоо дээшлүүлэхээр цэргээс гарчээ. [[Бээжин Их Сургууль|Бээжингийн Их сургуульд]] [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намыг]] үндэслэгч Ли Дажао, Чэнь Дусю нартай танилцан, 1921 оноос тууштай [[Марксизм|марксист]] болсон ажээ. Тэр үеийн марксист сургаалд хувьсгалын хувь заяа хотын ажилчдын гарт байдаг гэж үздэг байсан боловч 1925 онд Мао Хятадын хувьд хувьсгалд дайчлах ёстой анги нь хотын пролетари бус харин хөдөөгийн тариачид гэж дүгнэсэн байдаг. Мао хөдөөгийн Зянси мужид байгуулагдсан Хятадын Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсын дарга болж, Улаан арми нь [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] [[Гоминдан|Гоминданы]] армийн удаа дараагийн довтолгоог няцаасан боловч сүүлдээ баруун хойд Хятад дахь аюул багатай нутаг руу Их аян хийжээ. Тэнд Мао ХКН-ын өрсөлдөгчгүй удирдагч болон тодорсон. Партизаны дайны тактик, нутгийн ардын үндэсний үзлийг өдөөсөн уриалга, Маогийн хөдөө аж ахуйн бодлого зэрэг хүчин зүйлс [[Гоминдан]] Нам болон Японы эсрэг тэмцэхэд цэргийн давуу тал бий болгож, тариачдын дунд өргөн дэмжлэг хүлээсэн байна. Маогийн хөдөө аж ахуйн марксист бодлого Зөвлөлтийн загвараас өөр байсан боловч 1949 онд хятадын коммунистууд засгийн эрхийг авахад [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тулгар улсад техникийн тусламж үзүүлэхийг зөвшөөрчээ. Гэвч түүний хүндэтгэдэг [[Иосиф Сталин]] 1953 онд нас барсаны дараа Мао Их Үсрэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлж, ЗХУ, Хятад дахь “шинэ хөрөнгөтний элемент”-үүдийг шүүмжилсэн нь ЗХУ-ыг эргэлт буцалтгүй түлхэн холдуулжээ. 1960 онд ЗХУ тусламж үзүүлэхээ зогсоов. Мао [[Их үсрэлтийн бодлого (БНХАУ)|Их үсрэлтийн]] бүтэлгүй бодлогынхоо дараа "[[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]]" өрнүүлсэн боловч энэ нь мөн л маш уршигтай алдаанд тооцогджээ. Маог нас барсны дараа [[Дэн Сяопин]] нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэл хэрэгжүүлж эхэлсэн. Мао өнөөдрийг хүртэл сайн муугийн аль алинаар хэлэгддэг зүтгэлтэн хэвээр байгаа бөгөөд үргэлж хувьсан өөрчлөгдөх өвийг ардаа үлдээсэн юм. Албан ёсоор Хятадад аугаа хувьсгалч, улс төрийн стратегич, цэргийн суут ухаантан, улс үндэстнийг аврагч гэж ихэд хүндлэгддэг. Хятадын олон иргэд Мао өөрийн гарамгай мэргэн бодлогоор Хятад орныг хоцрогдсон хөдөө аж ахуйн улсаас дэлхийн зонхилох нэгэн гүрэн болгож, орчин үеийн Хятадын эдийн засаг, технологи, соёлын үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. Түүнчлэн Маог Хятадад яруу найрагч, гүн ухаантан, зөнч гэж үзэх нь олонтаа. Ялангуяа зөнч гэж үздэг нь түүнийг төрийн эрхийг барьж байх хугацаанд нь тахин шүтэж байсантай голчлон холбоотой.<ref>{{cite book |last=Short |first=Philip |title=Mao: A Life |publisher=Owl Books |year=2001 |url=http://books.google.com/books?visbn=0805066381 |isbn=0805066381 |page=630 |quote=Mao had an extraordinary mix of talents: he was visionary, statesman, political and military strategist of cunning intellect, a philosopher and poet.}}</ref> Хэдий Чан Кайшийн дэглэмийг унаган Хятадын хувьсгалыг оройлон удирдан ялалтанд хүргэсэн гэх боловч хувьсгалын дараа улс орноо удирдан жолоодох чадваргүй болох нь харагдаж бөөнөөр хорих хөдөлмөрийн лагер, цөллөгийн орон болон хувирчээ.Тэрбээр "Ард түмэн бол юу дуртай хүссэнээ бичиж болох цаас гэж хэлэх дуртай" байсан нь [[Адольф Хитлер|А.Хитлерийн]] "ард түмэн бол дуртай үедээ хүчиндэж эрхэндээ байлгаж болдог эм хүн лугаа адил" ижил үзэл бодолтой нэгэн байсан ажээ. Харин Маогийн нийгэм-улс төрийн хөтөлбөрүүд, тухайлбал Их үсрэлтийн бодлого, Соёлын хувьсгал зэрэг нь Хятадын соёл, нийгэм, эдийн засагт хохирол учруулж, нийтийг хамарсан өлсгөлөн авчирсан, үндэсний цөөнх 300 мянга гаруй Өвөр Монгол, 1 сая Төвд үндэстний аминд хүрсэн алан хядах бодлогыг хэрэгжүүлэгч, хүчээр уусгах эх үндсийг тавигч хэмээн буруутгагддаг. 1949-1975 онд Маогийн явуулсан бодлого, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн уршгаар 50-70 сая хүн үхсэн гэж үзэх нь түгээмэл.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Mao Death Toll Median Average Estimates of 14 Sources = 45.75 - 52.5 million people] Which include the books: ''Le Livre Noir du Communism'' by Stephane Courtois, ''Hungry Ghosts: Mao's Secret Famine'' by Jasper Becker, ''China's Changing Population'' by Judith Banister, ''Contemporary Chinese Population'' by Wang Weizhi, ''Mao: The Unknown Story'' by Jung Chang, ''Victims of Politics'' by Kurt Glaser, ''How to Prevent Genocide'' by John Heidenrich, ''Mao's China and After'' by Maurice Meisner, ''The Human Cost of Communism in China'' by Robert L. Walker. Along with reports by ''Agence France Press'' (1999), ''Dictionary of 20 Century World History'', ''Guinness Book of World Records'', ''Washington Post'' (1994), and the ''Weekly Standard'' (1997).</ref> [[Дэн Сяопин]] 1978 онд төрийн эрхийг авснаар, олон маоист бодлогыг халж, эдийн засгийн шинэчлэлийг эхлүүлсэн юм. 1976 оны 9-р сарын 9-нд хоёр удаагийн зүрхний шигдээсийн дараа Мао Зэдун нас барсан. Маог орчин үеийн дэлхийн түүхэнд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн зүтгэлтнүүдийн нэг гэж тооцдог<ref>{{cite web|work=The Oxford Companion to Politics of the World|url=http://www.oxfordreference.com/pages/samplep02|title=Mao Zedong|accessdate=2008-08-23}}</ref> бөгөөд "Тайм" сэтгүүл түүнийг XX зууны хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний нэг гэж үзжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/mao.html |wayback=20090827015156 |text=Time 100: Mao Zedong |archiv-bot=2023-09-26 13:31:56 InternetArchiveBot }} By Jonathan D. Spence, 13 April 1998.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mao Zedong|Мао Зэдун}} * [https://web.archive.org/web/20090815022602/http://popupchinese.com/lessons/archive/short-stories/serve-the-people Serve the People], mouseover annotated version of Mao's 1944 speech * [https://web.archive.org/web/20090815022351/http://popupchinese.com/lessons/archive/short-stories/remembering-norman-bethune Remembering Norman Bethune] mouseover annotated version of Mao's 1935 eulogy for the famous Canadian doctor * [https://web.archive.org/web/20000510085445/http://www.asiasource.org/society/mao.cfm Asia Source biography] * [https://web.archive.org/web/20130906033211/http://www.chinesemao.com/ ChineseMao.com: Extensive resources about Mao Zedong] * [http://savetibet.ru/img/2010/tibet-book-mong.pdf Chapters 7-11 about Tibet under Mao's rule, in the book: Кузьмин С.Л. Нууц Түвд орон. Тусгаар тогтнол ба эзэгнэлийн түүх. 2011. Улаанбаатар] * [http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/inside.china/profiles/mao.tsetung/ CNN profile] * [http://www.guardian.co.uk/world/2005/jun/02/china.jonathanwatts China must confront dark past, says Mao confidant] * [https://web.archive.org/web/20080304061316/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html Collected Works of Mao at the Maoist Internationalist Movement] * [http://art-bin.com/art/omaotoc.html Mao quotations] * [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2007/jan/18/comment.china Mao was cruel - but also laid the ground for today's China] * [http://www.marxists.org/reference/archive/mao/index.htm Mao Zedong Reference Archive at marxists.org] * [https://web.archive.org/web/20110317041036/http://www.monthlyreview.org/0904hinton.htm On the Role of Mao Zedong] * [http://www.oxfordreference.com/pages/samplep02 Oxford Companion to World Politics: Mao Zedong] * [http://artchina.free.fr/items/creasite.php?params=Mao%20Zedong_CATEGORY_0 Propaganda paintings showing Mao as the great leader of China] * [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,483023,00.html Remembering Mao's Victims] * [http://www.biography.com/video.do?name=politicalfigures&bcpid=1740037438&bclid=1774292646&bctid=1731352871 Mao Tse Tung: Leader, Killer, Icon] * [https://web.archive.org/web/20050108093439/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/COLDmao.htm Spartacus Educational biography] * [http://ncafe.com/northkorea/uncountedmillions.html Uncounted Millions: Mass Death in Mao's China] * [https://web.archive.org/web/20110317031210/http://www.monthlyreview.org/0906amin.htm What Maoism Has Contributed] == Эшлэл == {{Reflist|2}} <!--Categories--> {{DEFAULTSORT:Мао, Зэдун}} [[Ангилал:Мао Зэдун| ]] [[Ангилал:БНХАУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улсын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Коминтерний гишүүн]] [[Ангилал:Цэргийн стратегич]] [[Ангилал:БНХАУ-ын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Хятад-Японы хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Партизаны дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Номын санч]] [[Ангилал:Сталинизмын хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1976 онд өнгөрсөн]] fairrqvmv5xyrtxobwefkvpccq55p02 0 15849 861049 860537 2026-07-05T13:57:19Z HorseBro the hemionus 100126 861049 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴ‍‍ᡉ‍‍ᠨ‍ᡙ‍ᠠ‍‍ᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 26ccsg495k2r8zp22nb9agyj707qjwo 861050 861049 2026-07-05T14:00:04Z HorseBro the hemionus 100126 861050 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᡓ‍ᡉ‍‍ᠨ‍ᡙ‍ᠠ‍‍ᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 8oqn0ejt0rmnzeyxmylnsn891vy56vt 0 16653 861014 861008 2026-07-05T12:30:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 861014 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 187 дахь ([[өндөр жил]] бол 188 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 178 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1415 — Чехийн протестантуудын удирдагч [[Ян Гус|Ян Гусыг]] галд шатаасан. * 1661 — [[Ангар мөрөн|Ангар мөрний]] эрэг дээр [[Эрхүү]] хотын суурийг тавьжээ. * 1785 — Доллар АНУ-ын үндэсний мөнгөн тэмдэгт болжээ. * 1854 — [[Мичиган]] мужийн Жексон хотод [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|АНУ-ын Бүгд Найрамдах намын]] албан ёсны анхны их хурал болсон. * 1912 — Стокхольм хотод албан ёсоор 5 дахь Зуны Олимпын наадам нээлт болсон. (наадам 4-р сард эхэлсэн). * 1928 — Дэлхийн анхны бүрэн дуу оруулсан бүрэн хэмжээний кино Нью-Йорк хотод гарсан. * 1960 — [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын шинэ Үндсэн хууль Ардын Их хурлаар баталсан байна. * 1961 — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-ын хооронд найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслалцах гэрээ байгуулагдсан. * 1973 — Английн "Queen" хамтлаг «Keep Yourself Alive» нэртэй анхны сингл гаргасан. * 1997 — Казахстаны парламент нийслэл хотоо [[Алматы|Алма-Атагаас]] [[Астана|Акмола]] руу шилжүүлж буй шийдвэр гаргасан. * 1998 — [[Орбан Виктор|Орбан]] [[Орбан Виктор|Виктор]] анх удаа Унгарын Ерөнхий сайд болсон. * 2009 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] Оросын нийслэл [[Москва]] хотод албан ёсны айлчлал хийхээр ирсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1796 — [[I Николай]] (1855 онд нас барсан) Оросын эзэн хаан (1825—1855). * 1887 — [[Марк Шагал]] (1985 онд нас барсан) еврей гаралтай францын зураач, 20-р зууны авангард урсгалын төлөөлөгч. * 1921- [[Нэнси Рейган]] (2016 онд нас барсан) АНУ-ын 40 дахь Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган|Роналд Рейганы]] гэргий, жүжигчин. * 1923 - [[Войцех Ярузельский]] (2014 он.д нас барсан) польшийн цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн, генерал, 1981-1990 онд Польшийн төрийн тэргүүн. * [[1935]] - Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|14-р Далай лам Данзанжамц]] * 1940 - Казахстаны анхны Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] (1990—2019). * 1946 - АНУ-ын 43 дахь Ерөнхийлөгч залуу [[Жорж Буш]] (2001—2009); * [[1960]] - [[Асахифүжи Сэйя]] сүмогийн 63 дахь [[ёкозүна]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1971 — [[Луи Армстронг]] (1901 онд төрсөн) америкийн [[Жааз хөгжим|жааз хөгжимчин]], хөгжмийн зохиолч, жааз хамтлагийн удирдагч. * 1976 — Жу Дэ (1886 онд төрсөн) хятадын төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн, БНХАУ-ын маршал, Хятадын армийг үндэслэгч. * 1989 — [[Янош Кадар]] (1912 онд төрсөн) Унгарын коммунист удирдагч (1956—1988). * 2005 - [[Клод Симон]] (1913 онд төрсөн) францын зохиолч, 1985 оны Нобелийн шагналтан. * 2020 — [[Эннио Морриконе]] (1928 онд төрсөн) Италийн хөгжмийн зохиолч, аранжировшик бөгөөд хөгжмийн удирдаач. == Тэмдэглэлт баярууд == Нарантуяагийн төрсөн өдөр ---- {{Commonscat|6 July|7 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|0706]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#06]] 0w0gral0cookrz10hoyutqq5crcte0h 0 17977 861037 724885 2026-07-05T13:05:08Z HorseBro the hemionus 100126 861037 wikitext text/x-wiki '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') аймаг бол дөрвөн [[Ойрад]]ын нэгэн аймаг юм. Цөөнгүй судлаачид Цорос аймгийн ноёдыг Урианхайн (Урианхан) Зэлмэ ноёноос гаралтай гэж үздэг (Ойрадын өөлд, дөрвөд, баяд зэрэг аймгийн тайж ноёдын төрөн гардаг язгуурлаг овог). Цорос хэмээх нэр “цорго” хэмээх үгээс гаралтай гэж үздэг. Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэдэг домог буй. XV зууны эхэн үеэс Дөрвөн Ойрадын дотор Цорос овгийн ноёдын эрх нөлөө ихссэнээр тэдний захирч байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон. Дөрвөн Ойрадын холбоог гурвантаа байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд Цорос аймаг гурвууланд нь оролцож байжээ. Цорос аймаг XVI зууны үеэс Или мөрний хөндийд нутаглажээ. 1671 онд Цоросын [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] бошгот хаан Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав. Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдсэн учир нь, XVII зууны үед ойрадууд баруун, зүүн 2 гарт хуваагдаж байсны зүүн гарт нь багтаж явсан Цоросын ноёд хүчирхэгжин, бусдыгаа өөрийн эрхшээлд оруулаад, өөрсдийн багтсан гарын (зүүн гарын) нэрээр хаант улсаа нэрлэсэнд оршино. Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос төдийгүй Дөрвөд, Баяд аймгийг захирч байв. Тиймээс Манжийн эрхшээлийн үеийн Дөрвөдийн 2 чуулганы ноёд тайж нар, бас Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн 2 хошуу, түүнчлэн Хөх нуурын Цоросын 2 хошууны ноёд тайж нар Цорос овогтой байжээ. Хожим нь Монгол дахь Цорос овгийн эрх мэдлээ алдсан хэсэг нь нохой цорос гэгдэх болсон ажээ. {{stub}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос]] r7fxa6l7rb44l680h7gl6k5kadttbgw 861038 861037 2026-07-05T13:05:34Z HorseBro the hemionus 100126 861038 wikitext text/x-wiki [[Файл:Choros noyan's family.jpg|thumb]] '''Цорос''' (эртний дуудлага нь '''Чорос''') аймаг бол дөрвөн [[Ойрад]]ын нэгэн аймаг юм. Цөөнгүй судлаачид Цорос аймгийн ноёдыг Урианхайн (Урианхан) Зэлмэ ноёноос гаралтай гэж үздэг (Ойрадын өөлд, дөрвөд, баяд зэрэг аймгийн тайж ноёдын төрөн гардаг язгуурлаг овог). Цорос хэмээх нэр “цорго” хэмээх үгээс гаралтай гэж үздэг. Цорос овгийг Улиндай бадан тайш гэгчээс үүссэн гэдэг домог буй. XV зууны эхэн үеэс Дөрвөн Ойрадын дотор Цорос овгийн ноёдын эрх нөлөө ихссэнээр тэдний захирч байсан аймгийг Цорос хэмээн нэрлэх болсон. Дөрвөн Ойрадын холбоог гурвантаа байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд Цорос аймаг гурвууланд нь оролцож байжээ. Цорос аймаг XVI зууны үеэс Или мөрний хөндийд нутаглажээ. 1671 онд Цоросын [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] бошгот хаан Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав. Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдсэн учир нь, XVII зууны үед ойрадууд баруун, зүүн 2 гарт хуваагдаж байсны зүүн гарт нь багтаж явсан Цоросын ноёд хүчирхэгжин, бусдыгаа өөрийн эрхшээлд оруулаад, өөрсдийн багтсан гарын (зүүн гарын) нэрээр хаант улсаа нэрлэсэнд оршино. Цорос овгийн ноёд зөвхөн Цорос төдийгүй Дөрвөд, Баяд аймгийг захирч байв. Тиймээс Манжийн эрхшээлийн үеийн Дөрвөдийн 2 чуулганы ноёд тайж нар, бас Сайн ноён аймагт хавсаргасан Өөлдийн 2 хошуу, түүнчлэн Хөх нуурын Цоросын 2 хошууны ноёд тайж нар Цорос овогтой байжээ. Хожим нь Монгол дахь Цорос овгийн эрх мэдлээ алдсан хэсэг нь нохой цорос гэгдэх болсон ажээ. {{stub}} [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Цорос]] foi6h0wj0akvz8s5v9i0q0x74dnr2a3 0 21356 861043 820865 2026-07-05T13:24:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 861043 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Mongol soldiers by Rashid al-Din 1305.JPG|thumb|Монгол цэргүүд. "Судрын чуулган"-ы чимэглэл зураг.]] '''Судрын чуулган''' буюу “Шашдирын чуулган” ({{lang-ar| جامع التواريخ }}; {{lang-fa| جامع‌التواریخ }}) бол 14-р зууны эхэн үед 1301-1311 онд бүрэн дуусгаж бичигдсэн түүхийн чухал эх үүсвэр болсон зохиол юм. Энэ зохиолыг [[Газан|Газан ханы]] (1294-1304) зарлигаар [[Перс]]ийн эмч, эрдэмтэн [[Рашид ад-Дин]] тэргүүтэй эрдэмтэд бичжээ. "Судрын чуулган"-д [[Чингис хаан]] болон түүний удмынхны түүх голлон бичигдсэн бөгөөд монголчуудын захиргаанд орсон олон нүүдэлчин аймгийн түүх мөн энд орсон байдаг ажээ. [[Файл:Jame' al-Tavarikh (Compendium of Chronicles) manuscript by Rashid al-Din Fazlullah, Iran, early 15th century AD, ink, watercolour, and gold on paper - Aga Khan Museum - Toronto, Canada - DSC06735.jpg|thumb|415x415px|Канадын Торонто хотын Ага Хан музейд үзмэр болгон тавьсан. Энэ бүтээл нь олон нийтийн хүртээл болох хэмжээний эртний бүтээл юм.]] Монголын эзэнт гүрний түүхийн сурвалжийн гол бүтээлийн нэг нь Рашид ад-Диний “Жами ат-таварих” /Jami’u’t- Tawarikh/ буюу "Судрын чуулган" болно. Юань улсаас тусгайлан уригдан ирсэн [[Болд чинсан]] зэрэг Монголын түүхийн өргөн мэдлэгтэн, бусад үндэстний түүхч нар оролцон хамтран уг зохиолыг бичиж туурвижээ. “Судрын чуулган” нь [[Монголын Нууц Товчоо|“Монголын Нууц товчоон]]”-нд дурдагдаагүй олон зүйлийг дурдсан байхаас гадна тус сурвалжийн мэдээ зэнги батлан өгүүлсэн байдаг нь эдүгээг хүртэл олдоогүй “Алтан дэвтэр” мэт сурвалжийн талаар дурдсан байдгаараа үнэ цэнтэй билээ. Энэхүү зохиол нь олон зохиогч, бичгийн түшмэд нар хамтран бичсэн хамтын бүтээл гэж үнэлэгддэг төдийгүй дэлхийн түүхийг бичих анхны томоохон оролдлого байсан юм. [[Газан]] (1294-1304) Хасан хааны зарлигаар монголчуудын уламжлалт эрдэм мэдлэг, түүхийг үлдээх зорилгоор өөрийн сайд Рашид ад-Динд үүрэг болгон Чингис хаан ба түүний үр удам угсааны талаар бичих даалгавар өгсөнд “Ерөөлт Газаны түүх” /Та’рих-и Газани/ нэртэйгээр зохиол бичигдэж эхэлсэн гэдэг. Энэ нь өргөжсөөр бидний өнөөгийн мэдэх “Судрын чуулган” зохиолын цөм болсон юм. “Судрын чуулган” зохиол нь [[Өлзийт]] хааны үед бичигдэж дууссан байдаг. Зохиолын баримтуудын ихэнх нь монгол хаадын дэргэд ордонд он удаан жил ажилласан хүмүүсээс сонссон зүйл, уйгур, хятад, төвөд, энэтхэг, түрэг, араб, еврей, христийн шүтлэгтэн зэрэг гүн ухаантан, шашны судлагч нар, түүхч хүмүүсээс сонссон, холбогдох номноос орчуулуулсан зүйлүүдээс бүрддэг. Эл зохиолыг буюу Монголын түүхийг бичиж дуусгасных нь төлөө Өлзийт хаан зохиогчдод муж бүрээсээ хоёр тосгон өгсөн. Мөн 20 түмэн динараар шагнаж байжээ. Монголын түүх төдийгүй дэлхийн түүхийг бичих гэсэн анхны оролдлого энэ болж байсан гэж эрдэмтэд үздэг. Энэ зохиолын зарим хэсгийг перс, [[Цагадайн хэл|цагадайн хэлээр]] бичигдсэн гэгддэг ба хожим зарим хэсэг нь [[араб хэл]] рүү хөрвүүлсэн байна. Өнөө үед хүрсэн хоёр хувилбар байгаагийн 1306-1307 оны хооронд бичигдсэн эхний хувилбар нь 3 ботиор, 1310 онд бичигдсэн дараах хувилбар нь 4 боть болон хэвлэгдсэн байна. Судрын чуулганы нэгдүгээр ботийн монголчуудтай холбогдох хэсгийг E.M.Quatremere франц хэл рүү (1836), [[Илья Березин]] орос хэл рүү (1858, 1868, 1888) орчуулан хэвлэж байсан. Мөн орос хэл рүү 3-р ботийг [[Альфред Арендс]] 1939 онд, 1-р ботийг 1952 онд Лев Александрович Хетагуров, 2-р ботийн орчуулгыг Ольга Ивановна Смирнова 1960 онд орчуулан хэвлэж байсан. Англи хэл рүү Ж.А.Бойл (1971), [[Уилер Тэкстон]] (1999), мөн турк, хятад, солонгос, япон хэлээр орчуулагдан гарчээ. "Судрын чуулган"-ыг орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт Ц.Сүрэнхорлоо 2002 онд хийж, англи хэлнээс [[Готовын Аким]] (2013, 2016) “Шастирын чуулган”-ыг Англи хэлнээс орчуулж хэвлэгдсэн нь Монголын түүхийн судалгаанд чухал нэгэн алхам болсон юм. “Судрын чуулган”-ыг туурвихад олон улсын түүхчид оролцсоны дотор монгол түүхчид, ялангуяа Хубилай хааны зарлигаар томилогдсон түүхч Болд чиньсан гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэхүү гайхамшигт бүтээл ”Монголчуудын түүх”, “Дэлхийн түүх”, “Газар зүйн толь” гэсэн гурван хэсгээс бүрддэг. Харамсалтай нь он цагийн эргэлтэд сүүлийн хэсэг нь үрэгдэж устсан гэж үздэг. “Судрын чуулган”-ы бүх зургийг монгол зураач, урчууд хийсэн ба перс хэлээр бичигдсэн уг зохиолыг голлох хэлнээ орчуулсан ч монгол хэлнээ орчуулагдаагүй байгаа аж. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж 2011 оны 6-р сарын 11-нд Туркийн Ерөнхийлөгч Б.Гүлд захидал бичиж, энэхүү түүхэн эх сурвалжийн хуулбарыг авах хүсэлт тавьж “Судрын чуулган”-ы эхийг үзэж, дижитал хуулбарыг нь [[Топкапы ордон|Истанбул дахь Топкапы ордон музей]]<nowiki/>н захирал Халук Дурсунаас 2012 оны 9-р сард хүлээн авсан юм. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Диний]] амьд сэрүүнд уг бүтээлийн ойролцоогоор 20 ширхэг зурагтай хуулбар хийгдсэн боловч зөвхөн хэсэг нь л хадгалагдан үлдсэн бөгөөд анхны бүтээлийн 400 орчим хуудастай байсан юм. Хамгийн эртний мэдэгдэж буй хуулбар нь Араб хэл дээрх хувилбар бөгөөд тал хувь нь алдагдсан боловч нэг багц хуудас нь одоогоор [[Халилийн Исламын урлагийн цуглуулга|Халилийн Исламын урлагийн цуглуулгад]] (Лондон) хадгалагдаж байгаа бөгөөд уг бүтээлийн 2-р ботийн 59 фолио багтсан байна. Мөн ижил ботийн 151 фолио бүхий өөр нэг хуудас нь [[Эдинбургийн Их Сургууль|Эдинбургийн Их Сургуулийн]] номын санд байдаг. Эхний үеийн гар бичмэлийн хоёр перс хувь нь Истанбул дахь [[Топкапы ордон]] музейн номын санд хадгалагдан үлджээ. [[Зураг:GhazanConversionToIslam.JPG|250px|right|thumb|"[[Газан]] хаан [[Ислам]]ын шашинд орсон нь". "Судрын чуулган"-ы чимэглэл зураг.]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Jami al-Tawarikh|Судрын чуулган}} [[Ангилал:Исламын урлаг]] [[Ангилал:Перс хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Түүхийн товчоо]] [[Ангилал:Дэлхийн бичгийн өв]] [[Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг]] 4g1mwt12fj72bntcgp9rj9grdwyhmd6 0 23680 861076 860941 2026-07-06T01:32:26Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-38057-70|~2026-38057-70]] ([[User talk:~2026-38057-70|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 770147 wikitext text/x-wiki '''Долоо хоног''' гэдэг нь [[аргын тоолол|аргын тооллоор]] бүхэл долоон [[хоног]] (өдөр)-ийн нэр юм. Нэг [[жил]]д '''365.25 хоног''' байдаг гэвэл дунджаар '''52 долоо хоногоос''' бүрддэг. Сонирхолтой нь [[монголчууд]] долоо хоногийн өдрүүдийг [[Төвөд хэл|төвөд]], [[Санскрит хэл|самгардиас]] гаралтай нэрээр, эсвэл [[Монгол хэл|монголчилж]] нэрлэдэг. Дийлэнхдээ төвөд гаралтай нэрээр нэрлэнэ. [[БНМАУ]]-ын жилүүдэд ажлын 5 өдөр, хагас ажлын 1 өдөр, бүтэн амралтын 1 өдөр байснаас уламжлаад эхний 5 өдрийг "Ажлын өдрүүд", 6 дахь өдрийг "Хагас сайн өдөр", 7 дахь өдрийг "Бүтэн сайн өдөр" гэх аман ярианы уламжлал бий. {| {{prettytable}} |+ '''Долоо хоногийн өдрийн нэрс''' <br /> !Дэс нэр !'''Төвөд гаралтай''' !'''Самгарди гаралтай''' !'''Монголчилсон''' !Монгол !Англи !Төлөөлөх гараг эрхэс !Гарагуудын бэлгэдэл !Нордик !Япон !Солонгос |- |Нэг дэх өдөр (1) |style="text-align: center;"|[[Даваа гараг]] |style="text-align: center;"|Сумьяа гараг |style="text-align: center;"|Саран өдөр |Саран өдөр |Monday |[[Сар]] |Сэтгэл хөдлөл, Ээж |Manidagr- Саран өдөр |Саран өдөр- 月曜日 |Саран өдөр - 월요일 |- |Хоёр дахь өдөр (2) |style="text-align: center;"|[[Мягмар гараг]] |style="text-align: center;"|Ангараг гараг |style="text-align: center;"|Гал өдөр |Улаан нүдэн өдөр |Tuesday |[[Ангараг]] |Дайн |Tyr-Дайны бурхан |Гал өдөр- 火曜日 |Гал өдөр- 화요일 |- |Гурав дахь өдөр (3) |style="text-align: center;"|[[Лхагва гараг]] |style="text-align: center;"|Буд гараг |style="text-align: center;"|Усан өдөр |Үлэмж өдөр |Wednesday |[[Буд]] |Саруул сэцэн ухаан |Odin(woden)- бүхний бурхан |Усан өдөр- 水曜日 |Усан өдөр- 수요일 |- |Дөрөв дэх өдөр (4) |style="text-align: center;"|[[Пүрэв гараг]] |style="text-align: center;"|Бархасбадь гараг |style="text-align: center;"|Модон өдөр |Гадас өдөр |Thursday |[[Бархасбадь]] |Аз |Thor- Цахилгаан |Модон өдөр- 木曜日 |Модон өдөр- 목요일 |- |Тав дахь өдөр (5) |style="text-align: center;"|[[Баасан гараг]] |style="text-align: center;"|Сугар гараг |style="text-align: center;"|Төмөр өдөр |Цолмон өдөр |Friday |[[Сугар]] |Хайр, романс |Frigg- Одины эхнэр (хайрыг бэлэгдэх) |Мөнгө/алтан өдөр- 金曜日 |Алтан өдөр- 금요일 |- |Хагас сайн өдөр (6) |style="text-align: center;"|[[Бямба гараг]] |style="text-align: center;"|Санчир гараг |style="text-align: center;"|Шороон өдөр |Хишиг өдөр |Saturday |[[Санчир]] |Сахилга бат |Sunnunott- халуун ванн |Шороон өдөр- 土曜日 |Шороон өдөр- 토요일 |- |Бүтэн сайн өдөр (7) |style="text-align: center;"|[[Ням гараг]] |style="text-align: center;"|Адьяа гараг |style="text-align: center;"|Наран өдөр |Наран өдөр |Sunday |[[Нар]] |Нар, эго |Sol- Нар |Наран өдөр- 日曜日 |Наран өдөр- 일요일 |- |} {{Долоо хоногийн өдрүүд}} [[Ангилал:Долоо хоног| ]] [[Ангилал:Цаг хугацааны нэгж]] [[Ангилал:Цаг хугацаа]] qxtnf9eyuhdax0fkkcfldg9u7b39s6w 0 24396 861036 828685 2026-07-05T13:04:51Z HorseBro the hemionus 100126 861036 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Амарсанаа | зураг = Amarsanaa.jpg | хэмжээ = | зургийн тайлбар = Ховд хот дахь Амарсанаагийн хөшөө | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = 1720 он | төрсөн газар = [[Зүүнгарын хаант улс]] (Одоо Хойд аймаг) | нас барсан огноо = 1757 он | нас барсан газар = [[Оросын Хаант Улс]], [[Тобольск хот]] | мэргэжил = цэрэг | гарал үүсэл = [[хойт]] | яс үндэс = [[ойрад]] | иргэний харъяалал = [[Зүүнгарын хаант улс]] | боловсрол = | төрөл = | субъект = | урсгал = | хамтрагч = Чингүнжав, Сэвдэнбалжир, Дондогмаанж, Аблай | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Амарсанаа''' (* [[1720 он]]; † [[1757 он]]ы [[9 сарын 20]]) нь Зүүнгарын хаант улсын Хойд аймгийн ноён, [[Монгол]]ын ард түмний 1755-1758 оны үндэсний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцлийн нэг удирдагч юм. [[Ойрад]]ын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] охин Бодлогочоос төрж, Хойдын ноён [[Үйзэн хошууч|Үйзэн хошуучын]] гэрт өсөж хүмүүжсэн. Төрсөн эцэг нь [[Гүш хаан|Гүүш хааны]] хойчис [[Галданданзан хан|Галданданзан]]. Эх [[Бодлогоч]]ийг нь бие давхар байхад эцэг нь нас нөгцөж, [[Хойт]] аймгийн тайж Үйзэн хошуучид очоод Амарсанаа төрсөн тул түүнийг бас Үйзэн хошуучийн хүү буюу Хойдын тайж гэдэг юм Тэрээр 1757 онд Балбардамбын хамт нас нөгцжээ.Түүнийг үхсэний дараа хүмүүс хөшөө босгожээ. == Түүх == [[Зураг:amarsanaa1.jpg|thumb|left|Ховд аймаг дахь Амарсанаагийн хөшөө]] [[Лхамдаржаа]] хаан орыг булаан эзэлсэнд [[Даваач]] зэрэг ихэс ноёдтой хавсран Цэрэндашийг хан орд суулгах гэхэд Лхамдаржаа үүнийг мэдээд Цэрэндашийг барьж алсанд 1751 онд Даваачтай [[Казахстан|Казах]]ын дунд ордны зүг зайлан одсон ба Казахын [[Аблай султан|Аблай хан]] баяртай хүлээн авч охиноо өгч хүргэн болгоод дэргэдээ өсгөв. 1752 оны 9-р сард [[Лхамдаржаа]] Казах зүг их цэрэг томилон булаан авч ирэхээр ирсэнд далимыг ашиглан Зүүнгарт буцан ирж Лхамдаржааг баривчлан алж, Даваачийг хaан болгон өргөмжилжээ. 1754 оны эхээр эрх мэдэл газар нутгийн асуудлаас Даваачтай зөрчилдөн арга буюу дахин Казах зүгт одож, Эрчис голын сав газарт хүрч очоод тусгаарлан суужээ. Даваачтай гурван удаа байлдаад бүгдэд нь ялагдсан болохоор Даваач хаан өөрийн биеэр 30000 цэрэг авч ирээд байлдсанд ихэд хохирол амсан хөл тогтох газаргүй болж, харъят 2 түмэн Хойдоо дагуулан [[Чин улс|Манж Чин улсын]] хил дээр хүрч ирэн дагахаа илэрхийлсэнд [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]] дуртайяа зөвшөөрч, [[Чэндэ|Халуун гол]] дахь зусландаа хүлээн авч уулзаад "Хошой [[чин ван]]"-д өргөмжилж, эхнэр хүүхэд, гэр бүлийг нь, түм гаруй албаттай нь хамт [[Завхан]]д, бусад албатыг нь [[Орхон]] болон [[Тамир гол|Тамирт]] шилжүүлэн суулгажээ. 1755 оны хавар, зун Зүүнгарыг дайлахаар явах замдаа халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] туслагч жанжин ба [[Хотгойд]]ын шадар ван [[Чингүнжав]], Хорчины [[эфү Сэвдэнбалжир]] нартай Манж улсын хүчийг ашиглаж, Даваачийг дарсны сүүлээр Манжийн байлдан дагуулагчдын эсрэг босч Зүүн гарын хаант улсыг сэргээн байгуулахаар хэлэлцэн тохиролсон ажээ. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан тэдний төлөвлөгөөг тандан мэдэж, энэ явдлыг таслан зогсоохын тулд тусгай арга хэмжээ авахаар шийдэв. Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] "Урианхайн зан заншлыг сайн мэднэ" гээд Хан, Хатан голын Урианхай нарыг дагуулан авахуулахаар шалган явуулав. Манжийн хоёр замын их цэрэг 1755 оны зун Зүүнгарыг эзлэн авахад Амарсанаа хэрэг нэгэнт өөрөөр эргэснийг ухаарч, санаа нэгтнүүдээ сэм элсүүлж, эмхлэх завсараа Манжийн умард замын цэргийн зөвлөлийн сайд Хотгойдын Чингүнжавтай танилцан харийн түрэмгийлэгчдийг зайлуулж, улс төрийнхөө тусгаар тогтнолыг сэргээхээр тохиролцжээ. Үүнийг нь Манж нар мэдсэн боловч тэдний цэрэг, улс төрийн нөлөөг харгалзан шууд ял хэлэлцэлгүй хүчийг нь тарамдуулах зорилгоор Чингүнжавыг өөр ажилд илгээж, Амарсанааг "Хэрэг зөвлөх" нэрийдлээр [[Бээжин]]д дууджээ. [[Сэвдэнбалжир]]ыг хэрэг зөвлөх нэрээр Бээжинд дуудан аваачиж, хэргэмийг нь эвдэн, сул хорив. Манжийн эрх баригчдын гэнэдүүлэн барих гэж Бээжинд яаралтай дуудсан нь заль мэх болохыг таамаглан мэдэж байсан тул аргад нь арга хэрэглэн "Эзэн хаанд бараалхана!" гэж мордон гараад [[Алтай]]н цаадах Өрөнгө голд хүрч ирмэгц шадар 300 цэргээ удирдан Манж улсад итгэлтэй түшмэл цэргийг цохин, Бээжин орох замдаа зүг буруулан нутгийн ард олноос цэрэг элсүүлж, Манжийн Зүүнгар дахь дарангуй цэргийн гол хүчийг богино хугацаанд бут цохиж, 1755 оны 11-р сард [[Бортал]]д өөрийгөө Зүүнгарын хаанаар өргөмжилжээ. Манжийн эрх баригчид дахин цэрэг дайчилж хоёр замаар их цэрэг илгээв. Зүүнгарын зайсан [[Дондогмаанж]] нартай нийлж, цэрэг дайчлан, Ил дэх Манжийн цэргийн [[Банди]], [[Уянгу]], [[Саарал зайсан]] нарыг бүслэн авч байлдсанд тэд нар тэсч чадахгүй болоод, Саарал тугаа хээр хаяж, жинст малгай, жанжны тамгаа авч нуугад, бутарсан цэргийн дунд хутгалдан орж оргон зугтаажээ. Банди, Уянга нар бие биеэ хорлон үхэв. Ийнхүү Зүүнгарын эрхийг дахин буцаан авжээ. Манжийн хаан Зүүнгарыг дахин эзлэхийн төлөө дахин хоёр замын их цэрэг захион байгуулж, хойд замыг Хадагаар баруун замыг Залфунгаагаар захируулан Ил зүг мордуулав. Манж улсын цэрэг тулгаран ирэхэд дотооддоо хүчээ нэгтгэн тэмцэж чадсангүй. Өөр хоорондоо байлдан Дондогмаанжид дийлдээд Казахт зугтаан очлоо. Манж улсын цэрэг Казах зүг нэхэн иртэл Зүүн гарын нэгэн ноён Амарсанааг бээжин зүг хүргэхээр явав гэж хэлж өгчээ. [[Жалафунга]] нар нэхэн хөөхөө болиод буцах гэж байтал өмнө авсан мэдээ нь хуурамч болох нь тогтоогдсон байна. Нэгэнт Казахын нутагт орсон болохоор цааш мөрдөх бололцоо байсангүй. Манжийн хаан мэхлэгдсэндээ шарлахан Залфунгийн огцруулан Зоо Хуй, [[Далданга]] нарыг томилов. [[Жао Хуй]], Далданга, Хадаг нарт нэг салаа цэрэг өгч Казахын Абулай ханы тэндээс нэхэж авчруулахаар илгээсэнд, Абулай хан зөвшөөрсөнгүй. Хүч хамтран [[Чин улс]]тай байлдахаар шийдэж, 1756 оны 8-р сард Казахын [[Қожаберген]]ийн хамт Далдангын цэрэгтэй бүтэн 7 хоног ширүүн байлдаан хийсэн боловч ялж чадсангүй. Абулай хан Хадагийн цэрэгтэй байлдаж хүндээр шархдан, цэрэгээ ухраан нутагтаа очлоо. 1757 оны 3-р сард Казахаас нутагтаа буцаж ирээд 6-р сард харъят 3000 цэргийн хамт Манж улсын 10000 гаруй цэрэгтэй тулгаран байлдлаа. Байлдаан хагас сар гаруй туйлын хурц, ширүүн явагдаж, 2500 цэрэг нь алагдаж шархдан жагсаалаас гарчээ. Амарсанаа 8 хүнтэй Оросын нутагт зугтан очиж [[Тобольск]] хотын дүүрэгт туйлын хүнд байдалд байхдаа 1757 оны 9-р сарын 15-нд цэцэг өвчинд нэрвэгдэж 21-ний өдөр нас баржээ.{{Citation needed}} Ойрадууд урьд өмнө нь болж байгаагүй цуст хядлагад өртөхөд Амарсанаа эцсээ хүртэл тулалдан цохигджээ. Түүний дурсгалд зориулан Ховд хотод хөшөөг нь босгосон байна. == Амарсанаа Орост == Амарсанаа Тобольск хотын дэд захиргч Грабленовтэй уулзсан байна. Хэлмэрч нь Феодор Плотников гэдэг хүн байсан бөгөөд Амарсанаа өөрийгөө Галданцэрэн хааны охины хүү (зээ хүү) гэдгийг танилцуулжээ. Амарсанаа хоёр эхнэртэй байсан бөгөөд Ишсоном нас барсан, Дэлэгдорж Манжид очихдоо хоёр хүүгээ дагуулж явсан бөгөөд Даваачийн эсрэг босоход хөвгүүд нь Манжид үлдэж ямар ч мэдээ сураг байхгүй байгаа тухай ярьсан байдаг.{{Citation needed}} Амарсанаа Сибирийн дэд захирагчтай Оросоос Зүүн Гарын хаант улсыг сэргээхэд тусламж хүссэн байна. Грабленов Амарсанаад Оросын хаанд тодорхой болзолтойгоор захиа бичихийг зөвлөсөн байдаг. Манжийн цэргээс зугатсан Амарсанаа гүн Тобольск хотод цагаан цэцэг өвчин нь сэдэрч 1757 оны есдүгээр сарын 21-нд 40 настайдаа нас барсан байна. Оросууд түүний гэргий Битэй ба хүү Пунцаг нарыг Ижил мөрөн дэх Халимагт хүргэж өгчээ. Удалгүй Битэй нас барж хүүгийнх нь талаар ямарч мэдээлэлгүй болсон байна. Хаант Оросын засгийн газар Манжийн Засгийн газарт Амарсанаа гүн нас барсныг албан ёсоор мэдээлсэн боловч Манжийн Засгийн газар Амарсанаа гүнг үхсэн гэж итгээгүй бөгөөд эргүүлж өгөхийг шаардаж сүүлд шарилыг нь үзүүлж таниулах хүртэл бүтэн хоёр жил өнгөрсөн байна. Оросын Засгийн газраас Манж Чин улстай сайн хөршийн харилцааг бодож Амарсанаа гүнгийн шарилыг Сэлэнгэд хүргэж өгөхийг зөвшөөрсөн байна. Засгийн газрын шийдвэрийн дагуу Сибирийн захирагч генерал Ф.И.Соймонов 1757 оны арванхоёрдугаар сарын 17-нд Амарсанаа гүнгийн шарилыг Сэлэнгэд хүргүүлсэн бөгөөд нутгийн захирагч В.Якобид шарилыг таниулаад ямар ч тохиолдолд Чин улсад өгөхийг хориглосон байна. Амарсанаа гүний шарилыг үзүүлэхийн тулд түүний шарилыг хоёр удаа хөндсөн бөгөөд эхний удаа Өргөө хотоос түүнийг сайн таних Халхын зайсан Лимпэлдоржийг явуулсан боловч тэрбээр замдаа нас барсан байна. 1758 онд Сэлэнгэд Халхын ван Цэвэгяримпил Манжийн түшмэл мөн шарилчны хамт иржээ. Энэ удаа Бээжингээс ирсэн шарилчин Амарсанаа гүнгийн шарилыг хөндсөн бөгөөд энэ удаа ямар ч эргэлзээгүйгээр Амарсанаа гүнгийн шарил мөн гэдэгт итгэсэн байна.{{Citation needed}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1720 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 6uuuw6j39stll71hxz3zafkmz2hei3c 0 24399 861035 856358 2026-07-05T13:04:37Z HorseBro the hemionus 100126 861035 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Даваач | title =[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]] | image = Dawachi.jpg | caption = Чин улсын хувцастай Даваач. 1755-1759 оны хооронд [[Бээжин]]гийн Чин улсын ордонд [[Жан Денис Аттире]] зурсан. | reign = | coronation = | full name = | predecessor = [[Ламдаржаа]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Намжилдаш]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =1759 | death_place =[[Хаалган]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Даваач''' ([[Ойрад–Халимаг аялга|халим]]. ''Давчи ,'' -1759 онд Хаалганд нас барсан) -[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсыг]] 1753-1755 онд захирсан сүүлчийн 8 дахь [[хунтайж]] юм. XVII зууны эхэн үеэс хүчихэгжин [[Алтайн нуруу|Алтайн]] ар өвөр, одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]], [[Төвөд]], [[Хөх нуур]]ыг эзэрхэж, [[Дундад Ази|Дундад Азийн]] хэд хэдэн улсаас алба гувчуур авч, [[Манж]]тай дайтаж, [[Орос]]той эн тэнцүү харилцаж байсан [[Зүүнгар]]ын улсын хаадыг [[Галдан бошигт хаан]]аас (1644–1697) эхлэн тоолдог бөгөөд [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]] нар залгамжлаад хамгийн сүүлд Даваач богино хугацаанд төр барьжээ. == Уг гарал == Даваач хунтайжийн дээд өвөг нь [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], хуланц өвөө нь Бум тайж, элэнц өвөө нь [[Их Цэрэндондов]] жанжин, өвөө нь Баатар тайж, эцэг нь Намжилдаш нар юм. [[Тарвагатай]] орчим нутаглаад, [[Галданцэрэн хаан]]ыг ч ойшоодоггүй байжээ.{{Citation needed}} [[Манж]]ийн улс төрийн шургуу бодлого, дотоодын хямрал эвдрэлээс болж бууран доройтсон Зүүнгар улсын хаан ширээ эзэнгүйдэж ирсэн үймээнт үед Хойдын [[Амарсанаа]] хүчин тусалж түүнийг хаан сууринд суулгасан боловч мөн л эрх мэдэл булаалдсан хоорондын тэмцлийн дүнд Амарсанаагийнхаа гарт орж Манжид хүргэгдсэн түүхтэй хүн юм. == Зүүнгар улсын сүүлчийн хаан болсон нь == [[Лхамдаржаа]] хан ширээг булаан авсанд Амарсанаа ихэс ноёдтой холбоолон эсэргүүцээд хүчин мөхсдөж, 1751 оны үеэр [[Казахстан]] руу зайлан оджээ. [[Лхамдаржаа]] хэдэн удаа Казахын хан [[Аблай султан|Абалайд]] төлөөний хүн явуулж, хүргүүлж ирүүлэх гэсэнд Казахын хан эс зөвшөөрчээ. Гэтэл [[Лхамдаржаа]] 1752 оны 9-р сард Казахын зүг их цэрэг хөдөлгөж булаан авчруулахаар явуулжээ. Тэр зуур Даваач нутагтаа буцан ирж, Амарсанаатай нийлэн Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэл өрнүүлж 1752 оны эцсээр Лхамдаржааг баривчлан алж, өөрөө хан өргөмжлөгджээ. Гэтэл орж ирээд удаагүй байсан [[Дөрвөд]] ноён [[Нэмэхжаргал]] “Даваачийн хамт Зүүнгарын газрыг хуваан захирсугай!” гэж 10000 цэрэг дагуулан [[Хулж хот|Ил]] хотод очиж хан өргөөг дайрсанд Даваач Тарвагатайд зугтан оджээ. 1753 оны эцсээр Амарсанаагийн тусламжаар [[Нэмэхжаргал]]ыг гэнэдүүлэн дайрч барьж алаад, хаан оронд дахин суусан ч удалгүй Амарсанаагийн Илээс хойш [[Алтай]] хүртэлх өргөн уудам газар оронг эзлэх шаардлагыг эс зөшөөрсөнөөс тэдний хооронд зөрчил гарчээ. == Зүүнгар улс мөхсөн нь == Амарсанаа Казахын зүг явж [[Эрчис мөрөн]] сав газарт суужээ. Амарсанаагийн эсрэг 3 удаа цэрэг илгээсэн боловч ялж чадсангүй эцэстээ өөрөө 30000 цэрэг авч байлдахаар очсонд, Амарсанаа ихэд дарагдан өөрийн харъят 20000 [[Хойд (овог)|Хойдоо]] дагуулан Манж улсад оржээ. 1753 онд дөрвөд аймгийн “[[Цэрэн (Дөрвөд)|Цэрэн]], Цэрэн увш, Цэрэнмөнх” тэргүүтэй ноёд дургүйцэн Манж улсыг дагав. Үүний улмаас Зүүнгарын хаант улсын хүчин ихэд буурч, Манж улсын байлдан эзлэх бодлогод тохиол олгожээ. 1755 оны 3-р сард Манж улсын 50000 цэрэг 2 зам хуваагдан байлдахаар ирэв. Хойд замын цэргийг [[Банди]], Амарсанаа нар, баруун замын цэргийг [[Юн Чан]], [[Саарал]] нар удирдан ирэв. 3-р сард хойд замын цэргийн түрүүчийн бүлэг туршуулын ангийг Амарсанаа удирдаж [[Улиастай]]гаас хөдлөн гарав. Баруун замын туршуулын ангийг Саарал удирдаж, 4-р сард [[Бархөл]]өөс мордов. Их цэргийг Банди, Юн Чан нар авч хөдлөн гараад бор талд нийлж, Илийн зүг довтлон орж ирэв. Зүүнгарын хилд сахиул байсангүй Манж улсын цэрэг Зүүнгарын нутагт түрэмгийлэн орж 5-р сарын үеэр [[Эрээнхавирга]], [[Бортал]] зэрэг чухал газрыг ямарч саадгүй эзлэн авч, 6-р сарын ихээр Илд хүрч, шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр болжээ. Энэ үед 7000 шахам цэрэг цуглуулж, [[Хаш нуур]]ын дэргэд хориглон байлдахаар шивээлэн хүлээжээ. Банди өдөөн гаргаж баривчлан авах гэсэнд, бэхлэн сахиад байлдахаар гараагүй болохоор, Банди шөнө дөлөөр цэрэг аван дайрч орж ирсэнд, 10000 гаруй цэргээ дагуулан, эхнэр хүүхэд, гэр тэргээ орхин зугтан яваад, Зүүнгарын жинхэнэ нутгаа алджээ. Эндээс хэдэн уул далдлан цэргийн хүрээ байгуулан сахин суув. 5-р сарын 23-ны шөнө Бандийн зарлигаар тагнахаар ирсэн [[Аюуш]], [[Батжаргал]], Цанши зэрэг 25 хүн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрсанд, цэрэг анги нь үймэн сандарч, 4 зүгтээ бутран сарнив. Арай чамай 2000 гаруй хүмүүсээ цуглуулан дагуулж зугтаан гарсанд, үлдсэн олон нь байлдалгүгээр бууж өгчээ. Манж улсын [[Дарданга]] нар үргэлжлүүлэн нэхэж, авга Балжуур болон 6000 гаруй албатыг нь олзлон авжээ. [[Тэнгэр уул]]ын өврийг чиглэн одоход 70 гаруйхан бараа бологсод л үлдсэн байв. Банди жанжин [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Үш]], [[Турфан хот|Турфан]] зэрэг газар хүн илгээж, “Бидэнд туслан Даваачийг барьж өгөх болов уу?” гэж [[Уйгурууд]]ад хэл хүргүүлэв. Үш, Түрфаны хотын дарга урьдаас найртай байсан хэдий боловч Бандийн хүчнээс сүрдэн Үш, Түрфанаар дамжиж, [[Кашгар]]т очих гэж байгааг нь тагнан мэдээд, шугуйд цэрэг бүгүүлж, өөрийн дүүдээ архи, мах бариулан хуурмагаар зам тосож угтаад 70 гаруй хүмүүсийг бүгдийг нь баривчлан авч, Манж улсын цэргийн хүрээнд хүргэж өгчээ. Банди ихэд баярлаж [[Бээжин]]д [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы дэргэд хүргэсэнд уучлал хүртээж, “[[Чин ван]]” өргөмжлөн, гүнжээ өгч [[эфү]] болгоод урьд дагуулж байсан 40-50 өрх хүмүүстэй нь хамт Бээжинд зохицуулан суулгажээ. Хожим нь шадар хиа өргөмжлөгдөж, 1759 онд Бээжинд өвчнөөр нас баржээ. Даваач хот газар дасахгүйгээс өдөр бүр нуурын усанд галуу, нугас тэжээх буюу сэлж сэтгэлээ хуурдаг байжээ. Түүний тэжээсэн галуу, нугасны өндөг нь онцгой том байсан тул хааны ордонд өдөр бүр аваачдаг байжээ.{{Citation needed}} == Хойчис == {{tree list}} * '''Даваач хунтайж''', '''Цорос хошой чин ван''' (1757-1759) **Лубжаа: Даваачийн ахмад хүү, 1759 онд "цорос төрийн жүн ван" хэргэм залгамжилсан. 1774 онд нас барсан. ***Бүрнээ: Лубжаагийн хүү. 1781 онд "цоросын хошууны бэйс" хэргэм залгамжлан, 1783 онд хошууны бэйс хэргэмийг үе улиран залгамжлах соёрхол хүртсэн. ****Гэнинсү: Бүрнээгийн хүү. 1797 онд "цоросын хошууны бэйс" хэргэмийг залгамжлан, 1838 онд нас барсан. *****Икэнгэ: Гэнинсүгийн хүү. 1838 онд "хошууны бэйс" хэргэмийг залгамжлан, 1879 онд нас барсан. ******Тангүсэ: Икэнгэгийн хүү. 1879 онд "хошууны бэйс" хэргэм залгамжилсан. 1912 онд [[ДИУ]]-ын анхны парламентийн гишүүн болсон. **Бодис: Даваачийн хоёрдугаар хүү, 1774 онд "цоросын төрийн бэйл" хэргэм залгамжилсан. 1781 онд нас барсан. {{tree list|end}} == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{s-hou|[[Цорос]] (14-р зуун-1755 он)||||1759}} {{s-reg|}} {{s-bef|өмнө=[[Ламдаржаа]]}} {{s-ttl|албан_тушаал=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]]|он=1753-1755}} {{s-aft|дараа=[[Амарсанаа]]}} {{end}} [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1759 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Цорос]] lzh1ce668i65v3cbefg69v9pmy4ydna 861057 861035 2026-07-05T14:17:11Z HorseBro the hemionus 100126 861057 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name =Даваач | title =[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]] | image = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg | caption = 1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] Чин улсын жанжин [[Жаохуй|Жаохуйд]] бууж өгсөн Даваач, Ойрадын уламжлалт хувцастай. | reign = | coronation = | full name = | predecessor = [[Ламдаржаа]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Намжилдаш]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =1759 | death_place =[[Хаалган]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Даваач''' ([[Ойрад–Халимаг аялга|халим]]. ''Давчи ,'' -1759 онд Хаалганд нас барсан) -[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсыг]] 1753-1755 онд захирсан сүүлчийн 8 дахь [[хунтайж]] юм. XVII зууны эхэн үеэс хүчихэгжин [[Алтайн нуруу|Алтайн]] ар өвөр, одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]], [[Төвөд]], [[Хөх нуур]]ыг эзэрхэж, [[Дундад Ази|Дундад Азийн]] хэд хэдэн улсаас алба гувчуур авч, [[Манж]]тай дайтаж, [[Орос]]той эн тэнцүү харилцаж байсан [[Зүүнгар]]ын улсын хаадыг [[Галдан бошигт хаан]]аас (1644–1697) эхлэн тоолдог бөгөөд [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]] нар залгамжлаад хамгийн сүүлд Даваач богино хугацаанд төр барьжээ. == Уг гарал == Даваач хунтайжийн дээд өвөг нь [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], хуланц өвөө нь Бум тайж, элэнц өвөө нь [[Их Цэрэндондов]] жанжин, өвөө нь Баатар тайж, эцэг нь Намжилдаш нар юм. [[Тарвагатай]] орчим нутаглаад, [[Галданцэрэн хаан]]ыг ч ойшоодоггүй байжээ.{{Citation needed}} [[Манж]]ийн улс төрийн шургуу бодлого, дотоодын хямрал эвдрэлээс болж бууран доройтсон Зүүнгар улсын хаан ширээ эзэнгүйдэж ирсэн үймээнт үед Хойдын [[Амарсанаа]] хүчин тусалж түүнийг хаан сууринд суулгасан боловч мөн л эрх мэдэл булаалдсан хоорондын тэмцлийн дүнд Амарсанаагийнхаа гарт орж Манжид хүргэгдсэн түүхтэй хүн юм. == Зүүнгар улсын сүүлчийн хаан болсон нь == [[Лхамдаржаа]] хан ширээг булаан авсанд Амарсанаа ихэс ноёдтой холбоолон эсэргүүцээд хүчин мөхсдөж, 1751 оны үеэр [[Казахстан]] руу зайлан оджээ. [[Лхамдаржаа]] хэдэн удаа Казахын хан [[Аблай султан|Абалайд]] төлөөний хүн явуулж, хүргүүлж ирүүлэх гэсэнд Казахын хан эс зөвшөөрчээ. Гэтэл [[Лхамдаржаа]] 1752 оны 9-р сард Казахын зүг их цэрэг хөдөлгөж булаан авчруулахаар явуулжээ. Тэр зуур Даваач нутагтаа буцан ирж, Амарсанаатай нийлэн Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэл өрнүүлж 1752 оны эцсээр Лхамдаржааг баривчлан алж, өөрөө хан өргөмжлөгджээ. Гэтэл орж ирээд удаагүй байсан [[Дөрвөд]] ноён [[Нэмэхжаргал]] “Даваачийн хамт Зүүнгарын газрыг хуваан захирсугай!” гэж 10000 цэрэг дагуулан [[Хулж хот|Ил]] хотод очиж хан өргөөг дайрсанд Даваач Тарвагатайд зугтан оджээ. 1753 оны эцсээр Амарсанаагийн тусламжаар [[Нэмэхжаргал]]ыг гэнэдүүлэн дайрч барьж алаад, хаан оронд дахин суусан ч удалгүй Амарсанаагийн Илээс хойш [[Алтай]] хүртэлх өргөн уудам газар оронг эзлэх шаардлагыг эс зөшөөрсөнөөс тэдний хооронд зөрчил гарчээ. == Зүүнгар улс мөхсөн нь == [[Файл:Dawachi.jpg|thumb|Чин улсын хувцастай Даваач. 1755-1759 оны хооронд [[Бээжин|Бээжингийн]] Чин улсын ордонд [[Жан Денис Аттире]] зурсан.]] Амарсанаа Казахын зүг явж [[Эрчис мөрөн]] сав газарт суужээ. Амарсанаагийн эсрэг 3 удаа цэрэг илгээсэн боловч ялж чадсангүй эцэстээ өөрөө 30000 цэрэг авч байлдахаар очсонд, Амарсанаа ихэд дарагдан өөрийн харъят 20000 [[Хойд (овог)|Хойдоо]] дагуулан Манж улсад оржээ. 1753 онд дөрвөд аймгийн “[[Цэрэн (Дөрвөд)|Цэрэн]], Цэрэн увш, Цэрэнмөнх” тэргүүтэй ноёд дургүйцэн Манж улсыг дагав. Үүний улмаас Зүүнгарын хаант улсын хүчин ихэд буурч, Манж улсын байлдан эзлэх бодлогод тохиол олгожээ. 1755 оны 3-р сард Манж улсын 50000 цэрэг 2 зам хуваагдан байлдахаар ирэв. Хойд замын цэргийг [[Банди]], Амарсанаа нар, баруун замын цэргийг [[Юн Чан]], [[Саарал]] нар удирдан ирэв. 3-р сард хойд замын цэргийн түрүүчийн бүлэг туршуулын ангийг Амарсанаа удирдаж [[Улиастай]]гаас хөдлөн гарав. Баруун замын туршуулын ангийг Саарал удирдаж, 4-р сард [[Бархөл]]өөс мордов. Их цэргийг Банди, Юн Чан нар авч хөдлөн гараад бор талд нийлж, Илийн зүг довтлон орж ирэв. Зүүнгарын хилд сахиул байсангүй Манж улсын цэрэг Зүүнгарын нутагт түрэмгийлэн орж 5-р сарын үеэр [[Эрээнхавирга]], [[Бортал]] зэрэг чухал газрыг ямарч саадгүй эзлэн авч, 6-р сарын ихээр Илд хүрч, шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр болжээ. Энэ үед 7000 шахам цэрэг цуглуулж, [[Хаш нуур]]ын дэргэд хориглон байлдахаар шивээлэн хүлээжээ. Банди өдөөн гаргаж баривчлан авах гэсэнд, бэхлэн сахиад байлдахаар гараагүй болохоор, Банди шөнө дөлөөр цэрэг аван дайрч орж ирсэнд, 10000 гаруй цэргээ дагуулан, эхнэр хүүхэд, гэр тэргээ орхин зугтан яваад, Зүүнгарын жинхэнэ нутгаа алджээ. Эндээс хэдэн уул далдлан цэргийн хүрээ байгуулан сахин суув. 5-р сарын 23-ны шөнө Бандийн зарлигаар тагнахаар ирсэн [[Аюуш]], [[Батжаргал]], Цанши зэрэг 25 хүн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрсанд, цэрэг анги нь үймэн сандарч, 4 зүгтээ бутран сарнив. Арай чамай 2000 гаруй хүмүүсээ цуглуулан дагуулж зугтаан гарсанд, үлдсэн олон нь байлдалгүгээр бууж өгчээ. Манж улсын [[Дарданга]] нар үргэлжлүүлэн нэхэж, авга Балжуур болон 6000 гаруй албатыг нь олзлон авжээ. [[Тэнгэр уул]]ын өврийг чиглэн одоход 70 гаруйхан бараа бологсод л үлдсэн байв. Банди жанжин [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Үш]], [[Турфан хот|Турфан]] зэрэг газар хүн илгээж, “Бидэнд туслан Даваачийг барьж өгөх болов уу?” гэж [[Уйгурууд]]ад хэл хүргүүлэв. Үш, Түрфаны хотын дарга урьдаас найртай байсан хэдий боловч Бандийн хүчнээс сүрдэн Үш, Түрфанаар дамжиж, [[Кашгар]]т очих гэж байгааг нь тагнан мэдээд, шугуйд цэрэг бүгүүлж, өөрийн дүүдээ архи, мах бариулан хуурмагаар зам тосож угтаад 70 гаруй хүмүүсийг бүгдийг нь баривчлан авч, Манж улсын цэргийн хүрээнд хүргэж өгчээ. Банди ихэд баярлаж [[Бээжин]]д [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы дэргэд хүргэсэнд уучлал хүртээж, “[[Чин ван]]” өргөмжлөн, гүнжээ өгч [[эфү]] болгоод урьд дагуулж байсан 40-50 өрх хүмүүстэй нь хамт Бээжинд зохицуулан суулгажээ. Хожим нь шадар хиа өргөмжлөгдөж, 1759 онд Бээжинд өвчнөөр нас баржээ. Даваач хот газар дасахгүйгээс өдөр бүр нуурын усанд галуу, нугас тэжээх буюу сэлж сэтгэлээ хуурдаг байжээ. Түүний тэжээсэн галуу, нугасны өндөг нь онцгой том байсан тул хааны ордонд өдөр бүр аваачдаг байжээ.{{Citation needed}} == Хойчис == {{tree list}} * '''Даваач хунтайж''', '''Цорос хошой чин ван''' (1757-1759) **Лубжаа: Даваачийн ахмад хүү, 1759 онд "цорос төрийн жүн ван" хэргэм залгамжилсан. 1774 онд нас барсан. ***Бүрнээ: Лубжаагийн хүү. 1781 онд "цоросын хошууны бэйс" хэргэм залгамжлан, 1783 онд хошууны бэйс хэргэмийг үе улиран залгамжлах соёрхол хүртсэн. ****Гэнинсү: Бүрнээгийн хүү. 1797 онд "цоросын хошууны бэйс" хэргэмийг залгамжлан, 1838 онд нас барсан. *****Икэнгэ: Гэнинсүгийн хүү. 1838 онд "хошууны бэйс" хэргэмийг залгамжлан, 1879 онд нас барсан. ******Тангүсэ: Икэнгэгийн хүү. 1879 онд "хошууны бэйс" хэргэм залгамжилсан. 1912 онд [[ДИУ]]-ын анхны парламентийн гишүүн болсон. **Бодис: Даваачийн хоёрдугаар хүү, 1774 онд "цоросын төрийн бэйл" хэргэм залгамжилсан. 1781 онд нас барсан. {{tree list|end}} == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{s-hou|[[Цорос]] (14-р зуун-1755 он)||||1759}} {{s-reg|}} {{s-bef|өмнө=[[Ламдаржаа]]}} {{s-ttl|албан_тушаал=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]]|он=1753-1755}} {{s-aft|дараа=[[Амарсанаа]]}} {{end}} [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1759 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Цорос]] 8hvmu2zazyi2v2aa6elx5yrl7ssfh36 0 29004 861029 858708 2026-07-05T13:02:58Z HorseBro the hemionus 100126 861029 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Сэнгэ | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1653-1671 | coronation = | full name = | predecessor = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | successor = [[Галдан бошигт хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 1671 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Сэнгэ хунтайж''' (1671 онд нас барсан) нь [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]ийн тавдугаар хүү, [[Галдан бошигт хаан]]ы ах юм. Эрдэнэбаатар хунтайжийг нас барсаны дараа эцгийн гэрээс ёсоор зүүнгарын улсын хунтайжын суурийг залгамжилсан боловч Эрдэнэбаатар хунтайжын бусад хатдын хөвгүүн болох [[Цэцэн тайж]], [[Зодов баатар]] нарт хорлогдсон байна. Хаанчилж байхдаа казахын дээрмийн халдлагыг бут цохин няцаасан бөгөөд улмаар казахын нутагт довтлон тэд нарыг эрхшээлдээ оруулж байжээ. Сэнгэ хааны орыг [[Галдан бошигт хаан]] залгамжилсан байна. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж|'''Эрдэнэбаатар хунтайж''']] * Эх: [[Торгууд|Торгуудын]] '''[[Юм Агас хатан]]''' * Эхнэр: [[Хошууд|Хошуудын]] [[Ану хатан]] (хожим нь [[Галдан бошигт хаан|Галдан хаантай]] суусан) * Үр хүүхэд: [[Цэвээнравдан|Цэвээнравдан хаан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]] [[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1671 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] adhn1j4oyzwpir2okicqfxwy0pjmcdy 0 29351 861081 860917 2026-07-06T01:41:33Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 860898 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Suvd namsrain.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|mf=yes|1948|12|21}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК) | дүр_маяг = | танил_үе =1970 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = Бүх холбоотын кино<br>урлагийн дээд сургууль | эцэг = [[Цэндийн Намсрай]] | эх = [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br />[[Ардын Жүжигчин]](2009)<br />[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат Жүжигчин]] (2001)<br />[[Төрийн шагнал]] (1989) <br /> [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2021) <br /> [[Сүхбаатарын одон]] (2021) <br /> }} '''Намсрайн Сувд''' - (1948 оны 12-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]],[[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхолт]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] нарын ууган охин болж мэндэлжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Бүх Холбоотын Кино урлагийн дээд сургууль (ВГИК)-ийг Тайз дэлгэцний жүжигчний мэргэжлээр төгсөж Монгол Кино үйлдвэрт жүжигчнээр оржээ. 1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 40 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн. 1980 - 1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн. 1992 - 1996 онд Соёлын яаманд хэлтсийн дарга хийсэн. 2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д багшилж байв. Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч А.Островскийн [[Инжгүй хүүхэн (жүжиг)|“Инжгүй хүүхэн”]] ([[Орос хэл|орос.]] ''Бесприданница'') жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм. ==Уран бүтээл== ===Дэлгэцийн дүр=== #[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]] (1971) - Цэндсүрэн #[[Эхлэлт]] (1972) - Хорлоо #[[Ичээнд нь]] (1972) - солиотой хүүхэн #Чимгээгийн төрсөн өдөр (1973) - зурвас дүр #[[Моторын дуу]] (1974) - дуучин #[[Анхны хайрын дууль]] (1974) - Янжин #[[Сүхболдын яриа]] (1974) - #[[Хань]] (1975) - Наран #[[Хүний амь]] (1976) - Сарантуяа #[[Бушхүүгийн үлгэр]] (1979) - лусын дагина #[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]] (1981) - Жаргал #[[Сахиус уу, сахиул уу]] (1983) - үйлчлэгч #[[Мандухай сэцэн хатан (кино)]] (1988) - Мандухай #[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]] (1992) - Өэлүн #[[Сарлаг тоших цагаар]] (1992) - Сүрэн #[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно]] - Чингис хаан (2008) - Өэлүн #[[Вансэмбэрүү]] (2002) - Амаа #[[Гарал угсаа]] (2013) - Ээж #[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]] (2017) - Ээж #[[Амьдралоги]] (2017) - Шүүгч #[[Тэрбумын хэрэг]] (2018) - Нансалмаа #Зура 2: Цурам ажиллагаа (2022) - Цэрмаа #Нарны садан (2022) - Дөнжин Цоохор #Сүйт бүсгүй (2023) - Ариунсанаа Ээж #Тусгаар тогтнол: Бошиг сахигч (2026) - Насанжид хатан ===Тайзны дүр=== #Болд хэрхэн хатаагдсан нь (1972) - Тоня #Инжгүй хүүхэн (1973)- Лариса Дмитриевна #Нандин эрдэнэ (1973) - Цэцэг #Гарын таван хуруу (1973) - Оюун #Оролмаа(1973) - Малгайчин #Оролмаа (1974) - Дэлгэр #Оролмаа (1974) - Дуламсүрэн #Галт шугуй (1974) - Ты хань #Цаг өөр болжээ (1974) - Эскиш #Цаг өөр болжээ (1974) -Вардуй #Нүд (1974) - Тоо бүтгэгч #Егорь Булычевийнхан (1975) - Глафира #Дөшинжирмийнхэн (1975) - Цэсмаа #Хоёр эзний ганц зарц (1976) - Беатрис #Үхэвч үнэн ялна (1977) - Комиссар #Баавгай (1977) - Попова #Бумбат эрдэнэ (1977) - Чимгээ #Аз жаргалын эрэлд (1977) - Таня #Будамшуу (1978) - Ягаан #Маш нууц (1978) - Тогтох #Хурлын дараа (1978) - Авгай #Отелло (1978) - Эмили #Отелло (1978) - Дездемонна #Нандин эрдэнэ (1978) - Цэвэлмаа #Цэргийн бэлэвсэн гэргий (1978) - Стеша #Гамлет (1979) - Офелия #Буурай аав (1979) - Янжин #Их авхай (1980) - Дулмаа #Хүний мөс (1980) - Мария #Эрдэмтний яриа (1980) - Хишигмаа #Мартагдсан аялгуу (1983) - Бадам #Нора (1984) - Нора #Байцаагч түшмэл (1985) - Анна Андреевна #Гарваа (1985) - Сэвжид #Сувдан сондор (1986) - Женни / Мерри #Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр (1986) - Аймалжин ээж #Үгүйлэгдсэн хайр (1988) - Сүнс #Макбет (1991) - Хатагтай Макбет #Бооцоо (2000) - Нансал #Цахлай (2001) - Ирина Николаевна Аркадина #Үхэхийн хооронд (2003) - Таня #Шөнө амталсан нулимс (2005) - Энхээ #Эр хүн болгож өгөөч (2005) - Мэндээ #Ээжээ (2006) - Ээж #Атга нөж (2006) - Өэлүн #Сарны цагаан цус (2008) - Их хатан #Хунгийн дуу (2010) - Анна #Саран хөхөө (2010) - Мадимахани #Тэнгэрийн хүү (2011) - Могол хатан #Сэрүүн хасын нууц (2013) - Лоу авхай (Х-түц продакшн) #Ромео Жульетта хоёр (2016) - Тайлбарлагч #Анна Каренина (2020) - Анна (Хувь заяа) #Хаадын хаан. Андгай (2021) - Алунгоо эх #Сычуаны сайн хүн (2022) - Хатагтай Ян == Амжилт == *1977 онд “Үхэвч үнэн ялна” жүжгийн Комиссарын дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1984 онд “Нора” жүжгийн Норагийн дүрээр Соёлын яамны шилдэг уран бүтээлийн шагнал *1989 онд Мандухай сэцэн хатан  киноны Мандухайн дүрийг бүтээсээн тул [[Төрийн шагнал]] хүртсэн *2001 онд [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цол хүртсэн *2004 онд “Цахлай” жүжгийн Ирина Аркадинагийн дүрээр ”А.П.Чехов XXI зуун” олон улсын театрын наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийн Энхээгийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын шилдэг эмэгтэй дүр *2006 онд бүтээсэн “Атга нөж” жүжгийн Өүлэн хатны дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол дүр”-ийн шагнал *2010 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй гол” дүрийн шагнал *2011 онд “Хунгийн дуу” жүжгийн Аннагийн дүрээр “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз, дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал *2012 онд “Сэрүүн хасын нууц” жүжгийн Лоу Авхайн дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал *2009 онд [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]] цол хүртсэн *2021 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн *2021 онд [[Сүхбаатарын одон]] цол хүртсэн *2023 онд “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Хатагтай Ян дүрээр “Гэгээн Муза” наадмын “Шилдэг эмэгтэй туслах дүр”-ийн шагнал ==Гэр бүл== Түүний * эцэг БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]], * эх БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] . * дүү СГЗ [[Намсрайн Ганхуяг]]. * Нөхөр [[Цэнджавын Төрболд]] * ууган хүү [[Төрболдын Бат-Оргил]]. Нэг үе нэрт гарч явсан ая зохиогч. * отгон хүү [[Төрболдын Мөнх-Оргил]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20170827070155/http://news.zone.mn/news/95420.htm ​Ардын жүжигчин Н.Сувдын залуу нас] * [https://web.archive.org/web/20190715045956/http://artfilm.mn/person/945/ Намсрайн Сувд] * [https://web.archive.org/web/20191012052234/http://www.drama.mn/artist?id=20 Намсрайн Сувд] {{DEFAULTSORT:Сувд, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] m3c13h69kdj8i5qz278n0i2vngh03qf 0 29356 861082 860916 2026-07-06T01:41:43Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-38185-89|~2026-38185-89]] ([[User talk:~2026-38185-89|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Megzer|Megzer]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 860887 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Лувсанжамцын Цогзолмаа | native_name = | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1924|06|15|mf=y}} | birth_place = [[Монгол Улс]], тодруулбал одооны [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Угтаалцайдам сум]]ын Улаан хад хэмээх газар | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = хөгжимчин, дуучин, жүжигчин | years_active = 1938 оноос хойш | agent = | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | children = [[Намсрайн Сувд]] (хүүхэн)<br/>[[Намсрайн Шүр]] (хүүхэн)<br/>[[Намсрайн Ганчимэг]] (хүүхэн)<br/>[[Намсрайн Ганхуяг]] (хөвгүүн)<br/>[[Намсрайн Энхтүвшин]] (хүүхэн)<br/> }} '''Лувсанжамцын Цогзолмаа''' (1924 оны 6-р сарын 15-нд Төв аймгийн Угтаалцайдам суманд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монголын]] [[XX зууны манлай]] сайхан эмэгтэй, [[хөгжимчин]], [[дуучин]], [[жүжигчин]]. == Намтар == 1936-1938 онд Улаанбаатар хотод орос сургууль сурч байсан тул орос хэл багадаа сурсан байна. 1938-1940 онд Залуучуудын Соёлын төвд хөгжимчин. 1940-1944 онд Улсын циркийн хөгжимчин, 1944-1957 онд Улсын цирк болон Хөгжимт драмын театрт дуучин. ==Хүртсэн цол, шан== * 1945 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] /1945-11-28.№109/ * 1951 он — [[БНМАУ]]-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] * 2001 он — [[МУАЖ]] * 2007 он — [[Монгол Улс]]ын [[Хөдөлмөрийн баатар]] ==Баримт== Тэрээр БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]т, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] [[Цэндийн Намсрай]]н гэргий, БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]] [[Намсрайн Сувд]]ын ээж билээ. ==Эх сурвалж== * [http://www.urlag.mn urlag.mn] — Хөдөлмөрийн баатар: [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 Лувсанжамцын Цогзолмаа] {{DEFAULTSORT:Цогзолмаа, Лувсанжамцын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Монголын бүжигчин]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Угтаалцайдамын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1924 онд төрсөн]] cyr8qea8bjnpj4prok3atxxmq1czjqx 0 29381 861086 860925 2026-07-06T01:46:25Z Zorigt 49 861086 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Гансүхийн Нарансолонго | image = | caption = Нарансолонго, 2024 он | birth_date = {{birth date and age|1980|10|3}} | birth_place =Улаанбаатар хот | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = жүжигчин | years_active = 2001 оноос хойш | alma_mater = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | agent = Эмоци продакшн }} '''Гансүхийн Нарансолонго''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн [[жүжигчин]]. Тэрээр 2001 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуулийг]] төгсөж тус ондоо Х-Түц продакшнд жүжигчинээр ажиллаж эхэлжээ. Анх дунд сургуульд байхдаа "Найзууд" хэмээх телевизийн нэвтрүүлэг хөтөлж гараагаа эхэлсэн тэрбээр "Зүүд шиг хайр", "Харьд одсон бүсгүйн заяа", "[[Мөрөөдлийн хөлөг онгоц]]", "[[Миний хөрш чөтгөр]]" гэх мэт арав гаруй дэлгэцийн уран бүтээлд дүрээ мөнхөлжээ. 2013 оны 5-р сарын 10-нд тэрээр Х-Түц продакшнаас өрх тусгаарлан "Эмоци" гэх продакшн байгуулсан байна. ==Цол, шан== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2021 он - [[Алтан гадас одон]] ==Хувийн амьдрал== 1981 оны 10-р сарын 3-ны өдөр Гансүх хэмээх айлын том охин болж мэндэлсэн. Дунд сургуулиа 84-р сургуульд сурч төгссөн тэрээр багадаа эмч болно гэж мөрөөддөг байжээ. Жүжигчин О. Тэмүүжинтэй гэрлэсэн. 2001 оны 2-р сарын 2-нд Амина гэх охин, 2010 оны 3-р сарын 18-нд Анар-Од гэх хүүтэй болжээ. 2017 оны 6-р сарын 4-нд Анхилан гэх охинтой болжээ. ==Уран бүтээл== ===Кино=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 1997 |''Зүүд шиг хайр'' | гол дүр |- ! scope="row" | 2003 |''Харьд одсон бүсгүйн заяа'' | гол дүр |- ! scope="row" | 2004 |[[Мөрөөдлийн хөлөг онгоц]] ОАК | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2007 |[[Дурласны маргааш]] | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2010 |[[Миний хөрш чөтгөр]] | гол дүр (Сайханзаяа) |- ! scope="row" | 2014 |"Гурван найз" ОАК | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2015 |[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]] | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2016 |[[Их хотын залуус]] ОАК | гол дүр (Дөлгөөн) |- ! scope="row" | 2017 |''Гурван найз эргэж ирсэн нь'' | дүрүүдэд (Сарнай) |- ! scope="row" | 2018 |[[Асрагч аав]] | гол дүр (Сарнай) |- ! scope="row" | 2020 |"Солонго үүл" | гол дүр (Гэрлээ) |- ! scope="row" rowspan="3" | 2021 | ''No rules'' МОАК | дүрүүдэд (Сарнай) |- |"Нарны сүүдэр" МУСК | гол дүр (Дариа) |- |"Хүслийн жагсаалт" МУСК | гол дүр |- ! scope='row" | 2023 | [[Баян боол]] | гол дүр (Шүрээ) |- ! scope='row" | 2025 | Галбингаа | гол дүр (Буянаа) |} ===Контент ба Мюзикл=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 2001 |Сэргээш 1 Мюзикл | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2003 |"Сэргээш 2" Мюзикл | гол дүр |- ! scope="row" | 2005 |"Сэргээш 3" Мюзикл | гол дүр |- ! scope="row" rowspan="2" | 2020 |''Фракц'' кино контент | гол дүр (Урнаа) |- |''Фракц'' 2 кино контент | гол дүр |- ! scope="row" | 2021 |''Фракц 3'' кино контент | гол дүр |- |} ===Тайзны жүжиг=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Он ! scope="col"| Нэр ! scope="col"| Үүрэг |- ! scope="row" | 2006 |"Хориотой жүжиг" | гол дүр |- ! scope="row" | 2009 |"Аянгын бороо" | гол дүр (Сы пан) |- ! scope="row" | 2011 | ''Сайтар эргэцүүл'' | дүрүүдэд |- ! scope="row" | 2013 | [[:en:Night of January 16th| 1 дүгээр сарын 16-ны шөнө]] | дүрүүдэд (Нэнси Ли Фолкнер) |- ! scope="row" rowspan="2" | 2023 |''Зохиолгүй амьдрал'' | гол дүр |- |''Нэгэн зуны цэцэг'' | гол дүр (Оюут) |- |} ==Эх сурвалж== * [http://www.24tsag.mn/ 24tsag.mn] — Д.Ундрах: [http://www.24tsag.mn/content/15085.shtml Маш том театртай болох мөрөөдөлтэй жүжигчин Г.Нарансолонгын тухай 24 баримт] * [https://tac.mn/article/43074]:[https://tac.mn/article/43074 Жүжигчин Г.Нарансолонго 40 нас хүрлээ – tac.mn] * https://kinosan.mn/actor/798 {{DEFAULTSORT:Нарансолонго, Гансүхийн}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 3i7trea7lgzq56h46y8ypij29pn1yry 0 30006 861031 858285 2026-07-05T13:03:31Z HorseBro the hemionus 100126 861031 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хунтайж дараа нь хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Цэвээнравдан | title = Цэвээнравдан хаан | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж мөн хаан]] | reign = 1697–1727 | coronation =1697 | predecessor = [[Галдан бошигт хаан]] | successor = [[Галданцэрэн хаан]] | queen = | spouse = | issue = [[Галданцэрэн хаан]], Лувсансүр, Ботлог | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Сэнгэ хунтайж]] | birth_date = | death_date = 1727}} '''Цэвээнравдан хаан''' нь [[Сэнгэ хунтайж]]ийн хүү бөгөөд 1694 онд авга ах [[Галдан бошигт]]оос [[Зүүнгарын хаант улс]]ын хаан ширээг булаан авч, '''Зоригт хунтайж''' дараа нь '''хаан''' цолтойгоор Зүүнгар Улсын эзэн болсон. 1717 онд [[Их Цэрэндондов]]т 6000 цэрэг өгч [[Төвөд]] рүү илгээн эзлэн авсан. Гэвч удалгүй 1720 онд [[Чин улс]]ын цэрэгт ялагдан Төвөдийг алджээ. 1727 онд өвчнөөр нас барсан. == Гэр бүл == Цэвээнравдан хунтайж хоёр хатантай байсан. Их хатан '''Гүнгэравдан''' нь хошуудын [[Гончиг Далай хан|Гончиг Далай ханы]] охин.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=156-157}}</ref> Энэ хатнаас [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] төрсөн.<ref name=":0" /> Эцгийнхээ дараа Зүүнгарын хаан болсон. Бага хатан нь торгуудын [[Аюук хан|Аюук ханы]] охин '''Сэтэржав''' бөгөөд, Лувсаншуну, Шунудаваа гэх хоёр хөвүүн, нэг охин төрүүлсэн.<ref name=":0" /> Цэвээнравданыг 1727 онд Сэтэржав хатан нь хордуулж егүүтгээд өөрөөс төрсөн хүү Лувсаншунуг Зүүнгарын хаан болгохоор хуйвалдсанд Галданцэрэн болон түүний талын ноёд Сэтэржавыг барьж, Шунудаваа болон охиных нь хамтаар цаазласан ч, Лувсаншуну нь харьяатаа дагуулан Ижил мөрний торгууд руу зугтсан. == Эшлэл == [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1727 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Цорос]] 7gqiut39emqh39bhq61tdpenjhgoqmi 0 30011 861032 840666 2026-07-05T13:03:48Z HorseBro the hemionus 100126 861032 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Галданцэрэн | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1727-1745 | coronation = | full name = Галданцэрэн | predecessor = [[Цэвээнравдан]] | successor = [[Цэвээндоржнамжил]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = [[Ламдаржаа]], [[Цэвээндоржнамжил]], Цэвээндаш, [[Уламбаяр хатан]], Битэй | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Цэвээнравдан]] | mother = Гүнгэравдан хатан | birth_date = | birth_place = | death_date = 1745 | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] |}} '''Галданцэрэн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсын]] [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн Гүнгэравдан хатнаас<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=156-157}}</ref> 1693 онд төрсөн ахмад хүү. Тэрээр 1727-1745 оны хооронд Зүүнгарын хаант улсыг удирдаж байсан агаад [[Манж]]ийн түрэмгийлэлийн эсрэг тууштай тэмцэж байсан. Зүүнгарын нөлөө түүний үед буурч, эдийн засаг улам доройтов. Эцэст нь 1731 онд Халхад цөмрөн халдахаар шийдвэрлэв. Алтай давж Халхад довтлон ороод Манжийн цэрэгтэй [[Сүх алдахын байлдаан|Сүх алдах]] газарт тулалдан ухарч, 1732 онд 3 түмэн цэрэг авч дахин Халхын зүг довтолсон ч [[Эрдэнэ зуу]] хүртэл давшин, [[Хэрсэн чулууны байлдаан|Хэрсэн чулууны тулалдаанд]] ихэд ялагдан ухарчээ. Үүнээс хойш Зүүнгар улс улам доройтож, хүч авч чадсангүй. 1739 онд [[Чин улс|Манжтай]] хилээ ерөнхийлөн тогтоон гэрээ байгуулсан. 1745 онд Зүүнгарт тахал гарсны улмаас өвчин тусч өөд болсон. == Сонирхолтой баримтууд == * Галдан[цэрэн] олзонд байсан хасагийн Аблай-гаас аль хаан бусдаас их вэ? гэж асуусанд Аблай: "[Хамгийн их нь] Хүнхээрийн хаан, [тэгээд] Оросын цагаан хаан, [дараа нь] Эзэн хаан, [тэгээд] Галдан[цэрэн], эцэст нь би өөрөө" гэжээ. Галдан[цэрэн]: "Мён, мён!" гэж. "Бага улсыг захирч байвч, их улсыг эзлэх заяа буй" гэж Аблай айлтгаж. == Эх сурвалж == <ref>{{Cite news |last=Валиханов |first=Валиханов |date=Бүтээлүүд |title=https://www.facebook.com/groups/2048691712042361 |url=https://www.facebook.com/groups/2048691712042361 |access-date=https://www.facebook.com/groups/2048691712042361}}</ref> (Чокан Валихановын бүтээлийн эмхэтгэл) [[Ангилал:Зүүнгарын хан]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1745 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 3g7znosthczq40pirfizo7xt6j7qu8e 0 30012 861033 840671 2026-07-05T13:04:05Z HorseBro the hemionus 100126 861033 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Цэвээндоржнамжил | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1746-1749 | coronation = | full name = | predecessor = [[Галданцэрэн хаан]] | successor = [[Лхамдаржаа]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Галданцэрэн хаан]] | mother = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date = | birth_place = | death_date = 1749 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Цэвээндоржнамжил''' нь [[Ойрад|ойрадын]] [[цорос]] овгийн [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] хүү бөгөөд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсыг]] 1745-1749 онд удирдаж байсан. 14 насандаа эцгийн орыг залгамжилж, 4 жилийн дараа эгч Уламбаяр хатантай эрх мэдэл булаалдан хороосны дараа, эх өөртэй ах [[Лхамдаржаа]], хүргэн ах Сайнбилэг зайсан нартай байлдан ялагдаж таалал төгссөн. Түүнээс хойш эхлэн тус улс дахь хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, 5 жилийн дараа тус улс мөхсөн. [[Ангилал:Зүүнгарын хан]] [[Ангилал:18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1749 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] obctygzuieiytwx09xi3cm4fh2xe4ux 0 30029 861034 840672 2026-07-05T13:04:16Z HorseBro the hemionus 100126 861034 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Ламдаржаа | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1749-1753 | coronation = | full name = | predecessor = [[Цэвээндоржнамжил]] | successor = [[Даваач]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Хархул]] | mother = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date = | birth_place = | death_date = 1753 | death_place = [[Или]], [[Зүүнгар]] | date of burial = | place of burial = |}} '''Ламдаржаа''' буюу '''"Лам-Эрдэнэбаатар хунтайж"'''<ref name=":0">{{Cite journal |last=Л |first=Энхсаруул |title=Зүүнгар улсын хаан Ламдаржаа Манж Чин улсад элч зарж харилцсан нь |url=https://www.academia.edu/94608166/%D0%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%A7%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%8D%D0%BB%D1%87_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B6_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D1%8C_Acta_Historica_Mongolici_Tomus_XVII_Fasciculus_1_25_%D0%A3%D0%B1_2016 |journal=Acta Historica Mongolici |volume=Tomus XVII, Fasciculus 1 -25 |pages=209-210}}</ref> нь [[Зүүнгар|Зүүнгарыг]] 1749-1753 он хүртэл захирч байсан, Цорос овгийн [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хунтайжийн]] хөвүүн юм. 1749 онд ойрадын [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсын]] [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндоржнамжил хунтайж]], өөрийн эгч Уламбаяр хатантай төрийн эрхийг булаалдан алсны дараа, Галданцэрэн хунтайжийн бага хатнаас төрсөн Ламдаржаа нь Уламбаярын нөхөр Сайнбилэгийн хамт төрийн эргэлт гаргаж, улсын эзэн Цэвээндоржнамжилыг хороогоод Ламдаржаа нь хунтайж болсны дараа Ламдаржаа нэрээ халж, "'''Лам-Эрдэнэбаатар хунтайж'''"<ref name=":0" /> гэж өөрчилжээ. Тэрээр улсын эзэн болсны дараа 1750-1751, 1752 онд хоёр удаа [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] элч илгээн "''өөрийгөө Зүүнгарын хунтайж болсноо зарлан, хоёр улс хилийн худалдаа хийх, [[Саруул (Зайсан)| Саруул зайсан]] зэрэг Чин улсад дагаар орсон ардыг буцаан өгөх, [[Төвөд|Төвд]] рүү зүүнгарчуудыг шашин мөргөл хийх, лам залах зөвшөөрөл олгох"''<ref name=":0" /> зэрэг асуудлыг тавьсан ч, Зүүнгарт дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хурцдаснаар бүтэлгүйтсэн. 1753 онд [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү [[Даваач]] болон хойдын ноён [[Амарсанаа]] нарт ялагдан нас барсан. == Эшлэл == [[Ангилал:1726 онд төрсөн]] [[Ангилал:1753 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] <references /> [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Цорос]] 9qdxs6v0ejqf73l9o2l1c59zuqyjpoj 0 31332 861116 849865 2026-07-06T08:29:55Z ~2026-38352-17 105755 Гавъяа шагнал нэмэв 861116 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Ариунаа | бүтэн_нэр = Төмөрийн Ариунаа | төрсөн_өдөр = {{bda|1967|3|15}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = Дуучин, Сайн санааны элч | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = эстрад, поп | танил_үе = 1980-аад он — одоо | хамтлаг = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]], '''НҮБ'''<br>[[Хүүхдийн сангийн элч]] (2021 оны 7 сарын 1 хүртэл) |зураг=Ариунаа - 2023}} '''Ариунаа ('''1967 оны 3-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) [[Монгол улс|Монгол]] Улсын [[Ардын Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |last=IKON.MN |first=П. Сайнжаргал |date=2026-07-06 |title=МУГЖ, дуучин Т.Ариунаа Монгол Улсын АРДЫН ЖҮЖИГЧИН цолыг хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/3orb |access-date=2026-07-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Поп дива [[дуучин]]. Түүний урлагийн зам 15 настайгаас нь эхлэсэн бөгөөд, анх "Арванзургаан нас" дуугаараа олон түмэнд танигдсан билээ. Тэрээр Болгар улсын Урлагийн Сургуульд (Консерватори) дуучин мэргэжлээр суралцан төгссөн. Ингээд монголдоо эргэн ирж Соёл-Эрдэнэ хамтлагт дуучнаар ажилласан бөгөөд, 1990-д оноос "Чөлөөт уран бүтээлч" болон уран бүтээлүүдээ туурвиж эхлэсэн. 1996 онд гаргасан Эрос #1 цомгоороо Монголын хөгжмийн ертөнцөд тэсрэлт хийж, үзэгчдийг байлдан дагуулж (харизм), өөрийн орон зайг бий болгож чадсан. Эрос #1 цомогт багтсан "Утасны чинь дугаар", "Анхны хайр" зэрэг дуунууд нь тухайн цаг үедээ залуусыг байлдан дагуулж байсан. Ариунаа 3 октавт чөлөөтэй дуулдаг, түүний хоолойн цар хүрээ өргөн, далайцтай, "Драматик Сопрано ''(Dramatic Soprano)''" нарийн хоолойтой. Түүний хоолой өвөрмөц, давтагдашгүй, хүчирхэг, цангинасан өтгөн өнгөтэй. Ариунаагийн дуулалтын хэв маяг, чадвар өндөр бөгөөд '''эстрад,''' '''поп''' ("Хорвоог дүүргэж дэргэд л байгаарай", "Санааны чимээ", "Нарны хаан хүүхдүүд", "Домгийн өглөө", "Цасан аялгуу", "Миами аялгуу", "Хөх монголын үр сад", "Ирэх л гэж") '''уянгын''' ("Чи минь", "Жаргаж үзээгүй зул дурлал минь", "Үл таних эмэгтэй", "Зүүдний ханхүү", "Жинжиймаа", "Нандин учрал") '''гранж рок''' ("Утасны чинь дугаар")''', зөөлөн рок''' ("Чамтай бас чамгүй", "Бундан зүрх", "Хайрын зай",) зэрэг хэв маяг, жанраар дуулдаг. Дуулалтын хувьд хамгийн дээд өнгө нь G 2-р октавын соль ("Амласан хайр"). Дуунууд дээрээ ихэвчлэн дээд өнгө 2-р октавын C♯ - F# өнгө авч дуулдаг онцлогтой. Ариунаагийн "Тэнгэр шиг бай", "Үл таних эмэгтэй" дуу нь маш их хоолой шаардсан, дуучны ур чадварыг ихээр харуулдаг бол, "Талын монгол айл" дуу нь мэргэжлийн нугалаа ихтэй, мэдрэмж шаардсан дуу байдгаараа онцлог. Мөн "Хунгийн сүүлчийн дуу" жүжгийн дуу нь оператик хэв маягтай, фальцейтаар дээд өнгө авсан байдаг. Ямар ч хэв маяг, жанрын дууг дуулах чадвартай учраас "Поп дива" хэмээн өргөмжилдөг. Тэрээр олондоо бишрэгдсэн чадалтай монгол эмэгтэй дуучдын нэг. ===Товч намтар=== Төмөрийн Ариунаа нь Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын харьяат Төмөр, Баянжаргал нарын охин болон төржээ. Тэрбээр багаасаа л дуу бүжигт авьяастай хүүхэд байсан аж. Ариунаа нь нийслэлийн 10 жилийн 52 дугаар дунд сургуульд сурагч байх үеээсээ хүүхдийн дууны нэрт зохиолч Л.Галмандахын удирдлага доор "Нарны дуулал" хамтлагт дуулж байсан юм. 15 настай байхдаа "16 нас" хэмээх дууг анх дуулсан нь түүнийг олонд таниулан энэхүү дуу нь хүүхэд, залуучуудын сонсох дуртай дуу болж чадсан  байдаг. 16 настайд нь буюу нэг жилийн дараа уг дуу нь Монголын радиогийн алтан фондод бичигдсэн байна. Дунд сургуульд байхдаа тэрбээр Монголын пионерын байгууллагын урлагийн үзлэгийн мөнгөн медаль хүртсэн ба мөн Зөвлөлтийн дуу дуулаачийн улсын уралдаанд шалгарч байжээ. Хожим нь тэрээр Болгар улсын Хөгжмийн дээд сургуульд суралцан төгсөж мэргэжлийн дуучин болсон байна. ===Ажил, амьдралын гараа=== Ариунаа Улсын филармонийн "Соёл Эрдэнэ" чуулгад дагалдан дуучнаар дуулж гараагаа эхэлсэн ба хожим нь тус хамтлагтаа гоцлол дуучны үүргийг гүйцэтгэж байлаа. Одоо тэрээр бие даасан уран бүтээлч. НҮБ-ын хүүхдийн элч дуучин. Юниверс Бэст Сонгс наадмын шүүгчээр ажиллаж байсан. Мөн тэрээр 1998 онд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд чиглэсэн Ариун сэтгэл ТББ-г байгуулж нийгмийн нэгээхэн хэсэг болсон амьдралын боломж тааруу хүүхдүүдэд зориулсан санг бий болгосон. Түүний хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн тусгай сургуульд оруулсан хувь нэмэр маш их бөгөөд энэхүү сан нь 2004 онд зогссон. ====Уран бүтээл==== 1996 онд анхны "Эрос № 1" хэмээх цомгоо гарган тус ондоо анхны бие даасан тоглолтоо хийсэн байна. Уг цомогт багтсан "Мартахгүй", "Баяртай гэж хэлж чадахгvй", "Анхны хайр" зэрэг дуунууд нь нилээд их амжилт олсноор түүнийг алдар хүндтэй дуучин болгож чадсан юм. Уг цомогт багтсан "Утасны дугаар" хэмээх дуу нь маш өвөрмөц шийдэлтэй болсон нь тухайн үедээ олны таашаалыг хүртэж байлаа. Дараа жил буюу 1997 онд "Зөвхөн чиний тухай" хэмээх хоёр дахь цомгоо гаргасан ба энэ цомогт нь "Зөвхөн тэр хайрандаа", "Хайрлахын цаана", дуучин Оюунбилэгтэй хамтарсан "Хайрын тухай ярилцья", дуучин Маркатай хамтарсан "Yггүй мордсон чи минь" зэрэг хит дуунууд нь түүний нэр хүндийг улам баталгаажуулж тэрээр Монголын шилдэг дуучдын тоонд орсон юм. 2001 онд гарсан түүний "Чи минь" цомог нь урд урдынхаа цомгуудын амжилтыг илүү ихээр эвдэж чадсан юм. Уг цомог нь "Нарны хаан хүүхэд", "37 дахь захидал", "Санааны чимээ", "Чи минь", "Аялгуу чиний увидас" зэрэг хитүүдийг агуулсан юм. 2002 оны цас хунгарласан хүйтэн 2-р сард "Хаврын шөнийн бодол" цомгоо гаргасан ба уг цомогт нь нилээд уянгалаг намуухан аястай, эх орны сэдэвтэй дуунууд багтжээ. "Хаврын шөнийн бодол" дууг уянгалаг, шинэлэг хэмнэлээр дуулсан нь сонсогч ард олны талархлыг ихэд хүлээж тухайн үеийн Нарантуул захын чанга яригч болон бүх радио, тв сувгуудаар цацагдаж байв. Дуучин Ариунаа нь Монголоос анх удаа НYБ-ын Хүүхдийн элч дуучин болсон бөгөөд 2002 оны тавдугаар сард Нью-Йорк хотноо болсон, хүүхдийн асуудалтай холбоотой НYБ-аас зохион байгуулсан чуулганы "Хүүхэдтэй хамт дэлхий ертөнцийг хөгжүүлье" уриан дор болсон концертод оролцон "Нарны хаан хүүхэд" дуугаа дуулсан байна. Тэрээр 2003 онд уран бүтээлийн нилээд олзтой байсан ба "You are my life", "Миний шинэ орон зай" хэмээх хоёр шинэ цомгоо гаргаж, уг цомгуудад багтсан "Чамтай бас чамгүй", "Хайрын зай", "Би", "Жаргаж үзээгvй зул дурлал минь", "Маяами аялгуу" зэрэг дуунууддаа клип хийлгэж олны хүртээл болгосон юм. Мөн дуучин маань "Миний шинэ орон зай" тоглолтоо 2003 оны аравдугаар сарын 31, арваннэгдүгээр сарын 1, 2-нд тоглосон юм. Тэрээр тоглолтоо зөвхөн Монголын нутаг дэвсгэр дээр тоглоод зогсохгүй хилийн чанадад байгаа монголчууддаа зориулан Югослав, Солонгос, Япон, Америк орнуудад аялан тоглож байсан бол 2004 оны 2-р сарын сүүл 3-р сарын эхээр Европын хэд хэдэн улсад аялан тоглолтоо хийж үзэгч фэнүүдээ баярлуулжээ. Т.Ариунаа нь Монголын эстрадын нэртэй дуучдын нэг төдийгүй тэрээр хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн боловсролын асуудлыг анхаарлынхаа төвд байлгадаг "Ариун сэтгэл" сангийн тэргүүн юм. ==Хувийн амьдрал== Дуучин Ариунаа нь бизнесмэн Буяндоржтой гэр бүл болсноороо нэгэн хэсэг нилээд их шар сонины бай болж байсан ч тэд энэ бүхнийг даван туулж чадсан ба 2000 онд хүүтэй болон өнөөг хүртэл тэд хамтдаа амьдарч байгаа ажээ. ==Уран бүтээл== ;'''1996 он''': ''"Эрос № 1"'' #Эргээд чамдаа ирнэ #Мартахгvй #Амласан хайр #Талын цэцэг #Алтан богд #Хайрыг минь чи сонсооч #Анхны хайр #Утасны дугаар #Баяртай гэж хэлж чадахгүй #Бороотой үдшийн аяз ;1997 он: ''"Зөвхөн чиний тухай"'' #Дурлалын хөгжим #Зөвхөн тэр хайрандаа #Blue jeans #Би #Бүжгэнд уриач #Хайрын тухай ярилцья #Насны хань #Хайрлахын цаана #Yггүй мордсон чи минь ;2001 он: ''"Чи минь"'' #Багт наадам #Алгын чинээ үр минь #Нарны хаан хүүхэд #37 дахь захидал #Санааны чимээ #Чи минь #Аялгуу чиний увидас #Ээжээ та хаана байна #Ээжий минь байвал жаргалтай #Yд дундын наран #Зөөлөн буруу #Миний бороо #Буяны наран #Yдшийн танго #Вyе Вyе #Хайрыг бүү гомдоо ;2002 он: ''"Хаврын шөнийн бодол"'' #Дөрвөн цагийн тал #Талын монгол айл #Хаврын шөнийн бодол #Эх орон танаа #Амрагийн дуу #Хаврын шөнийн бодол #Өргөн хангай нутаг #Хөх даалимбан тэрлэг #Жинжиймаа киноны дуу ;2003 он: ''"You are my life"'' #Чамтай бас чамгүй #Ирэх л гэж... #Чиний миний амьдрал #Хайрын зай #Миний амьдрал ;2003 он: ''"Миний шинэ орон зай"'' #Би #Сайн байна уу санаандгүй хонгор минь #Хар дарахаас минь өмнө сэрээгээрэй #Хайрыг минь чи надад үлдээ #Жаргаж үзээгүй зул дурлал минь #Ижий минь ирж явна уу даа #Чиний сэтгэл минийх байгаагүй #Маяами аялгуу #Догь байгаа биз #Зүүдний ханхүү #Одноос зүүгдсэн залуу нас #Шөнө дундын бүжиг жүжгийн дуу ;2006 он: ''"Дурлал шиг асна"'' #Асуудал #Business woman #Буруутай юу #Дурлал шиг асна #Сартай шөнийн хайлал #Бяцхан зүрх #Өөрийнхөөрөө #Хагассайны орой #Харуусал харамсал #Чамайгаа хvлээсэн он жилүүд #Бундан зүрх #Анд гаръя #Хөх Монголын үр сад ==Эх сурвалж == * [http://www.24tsag.mn/content/6973.shtml Гал цогтой “галзуу” дуучин Т.Ариунаа] {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Ариунаа, Төмөрийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] 60qjfqgfz72h66t3wl5j0m02mp97g0p 861125 861116 2026-07-06T08:42:09Z Zorigt 49 861125 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Ариунаа | бүтэн_нэр = Төмөрийн Ариунаа | төрсөн_өдөр = {{bda|1967|3|15}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = Дуучин, Сайн санааны элч | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = эстрад, поп | танил_үе = 1980-аад он — одоо | хамтлаг = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]], '''НҮБ'''<br>[[Хүүхдийн сангийн элч]] (2021 оны 7 сарын 1 хүртэл) |зураг=Ариунаа - 2023}} '''Ариунаа ('''1967 оны 3-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) [[Монгол улс|Монгол]] Улсын [[Ардын Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |last=IKON.MN |first=П. Сайнжаргал |date=2026-07-06 |title=МУГЖ, дуучин Т.Ариунаа Монгол Улсын АРДЫН ЖҮЖИГЧИН цолыг хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/3orb |access-date=2026-07-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Поп дива [[дуучин]]. Түүний урлагийн зам 15 настайгаас нь эхлэсэн бөгөөд, анх "Арванзургаан нас" дуугаараа олон түмэнд танигдсан билээ. Тэрээр Болгар улсын Урлагийн Сургуульд (Консерватори) дуучин мэргэжлээр суралцан төгссөн. Ингээд монголдоо эргэн ирж Соёл-Эрдэнэ хамтлагт дуучнаар ажилласан бөгөөд, 1990-д оноос "Чөлөөт уран бүтээлч" болон уран бүтээлүүдээ туурвиж эхлэсэн. 1996 онд гаргасан Эрос #1 цомгоороо Монголын хөгжмийн ертөнцөд тэсрэлт хийж, үзэгчдийг байлдан дагуулж (харизм), өөрийн орон зайг бий болгож чадсан. Эрос #1 цомогт багтсан "Утасны чинь дугаар", "Анхны хайр" зэрэг дуунууд нь тухайн цаг үедээ залуусыг байлдан дагуулж байсан. Ариунаа 3 октавт чөлөөтэй дуулдаг, түүний хоолойн цар хүрээ өргөн, далайцтай, "Драматик Сопрано ''(Dramatic Soprano)''" нарийн хоолойтой. Түүний хоолой өвөрмөц, давтагдашгүй, хүчирхэг, цангинасан өтгөн өнгөтэй. Ариунаагийн дуулалтын хэв маяг, чадвар өндөр бөгөөд '''эстрад,''' '''поп''' ("Хорвоог дүүргэж дэргэд л байгаарай", "Санааны чимээ", "Нарны хаан хүүхдүүд", "Домгийн өглөө", "Цасан аялгуу", "Миами аялгуу", "Хөх монголын үр сад", "Ирэх л гэж") '''уянгын''' ("Чи минь", "Жаргаж үзээгүй зул дурлал минь", "Үл таних эмэгтэй", "Зүүдний ханхүү", "Жинжиймаа", "Нандин учрал") '''гранж рок''' ("Утасны чинь дугаар")''', зөөлөн рок''' ("Чамтай бас чамгүй", "Бундан зүрх", "Хайрын зай",) зэрэг хэв маяг, жанраар дуулдаг. Дуулалтын хувьд хамгийн дээд өнгө нь G 2-р октавын соль ("Амласан хайр"). Дуунууд дээрээ ихэвчлэн дээд өнгө 2-р октавын C♯ - F# өнгө авч дуулдаг онцлогтой. Ариунаагийн "Тэнгэр шиг бай", "Үл таних эмэгтэй" дуу нь маш их хоолой шаардсан, дуучны ур чадварыг ихээр харуулдаг бол, "Талын монгол айл" дуу нь мэргэжлийн нугалаа ихтэй, мэдрэмж шаардсан дуу байдгаараа онцлог. Мөн "Хунгийн сүүлчийн дуу" жүжгийн дуу нь оператик хэв маягтай, фальцейтаар дээд өнгө авсан байдаг. Ямар ч хэв маяг, жанрын дууг дуулах чадвартай учраас "Поп дива" хэмээн өргөмжилдөг. Тэрээр олондоо бишрэгдсэн чадалтай монгол эмэгтэй дуучдын нэг. ===Товч намтар=== Төмөрийн Ариунаа нь Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын харьяат Төмөр, Баянжаргал нарын охин болон төржээ. Тэрбээр багаасаа л дуу бүжигт авьяастай хүүхэд байсан аж. Ариунаа нь нийслэлийн 10 жилийн 52 дугаар дунд сургуульд сурагч байх үеээсээ хүүхдийн дууны нэрт зохиолч Л.Галмандахын удирдлага доор "Нарны дуулал" хамтлагт дуулж байсан юм. 15 настай байхдаа "16 нас" хэмээх дууг анх дуулсан нь түүнийг олонд таниулан энэхүү дуу нь хүүхэд, залуучуудын сонсох дуртай дуу болж чадсан  байдаг. 16 настайд нь буюу нэг жилийн дараа уг дуу нь Монголын радиогийн алтан фондод бичигдсэн байна. Дунд сургуульд байхдаа тэрбээр Монголын пионерын байгууллагын урлагийн үзлэгийн мөнгөн медаль хүртсэн ба мөн Зөвлөлтийн дуу дуулаачийн улсын уралдаанд шалгарч байжээ. Хожим нь тэрээр Болгар улсын Хөгжмийн дээд сургуульд суралцан төгсөж мэргэжлийн дуучин болсон байна. ===Ажил, амьдралын гараа=== Ариунаа Улсын филармонийн "Соёл Эрдэнэ" чуулгад дагалдан дуучнаар дуулж гараагаа эхэлсэн ба хожим нь тус хамтлагтаа гоцлол дуучны үүргийг гүйцэтгэж байлаа. Одоо тэрээр бие даасан уран бүтээлч. НҮБ-ын хүүхдийн элч дуучин. Юниверс Бэст Сонгс наадмын шүүгчээр ажиллаж байсан. Мөн тэрээр 1998 онд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд чиглэсэн Ариун сэтгэл ТББ-г байгуулж нийгмийн нэгээхэн хэсэг болсон амьдралын боломж тааруу хүүхдүүдэд зориулсан санг бий болгосон. Түүний хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн тусгай сургуульд оруулсан хувь нэмэр маш их бөгөөд энэхүү сан нь 2004 онд зогссон. ====Уран бүтээл==== 1996 онд анхны "Эрос № 1" хэмээх цомгоо гарган тус ондоо анхны бие даасан тоглолтоо хийсэн байна. Уг цомогт багтсан "Мартахгүй", "Баяртай гэж хэлж чадахгvй", "Анхны хайр" зэрэг дуунууд нь нилээд их амжилт олсноор түүнийг алдар хүндтэй дуучин болгож чадсан юм. Уг цомогт багтсан "Утасны дугаар" хэмээх дуу нь маш өвөрмөц шийдэлтэй болсон нь тухайн үедээ олны таашаалыг хүртэж байлаа. Дараа жил буюу 1997 онд "Зөвхөн чиний тухай" хэмээх хоёр дахь цомгоо гаргасан ба энэ цомогт нь "Зөвхөн тэр хайрандаа", "Хайрлахын цаана", дуучин Оюунбилэгтэй хамтарсан "Хайрын тухай ярилцья", дуучин Маркатай хамтарсан "Yггүй мордсон чи минь" зэрэг хит дуунууд нь түүний нэр хүндийг улам баталгаажуулж тэрээр Монголын шилдэг дуучдын тоонд орсон юм. 2001 онд гарсан түүний "Чи минь" цомог нь урд урдынхаа цомгуудын амжилтыг илүү ихээр эвдэж чадсан юм. Уг цомог нь "Нарны хаан хүүхэд", "37 дахь захидал", "Санааны чимээ", "Чи минь", "Аялгуу чиний увидас" зэрэг хитүүдийг агуулсан юм. 2002 оны цас хунгарласан хүйтэн 2-р сард "Хаврын шөнийн бодол" цомгоо гаргасан ба уг цомогт нь нилээд уянгалаг намуухан аястай, эх орны сэдэвтэй дуунууд багтжээ. "Хаврын шөнийн бодол" дууг уянгалаг, шинэлэг хэмнэлээр дуулсан нь сонсогч ард олны талархлыг ихэд хүлээж тухайн үеийн Нарантуул захын чанга яригч болон бүх радио, тв сувгуудаар цацагдаж байв. Дуучин Ариунаа нь Монголоос анх удаа НYБ-ын Хүүхдийн элч дуучин болсон бөгөөд 2002 оны тавдугаар сард Нью-Йорк хотноо болсон, хүүхдийн асуудалтай холбоотой НYБ-аас зохион байгуулсан чуулганы "Хүүхэдтэй хамт дэлхий ертөнцийг хөгжүүлье" уриан дор болсон концертод оролцон "Нарны хаан хүүхэд" дуугаа дуулсан байна. Тэрээр 2003 онд уран бүтээлийн нилээд олзтой байсан ба "You are my life", "Миний шинэ орон зай" хэмээх хоёр шинэ цомгоо гаргаж, уг цомгуудад багтсан "Чамтай бас чамгүй", "Хайрын зай", "Би", "Жаргаж үзээгvй зул дурлал минь", "Маяами аялгуу" зэрэг дуунууддаа клип хийлгэж олны хүртээл болгосон юм. Мөн дуучин маань "Миний шинэ орон зай" тоглолтоо 2003 оны аравдугаар сарын 31, арваннэгдүгээр сарын 1, 2-нд тоглосон юм. Тэрээр тоглолтоо зөвхөн Монголын нутаг дэвсгэр дээр тоглоод зогсохгүй хилийн чанадад байгаа монголчууддаа зориулан Югослав, Солонгос, Япон, Америк орнуудад аялан тоглож байсан бол 2004 оны 2-р сарын сүүл 3-р сарын эхээр Европын хэд хэдэн улсад аялан тоглолтоо хийж үзэгч фэнүүдээ баярлуулжээ. Т.Ариунаа нь Монголын эстрадын нэртэй дуучдын нэг төдийгүй тэрээр хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн боловсролын асуудлыг анхаарлынхаа төвд байлгадаг "Ариун сэтгэл" сангийн тэргүүн юм. ==Хувийн амьдрал== Дуучин Ариунаа нь бизнесмэн Буяндоржтой гэр бүл болсноороо нэгэн хэсэг нилээд их шар сонины бай болж байсан ч тэд энэ бүхнийг даван туулж чадсан ба 2000 онд хүүтэй болон өнөөг хүртэл тэд хамтдаа амьдарч байгаа ажээ. ==Уран бүтээл== ;'''1996 он''': ''"Эрос № 1"'' #Эргээд чамдаа ирнэ #Мартахгvй #Амласан хайр #Талын цэцэг #Алтан богд #Хайрыг минь чи сонсооч #Анхны хайр #Утасны дугаар #Баяртай гэж хэлж чадахгүй #Бороотой үдшийн аяз ;1997 он: ''"Зөвхөн чиний тухай"'' #Дурлалын хөгжим #Зөвхөн тэр хайрандаа #Blue jeans #Би #Бүжгэнд уриач #Хайрын тухай ярилцья #Насны хань #Хайрлахын цаана #Yггүй мордсон чи минь ;2001 он: ''"Чи минь"'' #Багт наадам #Алгын чинээ үр минь #Нарны хаан хүүхэд #37 дахь захидал #Санааны чимээ #Чи минь #Аялгуу чиний увидас #Ээжээ та хаана байна #Ээжий минь байвал жаргалтай #Yд дундын наран #Зөөлөн буруу #Миний бороо #Буяны наран #Yдшийн танго #Вyе Вyе #Хайрыг бүү гомдоо ;2002 он: ''"Хаврын шөнийн бодол"'' #Дөрвөн цагийн тал #Талын монгол айл #Хаврын шөнийн бодол #Эх орон танаа #Амрагийн дуу #Хаврын шөнийн бодол #Өргөн хангай нутаг #Хөх даалимбан тэрлэг #Жинжиймаа киноны дуу ;2003 он: ''"You are my life"'' #Чамтай бас чамгүй #Ирэх л гэж... #Чиний миний амьдрал #Хайрын зай #Миний амьдрал ;2003 он: ''"Миний шинэ орон зай"'' #Би #Сайн байна уу санаандгүй хонгор минь #Хар дарахаас минь өмнө сэрээгээрэй #Хайрыг минь чи надад үлдээ #Жаргаж үзээгүй зул дурлал минь #Ижий минь ирж явна уу даа #Чиний сэтгэл минийх байгаагүй #Маяами аялгуу #Догь байгаа биз #Зүүдний ханхүү #Одноос зүүгдсэн залуу нас #Шөнө дундын бүжиг жүжгийн дуу ;2006 он: ''"Дурлал шиг асна"'' #Асуудал #Business woman #Буруутай юу #Дурлал шиг асна #Сартай шөнийн хайлал #Бяцхан зүрх #Өөрийнхөөрөө #Хагассайны орой #Харуусал харамсал #Чамайгаа хvлээсэн он жилүүд #Бундан зүрх #Анд гаръя #Хөх Монголын үр сад ==Эх сурвалж == * [http://www.24tsag.mn/content/6973.shtml Гал цогтой “галзуу” дуучин Т.Ариунаа] {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Ариунаа, Төмөрийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Поп дуучин]] [[Ангилал:Эстрадын дуучин]] [[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] hhg8n1sstosbkrj7qwo1dm2lqlwz1ra 0 31333 861123 792376 2026-07-06T08:37:27Z ~2026-38352-17 105755 861123 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Оюунбилэг | бүтэн_нэр = Ханджавын Оюунбилэг | төрсөн_өдөр = {{bda|1967|11|27}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = дуучин | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = эстрад, поп | танил_үе = 1990-ээд он — одоо | хамтлаг = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавъяат жүжигчин }} '''Ханджавын Оюунбилэг''' — [[Монгол улс|Монгол]] [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Улсын Гавъяат Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |title=Х.Оюунбилэг: Дуучин болох гарааг минь эхлүүлсэн "Залуус" хамтлагт баярлалаа |url=https://mass.mn/n/106289 |access-date=2026-07-06 |website=mass.mn}}</ref>, эстрадын [[дуучин]]. Тэрээр [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн дуучин МУГЖ [[Харангын Лхагваа|Х.Лхагвасүрэн]]гийн бэр юм. Мөн МУГЖ дуучин [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]]гийн үеэл юм. Тэрбээр 1998 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг багш орчуулагчаар, 2000 онд СУИС-ийн урлагийн менежментийн ангийг тус тус төгсчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.urlag.mn/post/899.htm |wayback=20200707214230 |text=urlag.mn |archiv-bot=2023-10-06 19:05:04 InternetArchiveBot }}: Ханджавын Оюунбилэгийн тухай товч мэдээлэл</ref> ==Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Оюунбилэг, Ханджавын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Отгонтэнгэр Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] {{Монгол улсад хамаарах}} 7a2639c7wlffvllo3hm8c7pw51i35l0 861127 861123 2026-07-06T08:43:27Z Zorigt 49 861127 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Оюунбилэг | бүтэн_нэр = Ханджавын Оюунбилэг | төрсөн_өдөр = {{bda|1967|11|27}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = дуучин | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = эстрад, поп | танил_үе = 1990-ээд он — одоо | хамтлаг = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Ханджавын Оюунбилэг''' — [[Монгол улс|Монгол]] [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Улсын Гавьяат Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |title=Х.Оюунбилэг: Дуучин болох гарааг минь эхлүүлсэн "Залуус" хамтлагт баярлалаа |url=https://mass.mn/n/106289 |access-date=2026-07-06 |website=mass.mn}}</ref>, эстрадын [[дуучин]]. Тэрээр [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн дуучин МУГЖ [[Харангын Лхагваа|Х.Лхагвасүрэн]]гийн бэр юм. Мөн МУГЖ дуучин [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]]гийн үеэл юм. Тэрбээр 1998 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг багш орчуулагчаар, 2000 онд СУИС-ийн урлагийн менежментийн ангийг тус тус төгсчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.urlag.mn/post/899.htm |wayback=20200707214230 |text=urlag.mn |archiv-bot=2023-10-06 19:05:04 InternetArchiveBot }}: Ханджавын Оюунбилэгийн тухай товч мэдээлэл</ref> ==Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Оюунбилэг, Ханджавын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Отгонтэнгэр Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] {{Монгол улсад хамаарах}} 5760y64imf0krb3w6of2nt3jqtk281p 861128 861127 2026-07-06T08:43:55Z Zorigt 49 861128 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Оюунбилэг | бүтэн_нэр = Ханджавын Оюунбилэг | төрсөн_өдөр = {{bda|1967|11|27}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = дуучин | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = эстрад, поп | танил_үе = 1990-ээд он — одоо | хамтлаг = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Ханджавын Оюунбилэг''' — [[Монгол улс|Монгол]] [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Улсын Гавьяат Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |title=Х.Оюунбилэг: Дуучин болох гарааг минь эхлүүлсэн "Залуус" хамтлагт баярлалаа |url=https://mass.mn/n/106289 |access-date=2026-07-06 |website=mass.mn}}</ref>, эстрадын [[дуучин]]. Тэрээр [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн дуучин МУГЖ [[Харангын Лхагваа|Х.Лхагвасүрэн]]гийн бэр, МУАЖ дуучин [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]]гийн үеэл юм. Тэрбээр 1998 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг багш орчуулагчаар, 2000 онд СУИС-ийн урлагийн менежментийн ангийг тус тус төгсчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.urlag.mn/post/899.htm |wayback=20200707214230 |text=urlag.mn |archiv-bot=2023-10-06 19:05:04 InternetArchiveBot }}: Ханджавын Оюунбилэгийн тухай товч мэдээлэл</ref> ==Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Оюунбилэг, Ханджавын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Отгонтэнгэр Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] {{Монгол улсад хамаарах}} a0k5va2ahfgp7evwnqwxilyby15tmtd 861129 861128 2026-07-06T08:44:17Z Zorigt 49 861129 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Оюунбилэг | бүтэн_нэр = Ханджавын Оюунбилэг | төрсөн_өдөр = {{bda|1967|11|27}} | төрсөн_газар = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ) | ажил_үйл = дуучин | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = эстрад, поп | танил_үе = 1990-ээд он — одоо | хамтлаг = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Ханджавын Оюунбилэг''' — [[Монгол улс|Монгол]] [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Улсын Гавьяат Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |title=Х.Оюунбилэг: Дуучин болох гарааг минь эхлүүлсэн "Залуус" хамтлагт баярлалаа |url=https://mass.mn/n/106289 |access-date=2026-07-06 |website=mass.mn}}</ref>, эстрадын [[дуучин]]. Тэрээр [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн дуучин МУГЖ [[Харангын Лхагваа|Х.Лхагвасүрэн]]гийн бэр, МУАЖ дуучин [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]]гийн үеэл юм. Тэрбээр 1998 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг багш орчуулагчаар, 2000 онд СУИС-ийн урлагийн менежментийн ангийг тус тус төгсжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.urlag.mn/post/899.htm |wayback=20200707214230 |text=urlag.mn |archiv-bot=2023-10-06 19:05:04 InternetArchiveBot }}: Ханджавын Оюунбилэгийн тухай товч мэдээлэл</ref> ==Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Монголын эмэгтэй дуучид}} {{DEFAULTSORT:Оюунбилэг, Ханджавын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Отгонтэнгэр Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] {{Монгол улсад хамаарах}} cq1yge39fluydte71fi46pwp851zlfb 0 35281 861108 855754 2026-07-06T08:06:31Z ~2026-35682-50 105430 861108 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хатан | image = | succession = [[Хятад хатдын жагсаалт|Юань улсын хатан]] болон [[Монгол хатад|Монголын хатан]] | reign = 1283–1294 | predecessor = [[Чаби хатан]] | successor = [[Шириндарь хатан]] | consort = yes | spouse = [[Хубилай хаан]] | house = [[Хонгирад]] | house-type = Аймаг | father = Начин ноён | mother = }} '''Намбуй'''<ref>[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] 106-р дэвтэрт Наньби (南必 ''Nánbì'') гэсэн байдаг</ref><ref>(南比 ''Nánbǐ'') (Д.Идэр "Их Юань улсын их хатан" УБ., 2016. 31 дэхь тал) </ref>, Юань улсын [[Хубилай сэцэн хаан]]ы хоёрдугаар их '''[[хатан]]''' байв. == Намтар == Намбуй хатан [[хонгирад]] аймгийн хүн бөгөөд [[Чаби]] хатны төрлийн Начин ноёны хүү Химтун ноёны охин юм.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 31 дэх тал. ISBN 99973-3-591-0</ref> Чаби их хатныг нас нөгчсөний дараа 1283 оны намар Намбуйг их хатан болгожээ. Хаан хөгширсөн тул Намбуй хатнаар дамжуулж төрийн хэрэг, сайд нарын айлтгалыг сонсдог байв. Тэмүчи хэмээх нэг хүү хаанд төрүүлж өгсөн. Хатны тухай мэдээ хомс, төрсөн талийсан он тодорхойгүй.<ref>Ч.Содбилэг. «Монголын Их Юань улсын түүх». 261-р тал. Улаанбаатар. 2010 он.</ref> == Сурвалж, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Юань улс]]ын их хатан |он= 1283-1294 он |өмнө= [[Чаби хатан]] |дараа= [[Шилийндалай хатан]] }} {{end}} [[Ангилал:Хонгирад]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:Юань улсын хатан]] [[Ангилал:хатан]] c14weqiv3w9nearj3527lgdkxg6dg8i 861109 861108 2026-07-06T08:07:52Z ~2026-35682-50 105430 861109 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хатан | image = | succession = [[Хятад хатдын жагсаалт|Юань улсын хатан]] болон [[Монгол хатад|Монголын хатан]] | reign = 1283–1294 | predecessor = [[Чаби хатан]] | successor = [[Шириндарь хатан]] | consort = yes | spouse = [[Хубилай хаан]] | house = [[Хонгирад]] | house-type = Аймаг | father = Начин ноён | mother = }} '''Намбуй'''<ref>[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] 106-р дэвтэрт Наньби (南必 ''Nánbì'') гэсэн байдаг</ref><ref>(南比 ''Nánbǐ'') (Д.Идэр "Их Юань улсын их хатан" УБ., 2016. 31 дэхь тал) </ref>, Юань улсын [[Хубилай сэцэн хаан]]ы хоёрдугаар их '''[[хатан]]''' байв. == Намтар == Намбуй хатан [[хонгирад]] аймгийн хүн бөгөөд [[Чаби]] хатны төрлийн Начин ноёны хүү Химтун ноёны охин юм.<ref>Д.Идэр "Их Юань улсын хатад" УБ., 2016. 31 дэх тал. ISBN 99973-3-591-0</ref> Чаби их хатныг нас нөгчсөний дараа 1283 оны намар Намбуйг их хатан болгожээ. Хаан хөгширсөн тул Намбуй хатнаар дамжуулж төрийн хэрэг, сайд нарын айлтгалыг сонсдог байв. Тэмүчи хэмээх нэг хүү хаанд төрүүлж өгсөн. Хатны тухай мэдээ хомс, төрсөн талийсан он тодорхойгүй.<ref>Ч.Содбилэг. «Монголын Их Юань улсын түүх». 261-р тал. Улаанбаатар. 2010 он.</ref> Хубилай хааныг өнгөрсний дараа ор сураггүй алга болсон == Сурвалж, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Юань улс]]ын их хатан |он= 1283-1294 он |өмнө= [[Чаби хатан]] |дараа= [[Шилийндалай хатан]] }} {{end}} [[Ангилал:Хонгирад]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:Юань улсын хатан]] [[Ангилал:хатан]] h4vmkkjsitpp3lr3yqk4323drqq8fg0 0 35910 861023 857226 2026-07-05T13:00:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 861023 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын муж}} {{About|2=Бүгд Найрамдах Хятад Улсын түүхэн Юньань мужийн тухай|3=Юньнань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|4=Сингапур дахь хорооллыг|5=Юньнань, Сингапур}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Юньнань | official_name = Юньнань муж | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{transl|zh|Yúnnán Shěng}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Носу хэл|Носу]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} эсвэл {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{transl|ii|Yypnuo}} эсвэл {{transl|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Стандарт Жуан хэл|Стандарт Жуан]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = YN / {{linktext|lang=zh|滇}} ({{transl|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{transl|zh|Yún}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | photo2a = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | photo2b = Yuantong Temple, Kunming - DSC03318.JPG | photo3a = Juyingchi.JPG | photo3b =石林正门.JPG | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white }} | image_map = Yunnan in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 265px | map_alt = Юньнань мужийн байршил | map_caption = Юньнань мужийн байршил | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | established_title = [[Наньжао]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Дачанхэ]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Мин улсад эзлэгдсэн]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Юньнань цэргийн бүлэглэл]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Хятадын коммунист хувьсгал|эзлэн авав]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Күньмин]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = 16 [[хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 129 [[шянь|хошуу]] | p3 = 1565 [[хятадын суурин|суурин]] | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ван Нин (улс төрч)|Ван Нин]] | leader_title1 = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Нин | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Юбо]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Лю Шяокай]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|8-р байр]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Кавагарбо]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|24-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Хятадууд]]: 67% *[[И үндэстэн|И]]: 11% *[[Баи ястан|Баи]]: 3.6% *[[Хани ястан|Хани]]: 3.4% *[[Жуан үндэстэн|Жуан]]: 2.7% *[[Дай ястан|Дай]]: 2.7% *[[Мяо үндэстэн|Мяо]]: 2.5% *[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 1.5% *[[Төвөдүүд]]: 0.3% *[[Палаун ястан|Дэ'ан]] (Та'ан): 0.19% }} | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = {{ubl|[[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд хятад]]|25 [[#Хэлнүүд|цөөнхийн хэл]]}} | iso_code = CN-YN| | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]2.714 их наяд<br />[[америк доллар|$]] 420 тэрбум (18-д)<ref name="data2021">GDP-2021 is a preliminary data {{cite press release |url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |title=Home - Regional - Quarterly by Province |publisher=China NBS |date=March 1, 2022 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=March 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330081935/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]57,882 <br />$8,970 (26-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 7.3% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.691<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2020-04-17 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref><br/>{{color|#FFA500|дундаж}} · 27-д | website = {{url|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.425 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | gr = Yunnan | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | w = Yün²-nan² | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan⁴-naam⁴ | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin^平-noe^平 | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "Өнгөт үүлсийн өмнө зүгт"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|Энэ нь "Юньнань"-ын нийтлэг тайлбар боловч анхны этимологи нь тодорхойгүй.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Нуосу хэл|И]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Тай Люэ хэл|Тай Люэ]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br/>''jin naan'' | lang3 = [[Лису хэл|Лису]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Стандарт Төвөд хэл|Төвөд]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Умард Тай хэл|Умард Тай]] | lang5_content = วิเทหราช <br />''Witheharat'' }} '''Юньна́нь'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Юннань, Юньнан, Юннан, Юнан гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} - yünnan,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятадаар]] 云南省 - Yúnnán Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд нутгийн [[муж]]. Мужийн Засаг захиргааны төв нь [[Күньмин|Куньмин]] хот. 2020 оны хүн амын тооллогоор Юньнань муж 47,209 сая хүнтэй байсан. == Нэр == Юньнань муж Хятад орны баруун өмнөд хязгаарын Юньнань, Гүйжөүгийн өндөрлөгт байдаг. Мужийн ихэнх нутаг Юньлин давааны өмнө байдаг тул “Юньлин давааны өмнөд нутаг” гэсэн утгаар Юньнань хэмээн нэрлэжээ.<ref name="Мд"/> [[Юань Улс]]ын үед Юньнань мужийг монголчууд "Харжан" (哈喇章) гэж нэрлэдэг байсан.<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title = 大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑 |quote = Qaraǰang šing-ün samǰing |access-date = 2026-04-20 |archive-date = 2025-11-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251112163703/http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf |title = 中国・雲南蒙古族研究ノート |language=ja}}</ref><ref>{{cite web |url = http://scdfz.sc.gov.cn/whzh/slzc1/content_112503 |title = 【历史文化】马可·波罗与三星堆海贝 |language = zh }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Энэ газрын нэрийг [[Рашид ад-Дин]] нарын бичсэн «[[Судрын чуулган]]» болон «[[Орчлонгийн элдэв сонин]]» номонд бас дурдсан байдаг. == Түүх == [[Хубилай хаан]] 1253 онд Мөнх хааны зарлигаар Дали нийслэлтэй Наньжао зэрэг улс орныг байлдан эзлэв. Юньнань дахь Монголын эзэн хааны анхны захирагч нь Бухарын уугуул лалын шашинт [[Ажал Шамс-ал-Дин Омар]] (Ajall Shams al-Din Omar) байв. Өмнө байсан Тайландын овог аймгууд өнөөгийн Тайланд, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэр рүү дүрвэн цагаачилжээ. 1275 онд Юань улсын засгийн газар [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]]ийг байгуулснаас хойш [[Күньмин]] өнөөг хүртэл Юньань мужийн төв хэвээр байна.<ref name="Мд">[http://mn.cntv.cn/2016/01/06/ARTIa0x9ojPvc8aotyazR0Ug160106.shtml Мөнхийн дулаан Юньнань муж]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Ханбалиг|Даду]]гаас зугтсаны дараа Юньнан Лян ван [[Басалаварми]] [[Умард Юань Улс|Умард Юань Улсын]] хаанд үнэнч хэвээр үлджээ. 1381 онд Мин улсын хаан [[Жү Юаньжан]] 300,000 их цэргээр Юньнанийг довтолж, их хааны угсааны Лян ван Базарвармийн 100,000 цэргийг дайрав. 1384 онд Лян ван [[Мин улс]]ын их цэрэгтэй байлдан дарагдаж, Дяньчи нуурт үсэрч амиа юүтгэсэн үйл явдлыг дурсгаж тэр уулыг ийнхүү нэрлэсэн аж.<ref>[https://mongol.cri.cn/403/2011/12/22/43s157826.htm Удам угсаа нэгтэй Юньнань монголчууд]</ref> 1662 он Өмнөд Мин улсын сүүлчийн Ёнли хааныг [[Манж Чин улс]]ын [[Ү Сангуй]]н Куньминд боомилж алав. 1896-1910 оны хооронд Францчууд Ханой-Куньмин чиглэлийн төмөр замын шугамыг барьсан нь тус мужийн хөгжилд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн байна. 1911 оны [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалын]] дараа 1916 онд Юньнань муж [[Юань Шикай|Юань Шикайгийн]] дарангуйллын засаглалыг эсэргүүцсэн анхны муж болж байсан юм. Хожим тус муж нь [[Гоминдан|Гоминданы]] нөлөөний хүрээнд эргэн орсон байна. 1927 онд төрийн эргэлт гарч, генералууд захирагч Тан Жияог түлхэн унагааж, Лонг Юньийг томилсон ажээ. Хятад-Японы дайны үеэр Бирмээс Юньнань хүртэл алдарт Бирмийн замыг барьсан бөгөөд энэ нь Хятадын холбоотнуудтай холбоо тогтоож, зэвсэг, хүмүүнлэгийн тусламж авдаг цорын ганц зам байв. Үүний зэрэгцээ Хятадын сэхээтнүүдийн дийлэнх нь Японы түрэмгийлэгчдээс зугтаж энд ирсэн учраас Куньминь нь Хятадын оюун ухаан, соёлын төв болж байв. 1950 оноос хойш Юньнань муж нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын бүрэлдэхүүнд оржээ. == Газарзүй == Юньнань муж нь БНХАУ-ын хамгийн баруун өмнөд муж бөгөөд өмнөд талаараа [[Лаос]], [[Вьетнам]], баруун талаараа [[Мьянмар]] зэрэг улстай, хойд талаараа Түвдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, зүүн талаараа Гуйжоу муж, Гуанси Жуан мужтай хиллэдэг. Мьянмар, Лаос, Вьетнамтай хиллэдэг хилийн урт нь 4060 км. Тус мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь уулсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хойд талаараа Түвдийн уулархаг өндөрлөг нутаг, тэр дундаа Хэндуань нуруу 6740 м өндөрт байдаг бол өмнө зүгт уулс нь үржил шимт хөрс бүхий үзэсгэлэнт толгод, хөндий болон хувирдаг байна. Юньнань бол [[Хөх мөрөн]] буюу Янцзы, [[Меконг мөрөн|Меконг]] зэрэг томоохон гол мөрөн, мөн Төвдийн өндөрлөгөөс эх авдаг олон жижиг голуудын эх орон юм. Халуун дулаан завсрын бүсийн чийглэг, урин зөөлөн уур амьсгалтай. Байгалийн сайхан орчин, үзэсгэлэнт байгальтай учир Юньнань муж нь Хятадад жуулчдыг татах алдартай газруудтай.<ref name="Мд" /> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Yunnan-Landschaft.JPG Зураг:Ethnic minorities areas in Yunnan.png Зураг:Juyingchi.JPG Зураг:Xingmeng Township - P1360327.JPG </gallery> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Юньнань| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] 423ct57iecvrlshshaoxpuqhcyf6tjw 0 41332 861041 853791 2026-07-05T13:19:37Z HorseBro the hemionus 100126 861041 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ}} | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | year_start = 1399 | year_end = 1634 | event_start = Мөнхтөмөр өөрийгөө Ойрадын удирдагч болгосон | date_event1 = 1399 | event1 = Ойрадууд Чингисийн ургийн хааныг түлхэн унагав | date_event2 = 1453-54 | event2 = [[Эсэн тайш]] [[Умард Юань|Умард Юанийн]] хаан болов | date_event3 = 1616–17 | event3 = Торгууд [[Ижил мөрөн]] рүү нүүдэллэв | date_event4 = 1630-д он | event4 = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошууд]] улс байгуулгдав | p1 = Умард Юань | flag_p1 = | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | flag_s1 = | s2 = Халимагийн хант улс | flag_s2 = | s3 = Хошуудын хант улс | flag_s3 = | flag = | flag_type = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | image_map_caption = | image_map_size = 300 | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | image_map2_caption = Ойрадын холбоо 1415 онд | image_map2_size = 300 | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | currency = | title_leader = Тайш | leader1 = Mönkhtömör (Möngke-Temür) | leader2 = Batula | leader3 = Togoon (Toghan) | leader4 = [[Esen taishi|Esen]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *Монгол-Ойрадын хууль}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон [[Ойрад|Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг]] юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Бөө хан]]: [[Чорос]] аймгийг үндэслэгч ойрадын ноён. (Бөөхан '''Явган мэргэн'''ий эхнэр Тангринтай завхайрсан) * [[Уультай будан тайш]]{{citation needed}} (?-?), [[Юань Улс|Юань улсын]] сүүл үеийн [[Ойрад|Ойрадын]] ноён, Бөөханы хүү. * [[Хуухай Даюу]] (?-1399), Ойрадаас Монголын хаанд шадарлаж байсан ноён. Үйлинтэй Бадан тайшийн хүү. * [[Үгэчи хашиха]] (Мөнхтөмөр, ?-1408), Ойрадын ноён. * [[Батула чинсан]] (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён. * [[Эсэхү]] (Тайван, ?-1424), Ойрадын Мөнхтөмөр ноёны хүү. 1409 онд [[Мин улс|Мин улсын]] хаанаас '''Сянь-и ван''' цол хүртсэн. * Батболд (?-1438), Ойрадын Мөнхтөмөр ноёны хүү. 1409 онд Мин улсаас '''Аньлэ ван''' цол хүртсэн. * [[Тогоон тайш]] (1418-1438) * [[Эсэн тайш]] (1439-1455) * [[Амасанж]] (1454-1455) * [[Өштөмөр]] (1455-1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478-1486) * [[Хамаг тайш]] (1486-1491) * [[Архан чинсан]] (1486-1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495-1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530-1587) * Абида Була тайш (1587-1600) * [[Ахай хатан]] (1587-1612) * [[Байбагас баатар]] (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Гүш хаан]] (1628-1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638-1676)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Хөндлөн Убаши]]: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү. * [[Хархул]] (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгар]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] k0pocwryclofsd36v8zhrd6hgm8vxn7 861044 861041 2026-07-05T13:34:31Z HorseBro the hemionus 100126 861044 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ}} | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон [[Ойрад|Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг]] юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Бөө хан]]: [[Чорос]] аймгийг үндэслэгч ойрадын ноён. (Бөөхан '''Явган мэргэн'''ий эхнэр Тангринтай завхайрсан) * [[Уультай будан тайш]]{{citation needed}} (?-?), [[Юань Улс|Юань улсын]] сүүл үеийн [[Ойрад|Ойрадын]] ноён, Бөөханы хүү. * [[Хуухай Даюу]] (?-1399), Ойрадаас Монголын хаанд шадарлаж байсан ноён. Үйлинтэй Бадан тайшийн хүү. * [[Үгэчи хашиха]] (Мөнхтөмөр, ?-1408), Ойрадын ноён. * [[Батула чинсан]] (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён. * [[Эсэхү]] (Тайван, ?-1424), Ойрадын Мөнхтөмөр ноёны хүү. 1409 онд [[Мин улс|Мин улсын]] хаанаас '''Сянь-и ван''' цол хүртсэн. * Батболд (?-1438), Ойрадын Мөнхтөмөр ноёны хүү. 1409 онд Мин улсаас '''Аньлэ ван''' цол хүртсэн. * [[Тогоон тайш]] (1418-1438) * [[Эсэн тайш]] (1439-1455) * [[Амасанж]] (1454-1455) * [[Өштөмөр]] (1455-1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478-1486) * [[Хамаг тайш]] (1486-1491) * [[Архан чинсан]] (1486-1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495-1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530-1587) * Абида Була тайш (1587-1600) * [[Ахай хатан]] (1587-1612) * [[Байбагас баатар]] (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Гүш хаан]] (1628-1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638-1676)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Хөндлөн Убаши]]: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү. * [[Хархул]] (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгар]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] 8qb01vm846nb05vrksw7ead9lhm6c7c 861045 861044 2026-07-05T13:35:35Z HorseBro the hemionus 100126 861045 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ}} | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон [[Ойрад|Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг]] юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён. * [[Тогоон тайш]] (1418-1438) * [[Эсэн тайш]] (1439-1455) * [[Амасанж]] (1454-1455) * [[Өштөмөр]] (1455-1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478-1486) * [[Хамаг тайш]] (1486-1491) * [[Архан чинсан]] (1486-1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495-1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530-1587) * Абида Була тайш (1587-1600) * [[Ахай хатан]] (1587-1612) * [[Байбагас баатар]] (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Гүш хаан]] (1628-1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638-1676)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Хөндлөн Убаши]]: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү. * [[Хархул]] (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгар]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] 7f940t1d1is3qyft32qgd0hicuzt3dc 861046 861045 2026-07-05T13:39:46Z HorseBro the hemionus 100126 861046 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ}} | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон [[Ойрад|Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг]] юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён. * [[Тогоон тайш]] (1418-1438) * [[Эсэн тайш]] (1439-1455) * [[Амасанж]] (1454-1455) * [[Өштөмөр]] (1455-1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478-1486) * [[Хамаг тайш]] (1486-1491) * [[Архан чинсан]] (1486-1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495-1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530-1587) * [[Ахай хатан]] (1587-1612) * [[Байбагас баатар]] (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Гүш хаан]] (1628-1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638-1678)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Хөндлөн Убаши]]: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү. * [[Хархул]] (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгар]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] ejz7c0o08ss6yjr9dyhuv917st6rdd5 861047 861046 2026-07-05T13:44:37Z HorseBro the hemionus 100126 861047 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ}} | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Баатар]] | leader_name12 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title13 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name13 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон [[Ойрад|Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг]] юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён. * [[Тогоон тайш]] (1418-1438) * [[Эсэн тайш]] (1439-1455) * [[Амасанж]] (1454-1455) * [[Өштөмөр]] (1455-1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478-1486) * [[Хамаг тайш]] (1486-1491) * [[Архан чинсан]] (1486-1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495-1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530-1587) * Абида Була тайш (1587-1600) * [[Ахай хатан]] (1587-1612) * [[Байбагас баатар]] (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Гүш хаан]] (1628-1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638-1676)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Хөндлөн Убаши]]: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү. * [[Хархул]] (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгар]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] ri4pf2zmt7axqo5fucbfjt9jjgw86bc 861048 861047 2026-07-05T13:51:14Z HorseBro the hemionus 100126 861048 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Баатар]] | leader_name12 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title13 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name13 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон [[Ойрад|Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг]] юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (1415), Хуухай даюугийн хүү, Ойрадын ноён. * [[Тогоон тайш]] (1418-1438) * [[Эсэн тайш]] (1439-1455) * [[Амасанж]] (1454-1455) * [[Өштөмөр]] (1455-1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478-1486) * [[Хамаг тайш]] (1486-1491) * [[Архан чинсан]] (1486-1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495-1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530-1587) * Абида Була тайш (1587-1600) * [[Ахай хатан]] (1587-1612) * [[Байбагас баатар]] (1612-1625)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Гүш хаан]] (1628-1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638-1676)- Ойрадын баруун гарын тайш, чуулганы хан * [[Хөндлөн Убаши]]: Хошуудын ноён. Ханай ноён Хонгорын хоёрдугаар хүү. * [[Хархул]] (1600-1634)- Ойрадын зүүн гарын тайш ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгар]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] rjpbzih4mms2k2aa77qzr0h8hhelxn7 861051 861048 2026-07-05T14:03:46Z HorseBro the hemionus 100126 861051 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Баатар]] | leader_name12 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title13 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name13 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (1415) * [[Тогоон тайш]] (1418–1438) * [[Эсэн тайш]] (1439–1455) * [[Амасанж]] (1454–1455) * [[Өштөмөр]] (1455–1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486) * [[Хамаг тайш]] (1486–1491) * [[Архан чинсан]] (1486–1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587) * Абида Була тайш (1587–1600) * [[Ахай хатан]] (1587–1612) * [[Байбагас баатар]] (1612–1625) * [[Гүш хаан]] (1628–1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676) ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] haxf8m4tdfw2tse7vety4pjz5ltndnj 861053 861051 2026-07-05T14:06:14Z HorseBro the hemionus 100126 861053 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Баатар]] | leader_name12 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title13 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name13 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (?–1416) * [[Тогоон тайш]] (1418–1438) * [[Эсэн тайш]] (1439–1455) * [[Амасанж]] (1454–1455) * [[Өштөмөр]] (1455–1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486) * [[Хамаг тайш]] (1486–1491) * [[Архан чинсан]] (1486–1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587) * [[Ахай хатан]] (1587–1612) * [[Далай баатар тайш]] (?–1637) * [[Байбагас баатар]] (1612–1625) * [[Гүш хаан]] (1628–1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676) ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] 01oxwh8fle7rvvvxza1hr065bm03jmr 861054 861053 2026-07-05T14:07:55Z HorseBro the hemionus 100126 861054 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Тайш|Далай баатар тайш]] | leader_name12 = Тодорхойгүй | leader_title13 = [[Баатар]] | leader_name13 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title14 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name14 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (?–1416) * [[Тогоон тайш]] (1418–1438) * [[Эсэн тайш]] (1439–1455) * [[Амасанж]] (1454–1455) * [[Өштөмөр]] (1455–1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486) * [[Хамаг тайш]] (1486–1491) * [[Архан чинсан]] (1486–1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587) * [[Ахай хатан]] (1587–1612) * [[Далай баатар тайш]] (?–1637) * [[Байбагас баатар]] (1612–1625) * [[Гүш хаан]] (1628–1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676) ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] 5aa93aahv98ypo394kgjrhevncmi6rd 861055 861054 2026-07-05T14:08:30Z HorseBro the hemionus 100126 861055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Далай баатар тайш]] | leader_name12 = Тодорхойгүй | leader_title13 = [[Баатар]] | leader_name13 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title14 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name14 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]<nowiki/>ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв. 12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим <ref>[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.<ref>История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954</ref> Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.<ref name="Дорджи"> [http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]</ref> Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.<ref name="Дорджи"/> Ойрад, [[Моголистан]] хоёр [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.<ref name="Дорджи"/> Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг. Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} 16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн<ref name="Хойт">[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]</ref> ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.<ref name="Дорджи"/> Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.<ref name="Дорджи"/> Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.<ref name="Дорджи"/> Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар<ref name="Дорджи"/> Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий. Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.<ref name="Хойт"/> Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.<ref name="Хойт"/><ref name="Дорджи"/> 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.<ref name="Хойт"/> 16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв. [[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна. Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ. ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой. *Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой. ** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]]. ===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо=== 16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд ** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ. Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. <ref>[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]</ref> 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм. ===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо=== *Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ. **Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл "ойрот" гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг. ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (?–1416) * [[Тогоон тайш]] (1418–1438) * [[Эсэн тайш]] (1439–1455) * [[Амасанж]] (1454–1455) * [[Өштөмөр]] (1455–1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486) * [[Хамаг тайш]] (1486–1491) * [[Архан чинсан]] (1486–1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587) * [[Ахай хатан]] (1587–1612) * [[Далай баатар тайш]] (?–1637) * [[Байбагас баатар]] (1612–1625) * [[Гүш хаан]] (1628–1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676) ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] i6bswru0rwjrkl92z0kvc3c1biui6jp 861056 861055 2026-07-05T14:12:53Z HorseBro the hemionus 100126 861056 wikitext text/x-wiki {{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Дөрвн өөрд улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо | common_name = Дөрвөн Ойрад | era = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]] | status = [[Холбоот улс]] | government_type = {{plainlist| *[[Тайш|Тайшийн засаг]] *хожуу [[Хаант засаг]]}} | leader_title1 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name1 = [[Батула]] | leader_title2 = [[Тайш]] | leader_name2 = [[Тогоон тайш|Тогоон]] | leader_title3 = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | leader_name3 = [[Эсэн тайш|Эсэн]] | leader_title4 = [[Тайш]] | leader_name4 = [[Амасанж]] | leader_title5 = [[Тайш]] | leader_name5 = [[Өштөмөр]] | leader_title6 = [[Тайш]] | leader_name6 = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]] | leader_title7 = [[Тайш|Хамаг тайш]] | year_end = 1678 | p1 = Умард Юань | s1 = Зүүнгарын Хаант Улс | s2 = Халимагийн хант улс | s3 = Хошуудын хант улс | flag = | image_map = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png | map_caption = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг. | common_languages = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]] | ethnic_groups = {{plainlist| *[[Цорос]] *[[Дөрвөд]] *[[Торгууд]] *[[Хошууд]] }} | religion = {{plainlist| *[[Монголын бөө мөргөл]] *[[Ислам]] *хожуу [[Буддын шашин]]}} | demonym = Ойрад | leader_name7 = [[Хамаг тайш|Аши]] | leader_title8 = [[Чинсан]], [[Тайш]] | leader_name8 = [[Архан чинсан|Архан]] | leader_title9 = [[Мирза]] | leader_name9 = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]] | leader_title10 = [[Ноён|Ханай ноён]] | leader_name10 = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]] | leader_title11 = [[Хатан]] | leader_name11 = [[Ахай хатан|Ахай]] | leader_title12 = [[Далай баатар тайш]] | leader_name12 = Тодорхойгүй | leader_title13 = [[Баатар]] | leader_name13 = [[Байбагас баатар|Байбагас]] | leader_title14 = [[Тайж|Сэцэн тайж]], [[Хан|Сэцэн хан]] | leader_name14 = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] | legislature = {{plainlist| *Уламжлалт дүрэм *хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}} }} {{Загвар:Монголын түүх}} '''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан. ==Түүх== [[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]] [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]] ==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд== ==Удирдагчид== * [[Батула чинсан]] (?–1416) * [[Тогоон тайш]] (1418–1438) * [[Эсэн тайш]] (1439–1455) * [[Амасанж]] (1454–1455) * [[Өштөмөр]] (1455–1478) * [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486) * [[Хамаг тайш]] (1486–1491) * [[Архан чинсан]] (1486–1495) * [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530) * [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587) * [[Ахай хатан]] (1587–1612) * [[Далай баатар тайш]] (?–1637) * [[Байбагас баатар]] (1612–1625) * [[Гүш хаан]] (1628–1654) * [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676) ==Мөн үзэх== *[[Монголын түүх]] *[[Монгол Улс 1368-1691]] *[[Зүүнгарын Хаант Улс]] *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Монгол хаад]] *[[Казахстаны түүх]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年 * Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003. * Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. * Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. ==Гадаад холбоос== *[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] "Древняя Русь и Великая степь"] *[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК] *[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири] *[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля] *[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] *[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность] *[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты] *[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I] *[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству] *[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии] *[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории] *[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках] *[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев] *[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках] *[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев] [[Ангилал:Умард Юань Улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] ek9etpq2dncvw84v42lb2qsfxy0b3jr 0 45218 861028 860828 2026-07-05T13:02:45Z HorseBro the hemionus 100126 861028 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}} {{Инфобокс хаан | name = Эрдэнэбаатар | title = [[Хунтайж]] | image = | caption = | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]] | reign = 1634–1653 | coronation = | full name = | predecessor = | successor = [[Сэнгэ хунтайж]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | father = [[Хархул]] | mother = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date = | birth_place = | death_date = 1653 | death_place = | date of burial = | place of burial = |}} '''Хотогчин''' цол '''Эрдэнэбаатар хунтайж''' (1587-1653) нь [[Цорос]] овогтны тэргүүн, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг үндэслэгч бөгөөд урьд Дай гүш Төрбайхын жигүүр болж [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]]ийг дарахад тэргүүлэн оролцжээ. Энэ гавьяаг үнэлж Төрбайх нь өөрөө Гүш хан болсныхоо дараа Ойрадын Эрдэнэ тайшид Баатар хунтайж цол хүртээж, охиноо өгчээ. Хархул ноёны хүү, Ойрадын Тайшийн тушаалд дэвшиж эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн 1635 он орчим Ойрадын нэгдсэн Зүүнгарын жигүүрийг байгуулжээ. Эрдэнэ тайш хэмээгдэж явжээ. Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 оны 8-р сарын эхээр Халх, Ойрадын ноёдын чуулганыг санаачлагчдын нэг байв. Энэ чуулганыг Халхын Засагт хан тэргүүлж Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж, Хөндлөн Уваш, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ. Чуулганд Ойрадыг тэргүүлэн Гүш хан оролцож чадаагүйн учир нь тэрбээр Хималайд түвшитгэх дайн хийж явав. Энэ чуулганаар "[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Их цааз]]” хэмээх 120 зүйл бүхий хуулийг батлажээ. Их цаазын гол үзэл санаа нь, Цогтыг дарсны тул түүний албатыг хуваах Алтайн өвөр, Хөх нуур тийш Ойрад тэлэх, монголчууд хамтын цаазтай байх асуудал байв. Мөн Манж, Орос гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ. Эрдэнэбаатар хунтайж Зая бандид Намхайжамцын дэмжлэгээр ойрадад шашин дэлгэрүүлж хэд хэдэн сүм хийд шинээр байгуулжээ. Тэдгээр сүм хийдүүдийн ойролцоо хан, ноёдын өргөө ордон байрлаж, суурин газрууд бий болж харийн худалдаачид ирж, худалдаа наймаа хийх болов. Мөн суурин газруудын ойролцоо газар хагалан тариа тарьж, үүндээ Дундад Ази зэрэг суурин орноос олзлогдогсдыг ажиллуулж байжээ. Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, Opoc, Казах, Монголын Алтан хантай найртай харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв. Ойрадын анхны хунтайж нь Гүүшийн Хөхнуурын аян дайнд оролцсоноор Зүүнгар аймгийн ахлагч Эрдэнэбаатар хунтайж гэгдэв. Түүний хатан нь Гүүш хааны охин, тэдний дундаас гарсан хүүхдүүд нь Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа түүнийг залгамжлан Зүүнгарын ахлагч болсон Сэнгэ, түүний дүү Галдан нар байсан юм. Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ. Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ. Орос улсын элч нар Ойрадад яваад буцаж ирэхдээ хунтайж Ховогсайрт 3 тоосгон хот байгуулсан гэж мэдээлж байв. Баатар хунтайжийн нас барсан 1653/1663 он нь түүхэнд зөрүүтэй тэмдэглэгджээ. ==Гэр бүл== * Эцэг: [[Хархул]] === Хатад: === * Киргизийн '''Дара Балж хатан'''. Цэцэн тайж, Зодов баатар нарыг төрүүлсэн. * Торгуудын [[Шүхэр дайчин|Шүхэр дайчины]] охин [[Юм Агас|Юм-агас]]: [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] төрүүлсэн. * Хошуудын [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин [[Аминдара]]: [[Галдан бошигт хаан|Галданыг]] төрүүлсэн. ===Хөвгүүд=== * Цэцэн тайж * Зодов баатар * Бандир * Ончон * [[Сэнгэ хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]] * Бум тайж * Доржжав * Пунцагдаш [[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1653 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Цорос]] 507fihoo4dyp9us1u8gstda0nl37as0 0 51163 861135 778349 2026-07-06T09:41:56Z Mygmarjaw 104167 /* */ 861135 wikitext text/x-wiki '''Гаадангийн Алтанхуяг''' (1948 оны 3-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол улсын Төрийн шагналт,Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, морин хуурч, мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч. == Намтар == Тэрээр эцэг эхийн төрсөн нутаг Дундговь аймагт хүүхэд насаа өнгөрүүлсэн. Эцэг Гаадан нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум]]<nowiki/>ын уугуул, тээврийн жолооч, эх нь Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын уугуул, цэцэрлэгийн багш, сурган хүмүүжүүлэгч хүн байсан. Дуу хуурт ойр өссөн, цэцэрлэгт байхаасаа гармонь хөгжим тоглож сурсан. Ээж нь дууг сайхан аялдаг хүн байсан бол эцэг Гаадан нь "Зууны манлай эрэгтэй уртын дууч" [[Жигзавын Дорждагва|Жигзавын Дорждагватай]] нутгийн хүний хувьд нөхөрлөж, дуулсан дууг нь дагаж дуулдаг хүн байв. БНМАУ-ын алдарт гавъяат хөгжимчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж|Лувсандоржийн Цэрэндоржоор]] ахлуулсан комисс тухайн цаг үед хөдөө орон нутгаар явж, үндэсний боловсон хүчнийг бэлтгэх зорилгоор хийсэн сонгон шалгаруулалтад тэнцэж улмаар [[Монгол Улсын Консерватори|ХБДуС-д]] ирж суралцсан. 1962-1966 онд Хөгжим Бүжгийн Дунд сургуульд алдарт хуурч [[Гомбодоржийн Жамъян|Гомбодоржийн Жамъянгийн]] ангид суралцан морин хуурч мэргэжлийг эзэмшсэн. 1969-1977 онд [[Болгар улс|Болгар улсын нийслэл]] [[Софи]] хотын Хөгжмийн их сургуульд (хэлний бэлтгэл нэг жил, хөгжмийн их сургуулийн бэлтгэл хоёр жил, үндсэн анги таван жил, нийт найман жил) суралцаж хөгжмийн зохиолч (багш Димитр Тыпков) мэргэжил эзэмшин 1978 онд төгссөн. 1966 онд МХөЗХ-ны гишүүнээр элссэн. 1966-1968 онд [[Монгол Улсын Консерватори|Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуульд]] багш, 1968-1969 онд Багшийн сургууль (Багш нарыг бэлтгэх сургууль)-д багш, 1978 оноос ХБДуС-д багш, 1982 оноос Монгол Телевизэд хөгжмийн редактор, 2004-2007 онд Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Эвлэлийн Хорооны тэргүүнээр ажиллаж байсан. 1963 онд, арван дөрөв тавхан настай, ХБДуС-ийн дунд сургуулийн дунд ангийн сурагч байхдаа хайрт ээжийнхээ гэгээн дурсгалд зориулан дуун суварга босгохоор Дорнын их яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан|Бэгзийн Явуухулангийн]] [https://www.youtube.com/watch?v=Zw8YcsOytx8 "Эхийн тухай дуу"] шүлгэнд ая хийсэн нь түүний уран бүтээлийн эхлэл болсон. Энэ дуугаа тэрээр ХБДуС-ийн дуулаачийн ангийн Н.Гэрэлт-Одоор дуулуулж, [[Монголын радиогийн түүх|Монголын Радиод]] бичлэгт хамт орж өөрөө хоолой салган дуулж бичүүлж анх нийтийн хүртээл болгожээ. Байгаль эхээс заяагдсан төрөлхийн авъяас нь хөгжмийн боловсролоор тэтгэгдсэн түүний "Эхийн тухай дуу"-ны араас "Монгол бүсгүйн үзэсгэлэн", "Борхын голын ус" ("Баяртай угтъя, чамайгаа"), "Сэрүүн саранд" ("Сэрүүн саран"), "Нэгдэлч түмнээ дуулъя" ("Нэгдэлчин түмнээ дуулъя"), "Дуунд дуртай болов оо би", "Шинэ жилдээ" ("Шинэ жил"), "Ээждээ дуулах дуу" ("Ээждээ өргөх дуу"), "Халхын сайхан хүүхнүүд", "Өрхийн тэргүүн гэгдэх юмсан", "Алсаас дуулсан дуу" зэрэг дуу нь гарч хит болон монголын хөгжмийн урлаг, түүний дотор манай орчин цагийн цахилгаан хөгжимтэй эстрад урлагийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсан төдийгүй зуун дамжин өдгөө ч дуулагдсаар байгаа билээ. Тэрээр анх Сочийн фестивальд 1968 онд дууны уран бүтээлээрээ амжилттай оролцсон. 1968 оны намар, есдүгээр сарын сүүл аравдугаар сарын эхээр, ЗХУ-ын Сочи хотноо зохион байгуулагдсан Олон улсын залуучуудын дууны II их наадамд түүний [https://www.youtube.com/watch?v=phdKAUsdGRo "Сэрүүн саран"] (шүлэг [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) дууг дуулсан УАДБЧ-ын дуучин [[Насангийн Гэрэлт-Од|Н.Гэрэлт-Од]] тус наадмын шагналт III байр эзэлж, мөн түүний [https://www.youtube.com/watch?v=D7zEHNdEWR4 "Их наадмын Сочи"] (шүлэг [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) дууг дуулсан УИС ([[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]])-ийн орос хэлний ангийн оюутан [[Түнжээгийн Рэнцэнханд]] наадмын тусгай байрын шагнал хүртсэн. Жич: 1968 оны Олон улсын залуучуудын дууны II их наадамд уран бүтээлчдээ авч очсон Ж.Бадраа "Сайн байна уу, Сочи? Сайхнаа чи Сочи" гэсэн шүлэг бичиж Г.Алтанхуягийн, анх яруу найрагч [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадоржийн]] [https://www.youtube.com/watch?v=dNv3AOF-sHo "Шинэ жил"] шүлэгт хийсэн аяар дуулуулж наадамд сойсон нь тийнхүү амжилт үзүүлсэн байдаг. Энэ дуу нь ЗХУ-ын Москва хотын дуу бичлэгийн "Мелодия" фирмийн пянзанд [https://www.youtube.com/watch?v=vl7GG5rs7Kw "Сочи - Столица Песни"] нэрээр бичигдэж 1969 оны 1-р сард хэвлэгдэн гарсан. 1969 оны 7-р сарын 10-нд Мэдээлэл Радио Телевизийн Улсын Хорооны Цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн [[Монгол Улсын Филармони|Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулгын]] 30 минутын хөтөлбөр орон даяар цацагдаж манай эстрадын түүхэнд анх цахилгаан хөгжмийг ард олондоо толилуулахад Г.Алтанхуягийн хөгжим "Эхийн тухай дуу", [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 "Нэгдэлчин түмнээ дуулъя"] дуунуудыг тус чуулгын анхны эмэгтэй дуучин [[Лувсангийн Оюунчимэг]] дуулсан. Жич: Түүний "Нэгдэлчин түмнээ дуулъя" дууг Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга ''бит'' бүрэлдхүүнээр хөгжимдөж, дуучин [[Лувсангийн Оюунчимэг|Л.Оюунчимэг]] гитардаж дуулсан нь дүрс бичлэгт хадгалагдан үлдсэн байдаг байна. Г.Алтанхуягийг Болгарын Софи хотноо хөгжмийн дээд сургуульд суралцаж хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшихээс өмнө түүний дууны уран бүтээл 1963-1964 оноос ард түмэнд хэдийнээ танигдаж, 1968 онд олон улсын тэмцээнд байр эзэлж, 1969 онд гадаад оронд пянзанд бичигдэж, манай джаз, эстрад, бит чиглэлийн хамтлаг чуулга, дуучдын урын санд орж зуун дамжин дуулагдаж иржээ. Хөгжмийн сургууль төгсөж ирээд тэрээр жүжиг, киноны хөгжим бичихийн зэрэгцээ "Унаган хайр", "Амьдралын анхны хонх", "Янзага", "Шөнийн эргүүл", "Манай гаригийн залуус", "Цэцэгчний хүслэн", "Уянга дууны алтан намар", "Алиалагчийн дуу", "Монгол цирк", "Зүрх минь уйлах юм", "Мөнгө", "Өлзиймаа" зэрэг олон сайхан дуу бүтээсэн ''дууны нэрт мастер'' юм. Хөгжмийн зохиолч АЖ, УГЗ хөгжмийн зохиолч [[Дашийн Мяасүрэн]] түүний уран бүтээлийн тухай "онцлог тал нь болбол хүнд их амархан хүрдэг" гэсэн бол ХБ, ТШ, АЖ хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав]] "Үеийн дотроос ... нэлээн дээгүүр орох уран бүтээлчийн нэг гэж үнэлдэг" хэмээжээ. Тэрээр хөгжмийн бүхий л төрлөөр уран бүтээлээ туурвисан манай нэртэй хөгжмийн зохиолчдын нэг юм. == Уран бүтээл == === Дуу === * [https://www.youtube.com/watch?v=Zw8YcsOytx8 "Эхийн тухай дуу"] 1963 он (шүлэг Б.Явуухулан) * [https://www.youtube.com/watch?v=5LNKpfcHvFA "Монгол бүсгүйн үзэсгэлэн"] (шүлэг Ц.Нямцэрэн) * [https://www.youtube.com/watch?v=c-aXr0vsvpk "Баяртай угтъя, чамайгаа"] (шүлэг Р.Минжирмаа ) * [https://www.youtube.com/watch?v=IAA03xQQtfI "Сэрүүн саран"] / [https://www.youtube.com/watch?v=pr9iEKwrHjA "Сэрүүн саранд"] (шүлэг Ж.Бадраа) * [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 "Нэгдэлчин түмнээ дуулъя"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=-VQdiJ_8Tbk "Дуунд дуртай болов оо би"] (шүлэг О.Сэрээнэн, жич: О.Сэрээнэн нь тухайн үед ХБДуС-ийн биеийн тамирын багшаар ажиллаж байв. Сонинд хэвлэгдсэн түүний шүлгэнд сургуулийнх нь сурагч Г.Алтанхуяг ая хийснээр энэ гайхамшигтай сайхан уран бүтээл төржээ.) *"[https://www.youtube.com/watch?v=nPqU1ZT9w34 Шинэ жил"] / [https://www.youtube.com/watch?v=dNv3AOF-sHo "Шинэ жилдээ"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=D7zEHNdEWR4 "Их наадмын Сочи" / "Сайн байна уу, Сочи?"] (шүлэг Ж.Бадраа) *[https://www.youtube.com/watch?v=U1SlGJtv5bg "Халхын сайхан хүүхнүүд"] (шүлэг Ж.Нямцэрэн) *[https://www.youtube.com/watch?v=ZC7S6LPXMZ8 "Ээждээ өргөх дуу" / "Ээждээ дуулах дуу"] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *"Өрхийн тэргүүн гэгдэх юмсан" (шүлэг О.Баасан) *[https://www.youtube.com/watch?v=2HrQ6YsrREI "Алсаас дуулсан дуу"] (шүлэг Б.Түвшинжаргал) *"Огторгуй сонсоорой!" (шүлэг Д.Пүрэвдорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=T_TduCUg3wE "Унаган хайр"] (шүлэг Л.Дагвадорж), (Ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх "Монгол тулгатны 100" дуунд орсон) *[https://www.youtube.com/watch?v=54yIyG89xfE "Амьдралын анхны хонх"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=0FxwDjxnuzQ "Янзага"] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *[https://www.youtube.com/watch?v=jvtKzdJKcOY "Шөнийн эргүүл"] (шүлэг Ш.Сүрэнжав) * [https://www.youtube.com/watch?v=YBI91oXCSA0 "Манай гаригийн залуус"] 1983 он (шүлэг Г.Баярхүү) *"Алиалагчийн дуу" (шүлэг Х.Ёолк) *"Монгол цирк" (шүлэг Х.Ёолк) *[https://www.youtube.com/watch?v=BqT0_g9AGz0 "Цэцэгчний хүслэн"] (шүлэг П.Бадарч) *[https://www.youtube.com/watch?v=0w5Y4rdGkSU "Уянга дууны алтан намар"] (шүлэг П.Бадарч) *"Энхийн харуул" (шүлэг П.Бадарч) *[https://www.youtube.com/watch?v=p9S7T0KFn-Q "Зүрх минь уйлах юм"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=w9XRcrzGQm8 "Хайрын шувуухай"] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *[https://www.youtube.com/watch?v=g9Hi_bD4QJg&list=RDg9Hi_bD4QJg&start_radio=1&rv=g9Hi_bD4QJg&t=83&t=84 "Мөнгө"] (шүлэг З.Түмэнжаргал) *"Багшдаа өргөх дуу" (шүлэг Г.Даваацэрэн) *"Нэхмэлчний дуу" (шүлэг З.Дорж) *"Чин хүслийн дуу" (шүлэг Л.Нямаа) *[https://www.youtube.com/watch?v=bEUoRi4IiFs "Өлзиймаа"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=M2iELQDPLFQ "Өвөр зөөхийн өвөлжөө"] (шүлэг Н.Ганхуяг) *"Элэг бүтэн айлын дуу" (шүлэг М.Буянтогтох) *[https://www.youtube.com/watch?v=KLN2RziIKl4 "Ижий орлосон нутаг"] (шүлэг Л.Одончимэд) === Хүүхдийн дуу === * [https://www.youtube.com/watch?v=KEcRJdHseNw МҮОНРТ-ийн "Боролдойн цаг" нэвтрүүлгийн дуу хөгжим] *"Бөмбөгөөр тоглох гоё доо" (шүлэг Г.Даваацэрэн) *[[google:манай+цэцэрлэгт+тоо+заасан+дуу&oq=манай+цэцэрлэгт+тоо+заасан+дуу&aqs=chrome..69i57.9245j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:97ba6374,vid:2V4f1Dcldbk|"Манай цэцэрлэгт тоо заасан"]] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *"Эх дэлхий бидний гэр" * "Таван тивийн найзууд" *"Бор шувуу нисээд ирлээ" *"Хурга" === Жүжиг === * "Унаган хайр" (Д.Дожоодорж), 1982 он * "Нарны өнгө" (Д.Дожоодорж), 1987 он * "Буратиногийн адал явдал буюу Алтантүлхүүр" (А.Толстой), 1983 он * "Мартагдсан аялгуу" (Д.Батбаяр), 1983 он * "Буэнос-Айресээс хийсэн сурвалжлага" (Г.Боровик), 1984 он * "Будамшуу" (Ч.Ойдов), 1985 он * "Гурван найз, гурван дайсан" (Ж.Дашдондог), 1985 он * "Гарваа" (Э.Оюун), 1985, 2005 онууд * "Сувдан сондор" (Д.Мягмар), 1986 он * "Нэр төр" (Д.Гармаа), 1986 он *"Буцах хаяг" (С.Жаргалсайхан), 1987 он *"Үгүйлэгдсэн хайр" (Б.Лхагвасүрэн), 1988 он *"Галуу эргэж ирлээ" (Б.Лхагвасүрэн), 1989 он *"Галзуу хүний яриа" (Ш.Гүрбазар), 1990 он *"Далан худалч" (Ч.Ойдов), 2001 он === Кино === * "Эхлэл" (Ж.Лхагва, Э.Галсан), 1980 он *"Хуучин сүмийн нууц" (Ж.Сэлэнгэсүрэн), 1982 он *"Санаж яваарай" (Ч.Энхээ, Д.Энхээ), 1984 он *[[Үлгэр дууссан хойно|"Үлгэр дууссан хойно"]] (Н.Уранчимэг), 1987 он *"Эргүүлэг" (Б.Балжинням), 1989 он *"Найрын ширээний ууц" (С.Жаргалсайхан), 1992 он *"Соёо" (Д.Энхболд, Т.Чимэд), 1992 он *"Бой" (Ц.Балдорж), 1993 он *"Өв" (Д.Хатанбаатар), 1993 он *"Талийгаач" (И.Цэрэнжамц, Д.Эльбрус), 1993 он *"Тогоруу өдөөрөө уйлдаг" (Д.Маам), 1993 *"Хадагтай ембүү" (Дан.Нямаа, Д.Төрбат), 1993 *"Чамд итгэж явсан" (Н.Бямбацогт), 1993 он *"Чоно" (Д.Хатанбаатар), 1993 он *"Нүцгэн уулсын бэлд" (Д.Хатанбаатар), 1994 он *"Тамд эдэлсэн жаргал" (Д.Цолмон), 1994 *"Наран ургахыг хүлээхгүй" (Н.Ганхуяг), 1997 он *"Газар шороо" (Д.Маам), 1998 он зэрэг уран сайхны киноны хөгжим *"Манай жаргалант ирээдүй", 1982 он *"Хөтөлийн залуус", 1985 он зэрэг баримтат киноны хөгжим === Дуурь === * "Өүлэн эх" С.Оюуны цомнол === Хөгжмийн бүтээл === * "1921 он" симфони найраглал, 1982 он * Утсан хөгжмийн найралд зориулсан вариаци, 1976 он * Ардын хөгжмийн найралд зориулсан сюит, 1986 он * "Өмнийн цэнхэр говь" зураглал * "Хийл найрал хөгжмийн концерт" (4 ангит), 1978 он *"Төгөлдөр хуур, найрал хөгжимд зориулсан хүүхдийн концерт", 1979 он *"Эрдүү хийл, симфони найрал хөгжмийн концертино", 1980 он *"Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт" (1 ангит), 1986 он *"Хос шударга, симфони найрал хөгжмийн концерт" (3 ангит), 1987 он *"Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл" (I), 1978 *"Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл" (II), 1985 *"Хийл, төгөлдөр хуурт зориулсан рондо", 1977 он *"Төгөлдөр хуурт зориулсан хувилбар аяз", 1979 он *"Хийлийн чуулгад зориулсан бүтээл", 1980 он *"Монгол цэрэг" оратори *"Их хаадын өлгий" циркийн бүрэн хэмжээний хөтөлбөрт чуулбар, 1990 он *"Хөх тэнгэрийн цирк" циркийн хөтөлбөр, 1998 он *"Мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүй" циркийн хошин хөтөлбөрт тоглолтын хөгжим *Морин хуурт зориулсан "Монгол аялгуу" I, II, III == Нэвтрүүлэг == 2003 он, [https://www.youtube.com/watch?v=aEFT025BKqQ "Эргэн дурсахуй", хөгжмийн зохиолч Г.Алтанхуяг] 2015 он, Гаадангийн Алтанхуяг [https://www.youtube.com/watch?v=iZoFs2d2XxQ "Дуусашгүй дуу минь..."] ТВ хөрөг нэвтрүүлэг 2022 он, МҮОНР, [https://www.mnb.mn/i/234786 Хөгжмийн эгшигт хайрцаг: Хөгжмийн зохиолч Г.Алтанхуягийн уран бүтээлийн тухай] 2023 он, МҮОНТ, [https://www.youtube.com/watch?v=uTOFehsPRa8 Теле уулзалт: Хөгжмийн зохиолч, Урлагийн Гавъяат Зүтгэлтэн Г.Алтанхуяг] {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Гаадангийн}} [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] ijxd088346ui60t5ie8u0h53wycb7qx 0 51609 861153 860945 2026-07-06T11:10:39Z BaldiBear 103637 861153 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = [[3naizyasanbaihnuu.jpg]] | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. Киноны үйл явц энгийн, инээдтэй хэрнээ адал явдал дүүрэн үйл явдлаар үргэлжилнэ. Эгч ах, гэр бүлээсээ "голрон" байж уулзалдсан гурван найзын уулзалт хэрээс хэтэрч цэнгээний газарт танилцсан бүсгүйчүүдтэй үргэлжлүүлэн наргиж улмаар өөрсдөө ч мэдэхгүй их мөнгөний хэрэгт холбогдоно. Мөнгөө нэхэх "аймар" ахын дарамтнаас зугтах аргаа хайсан гурван найз энэ хэрэгтээ гэр бүл ах дүүсээ оролцуулахгүйг хичээсэн ч эцэст нь бүгд энэ талаар мэднэ. Энэ л хүнд хэцүү өдөр найз нөхөд гэр бүлийнхнийх нь хүн чанар танигдаж, байгаа бүхнээ өрөнд хандивлацгаана. Бүгдээрээ нийлээд ч төлж дийлэхгүй их мөнгөний оронд бөөрөө зарахаар шийдсэн гурван найзын эмнэлгийн орон дээрх эмгэнэлтэй дүр төрх. Тэгэхдээ л тэр их мөнгийг тэр гурав авсан нь үнэн байдаг. Өөрсдөөсөө ч нуучихсан тэр их мөнгө хэрхэн тэдний гарт орсон нь киноны сүүлчийн мөчид тодорхой болно. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] qwvkq20n5weni4qbs9c4hn4brdwth0f 861154 861153 2026-07-06T11:20:34Z BaldiBear 103637 861154 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = [[Файл:3naizyasanbaihnuu.jpg]] | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. Киноны үйл явц энгийн, инээдтэй хэрнээ адал явдал дүүрэн үйл явдлаар үргэлжилнэ. Эгч ах, гэр бүлээсээ "голрон" байж уулзалдсан гурван найзын уулзалт хэрээс хэтэрч цэнгээний газарт танилцсан бүсгүйчүүдтэй үргэлжлүүлэн наргиж улмаар өөрсдөө ч мэдэхгүй их мөнгөний хэрэгт холбогдоно. Мөнгөө нэхэх "аймар" ахын дарамтнаас зугтах аргаа хайсан гурван найз энэ хэрэгтээ гэр бүл ах дүүсээ оролцуулахгүйг хичээсэн ч эцэст нь бүгд энэ талаар мэднэ. Энэ л хүнд хэцүү өдөр найз нөхөд гэр бүлийнхнийх нь хүн чанар танигдаж, байгаа бүхнээ өрөнд хандивлацгаана. Бүгдээрээ нийлээд ч төлж дийлэхгүй их мөнгөний оронд бөөрөө зарахаар шийдсэн гурван найзын эмнэлгийн орон дээрх эмгэнэлтэй дүр төрх. Тэгэхдээ л тэр их мөнгийг тэр гурав авсан нь үнэн байдаг. Өөрсдөөсөө ч нуучихсан тэр их мөнгө хэрхэн тэдний гарт орсон нь киноны сүүлчийн мөчид тодорхой болно. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] 1cwtmpjy3uxtv8jjudrenfcwns5do4f 861155 861154 2026-07-06T11:21:43Z BaldiBear 103637 861155 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = [[Файл:3naizyasanbaihnuu.jpg]] | зургийн хэмжээ = 250x355 | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. Киноны үйл явц энгийн, инээдтэй хэрнээ адал явдал дүүрэн үйл явдлаар үргэлжилнэ. Эгч ах, гэр бүлээсээ "голрон" байж уулзалдсан гурван найзын уулзалт хэрээс хэтэрч цэнгээний газарт танилцсан бүсгүйчүүдтэй үргэлжлүүлэн наргиж улмаар өөрсдөө ч мэдэхгүй их мөнгөний хэрэгт холбогдоно. Мөнгөө нэхэх "аймар" ахын дарамтнаас зугтах аргаа хайсан гурван найз энэ хэрэгтээ гэр бүл ах дүүсээ оролцуулахгүйг хичээсэн ч эцэст нь бүгд энэ талаар мэднэ. Энэ л хүнд хэцүү өдөр найз нөхөд гэр бүлийнхнийх нь хүн чанар танигдаж, байгаа бүхнээ өрөнд хандивлацгаана. Бүгдээрээ нийлээд ч төлж дийлэхгүй их мөнгөний оронд бөөрөө зарахаар шийдсэн гурван найзын эмнэлгийн орон дээрх эмгэнэлтэй дүр төрх. Тэгэхдээ л тэр их мөнгийг тэр гурав авсан нь үнэн байдаг. Өөрсдөөсөө ч нуучихсан тэр их мөнгө хэрхэн тэдний гарт орсон нь киноны сүүлчийн мөчид тодорхой болно. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] 0hlps75m9hqelimwoowrjf6wrbajyxi 861156 861155 2026-07-06T11:22:06Z BaldiBear 103637 861156 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = 3naizyasanbaihnuu.jpg | зургийн хэмжээ = 250x355 | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. Киноны үйл явц энгийн, инээдтэй хэрнээ адал явдал дүүрэн үйл явдлаар үргэлжилнэ. Эгч ах, гэр бүлээсээ "голрон" байж уулзалдсан гурван найзын уулзалт хэрээс хэтэрч цэнгээний газарт танилцсан бүсгүйчүүдтэй үргэлжлүүлэн наргиж улмаар өөрсдөө ч мэдэхгүй их мөнгөний хэрэгт холбогдоно. Мөнгөө нэхэх "аймар" ахын дарамтнаас зугтах аргаа хайсан гурван найз энэ хэрэгтээ гэр бүл ах дүүсээ оролцуулахгүйг хичээсэн ч эцэст нь бүгд энэ талаар мэднэ. Энэ л хүнд хэцүү өдөр найз нөхөд гэр бүлийнхнийх нь хүн чанар танигдаж, байгаа бүхнээ өрөнд хандивлацгаана. Бүгдээрээ нийлээд ч төлж дийлэхгүй их мөнгөний оронд бөөрөө зарахаар шийдсэн гурван найзын эмнэлгийн орон дээрх эмгэнэлтэй дүр төрх. Тэгэхдээ л тэр их мөнгийг тэр гурав авсан нь үнэн байдаг. Өөрсдөөсөө ч нуучихсан тэр их мөнгө хэрхэн тэдний гарт орсон нь киноны сүүлчийн мөчид тодорхой болно. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] fuc0qwe16kcwux2lwwfkvbjcmjxu366 0 54787 861018 812309 2026-07-05T12:59:00Z HorseBro the hemionus 100126 861018 wikitext text/x-wiki '''Батула''' ('''Махмуд''' буюу Махаму) бол Ойрадын [[Хуухай Даюу]] ноёны хөвгүүн бөгөөд 1398-1399 оны орчимд [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаанд]] алуулсны дараа монголын хаанаас [[чинсан]] цол, Самур гүнжийг хатан болгож авсан. Удалгүй 1399 онд эцгийн өшийг авахаар [[Хэргүд|Хэргүдийн]] Үгэчи хашихатай цэргийн хүчээр дайрч хороосон. Харин [[Өрөгтөмөр хаан|Өрөгтөмөр]] нь хаан болж түүнээс холбоогоо тасалсан нь хожим тэрээр Ойрад нараа удирдан түүний эсрэг босоход хүргэсэн. [[Үгэчи хашиха]] ноёны дараагаас тэр Дөрвөн Ойрадын холбоог тэргүүлсэн чинсан цолтойгоор 1416 он хүртэл удирдах болжээ. 1416 онд түүнийг Зүүн Монголын [[Аругтай тайш]] алжээ. ==Гэр бүл== * Элэнц өвөг: Явган мэргэн буюу Бөө хан * Өвөг эцэг: Уулинтай Бадан тайш (Уультай будан) * Эцэг: [[Хуухай Даюу]] * Хатан: Боржигин овгийн [[Самур гүнж]] * Хөвгүүн: [[Тогоон тайш]] * Ач : [[Нугандашир]], [[Эсэн тайш]], Дайду ноён, Баттөмөр [[Ангилал:14-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1416 онд төрсөн]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Цорос]] skx0p62xzhzz7cw5bpifzw934jxeegj 0 54870 861020 840710 2026-07-05T12:59:46Z HorseBro the hemionus 100126 861020 wikitext text/x-wiki '''Тогоон тайш''' нь XV зууны нэгдүгээр хагаст [[Ойрад]]ыг удирдаж, бүх Монголын эрхийг хятадын дэмжлэгээр булааж Монголын нэгтгэв хэмээн зарлажээ. Түүний эцэг [[Батула]] чинсанг [[Аругтай тайш|монголын Аругтай тайш]] алсны дараа түүнийг олзлон аваад, аргал түүлгэж тогоон доор хэвтүүлж байснаас Тогоон гэх хоч нэртэй болжээ. [[Мин улс]]ын сурвалж бичгүүдийн мэдээгээс харвал 1418 оны үеэс Ойрад нутагтаа буцан очсон байна. Тогоон Хятадын Мин улстай цэргийн холбоо тогтоох, худалдаа арилжаа өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд их анхаарч байжээ. Ийн явсаар Ойрадын гурван удирддагч хятадад холбоолж тэндээс ван цол хүртэцгээжээ. Хятадын Мин улсын [[Юнлө]] хааны зүгээс ч Тогоонтой найрамдах, найрсаг харилцах бодлого явуулж, түүнийг тайш цолд өргөмжилж, Монголын их хааны цэрэгт алагдсан эцэг [[Батула|Батулад]] зориулан тахилга үйлдэх гэх мэт өөртөө татах бодлого явуулсан байна. Тогоон нь Монголын [[Адай хаан]]ы эсрэг Хятадын Мин улстай хамтарч 1422, 1423, 1434, 1438 онуудад дайны үйл ажиллагаа явуулж, мөн Мин улсын дэмжлэгтэйгээр Ойрадын нөлөө бүхий ноёд [[Эсэхү]] (Тайван), Батболд нарын хүчийг дарж, гагцхүү өөрийн ноёрхолыг Ойрадад тогтоожээ. Хятадын Мин улс болон Ойрадын Тогоон тайшийн холбоот цэрэг Монголчуудыг удаа дараалан довтолсны эцэст 1438 онд [[Адай хаан|Адай хааныг]] Хятад цэргүүдийн дэмжлэгтэйгээр барьж хороосон байна. [[Адай хаан]] алагдсанаар Тогоон тайш ийнхүү хятадын дэмжлэгээр бүх Монголын ихэнх хэсгийг гартаа оруулжээ. Алтан товч зэрэг түүхэн сурвалжид Чингис хааны онгоны өмнө агсамнаж байгаад эзний суманд оногдож өнгөрлөө гэдэг. Хожим түүнийг хүү [[Эсэн тайш|Эсэн]] нь залгамжилж тайш болжээ. “Эрдэнийн товч”-д '''Бахаму''' (Багму) гэдэг нэрийг Батулагийн хүү Тогооны өөр нэрээр өгсөн боловч энэ нь "Махмуд"-ын өргөлт учраас Эрдэнийн товчинд алдаа гэж үздэг. ==Гэр бүл == * Хуланц өвөг : Бөө хан * Элэнц өвөг : Уулнтай Бадан тайш (Уультай будан) * Өвөг эцэг : [[Хуухай Даюу]] *Эцэг:[[Батула чинсан]] *Эх:[[Самур гүнж]] *Үр хүүхэд: [[Нугандашир]], [[Эсэн тайш]], Дайду ноён, Баянтөмөр {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Батула чинсан]] |дараа=[[Эсэн тайш]] |он=1418-1439 |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын тайш]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Умард Юанийн ноёрхогч]] [[Ангилал:14-р эсвэл 15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1439 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] ngxeb4qefsxq3k0he9qmlltlsqki6s5 0 60963 861102 513089 2026-07-06T06:58:20Z ~2026-38556-63 105750 861102 wikitext text/x-wiki Хүрээ дуу нь тухайн үеийн нийгмийн байдал, хүрээний аж амьдрал, соёлын хөгжлийг даган гарч ирсэн [[Богино дуу|богино дуу]] юм. Үүнд: "Гоолингоо", "Тунан хар", "Сүнжидмаа", "Хандармаа", "Хөх торгон дээл", "Задгай цагаан", "Цонхон дээр суусан ялаа", "Янлинхуар", "Аргагүй амраг", "Сэндэр охин", "Арван тавны сар" зэрэг дууг нэрлэж болно. [[Ангилал:Монголын хөгжим]] 7no18aont5ubj3yvt4dcqlydrzutic2 0 61670 861022 811632 2026-07-05T13:00:30Z HorseBro the hemionus 100126 861022 wikitext text/x-wiki '''Өштөмөр''' (?-1478) нь [[Эсэн тайш]]ийн хүү, эцгээ залгамжилж [[Ойрад]]ын [[тайш]] болсон хүн юм. [[Цорос]] аймгийн захирагч. == Гэр бүл == * Хуланц өвөг : [[Хуухай Даюу]] * Элэнц өвөг : [[Батула]] * Элэнц эмээ : [[Самар тайху хатан]] * Өвөг эцэг: [[Тогоон тайш]] * Эцэг: [[Эсэн тайш]] * Хөвгүүд: [[Хишиг өрлөг]], [[Хамаг тайш]], [[Аригу]] ([[Борнагал]]ын аав) {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Амасанж]] |дараа=[[Хишиг өрлөг]] |он=1455-1478 |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын тайш]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1478 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] hq66ib49eki2r29oos53x1rk06duv5q 0 62540 861130 860936 2026-07-06T09:22:20Z HorseBro the hemionus 100126 861130 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Тухайн үед тэрээр гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн. 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, алуулж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ntnusy5u4d13x9owr0u4f08fhlw32v5 861131 861130 2026-07-06T09:23:46Z HorseBro the hemionus 100126 861131 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Тухайн үед тэрээр гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн. 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, алуулж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 9ycd7f6rmr32xuu26r9x5lcwq304l3p 861132 861131 2026-07-06T09:30:31Z HorseBro the hemionus 100126 861132 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Тухайн үед тэрээр гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн. 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, алуулж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм. Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын ноён Амарсанаагийн эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Эхэндээ Даваач, Амарсанаа нар Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэлд ялагдсан бөгөөд 1751 онд тэд казахууд руу зугтжээ. Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 5f5hge3pdkjwqmdkyj7p37fbotc8j60 861133 861132 2026-07-06T09:34:04Z HorseBro the hemionus 100126 861133 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм. Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын ноён Амарсанаагийн эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Эхэндээ Даваач, Амарсанаа нар Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэлд ялагдсан бөгөөд 1751 онд тэд казахууд руу зугтжээ. Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 7nb2orp78janwb0sqsh8cjgw1sloi39 861134 861133 2026-07-06T09:35:05Z HorseBro the hemionus 100126 861134 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм. Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын ноён Амарсанаагийн эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Эхэндээ Даваач, Амарсанаа нар Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэлд ялагдсан бөгөөд 1751 онд тэд казахууд руу зугтжээ. Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] p53dhy7dm608hk6a7gh2vts8idwzj69 861136 861134 2026-07-06T09:44:58Z HorseBro the hemionus 100126 861136 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 2qdx4k0rdiev5twbiu34rnoessiza5v 861137 861136 2026-07-06T09:59:46Z HorseBro the hemionus 100126 861137 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = vertical | width = 220 | image1 = Amursana.jpg | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg | image1 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|thumb|257x257px|Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө.]] Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] je2rvslc0i5c8z42rn16c8n0sp4e0c1 861138 861137 2026-07-06T10:00:27Z HorseBro the hemionus 100126 861138 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | width = 220 | image1 = Amursana.jpg | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] owu1ejbnrgdag9xk7o5n527d6fim1np 861139 861138 2026-07-06T10:01:12Z HorseBro the hemionus 100126 861139 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | width = 220 | height = 400 | image1 = Amursana.jpg | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] qy53kzgtcx49dft41aqtji5r366ib0e 861140 861139 2026-07-06T10:02:12Z HorseBro the hemionus 100126 861140 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | size = 220x400px | width = 220 | height = 400 | image1 = Amursana.jpg | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] oyi5mkcagym6qa5pgmrywe0xe96uys0 861141 861140 2026-07-06T10:03:17Z HorseBro the hemionus 100126 861141 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | size = 220x400px | width = 220 | height = 400 | image1 = Amursana.jpg|150x180 | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg|150x180 | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|150x180 | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] kwvrwbh1cyxvp1vzoqdav376ra6tfvc 861142 861141 2026-07-06T10:03:47Z HorseBro the hemionus 100126 861142 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | size = 220x400px | width = 220 | height = 400 | image1 = Amursana.jpg|150x180px | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg|150x180px | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|150x180px | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] gwmoi3bhgwjq4ztpv0dvzpgxribhn9g 861143 861142 2026-07-06T10:04:07Z HorseBro the hemionus 100126 861143 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | size = 220x400px | width = 220 | height = 400 | image1 = Amursana.jpg|150x180px | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg|150x180px | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|150x180px | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] dzo1xjlo60mm0j1b8z7sd5vfuh3ovv9 861144 861143 2026-07-06T10:04:20Z HorseBro the hemionus 100126 861144 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} {{#invoke:multiple image| | direction = horizontal | size = 220x400px | width = 220 | height = 400 | image1 = Amursana.jpg|150x180px | image2 = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg|150x180px | image3 = Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|150x180px | footer = [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] зураг; Ойрадын уламжлалт хувцастай [[Даваач]]; Казахстаны [[Алматы]] хотод [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. }} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дундад Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] i3zx48udgyga4bj2vxgiy8abraabcv3 861145 861144 2026-07-06T10:16:45Z HorseBro the hemionus 100126 861145 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Жилийн дараа тэд эх орондоо буцаж ирээд 1753 оны эхээр тэдний гарт алагдсан Ламдаржаагийн эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлэв. Даваач Зүүнгарын захирагч болжээ. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Гэсэн хэдий ч дотоод зөрчил үргэлжилсээр байсан бөгөөд [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] tf5d6zviazic3xw8uu0uvgt18qrjmtl 861146 861145 2026-07-06T10:26:08Z HorseBro the hemionus 100126 861146 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да тайж" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Гэсэн хэдий ч дотоод зөрчил үргэлжилсээр байсан бөгөөд [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] kepovby3mhg8kas4o5i7iiaus7pqhgx 861147 861146 2026-07-06T10:26:59Z HorseBro the hemionus 100126 861147 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Гэсэн хэдий ч дотоод зөрчил үргэлжилсээр байсан бөгөөд [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] mjkyt88hcg86p0whm3nl9qx6ztupg43 861148 861147 2026-07-06T10:32:34Z HorseBro the hemionus 100126 861148 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 9urx6b3hnbgo9stq455ubjzfmdvnzn4 861149 861148 2026-07-06T10:49:21Z HorseBro the hemionus 100126 861149 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] gqvkczgbhlk2akg0aphqk5n58cbbk8t 861150 861149 2026-07-06T10:52:01Z HorseBro the hemionus 100126 861150 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] erbxj7dzad69z38529fsn6z86kn9uzs 861157 861150 2026-07-06T11:39:30Z HorseBro the hemionus 100126 861157 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] km2gkqf2effe4p2o2bpaeby1rjgk7ow 0 69671 861098 587100 2026-07-06T05:34:47Z ~2026-38382-62 105748 Update 861098 wikitext text/x-wiki Монгол улсын начин '''Сэрээнэндоржийн Мандах''' нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Бүрд сум]]анд төрсөн. Чөлөөт бөхийн спортын дэд мастер, цэргийн хошууч цолтой. ==Амжилт== * 1990 онд Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын баяр наадамд үзүүрлэж '''Сумын начин''' * 1990 онд Сэлэнгэ аймгийн аварга шалгаруулах барилдаанд 3 дугаар байранд орж '''Сумын заан''' * 1993 онд Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд дөрөвт үлдэж '''Аймгийн начин''' * 1996 онд Багануур дүүргийн наадамд үзүүрлэж '''Аймгийн заан''' * 1996 онд Бүх цэргийн 5 дахь удаагийн наадамд түрүүлж '''Цэргийн арслан''' * 2000 онд Ардын хувьсгалын 79 жилийн ойн баяр наадамд 5 давж '''Монгол улсын начин''' цол тус тус хүртсэн. * 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн баяр наадамд 4 давсан. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2000 |АХ-ын 79 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин (улсын гарьд) И.Доржсамбуугаар дөрөв, улсын арслан Б.Ганбаатараар тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2001 |АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд цэргийн заан Ж.Отгонбаатараар гурав, аймгийн арслан Р.Түвшинбаатараар дөрөв давсан. !1024 |} ==== Цэргийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн начин (улсын начин) У.Балжиннямаар долоо даван түрүүлж " Цэргийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1993 |Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. !128 |- !1995 |Багануур дүүргийн баяр наадамд зургаа давж, аймгийн арслан Ч.Эрдэнэчулуунд өвдөг шороодон үзүүрлэж " Аймгийн заан " цол хүртсэн. !128 |} Улс, аймаг, сумын ойн болон нэрэмжит барилдаанд амжилттай сайн барилдаж 40 гаруй түрүүлж, 50 гаруй үзүүрлэж, шөвгийн дөрөвт 80 гаруй үлдсэн. 100 гаруй медальтай. "Биеийн тамир", "Батлан хамгаалах" болон "Барилгын тэргүүний ажилтан". "Цэргийн хүндэт медаль", "Цэргийн гавьяаны одон", "Алтан гадас одон", "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаант тугийн одон"-оор тус тус шагнуулаад байна. {{DEFAULTSORT:Мандах, Сэрээнэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] 53ns4ps6tm4jfkl2f1deyvkedkk92b1 861111 861098 2026-07-06T08:17:56Z Zorigt 49 861111 wikitext text/x-wiki Монгол улсын начин '''Сэрээнэндоржийн Мандах''' нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Бүрд сум]]анд төрсөн. Чөлөөт бөхийн спортын дэд мастер, цэргийн хошууч цолтой. ==Амжилт== * 1990 онд Сэлэнгэ аймгийн Хүдэр сумын баяр наадамд үзүүрлэж '''Сумын начин''' * 1990 онд Сэлэнгэ аймгийн аварга шалгаруулах барилдаанд 3 дугаар байранд орж '''Сумын заан''' * 1993 онд Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд дөрөвт үлдэж '''Аймгийн начин''' * 1996 онд Багануур дүүргийн наадамд үзүүрлэж '''Аймгийн заан''' * 1996 онд Бүх цэргийн 5 дахь удаагийн наадамд түрүүлж '''Цэргийн арслан''' * 2000 онд Ардын хувьсгалын 79 жилийн ойн баяр наадамд 5 давж '''Монгол улсын начин''' цол тус тус хүртсэн. * 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ойн баяр наадамд 4 давсан. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2000 |АХ-ын 79 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин (улсын гарьд) И.Доржсамбуугаар дөрөв, улсын арслан Б.Ганбаатараар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !512 |- !2001 |АХ-ын 80 жилийн ойн баяр наадамд цэргийн заан Ж.Отгонбаатараар гурав, аймгийн арслан Р.Түвшинбаатараар дөрөв давсан. !1024 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн начин (улсын начин) У.Балжиннямаар долоо даван түрүүлж " Цэргийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1993 |Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !128 |- !1995 |Багануур дүүргийн баяр наадамд зургаа давж, аймгийн арслан Ч.Эрдэнэчулуунд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !128 |} Улс, аймаг, сумын ойн болон нэрэмжит барилдаанд амжилттай сайн барилдаж 40 гаруй түрүүлж, 50 гаруй үзүүрлэж, шөвгийн дөрөвт 80 гаруй үлдсэн. 100 гаруй медальтай. ==Гавьяа шагнал== Мандах "Биеийн тамир", "Батлан хамгаалах" болон "Барилгын тэргүүний ажилтан". "Цэргийн хүндэт медаль", "Цэргийн гавьяаны одон", "Алтан гадас одон", "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаант тугийн одон"-оор тус тус шагнуулаад байна. {{DEFAULTSORT:Мандах, Сэрээнэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Бүрдийн хүн]] kqyvxjwf4rvr4knzslymjhz6i349u9t 14 70728 861094 523958 2026-07-06T03:01:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний сэдэв]] to [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ]] without leaving a redirect 523958 wikitext text/x-wiki {{commonscat|FIFA World Cup|Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн тэмцээний сэдэв| дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Дэлхийн аваргын сэдэв]] de044g4h3uzfcohit1b1jjcseue5i7t 0 77540 861091 860732 2026-07-06T03:00:01Z Enkhsaihan2005 64429 861091 wikitext text/x-wiki {{short description|Уругвайд болсон хөлбөмбөгийн холбооны тэмцээн}} {{Инфобокс олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = оны хөлбөмбөгийн ДАШТ | year = 1930 | other_titles = {{native name|es|1er Campeonato Mundial de Fútbol}} | image = Uruguay 1930 World Cup.jpg | alt = | caption = Албан ёсны постер | country = Уругвай | city = [[Монтевидео]] | dates = 7 сарын 13–30 | num_teams = 13 | confederations = 3 | venues = 3 | cities = 1 | champion = URU | count = 1 | second = ARG | second-flagvar = 1861 <!-- RANKINGS ARE BASED ON FIFA PUBLICATIONS. Before any changes, please discuss the matter on the talk page. --> | third = USA<!-- DISCUSS ON TALK PAGE BEFORE CHANGING --> | third-flagvar = 1912 | third-note = {{efn|name=third|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээнд [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934 он]] хүртэл гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт болоогүй ч гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт анх товлогдсон эсэх талаар мэдээлэл өөр өөр байдаг. Зарим эх сурвалж Югославын баг Уругвайтай хийсэн хагас шигшээ тоглолтын шүүлтэд сэтгэл дундуур байсан тул гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт хийхээс татгалзсан гэж мэдээлдэг.<ref name="four weeks"/> [[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий талаарх ФИФА-гийн техникийн хорооны тайланд өмнөх Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээний бүх шигшээ тоглолтын бүх багуудын өнгөрсөн үеийн бүрэн чансааг оруулсан; энэхүү тайланд АНУ-ыг гуравт, Югославыг дөрөвт оруулсан нь бусад ижил тайлан дээр гоолын зөрүү илүү байсантай холбоотой бөгөөд<ref name="F279"/> ФИФА-гийн зүгээс энэ дадлыг үргэлжлүүлсээр байна.<ref name="awards"/><ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/all-time-fifa-world-cup-ranking-1930-2014-1180321.pdf?cloudid=nynltbogj47gfjtfszqr |title=Fact Sheet: FIFA World Cup All-time Ranking 1930–2014 |work=ФИФА |format=PDF |access-date=2026-06-31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408044843/https://resources.fifa.com/image/upload/all-time-fifa-world-cup-ranking-1930-2014-1180321.pdf?cloudid=nynltbogj47gfjtfszqr |archive-date=2020-04-08}}</ref>}} | fourth = Югославын хаант улс<!-- DISCUSS ON TALK PAGE BEFORE CHANGING --> | fourth-note = {{efn|name=third}} | matches = 18 | goals = 70 | attendance = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=1-4}} | top_scorer = {{fbicon|ARG|1861}} [[Гильермо Стабиле]]<br />(8 гоол) | nextseason = [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] }} ==Хэсгийн шат== ===1-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-3}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-4}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-5}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-6}} ===2-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=2-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=2-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=2-3}} ===3-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=3-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=3-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=3-3}} ===4-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=4-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=4-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=4-3}} ==Хасагдах шат== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат}} ===Оноолт=== {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|transcludesection=Оноолт}} ===Хагас шигшээ=== {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|transcludesection=4-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|transcludesection=4-2}} ===Шигшээ=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт}} {{#lst:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолт}} ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 1930|1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} *[https://www.fifa.com/worldcup/archive/uruguay1930/index.html 1930 FIFA World Cup Uruguay], FIFA.com {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]] qo299h5qkha93y75y0i8eca2hb2d3kq 861093 861091 2026-07-06T03:00:47Z Enkhsaihan2005 64429 861093 wikitext text/x-wiki {{short description|Уругвайд болсон хөлбөмбөгийн холбооны тэмцээн}} {{Инфобокс олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = оны хөлбөмбөгийн ДАШТ | year = 1930 | other_titles = {{native name|es|1er Campeonato Mundial de Fútbol}} | image = Uruguay 1930 World Cup.jpg | alt = | caption = Албан ёсны постер | country = Уругвай | city = [[Монтевидео]] | dates = 7 сарын 13–30 | num_teams = 13 | confederations = 3 | venues = 3 | cities = 1 | champion = URU | count = 1 | second = ARG | second-flagvar = 1861 <!-- RANKINGS ARE BASED ON FIFA PUBLICATIONS. Before any changes, please discuss the matter on the talk page. --> | third = USA<!-- DISCUSS ON TALK PAGE BEFORE CHANGING --> | third-flagvar = 1912 | third-note = {{efn|name=third|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээнд [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934 он]] хүртэл гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт болоогүй ч гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт анх товлогдсон эсэх талаар мэдээлэл өөр өөр байдаг. Зарим эх сурвалж Югославын баг Уругвайтай хийсэн хагас шигшээ тоглолтын шүүлтэд сэтгэл дундуур байсан тул гуравдугаар байрын төлөөх тоглолт хийхээс татгалзсан гэж мэдээлдэг.<ref name="four weeks"/> [[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий талаарх ФИФА-гийн техникийн хорооны тайланд өмнөх Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээний бүх шигшээ тоглолтын бүх багуудын өнгөрсөн үеийн бүрэн чансааг оруулсан; энэхүү тайланд АНУ-ыг гуравт, Югославыг дөрөвт оруулсан нь бусад ижил тайлан дээр гоолын зөрүү илүү байсантай холбоотой бөгөөд<ref name="F279"/> ФИФА-гийн зүгээс энэ дадлыг үргэлжлүүлсээр байна.<ref name="awards"/><ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/all-time-fifa-world-cup-ranking-1930-2014-1180321.pdf?cloudid=nynltbogj47gfjtfszqr |title=Fact Sheet: FIFA World Cup All-time Ranking 1930–2014 |work=ФИФА |format=PDF |access-date=2026-06-31 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408044843/https://resources.fifa.com/image/upload/all-time-fifa-world-cup-ranking-1930-2014-1180321.pdf?cloudid=nynltbogj47gfjtfszqr |archive-date=2020-04-08}}</ref>}} | fourth = Югославын хаант улс<!-- DISCUSS ON TALK PAGE BEFORE CHANGING --> | fourth-note = {{efn|name=third}} | matches = 18 | goals = 70 | attendance = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=1-4}} | top_scorer = {{fbicon|ARG|1861}} [[Гильермо Стабиле]]<br />(8 гоол) | nextseason = [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] }} ==Хэсгийн шат== ===1-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-3}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-4}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-5}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|transcludesection=1-6}} ===2-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=2-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=2-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|transcludesection=2-3}} ===3-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=3-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=3-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|transcludesection=3-3}} ===4-р хэсэг=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=Хүснэгт|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=4-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=4-2}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|transcludesection=4-3}} ==Хасагдах шат== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат}} ===Оноолт=== {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|transcludesection=Оноолт}} ===Хагас шигшээ=== {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|transcludesection=4-1}} ---- {{:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|transcludesection=4-2}} ===Шигшээ=== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт}} {{#lst:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолт}} ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 1930|1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} *[https://www.fifa.com/worldcup/archive/uruguay1930/index.html 1930 FIFA World Cup Uruguay], FIFA.com {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]] bmme8eiop0824pyvk52uvk2vlpgnh1x 14 77590 861097 636095 2026-07-06T03:12:39Z Enkhsaihan2005 64429 861097 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat|FIFA World Cup 1934|1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{Navseasoncats|skip-gaps=yes}} [[Ангилал:1934 оны хөлбөмбөг|ДАШТ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөг|ДАШТ 1934]] {{CatAutoTOC}} l87i6p9vx6yeu1wrv8ivnf4msgvack0 0 84378 861075 860947 2026-07-06T01:31:52Z Zorigt 49 861075 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' (1985 оны 7 сарын 5-нд төрсөн) нь Монголын тайз, дэлгэц хошин урлагийн жүжигчин болон телевизийн олон нэвтрүүлгийн хөтлөгч юм. 2014 онд "[[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз]]" кинонд Цэрэндалай гэдэг дүр тоглосон юм. == Уран бүтээл == * "Надтай гэрлээч" * "Луйврын хот" * "Франц үнсэлт" * "Facebook од" * "Давхар цохилт" * "Гурван найз" * "Хүүгүй ломбард" * "Гурван найз: Яасан байх нь уу?" * "Хожлын нүүдэл" * "Гацуурхан" * "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" * "Оннц дүмд" * "Orcool" * "Pigland" {{DEFAULTSORT:Анхбаяр, Ганболдын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын хөтлөгч]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] mkcxtosh1f8y32wy945717obkyecgob 14 105239 861092 636096 2026-07-06T03:00:39Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] without leaving a redirect 636096 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|1930 FIFA World Cup|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний сэдэв|#1930]] [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөг|ДАШТ]] [[Ангилал:Уругвайн хөлбөмбөг|ДАШТ 1930]] 3lc06ceov7wbabp6jma4x1efahykd0j 861095 861092 2026-07-06T03:09:11Z Enkhsaihan2005 64429 861095 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat|1930 FIFA World Cup|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{Navseasoncats|skip-gaps=yes}} [[Ангилал:Уругвайн хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ|1930]] [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөг|ДАШТ]] ndf32rb2detkvf9jjtf2tvgq92r4fgu 0 122122 861019 811634 2026-07-05T12:59:32Z HorseBro the hemionus 100126 861019 wikitext text/x-wiki '''Хуухай Даюу''' (?-1399) бол [[Монголын хаан]] [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг нигүүлсэгчийн]] дэргэд зүтгэж байсан [[Ойрад|Ойрадын]] [[Чорос]] аймгийн ноён. Чоросын [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] өндөр өвөг. Нэр нь '''Хуухай''', цол нь [[Тайвэй|даюу]]. == Тойм == [[Элбэг нигүүлсэгч хаан|Элбэг хаан]] 1393 онд их сууринд суусны дараа ''"ав авлаж, алсан туулайн цус цасанд туссаныг үзэж, цас мэт цагаан өнгөт, цус мэт улаан хацарт гоо эхнэр бий болов уу гэж Элбэг хаан зарлиг болов. Ойрадын Хуухай Даюу өгүүлрүүн: "Энэ мэт өнгөт эм буй за" хэмээв. Тэр хэн буй гэж асуув. Үзэж үл болох, үзье гэхул хэлье. Чиний хөвгүүн [[Харгучуг Дүүрэнтөмөр хунтайж|'''Харгучуг Дүүрэн Төмөр хунтайжийн''']] '''[[Өлзий гоо хатан|Өлзийт гоо хун бэгичи]]''' бэр чинь энэ мэт үзэсгэлэнт буй гэв.'' Элбэг нигүүлсэгч хаан, бэр юүгээн өнгөнд хурьцаж, Ойрадын Хуухай Таюуд зарлиг болов. Үзээгүйг үзүүлэгч, холыг нийлүүлэгч, хүссэнийг хангагч Таюу минь эч гэв. Хааны зарлигаар эчиж, Бэгичид үг хэлрүүн: ''"Чиний өнгө гэрлийг үзье"'' гэж намайг илгээв. Бэгичи уурлаж егуулруун: ''"Тэнгэр газар нийлэгч буюу.'' ''Дээд хаад бэр юүгээн үзэгч буюу.'' ''Хөвгүүн чинь Дүүрэн Төмөр хунтайж нөхөцмү, хаан хар болмуй"'' гэж хэлэв. Тэр үгэнд хаан эс болж, хөвгүүнээ хороогоод, бэр юүгээн авав. Тууний хойно, Хуухай Таюу тараг гуйхаар ирэв. Хаан үгүй гэж гэрийн өмнө суутал, Хун бэгичи элч илгээж, хуримынхаа хааныг хүлээ. Биеэ урьд гэрт ир гэхэд Таюу ирж орсон хойно, Бэгичи аяга барьж үг хэлэв. ''Муу биеийг минь сайн болгов,'' ''Бага биеийг минь их болгов,'' ''Бэгичи''<ref>Бага хатан, татвар эм гэсэн хятад үгний монголжсон хувилбар</ref> ''нэрийг минь [[тайху]]''<ref>Хааны их хатан, хатан эх гэсэн хятад үг</ref> ''болгов, чи'' гэж нэг амсартай, хоёр хэвлийтэй хөхүүрт нэгэнд нь арз, нэгэнд нь ус хийж, өөрөө ус ууж, Таюуд арз егч согтоож унагав. Тайжийнхаа төлөө өслөн далд хөшгөө татаж, олбог дэвсгэр дээрээ Таюуг хэвтүүлж, нүүрээ маажиж, үсээ тасалж, хаанд элч илгээв. Хаан сонсоод иртэл Таюу дутаав. Хаан хөөж алалдан атал, хааны чигчий хуруугий нь тас харвавай. Хаан Таюуг алж зооны арьсыг [[Сөнөд|Сөнидийн]] [[Жашин тайбу]] нэрт хүнээр сурлан авч ирж Бэгижид өгөв. ''Хааны цус, Таюугийн тосыг нийлүүлж долоогоод, хөвгүүнээ алагч хаан цусан өглөгт болж, эзнийхээ аминд хор хүргэгч Таюугийн тосыг үтэрлэн нийлүүлж эм хуний авах өшөө энэ буюу.үхвээс юун чам'' гэв. Бэгичийн хуурсныг хаан мэдэн атал буруугаа мэдэж, бигижийг эс гэмлээд Таюугийн хөвгүүн Батула чинсан, Үгэчи хасаха хоёрт дөрвөн түмнийг мэдүүлэв. Хаан ор сууж зургаан он болсны хойно, могой жилд Элбэг хааныг Ойрадын Батула чинсан,Үгэчи хасаха хоёр хороож, тэнгэр болов."<ref>Лувсанданзан. ЭРТНИИ ХААДЫН ҮНДЭСЛЭСЭН TӨP ЁСНЫ ЗОХИОЛЫГ ТОВЧЛОН ХУРААСАН [[Алтан товч|АЛТАН ТОВЧ]] ХЭМЭЭХ ОРШВОЙ. УБ., 2006. т.237-239</ref> == Үр удам == * Өвөг эцэг: Бөө хан (Бөөхан Явган мэргэний эхнэр Тангринтай завхайрсан)<ref>{{cite book |author1=Peter Simon Pallas |title=Sammlungen historischer Nachrichten über die mongolischen Völkerschaften |date=1776–1801 |location=St. Petersburg, Frankfurt, Leipzig. |url=https://books.google.ru/books/about/Sammlungen_historischer_Nachrichten_übe.html?id=jnsIAAAAQAAJ&redir_esc=y |language=de}}</ref> * Эцэг: Уулнтай Бадан тайш (Уультай будан) * Хөвгүүн: [[Батула|Батула чинсан]] * Ач : [[Тогоон тайш]] * Жич : [[Нугандашир]], [[Эсэн тайш]], Дайду ноён, Баттөмөр ==Эшлэл== [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:1399 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] ipdd36fd024h9wl952kkwxhyn51eaex 0 122124 861026 823203 2026-07-05T13:01:10Z HorseBro the hemionus 100126 861026 wikitext text/x-wiki '''Борнагал''' нь [[Ойрад]]ын [[Чорос]] аймгийн ноён юм. Манжийн буруу түүх шастирт [[Эсэн тайш]]ийн хүү гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг, заримдаа [[Өштөмөр|Өштөмөр дархан ноёны]] хүү, [[Мин улсын судар|Мин улсын судрын]] Ойрадын шастирт Өштөмөрийн хүү [[Аригу|Аригугийн]] хүү гэх зэргээр тэмдэглсэн ч, Эсэн тайшийн удмынх гэдэг нь баттай юм. Эсэн тайшийг нас нөгчсөний дараа Ойрадын дотор эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хүчтэй өрнөж, дайн тулаан хэрүүл тэмцлээс болж, олон ноёд алс хол зугтаж нутаг сэлгэн суусны нэг нь Борнагал юм. Өштөмөр 1478 онд нас барсны дараа түүний хөвгүүдийн дунд тайшийн эрх мэдэл, Ойрадыг захирахын төлөө тэмцэл өрнөхөд Борнагал өөрийн харьяат өрх албатаа дагуулан нутаг алслан нүүж, чорос гэх нэрээ [[Дөрвөд]] хэмээн нэрийдсэн нь Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон боловч үндсэн Дөрвөд овогоо хэрэглэсэн явдал байв. Борнагалыг түүний хүү Эсэнгэй залгамжлав. [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:16-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 9jvrmh5kt4l8koiio6o48n9qe8wu23k 0 122125 861025 724886 2026-07-05T13:00:54Z HorseBro the hemionus 100126 861025 wikitext text/x-wiki '''Аши''' буюу '''Хамаг тайш''' (?-?) нь [[Өштөмөр]] дархан ноёны хоёрдугаар хөвгүүн юм. 1486 онд [[Хишиг өрлөг]] нас барсны дараа хүү [[Архан чинсан]] залгамжлаж, [[ойрад]]ын эзэн болоод, авга ах Ашийг тайшид өргөмжлсөн нь Хамаг тайш гэж алдаршжээ. Хамаг тайш албат ардаа [[Өөлд]] гэж нэрлэх болсны дараа Хамаг тайш гэж алдаршсан. Өөлд хэмээх нэр нь түүхийн явцад бүх ойрад аймгийг нэрлэх ерөнхий нэр болжээ. Архан чинсан, Хамаг тайш нар [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хами]], [[Чижин монгол харуул|Чигин]], [[Хандун]] зэргийн газрыг довтлон, [[Мин улс]]ын баруун хойд нутгаар төвлөрч байв. Түүний хэдэн онд нас барсан нь тодорхойгүй. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хишиг өрлөг]] |дараа= — |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын тайш]] |он=1486-? }} {{end}} [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Цорос]] 5gnzldt9awf1c1d09ekvpxdk1107raa 0 122127 861024 724867 2026-07-05T13:00:38Z HorseBro the hemionus 100126 861024 wikitext text/x-wiki '''Хишиг өрлөг тайш''' хэмээх нь [[Чорос]]ын [[Өштөмөр]] тайшийн ууган хүү. 1478 онд Өштөмөр нас барсны дараа Ойрадын [[Тайш|тайши]] болж, [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамигийн]] зүгт дангаар болон [[Даян хаан]]тай хамтран довтлох болжээ. 1483-1484 оны орчимд Даян хааны талд орж, [[Юншээбүү|Юншээбүүгийн]] [[Исмэйл тайши|Исмайл тайшийн]] эсрэг тэмцэхэд тус хүргэсэнд Даян хаан өрлөг гэх цолоор шагнасан. Гэвч 1486 онд Исмайл тайшийн үлдэгдлийг өөрийн нутагт оруулан нутаглуулсан нь [[Ойрад]], [[Монголчууд|Монгол]] хоёр дахин дайтахад хүргэж, тус жилдээ Хишиг тайш дайнд эрсэдсэн. Түүнийг хүү [[Архан чинсан|Архан]], дүү [[Хамаг тайш|Аши]] нар залгамжлан өвөр зуураа тэмцсэн нь Ойрадын хүч нөлөө сулрахад хүрсэн. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Өштөмөр]] |дараа=[[Архан чинсан]]</br>[[Хамаг тайш]]</br>[[Аригу]] |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын тайш]] |он=1478-1486 }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:1486 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] afbbdsidogu1y85306jrovdpirtf3f1 0 122320 861061 860993 2026-07-05T17:42:20Z ~2026-38317-52 105740 klein 861061 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Монгол: [https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ]. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. [[Файл:Mongolische_Brahmi_31_Buchstaben.jpg|thumb]] == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references /> == '''Гадаад холбоос (Weblinks)''' == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] r6aw8plx3id1r34fbpuzi8vngwn91di 861105 861061 2026-07-06T07:38:41Z ~2026-38232-31 105752 1 861105 wikitext text/x-wiki '''Монгол брахми бичиг''' (Монгол: [https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ]. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|442x442px|'''Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо''']] үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн , дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == '''1. Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо)''' == === '''1.1. Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц''' === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === '''1.2. 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц''' === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == '''2. Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд''' == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: 1.   Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. 2.   Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. 3.   Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. 4.   Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. 5.   Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. 6.   Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. 7.   Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. 8.   Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. 9.   Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. 10. Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == '''3. Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал''' == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Гималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == '''4. Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс''' == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === '''4.1. Бугутын бичээс (Bugut inscription)''' === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === '''4.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1''' '''(Khüis Tolgoi inscription I)''' === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== '''4.2.1. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа''' ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== '''4.2.2. Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол''' ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === '''4.3. Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2''' '''(Khüis Tolgoi inscription II)''' === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == '''5. Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц''' == === 5.1. HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === '''5.2. Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим''' === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === '''5.3. HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа''' === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == '''Ном зүй (Ашигласан материал)''' == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == зүйлчлэл == <references /> == '''Гадаад холбоос (Weblinks)''' == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] 73gzlj0s8sxftsjphnm7kdqv2s13qqk 861114 861105 2026-07-06T08:27:06Z Zorigt 49 861114 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|442x442px|'''Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо''']] '''Монгол брахми бичиг''' (Монгол: [https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ]. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] ivy0tazgn9vu9blskjd2tjjjtl0bxuv 861115 861114 2026-07-06T08:27:21Z Zorigt 49 861115 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|442x442px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (Монгол: [https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ]. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] ea2ccnro3eb7njzxb3drickb07odza6 0 122423 861027 724840 2026-07-05T13:01:31Z HorseBro the hemionus 100126 861027 wikitext text/x-wiki '''Архан''' бол [[Дөрвөн Ойрад]]ын [[Чорос]] аймгийн тэргүүлэгч, [[тайш]] цолтон юм. [[Өштөмөр]] вангийн хүү [[Хишиг өрлөг]]ийн хүү эсвэл дүү юм. Монголын түүхэнд [[чинсан]] цолтойгоор бичсэн нь [[Даян хаан]]ы зарлигаар Тайш цолыг хэрэглэхийг хорьсонтой холбоотой юм. ==Тойм== 1486 онд Хишиг өрлөг өвчний улмаас өөдөлсний дараа, эцгийнхээ оронд [[Тайш]] болжээ. [[Мин улсын судар]]т тэмдэглэснээр түүний захиргаанд 7000 гаруй цэрэгтэй Чорос аймаг [[Бархөл шянь|Бархөл]] хотын орчмоор нутаглаж байв. 1487 онд [[Даян хаан]]ы хамтаар [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфаны хаант улс]]ыг олон удаа довтолж, дээрэмдэв. Тэрээр авга [[Аригу]]тай хамтаар морьт цэргээр [[Ганьсү муж]] руу довтлоход [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамигийн]] Жуншүнь ван [[Ханшэнь]] тэдний цэргийн төлөвлөгөөг [[Мин улс]]ад задруулж, Ойрадын цэрэг ялагдаж, ухрав. Ингээд Арханы чинсаны удирдсан Ойрадын цэрэг Хами хот, эргэн тойрны тосгодыг эзлэн аваад, дээрэмдэв. Хамигийн ван Ханшэнь Ойрадын цэрэгт ялагдаад бууж өгөн, Архан чинсантай худ ураг болж, Мин улстай хийдэг худалдааны замыг Ойрадын өөрсдөдөө нээж чадсан. Архан чинсангийн авга ах [[Хамаг тайш|Аши]] нь өөрийн харъяатаа дагуулж Архан чинсангаас салж одон өөрийн захирсан отогоо [[Өөлд]] гэж нэрлээд, [[Хамаг тайш]] гэж өргөмжлөгдсөн нь Ойрадын дотор хоёр тайши гарч ирснээр дотоод хямрал нь дахин эхэлсэн. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хишиг өрлөг]] |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын тайш]] |он=1486-1491 |дараа=[[Хорхудан]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:15-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 6c3ri7xdg1sehrqu2bejaojfjtmmx9p 0 123182 861103 819965 2026-07-06T07:03:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 861103 wikitext text/x-wiki [[Файл:New York City (New York, USA), Brooklyn Bridge -- 2012 -- 6630.jpg|thumb|400x400px|Нью-Йорк хотын Бруклины гүүр]] '''Бруклины гүүр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Brooklyn Bridge'') -[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотын Бруклин, [[Манхэттен]] дүүргийг холбосон хамгийн ууган 1825 метр урт бөгөөд 26 метр өргөн дүүжин гүүр юм. Энэ гүүрийг 1883 онд барьсан бөгөөд 1903 он хүртэл дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүр байсан. Гүүрний хоёр талын хэсгүүдийг автомашин зорчих, дунд хэсэг нь явган зорчигч, дугуйчид явахаар ашигладаг байна. 1964 онд тус гүүрийг Үндэсний түүхийн дурсгалт газрын жагсаалтад оруулсан. Өнөөдөр энэ гүүр нь Нью-Йоркчуудын амралт зугаалга, дугуй унах дуртай газар болсон бөгөөд Холливудын кинонуудын ачаар энэ гүүр Нью-Йорк хотын бэлгэдлийн нэг болоод байгаа юм. 2026 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-ын 250 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр Нью-Йорк хотын Бруклин гүүрэн дээрх ёслолын буудлага нь хотын хамгийн гайхалтай үдшийн шоунуудын нэг болсон. == Гүүр барих санаа == Манхэттен, Бруклин хоёр дүүргийн хооронд гүүр барих анхны саналыг мужаан, уран барилгачин Томас Пауп 1800 онд гаргажээ. Гэвч түүний барьсан модон гүүр бат бэх биш байжээ. Үүнээс гадна Зүүн голын /Ист ривер/ усан тээвэрт саад учруулж байжээ. Мөн газар доогуур нүхэн хонгил барих санал гарсан боловч тухайн үед зардал ихтэй, хүнд хэцүү байсан тул энэ хувилбараас татгалзсан байна. Хэдэн арван жилийн турш гүүр барих асуудал хойшилсоор зохион бүтээгч [[Жон Роблинг]] хоёр эрэгээс дүүжин холбоосыг 80 метрийн өндөртэй ижил цамхагууд дээгүүр татан барьж шийдвэрлэсэн байна. == Барилгын ажил ба Роблингийн гэр бүл == 1867 онд Нью-Йорк хотын зөвлөл дүүжин гүүрний зураг төсөл боловсруулж, барьж байсан туршлагатай инженер Жон Роблингийн төслийг баталжээ. Гүүрний барилгын ажил 1870 оны 1-р сарын 3-нд эхэлээс өмнө Жон Роблинг бэртэж хөлөө няцалж, хуруугаа тайруулсан боловч гэмтлийн дараа татран өвчнөөр нас барж, ажлаа хүү Вашингтон Роблингд шилжүүлжээ. 32 настай залуу инженер барилгын ажлын явцад техникийн олон бэрхшээлтэй тулгарсан. Хатуу чулуулгийг дайран өнгөрөхөд динамит ашиглах тухай асуулт гарч ирэхэд шахсан агаартай дэлбэрэлтийн үр дүнг хэн ч таамаглаж чадахгүй байв. Кессон нурж, хүмүүс үхэж болзошгүй. Вашингтон Роблинг туршилтын дэлбэрэлтүүдэд биечлэн оролцож байжээ. Хоёр дахь удаагаа даралт сулрах өвчний дараа Роблинг саажилттай болжээ. Барилгын удирдлагыг түүний эхнэр Эмили Роблинг үргэлжлүүлж, инженерийн шинжлэх ухаан, дээд математик зэргийг эзэмших шаардлага гарчээ. Роблинг өөрөө энэ ажлыг зөвхөн дурангаар ажиглаж, хийсэн ажлын тайлан, гэрэл зургийг туслахаасаа авч байжээ. Иймд энэ гүүрийг барихад Роблингийн гэр бүрэн оролцосон гэж үзэж болно. Бруклины гүүрний барилгын ажил 13 жил үргэлжилж 1883 оны 5-р сарын 24-нд дууссан бөгөөд гүүрний өртөг 15,1 сая ам.доллар болж байжээ. [[Ангилал:1883 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын барилга байгууламж]] [[Ангилал:АНУ-ын гүүр]] pwqazxa87yz5xm41h0jvsijvn2zqzcb 861104 861103 2026-07-06T07:08:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 861104 wikitext text/x-wiki [[Файл:New York City (New York, USA), Brooklyn Bridge -- 2012 -- 6630.jpg|thumb|400x400px|Нью-Йорк хотын Бруклины гүүр]] '''Бруклины гүүр''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Brooklyn Bridge'') -[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] хотын Бруклин, [[Манхэттен]] дүүргийг холбосон хамгийн ууган 1825 метр урт бөгөөд 26 метр өргөн дүүжин гүүр юм. Энэ гүүрийг 1883 онд барьсан бөгөөд 1903 он хүртэл дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүр байсан. Гүүрний хоёр талын хэсгүүдийг автомашин зорчих, дунд хэсэг нь явган зорчигч, дугуйчид явахаар ашигладаг байна. 1964 онд тус гүүрийг Үндэсний түүхийн дурсгалт газрын жагсаалтад оруулсан. Өнөөдөр энэ гүүр нь Нью-Йоркчуудын амралт зугаалга, дугуй унах дуртай газар болсон бөгөөд Холливудын кинонуудын ачаар энэ гүүр Нью-Йорк хотын бэлгэдлийн нэг болоод байгаа юм. 2026 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-ын 250 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр Нью-Йорк хотын Бруклин гүүрэн дээрх ёслолын буудлага нь хотын хамгийн гайхалтай үдшийн шоунуудын нэг болсон. == Гүүр барих санаа == Манхэттен, Бруклин хоёр дүүргийг холбосон уг гүүрийг барих анхны саналыг мужаан, уран барилгачин Томас Пауп 1800 онд гаргажээ. Гэвч түүний барьсан модон гүүр бат бэх биш байсан юм. Үүнээс гадна Зүүн голын /Ист ривер/ усан тээвэрт саад учруулж байсан тул газар доогуур нүхэн хонгил барих санал гарсан боловч тухайн үед зардал ихтэй, хүнд хэцүү байсан тул энэ хувилбараас татгалзсан байна. Хэдэн арван жилийн турш гүүр барих асуудал хойшилсоор эцэст нь зохион бүтээгч [[Жон Роблинг]] хоёр эргээс дүүжин холбоосыг 80 метрийн өндөртэй ижил цамхагууд дээгүүр татан барьж шийдвэрлэсэн байна. == Барилгын ажил ба Роблингийн гэр бүл == 1867 онд Нью-Йорк хотын зөвлөл дүүжин гүүрний зураг төсөл боловсруулж, барьж байсан туршлагатай инженер Жон Роблингийн төслийг баталжээ. Гүүрний барилгын ажил 1870 оны 1-р сарын 3-нд эхэлээс өмнө Жон Роблинг бэртэж хөлөө няцалж, хуруугаа тайруулсан боловч гэмтлийн дараа татран өвчнөөр нас барж, ажлаа хүү Вашингтон Роблингд шилжүүлжээ. 32 настай залуу инженер барилгын ажлын явцад техникийн олон бэрхшээлтэй тулгарсан. Хатуу чулуулгийг дайран өнгөрөхөд динамит ашиглах тухай асуулт гарч ирэхэд шахсан агаартай дэлбэрэлтийн үр дүнг хэн ч урьдчилан таамаглаж чадахгүй байв. Кессон нурж, хүмүүс үхэж болзошгүй байжээ. Вашингтон Роблинг туршилтын дэлбэрэлтүүдэд биечлэн оролцож байжээ. Хоёр дахь удаагаа даралт сулрах өвчний дараа Роблинг саажилттай болжээ. Барилгын ажлыг түүний эхнэр Эмили Роблинг үргэлжлүүлэн удирдаж, инженерийн шинжлэх ухаан, дээд математик зэргийг эзэмших шаардлага гарчээ. Роблинг өөрөө энэ ажлыг зөвхөн дурангаар ажиглаж, хийсэн ажлын тайлан, гэрэл зургийг туслахаасаа авч байжээ. Иймд энэ гүүрийг барихад Роблингийн гэр бүлийнхэн бүгд оролцосон гэж үзэж болно. Бруклины гүүрний барилгын ажил 13 жил үргэлжилж 1883 оны 5-р сарын 24-нд дууссан бөгөөд гүүрний өртөг тухайн үед 15,1 сая ам.доллар болж байжээ. [[Ангилал:1883 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын барилга байгууламж]] [[Ангилал:АНУ-ын гүүр]] 700klen9hocspeqb7ixb5zaghlzi5fo 0 125657 861013 859932 2026-07-05T12:17:49Z ~2026-38111-41 105731 /* */ 861013 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын харъяат хасаг угсаатнууд''' ([[Казах хэл|каз.]] ''Моңғолиядағы қазақтар'') - Монгол Улсын казак гаралтай иргэд. 2023 оны 3-р сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын нийт хүн амын 4.0 %-г эзэлж байв. Монголын Үндэсний статистикийн хорооны 2025 оны мэдээллээр, казак үндэстнүүд 76.5 хувь нь Баян-Өлгий аймагт, 9.0 хувь нь Улаанбаатар хотод, 8.5 хувь нь Ховд аймагт, 2.2 хувь нь Дархан-Уул аймагт, үлдсэн 3.3 хувь нь Налайх дүүрэг болон бусад аймгуудад тархан амьдарч байгаа аж. Казак угсаатнуудын 49.9 хувь нь эрэгтэй бол 50.1 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Насны бүлгээр авч үзвэл, 0.14 насныхан 34.5 хувь, 15-24 насныхан 17.2 хувь, 25-34 насныхан 16.8 хувь, 35-44 насныхан 12.8 хувийг эзэлж буй бол 9.1 хувь нь 45-54 насныхан, 9.6 хувь нь 55-аас дээш насныхан аж. 2026 оны 6-р сард Хил Хамгаалах Ерөнхий газраас гаргасан мэдээллээр 2025 оны байдлаар Монгол Улсад Казаxстаны 24,395 иргэн зорчсон бол Казаxстанд Монгол Улсын 23,849 иргэн зорчжээ. Харин Монгол Улсад Казаxстан Улсын 575 иргэн, Казаxстанд Монгол Улсын 8,825 иргэн байнга оршин сууж байв. == Түүх == Монголын казакууд нь бусад казах үндэстний нэгэн адил Түрэг угсааны үндэстэн юм. Казакууд одоогоос 120 гаруй жилийн тэртээ [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван нүүдлэн Монголд ирсэн. 8-р зуунд Түрэгийг мөхсөний дараа 10-р зуун хүртэл Карлугийн улс, 11-12-р зуунд Кимак, Кипчак, Карахандын улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 13-р зуунаас Монголын эзэнт гүрний [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] хаант улсад харъяалагдан зуутын зохион байгуулалттай болж их, дунд, бага зуут хэмээн хуваагджээ. Чингис хааны хоёрдугаар хөвгүүн [[Цагадай|Цагаадайн]] байгуулсан улс нь Төмөрийн хаант улс, Казах ханлиг, Үзбек ханлиг, Киргиз ханлиг болон задрахад Барлас, Найманы казахууд нэгдэн шинэ улс байгуулах оролдлого хийж [[Казахын Хант Улс|Казахын]] [[Казахын Хант Улс|Хант улсыг]] байгуулжээ. 17-р зууны эхээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] довтолгоонд өртөн, хойд талаасаа Бухар, Хивийн хаант улсын довтолгоонд шахагдсанаар Казахын хаант улсын хүч буурч хуваагдан нэг нь Оросын хаант улсад дагаар орж, нөгөө хэсэг нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан Уйгар]] руу нүүдэллэн [[Манж улс|Манж]] [[Манж улс|улсын]] харъяанд оржээ. Ийнхүү 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас Абул Мамбет хааны харъяат казахууд [[Дорнод Туркестан|Дорнод Туркестанд]] нутаглан Хар Эрчис, Алтай хавиар нутаглаж байгаад 1864 онд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] даван ирсэн нь одоогийн [[Баян-Өлгий аймаг]] дахь казахуудын удам болно. Тэд 19-р зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс [[Шинжаан]] хүртэл нутаглан зуны улиралд [[Алтайн нуруу]] даван Урианхайн нутаг руу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш буцаад нүүдэг байжээ. Тэд Шинжааны Бухтарм голын эх [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглаж байсан байна. Казахууд 18-20-р зуунд [[Шинжаан]], Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны [[Уйгур|уйгурын]] бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд исламын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, [[Гоминдан|Гоминданы]] хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ. 1911 оны 12 сарын 29-нд Халх Монгол Манж Чин улсын эрхшээлээс гарч, тусгаар тогтнолоо сэргээн Олноо өргөгдсөн Монгол улсаа байгуулсны дараа Алтайн нурууны ар хөвөөнд нутаглаж байсан хэрэй хасгуудын дунд аль улсыг дагах вэ? гэсэн асуудал хурцаар тавигдсан байдаг. Тухайн үед Хэрэй хасгийн удирдагчдын дунд 2 өөр байр суурь байсан. Монголын талыг баримтлагчдын дотор Хэрэй хасгийн нэр нөлөө бүхий хүн Хлан, Бодубай, Жүртбай, Жунсбай нар байсан бол Хятадын харьяанд үлдэхийг хүсэгчдийн дотор Сукурбай, мөн Дөрвөдийн хан Галсаннамжил, Нацаг бэйс зэрэг хүмүүс байжээ. Энэ нь зөвхөн үндэстний асуудал биш, харин тухайн үеийн эрх мэдэл, албан тушаал, бүс нутгийн геополитикийн сонголттой холбоотой байсан юм. 1912 оны 6-р сарын 22-нд Сукурбай Палтад илгээсэн захидалдаа Хланыг шүүмжилж, Халх Монголд нэгдэх үйл ажиллагааг эсэргүүцэж байсныг архивын баримт гэрчилдэг. Гэвч нөхцөл байдал удалгүй өөрчлөгдөв. Монголын тусгаар тогтнол батжиж, 1912 оны 8 сард Ховдыг чөлөөлсний дараа Монголын төр баруун хязгаарын асуудалд идэвхтэй ажиллаж эхэлсэн юм. 1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд Хлан тэргүүтэй Хэрэй хасгийн төлөөлөгчид Богд хаанд өргөх бичиг өргөн: “Богд эзэн хааны шинэ төрд дагаж ормой” хэмээн хүсэлт гаргасан байдаг. Тус өргөх бичигт Хлан, Жүртбай, Жунсбай, Бодубай, Айбагар, Айбаза, Тункубай зэрэг ахлагч нарын нэр дурдагдаж, 400 өрхийн өмнөөс төлөөлөн өргөсөн болохыг тэмдэглэжээ. Үүний дараа Монголын төрөөс Хланыг дэмжиж, улмаар Сукурбайн захиргаанд байсан зарим өрхийг нэмж нэгтгэн захируулснаар Шеруш овгийн нийт 450 өрхийг Монгол улсад дагаар оруулсан тухай баримт үлдсэн байдаг. Хэрэй хасгуудыг Монголд дагаар оруулах үйл ажиллагаанд Дамбийжанцан ч оролцож байжээ. Тэрээр Монголын талыг баримтлагч Хлан нартай хамтран ажиллаж, Алтайн хязгаар дахь Монгол төрийн нөлөөг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлсэн тухай архивын баримт хадгалагдан үлдсэн байгаа. 1913 оны 2-р сарын 16-нд Богд хаан сайд нарын айлтгалыг зөвшөөрч Хланыг хошууны ноён болгож, 2-р сарын 18-нд түүний гавьяаг өндрөөр үнэлсэн лүндэн буулгасан амуй. Үүний өмнө буюу 1912 оны намар Богд хааны зарлигаар Хлан болон түүний хамтран зүтгэгчдэд цол зэрэг, шагнал хүртээсэн байдаг. Хланд Бишрэлт цол, Түшээ гүнгийн зэрэг олгосон юм. Энэ бүхэн нь өнөөгийн Баян-Өлгийд амьдарч буй казах иргэдийн өвөг болсон Хэрэй хасгийн тодорхой хэсэг өөрсдийн өргөх бичиг, хүсэлтээр Монгол Уулсын харьяанд орсныг харуулсан түүхэн баримтууд юм. 1917 онд Богд хаант Монгол улсын үед казахуудыг Монгол улсын харъяат болгоход Керейд, Найман овгийн 21000 хасаг иргэд бүртгэгджээ. Казахт 12 овог байх бөгөөд Жантекейн, Шерүүч, Молхо, Керейд нь зонхилох байр суурьтай байдаг байна. Алтайн казахууд нь Керейд овгийн хүмүүс бөгөөд тэд Уах, Абах, Ашамайл хэмээх гурван янзын керейд ажээ. Эдгээрээс Монголд шилжин нутагласан нь Абах керейд, Найман казах ажээ. Абах нь дотроо 12 яс овгоос бүрдэх бөгөөд зарим нь Монголд байхгүй. Харин Найман казах нь Улаанхус суманд цөөн үлдэж, Ховд аймгийн [[Булган сум (Ховд)|Булган суманд]] Ители овог зонхилдог. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын ерөнхий сайд байхдаа баруун хязгаар руу явж [[Оспан|'''Оспа́н Исла́мулы'''тай]] уулзаж олон үндэстэн ястанг амар амгалан байлгах тухай хэлэлцээр хийсэн байдаг. Түүнд буу сум, мөнгө өгч Шинжаан Уйгарт явуулж буй бослогыг дэмжсэн тэр үеэс Алтайн хязгаарын казах иргэд бөөн бөөнөөрөө Монгол руу дүрвэн иржээ. 1938 оны 6-р сарын 9-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнхийн асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн БНМАУ-ын нам төрөөс казахуудыг шинэ газар суурьшихтай холбоотой арга хэмжээг авсан байна. Казакууд 1931 оноос [[Чандмань уулын аймаг|Чандмань уулын аймгийн]] харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймагт]] амьдрах болжээ. Сүүлд 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задрахад түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа Монгол дахь 50-60,000 гаруй казах иргэд мал ахуйгаа зараад шинэ Казакстаныг зорьсон ба 2000 он гэхэд 10-20,000 нь эргэн буцаж ирсэн байна.<ref>{{Cite web|url=https://www.macalester.edu/geography/research-barcus/kazakhs/|title=Kazakhs of Mongolia|accessdate=21-04-2023|last=Barcus|first=Holly}}</ref> == Нэрс == == Монгол дахь алдартай казахууд == Монгол Улсын баатар Н.Икей, алдарт нисэгч генерал [[Мудирасын Зайсанов]], Хаби, [[Байтазагийн Хурматбек]], А.Сарай, Х.Хызырхан, Тилейхан, Ахмет, У.Хамбар, Шангишбай, Хашгынбай, К.Мизимхан, Сөйлхан, 1992-1996 оны УИХ-ын гишүүн асан [[Ажханы Болат]], [[Раздакийн Сандалхан]], [[Таукейн Султан]], Х.Володя, Х.Жекей, А.Мурат, [[Агипарын Бакей]], [[Алмаликийн Тлейхан]], [[Тилеуханы Аубакир]], Элчин сайд асан [[Кадырын Сайраан]], 2000-2005 онд [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгийн аймгийн]] засаг дарга, УИХ-ын гишүүн асан [[Хавдисламын Баделхан]], Хөдөө аж ахуйн дэд сайд асан [[Жанимханы Сауле]] болон Улсын Бага хурлын орлогч дарга агсан [[Кинаятын Зардыхан]], Японы Осака хотод ерөнхий консул асан Ч.Куланда зэрэг юм. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Угсаатны диаспора]] [[Ангилал:Монголын хүн ам зүй]] [[Ангилал:Монголын ард түмэн]] [[Ангилал:Казахууд]] n1fb2ifdecyl6hn7ohm9swnt305k9s3 0 127981 861113 858588 2026-07-06T08:19:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 861113 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the Borough of Manhattan.svg|thumb|Манхэттэн дүүргийн далбаа]] '''Манхэттэн''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Manhattan'' [mænˈhætən]) АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] түүхэн төв хэсэг бөгөөд тус хотыг бүрдүүлдэг 5 дүүргийн ([[Англи хэл|англи]]. ''Borough'') нэг юм. Манхэттэн боро-д Дэлхийн худалдааны төв, Эмпайер-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг, Вулворт-билдинг, Метлайф-тауэр, Уолл-стрит- 40, Рокфеллерын төв зэрэг тэнгэр багантсан барилгууд байдаг. Манхэттен дүүргийг багтаадаг Нью-Йорк хотын талбай — 59,47&#x20;км². Манхэттен арлын талбай 58,8&#x20;км², хүн ам нь 1,619 сая (2012 онд). Энэ нь АНУ-ын хамгийн хүн ам шигүү суудаг дүүрэг юм. Манхэттенээс гадна Нью-Йорк хотын бүрэлдэхүүнд дахин 4 боро (хотын тойрог) 1898 онд нэгтгэж нэг хот болсон түүхтэй. Үүнээс өмнө Нью-Йорк (өмнө — [[Шинэ Амстердам]]) хотод зөвхөн Манхэттен ордог байжээ. [[Ангилал:Манхэттен| ]] [[Ангилал:Нью-Йорк хот]] [[Ангилал:1624 онд байгуулагдсан]] nyxm1jbauaannerg71b6d62tcaqic3z 0 135431 861040 859125 2026-07-05T13:18:09Z ~2026-38164-73 105733 861040 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын YouTuber}} '''Түшиг''' нь Монголын YouTube суваг эрхлэгч бөгөөд олон сая бүтээлүүдийг Монгол хэл дээр нийтэлдэг контент бүтээгч юм. Түүний видеонууд нь зорилтот үзэгчдэд, ялангуяа Монголын залууст ихээхэн == Карьер == Түшиг нь YouTube дээр 2015 онд идэвхтэй видео нийтэлж эхэлсэн бөгөөд түүний сувгийн агуулга нь зугаа цэнгэл, тайлбар, амьдралын хэв маяг, соёл, аялал зэрэг төрөл бүрийн сэдвүүдийг хамардаг. Цаг хугацааны явцад түүний суваг нь Монголын YouTube ертөнцөд танигдсан суваг болсон. == Хүрсэн үзүүлэлтүүд == * Түшигийн YouTube суваг нь **1.2 сая орчим захиалагчтай** (2025 оны мэдээллээр). * Түүний нийт үзэлтүүд **200 саяас дээш** хүрсэн байна. * Видео бичлэгүүдийн төрөл нь олон янз бөгөөд тогтмол шинэ контент нэмэгдсээр байна. == Контент == Түшигийн контент нь дараах төрлүүдийг багтаадаг: * Энтертайнмент видео * Амьдралын хэв маяг, аялалын контент * Тайлбар, тренд сэдвүүдийн анализ == Олон нийтийн хүлээлт == Түшигийн бүтээсэн контент нь онлайн орчинд өргөн хүрээний үзэгчдэд хүрч, түүнийг Монголын танигдсан YouTube контент бүтээгчдийн нэг болгоход нөлөөлсөн. Түүний видеонууд нь үзэгчдийн зүгээс идэвхтэй хандалт авч, эерэг үнэлгээ болон шүүмжлэл зэрэг олон төрлийн санал бодлыг төрүүлдэг байна. == Платформ холбоос == * [https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig «Түшиг» – YouTube суваг] * [https://www.youtube.com/@mongolianyoutubertushig6491 «Түшиг» – өөр форматтай YouTube холбоос] * [https://www.instagram.com/tushig1 «Түшиг» – Instagram суваг] * [https://www.facebook.com/btushig1«Түшиг» – Facebook суваг] == Гадаад холбоос == * Official YouTube channel: https://www.youtube.com/c/mongolianyoutubertushig {{citation needed}} 5i7vmys0gg7xiag36v0m16u0ezprv24 0 137721 861112 799529 2026-07-06T08:18:09Z ~2026-38575-47 105754 /* */ 861112 wikitext text/x-wiki '''Цэгмидийн Цэрэнболд''' (1977 оны 5-р сарын 21-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн ) -Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол 2012 онд хүртсэн, Монгол улсын Гавьяат Жүжигчин цол 2026 онд хүртсэн , найруулагч, зохиолч, тайз болон дэлгэцийн жүжигчин. Улсын Драмын Эрдмийн Театрын жүжигчин. == Намтар == Ц.Цэрэнболдын бага нас Налайх дүүрэгт дархан хийдэг өвөг эцэг дээрээ өнгөрсөн байна. Эцэг Цэгмид нь уурхайчин, эх нь налайхын ахуйн үйлчилгээнд оёдолчингоос эхлээд нярав, мэргэжилтэн хүртэл ажилласан хүн байжээ. Дунд сургуулиа дүүрэгдэг жил гэр бүл нь Налайхаас Багануурт шилжиж очиж, тэрээр гал унтраах 64 дүгээр ангид гурван жил жолооч хийжээ. Тэнд АСК тэмцээн болж тухайн үед Багануурын театрын дарга байсан Д.Бямбацогт уралдаанд орж шалгуулахыг санал болгосон байна. Түүний эх дэмжиж жүжигчин болох зам руу орсон байна. Тэрээр “Мюзикл” дээд сургуулийг жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр 2003 онд төгсөөд “Аав” киноны жижиг хэсэгт ээжтэйгээ хамт тогложээ. 2003 онд сургуулиа төгсөөд багш Ч.Түвшингийн "Алтан унага" театрт ажиллсан байна. 2006 оноос УДЭТ-т орсон. Түүний анхны тоглосон уран бүтээл бол Австри, Германы хамтарсан “Чингис хаан” баримтат уран сайхны кино юм. Тус кинонд Жамухын дүрд тоглож байжээ. Мөн жүжигчин Ц.Цэрэнболд Украин, АНУ-ын уран бүтээлчдийн хамтарсан “The rising Hawk” буюу “Дүүлэн нисэх шонхор” кинонд тоглохоор болсон. Нийт 110 минут үргэлжлэх энэ киног Ахтем Сейтаблаев, Жонн Винн нар хамтран найруулж байгаа юм. Тэрээр нэг хэсэг үзэгчдийг байлдан дагуулж байсан “Аав” киноны продюсер болон гол дүрийг бүтээж “Academy awards 2015” наадмаас шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал авсан билээ. Ц.Цэрэнболд 2016 онд "Алтан гадас" одон хүртсэн байна. 2022 онд "TSEBO" фильм үүсгэн байгуулсан. == Бүтээсэн дүрүүд == "2000" уран сайхны кино- цэрэг Энхтайван, "Марко Поло", "Аав". == Гэр бүл == Түүний эхнэр эдийн засагч мэргэжилтэй. Жүжигчин маань эхнэртэйгээ оюутан байхдаа танилцсан аж. Түүнийг сурч байхад эхнэр нь сургуульд санхүү хариуцсан ажилтан байсан гэнэ. Тэрээр Далайцэрэн, Үлэмжгоо гэдэг хоёр хөөрхөн хүүхэдтэй. 6xffybhd84eisonvv7wwmpig2brisgh 861124 861112 2026-07-06T08:41:09Z Zorigt 49 861124 wikitext text/x-wiki '''Цэгмидийн Цэрэнболд''' (1977 оны 5-р сарын 21-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монголын найруулагч, зохиолч, тайз болон дэлгэцийн жүжигчин. Улсын Драмын Эрдмийн Театрын жүжигчин. == Намтар == Ц.Цэрэнболдын бага нас Налайх дүүрэгт дархан хийдэг өвөг эцэг дээрээ өнгөрсөн байна. Эцэг Цэгмид нь уурхайчин, эх нь Налайхын ахуйн үйлчилгээнд оёдолчноос эхлээд нярав, мэргэжилтэн хүртэл ажилласан хүн байжээ. Дунд сургуулиа дүүргэдэг жил гэр бүл нь Налайхаас Багануурт шилжиж очиж, тэрээр гал унтраах 64 дүгээр ангид гурван жил жолооч хийжээ. Тэнд АСК тэмцээн болж тухайн үед Багануурын театрын дарга байсан Д.Бямбацогт уралдаанд орж шалгуулахыг санал болгосон байна. Түүний эх дэмжиж жүжигчин болох зам руу орсон байна. Тэрээр “Мюзикл” дээд сургуулийг жүжигчин, найруулагч мэргэжлээр 2003 онд төгсөөд “Аав” киноны жижиг хэсэгт ээжтэйгээ хамт тогложээ. 2003 онд сургуулиа төгсөөд багш Ч.Түвшиний "Алтан унага" театрт ажиллав. 2006 оноос УДЭТ-т орсон. Түүний анхны тоглосон уран бүтээл бол Австри, Германы хамтарсан “Чингис хаан” баримтат уран сайхны кино юм. Тус кинонд Жамухын дүрд тоглож байжээ. Мөн жүжигчин Ц.Цэрэнболд Украин, АНУ-ын уран бүтээлчдийн хамтарсан “The Rising Hawk” буюу “Дүүлэн нисэх шонхор” кинонд тоглохоор болсон. Нийт 110 минут үргэлжлэх энэ киног Ахтем Сейтаблаев, Жонн Винн нар хамтран найруулж байгаа юм. Тэрээр нэг хэсэг үзэгчдийг байлдан дагуулж байсан “Аав” киноны продюсер болон гол дүрийг бүтээж “Academy awards 2015” наадмаас шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал авсан билээ. 2022 онд "TSEBO" фильм үүсгэн байгуулсан. == Бүтээсэн дүрүүд == *"2000" уран сайхны кино- цэрэг Энхтайван *"Марко Поло" *"Аав" == Гэр бүл == Түүний эхнэр эдийн засагч мэргэжилтэй. Жүжигчин маань эхнэртэйгээ оюутан байхдаа танилцсан аж. Түүнийг сурч байхад эхнэр нь сургуульд санхүү хариуцсан ажилтан байсан гэнэ. Тэрээр Далайцэрэн, Үлэмжгоо гэдэг хоёр хүүхэдтэй. ==Гавьяа шагнал== *2012 - Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан цол *2016 - "Алтан гадас" одон *2026 - Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин цол {{DEFAULTSORT:Цэрэнболд, Цэгмидийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] 33gny1ry71rmbpd81o9gna0cg3vvkiq 0 141861 861039 828052 2026-07-05T13:17:06Z Eadeya 98493 861039 wikitext text/x-wiki '''Eadeya''' хэмээх тайзны нэрээр алдаршсан '''Хайнзангийн Амарсанаа''' (2013 оны 7-р сарын 29-нд Улаанбаатар хотын Баянгол дүүрэгт төрсөн) Монголын Рэппер, Жүжигчин, уран бүтээлч юм. '''Намтар''' Тэрбээр Улаанбаатар хотод төрсөн ба Баянгол дүүрэгт өссөн. Тэрээр ихэвчлэн эмээгийндээ байдаг байсан. Тэрээр анх 2021 онд дуулдаг байсан ах нь дуулахаа больж ахынхаа хийх байсныг үргэлжлүүлнэ гэж дуулахаар шийдсэн. Анх тэр дуулж эхэлхэд хүмүүс түүнийг хүлээн зөвшөөрөгдөггүй байсан ч бага багаг хүмүүс түүнийг хүлээн зөвшөөрч эхэлсэн угаасаа тэр авьяастай байсан. Улмаар тэр Sola Sayze-ын “Interface Records” студитэй гэрээ байгуулж анхны бүрэн хэмжээний цомог “Sead Slendy-ын талаар”-г 2022 оны 5 сарын 28-нд гаргасан. Тэр үед тэр DINO-той дисс дуугаар өрсөлдөж байсан ба удалгүй DINO Interface-д орж тэр Interface-с гарч өөрийн студи “Alienmath Records”-г өөрийн ахтай нийлж байгуулж “Emeerald”, “EADEYATHEATRE” цомгуудыг гаргаад Ashura, MG Muge, Daavka Lil Shep нарыг гаргаж ирж бас “Varwar” хамтлагийг байгуулсан. '''Нэрийн утга''' Түүний жинхэнэ нэр Амарсанааг англиар орчуулвал Easy Idea, Eady-с Ea-г нь авч, Idea-н deya нарыг нийлүүлж Eadeya ба Эедеяа гэж дууддаг ч түүний найзууд түүнийг Idea гэж дууддаг. '''Студийн цомгууд''' '''''Sead Slendy-гын талаар (2022 оны 5 сарын 28)''''' # Сайн байна уу # Хараал ид # Сатан (feat. Үүрцайх) # Дуудлага (Skit) # Karma's Real # Тархины доргилт # I Am # Найз # Mongolian Psycho (feat. Sola Sayze) # Everybody's Fake # Psycho новш (Bonus Track) '''''Emeerald (2024 оны 7 сарын 28)''''' # Нээлт # Бага зэрэг # Аавдаа би хайртай # Найр # Дуудлага (Skit) # Uglyich (feat. MG Muge) # Spend Time with Me # Brokenheart # Маш их хайртай # Emeerald (feat. Sola Sayze & FiREQ) # Хаалт '''''EADEYATHEATRE (2024 оны 10 сарын 28)''''' # Нээлт # Тэрнээс болоод # Мөнгө # Чамаас энэ бүхэн болсон # Bitch Pig # Дуудлага (Skit) # Баатар # Баяртай киноны үе минь # Хүндэтгэл # Хаалга тогшино # She Hates Me # Хаалт '''Тоглосон кинонууд''' Сургуулийн бүс (2024 оны 6 сарын 25) 6c8f4gwsiiywggynljna9md34hhqbs7 0 146375 861016 860284 2026-07-05T12:34:42Z ~2026-38232-17 105732 /* */ 861016 wikitext text/x-wiki '''Май Ву Минь''' нь Вьетнамын парламентын ([[Үндэсний ассамблей]]) өмнөх гишүүн, тэрбумтан хөрөнгө оруулагч, буяны үйлстэн юм. Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.<ref name=":0" /> Тэрээр АНУ, Герман, Вьетнамд төвтэй үндэстэн дамнасан конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.<ref>{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh a symbol of innovation and creativity |url=https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |access-date=2026-05-14 |website=en.qdnd.vn |language=vi-vn |archive-date=2024-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617001137/https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=en.baochinhphu.vn |date=2018-12-14 |title=VN to lure more investment from UAE |url=https://en.baochinhphu.vn/vn-to-lure-more-investment-from-uae-11133967.htm |access-date=2026-05-14 |website=en.baochinhphu.vn |language=vi}}</ref> == Ажил мэргэжил == Тэрээр санхүү, технологи, үл хөдлөх хөрөнгийн салбаруудад төрөлжсөн дэлхийн санхүүгийн конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.<ref name="newsweek.ro">{{Cite web |date=2021-01-27 |title=Europa recâștigă încrederea investitorilor datorită planului de stimulare economică fără precedent {{!}} Newsweek Romania |url=https://newsweek.ro/economie/europa-recastiga-increderea-investitorilor-datorita-planului-de-stimulare-economica-fara-precedent |access-date=2026-05-14 |website=newsweek.ro |language=en}}</ref> Тэрээр хувийн санхүүгийн байгууллагууд болон засгийн газруудад 15 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулсан байна.<ref name="financialexpress.com">{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Economic growth and environmental sustainability in Asia: Insights from billionaire Mai Vũ Minh |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-economic-growth-and-environmental-sustainability-in-asia-insights-from-billionaire-mai-vu-minh-3545322/ |access-date=2026-05-14 |website=Financialexpress |language=en}}</ref> 2016 онд тэрээр [[Вьетнамын Үндэсний ассамблей]]-н гишүүнээр сонгогдож, эдийн засгийн хороонд ажилласан байна.<ref>{{Cite web |last=daibieunhandan.vn |title=Thị trường |url=https://daibieunhandan.vn/kinh-te-phat-trien/ |access-date=2026-05-14 |website=Báo Đại biểu Nhân dân |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Phó nhân dân Mai Vũ Minh |url=https://daibieunhandan.vn/lap-phap/vphong-tham-giago34 |website=Daibieunhandan.vn}}</ref> 2018 онд тэрээр [[Dubai Investment Fund|Dubai Investment Development]] Agency (DUBAI FDI) болон [[World Association of Investment Promotion Agencies]] (WAIPA)-тай хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан.<ref>{{Cite web |date=2022-05-06 |title=Implementing investment cooperation between SAPA Thale and Dubai's leading enterprises - SAPA THALE Group |url=https://sapathale.com/news/implementing-investment-cooperation-between-sapa-thale-and-dubais-leading-enterprises.sptl |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}</ref><ref name="financialexpress.com" /> Энэ гэрээ нь Вьетнам болон Ойрхи Дорнодын хоорондох тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын төслүүдэд төвлөрсөн байв.<ref>{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh steps up investment in Asia and Europe |url=https://vietnamnews.vn/media-outreach/524101/billionaire-mai-vu-minh-steps-up-investment-in-asia-and-europe.html |access-date=2026-05-14 |website=vietnamnews.vn |language=en}}</ref> Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай янз бүрийн хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Times |first=Vietnam |date=2019-12-31 |title=Vietnamese-origin billionaire becomes Senior Advisor of Bosnian President |url=https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam Times |language=en |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410200442/https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |url-status=dead }}</ref> 2019 онд тэрээр Босни ба Герцеговинагийн Ерөнхийлөгч Милорад Додик, Сербийн Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ивица Дачич, мөн Бүгд Найрамдах Сербскагийн Ерөнхийлөгч Желька Цвиянович нартай "SAPA THALE group болон Босни – Герцеговины засгийн газар, тэргүүлэх бизнесүүдийн хоорондын хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагаа" хөтөлбөрийн хүрээнд уулзсан.<ref>{{Cite web |last=Vietnam+ (VietnamPlus) |date=2019-08-22 |title=Bosnia-Herzegovina President meets billionaire Mai Vũ Minh |url=https://en.vietnamplus.vn/post-158276.vnp |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam+ (VietnamPlus) |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 June 2019 |title=The President of the Republic of Srpska spoke with the president of the Sapa Thale Group (Sapa Thale Group) |url=https://www.predsjednikrs.rs/en/the-president-of-the-republic-of-srpska-spoke-with-the-president-of-the-sapa-thale-group-sapa-thale-group/ |website=President of the Republic of Srpska}}</ref> Минь Японы Ерөнхий сайд Шинзо Абэ, Канадын Ерөнхий сайд Жастин Трюдо, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп, БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин зэрэг 30 гаруй дэлхийн дээд хэмжээний удирдагчтай уулзсан байна.<ref>{{Cite web |title= Businessman Mai Vũ Minh: Vietnam's economy has many prospects |url= https://en.baoquocte.vn/businessman-mai-vu-minh-vietnams-economy-has-many-prospects-274123.html |access-date=2024-08-08 |website= en.baoquocte.vn|language=en}}</ref> Май Ву Минь нь буяны үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож, ивээн тэтгэж, орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих, амьдралын чанарыг сайжруулах төслүүдийг дэмждэг.<ref>{{Cite web |title=Entrepreneurial spirit soars amid COVID-19 pandemic |url=https://www.chinadailyhk.com/hk/article/148254#Entrepreneurial-spirit-soars-amid-COVID-19-pandemic-2020-11-03 |access-date=2026-05-14 |website=chinadailyhk |language=en}}</ref><ref name="newsweek.ro"/> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Вьетнамын бизнес эрхлэгчид]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] axbp5vyfi8a6noevfsdwyme2wdouer7 0 146535 861151 860943 2026-07-06T11:04:45Z BaldiBear 103637 861151 wikitext text/x-wiki '''"Гурван найз"''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм. == Киноны тухай == “Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино. 2015 онд "[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]" хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн. == Гурван найзын тухай == Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ. === Төгөлдөр === Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь. === Санчир === Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн. === Цэкү/Цэрэндалай === Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн. Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа. == Жүжигчид == === Гол дүрүүд === * ''Төгөлдөр'' — [[Одхүүгийн Тэмүүжин|О.Тэмүүжин]] (Тэмка) * ''Санчир'' — [[Довдонгийн Түвшинтөр|Д.Түвшинтөр]] (Төтө) * ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа) === Бусад === * Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг * Мөөгий — Б.Ариунцэцэг * Ганаа — Т.Энэрэл * Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = Stay | extra1 = A Sound | length1 = 3:33 | title2 = Хайж явсан уу? | extra2 = The Highway | length2 = 3:30 }} fv39zdzyosdjs9o4k8icc6g8epd7116 861152 861151 2026-07-06T11:05:47Z BaldiBear 103637 861152 wikitext text/x-wiki '''"Гурван найз"''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм. == Киноны тухай == “Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино. 2015 онд "[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]" хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд "Гурван найз: Эргэж ирсэн нь" хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн. == Гурван найзын тухай == Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ. === Төгөлдөр === Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь. === Санчир === Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн. === Цэкү/Цэрэндалай === Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн. Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа. == Жүжигчид == === Гол дүрүүд === * ''Төгөлдөр'' — [[Одхүүгийн Тэмүүжин|О.Тэмүүжин]] (Тэмка) * ''Санчир'' — [[Довдонгийн Түвшинтөр|Д.Түвшинтөр]] (Төтө) * ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа) === Бусад === * Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг * Мөөгий — Б.Ариунцэцэг * Ганаа — Т.Энэрэл * Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = Stay | extra1 = A Sound | length1 = 3:33 | title2 = Хайж явсан уу? | extra2 = The Highway | length2 = 3:30 }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Олон ангит кино]] [[Ангилал:2014 оны кино]] 3n61ffckmog5quuiq40jxvquur8u3a8 0 146850 861062 860859 2026-07-05T18:24:12Z NmkSunshine 105511 /* */ 861062 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == Намтар == Б.Нямдэлгэр нь Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн. 2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Ч.Насантогтохын удирдлага дор эстрадын дуучин мэргэжлээр төгссөн. 2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг түгээмэл баяжуулагч чиглэлээр төгсөж, мэргэжил дээшлүүлсэн. 2017 оны 12 дугаар сараас эхлэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Баяжуулах үйлдвэрт соёл, олон нийтийн ажлын арга зүйчээр ажиллаж байна. Тэрээр Удирдлагын академийн “Удирдлагын манлайлал” сургалтад хамрагдсан бөгөөд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн академийн төрийн удирдлагын мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт суралцсан. 2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг сэтгэл судлалын магистрын зэрэгтэй төгссөн. == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од" зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогчын нэг, * 2012 он- Монголын домогт Төрийн соёрхолт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогчын нэг, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогчын нэг, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] oy2n8942x9capri4e7t6oymgb6jzho5 861063 861062 2026-07-05T18:24:52Z NmkSunshine 105511 /* Уран бүтээл */ 861063 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == Намтар == Б.Нямдэлгэр нь Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн. 2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Ч.Насантогтохын удирдлага дор эстрадын дуучин мэргэжлээр төгссөн. 2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг түгээмэл баяжуулагч чиглэлээр төгсөж, мэргэжил дээшлүүлсэн. 2017 оны 12 дугаар сараас эхлэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Баяжуулах үйлдвэрт соёл, олон нийтийн ажлын арга зүйчээр ажиллаж байна. Тэрээр Удирдлагын академийн “Удирдлагын манлайлал” сургалтад хамрагдсан бөгөөд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн академийн төрийн удирдлагын мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт суралцсан. 2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг сэтгэл судлалын магистрын зэрэгтэй төгссөн. == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од", “Холын хайр” зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогчын нэг, * 2012 он- Монголын домогт Төрийн соёрхолт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогчын нэг, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогчын нэг, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] 2aexsvns2jvqlwifknoia8uz2u3fczc 861064 861063 2026-07-05T18:26:06Z NmkSunshine 105511 /* Шагнал, амжилт */ 861064 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == Намтар == Б.Нямдэлгэр нь Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн. 2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Ч.Насантогтохын удирдлага дор эстрадын дуучин мэргэжлээр төгссөн. 2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг түгээмэл баяжуулагч чиглэлээр төгсөж, мэргэжил дээшлүүлсэн. 2017 оны 12 дугаар сараас эхлэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Баяжуулах үйлдвэрт соёл, олон нийтийн ажлын арга зүйчээр ажиллаж байна. Тэрээр Удирдлагын академийн “Удирдлагын манлайлал” сургалтад хамрагдсан бөгөөд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн академийн төрийн удирдлагын мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт суралцсан. 2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг сэтгэл судлалын магистрын зэрэгтэй төгссөн. == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од", “Холын хайр” зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2012 он- Төрийн соёрхолт, домогт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогчын нэг, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] kodkb5cugbf4keyf7k83trjs3262n6x 861065 861064 2026-07-05T18:27:08Z NmkSunshine 105511 /* Шагнал, амжилт */ 861065 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == Намтар == Б.Нямдэлгэр нь Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн. 2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Ч.Насантогтохын удирдлага дор эстрадын дуучин мэргэжлээр төгссөн. 2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг түгээмэл баяжуулагч чиглэлээр төгсөж, мэргэжил дээшлүүлсэн. 2017 оны 12 дугаар сараас эхлэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Баяжуулах үйлдвэрт соёл, олон нийтийн ажлын арга зүйчээр ажиллаж байна. Тэрээр Удирдлагын академийн “Удирдлагын манлайлал” сургалтад хамрагдсан бөгөөд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн академийн төрийн удирдлагын мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт суралцсан. 2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг сэтгэл судлалын магистрын зэрэгтэй төгссөн. == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од", “Холын хайр” зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2012 он- Төрийн соёрхолт, домогт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогч, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] c4ifb9tzwqosefy6atcbexgbppcvynn 861066 861065 2026-07-05T18:42:29Z NmkSunshine 105511 /* Намтар */ 861066 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == НАМТАР == '''БОЛОВСРОЛ''': -2010 онд СУИС-ын харьяа Соёлын сургуулийг МУСТА, уртын дуучин н.Туяацэцэгийн удирдлага дор “Монгол ардын уртын дуучин” мэргэжлээр Бүрэн дунд боловсрол, -2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг МУГЖ Ч.Насантогтохын удирдлага дор “Орчин цагийн дуу” Эстрадын дуучин мэргэжлээр Урлагийн Бакалавр, -2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийн, Хүмүүнлэгийн сургуулийг “Сэтгэл судлал” мэргэжлээр Магистр, '''МЭРГЭЖИЛ ДЭЭШЛҮҮЛСЭН БАЙДАЛ:''' -2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг БАЯЖУУЛАЛТЫН ОПЕРАТОРЧ мэргэжлээр, 2017 оны 12 дугаар сараас эхлэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Баяжуулах үйлдвэрт соёл, олон нийтийн ажлын арга зүйчээр ажиллаж байна. -2024 онд Удирдлагын академи, Төрийн албаны сургууль “Удирдах албан тушаалтны манлайлал” мэргэшил дээшлүүлэх сургалт, -2026 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх академи, Улсын эдийн засаг төрийн албаны академи, “Орчин үеийн төрийн удирдлагын технологи” мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од", “Холын хайр” зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2012 он- Төрийн соёрхолт, домогт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогч, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] 2m749h2wgoqje17538q1dq17kyb4712 861067 861066 2026-07-05T18:43:22Z NmkSunshine 105511 /* НАМТАР */ 861067 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == НАМТАР == '''БОЛОВСРОЛ''': -2010 онд СУИС-ын харьяа Соёлын сургуулийг МУСТА, уртын дуучин н.Туяацэцэгийн удирдлага дор “Монгол ардын уртын дуучин” мэргэжлээр Бүрэн дунд боловсрол, -2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг МУГЖ Ч.Насантогтохын удирдлага дор “Орчин цагийн дуу” Эстрадын дуучин мэргэжлээр Урлагийн Бакалавр, -2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийн, Хүмүүнлэгийн сургуулийг “Сэтгэл судлал” мэргэжлээр Магистр, '''МЭРГЭЖИЛ ДЭЭШЛҮҮЛСЭН БАЙДАЛ:''' -2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг БАЯЖУУЛАЛТЫН ОПЕРАТОРЧ мэргэжлээр, -2024 онд Удирдлагын академи, Төрийн албаны сургууль “Удирдах албан тушаалтны манлайлал” мэргэшил дээшлүүлэх сургалт, -2026 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх академи, Улсын эдийн засаг төрийн албаны академи, “Орчин үеийн төрийн удирдлагын технологи” мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од", “Холын хайр” зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2012 он- Төрийн соёрхолт, домогт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогч, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] rny2qe08n91qzjla6v4oujw1qfwz8r2 861068 861067 2026-07-05T18:44:01Z NmkSunshine 105511 /* НАМТАР */ 861068 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == НАМТАР == '''БОЛОВСРОЛ''': -2010 онд СУИС-ын харьяа Соёлын сургуулийг МУСТА, уртын дуучин н.Туяацэцэгийн удирдлага дор “Монгол ардын уртын дуучин” мэргэжлээр Бүрэн дунд боловсрол, -2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг МУГЖ Ч.Насантогтохын удирдлага дор “Орчин цагийн дуу” Эстрадын дуучин мэргэжлээр Урлагийн Бакалавр, -2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийн, Хүмүүнлэгийн сургуулийг “Сэтгэл судлал” мэргэжлээр Магистр, '''МЭРГЭЖИЛ ДЭЭШЛҮҮЛСЭН БАЙДАЛ:''' -2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг БАЯЖУУЛАЛТЫН ОПЕРАТОРЧ мэргэжлээр, -2024 онд Удирдлагын академи, Төрийн албаны сургууль “Удирдах албан тушаалтны манлайлал” мэргэшил дээшлүүлэх сургалт, -2026 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Улсын эдийн засаг төрийн албаны академи, “Орчин үеийн төрийн удирдлагын технологи” мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од", “Холын хайр” зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2011 он - Монголын домогт Boyband хамтлаг Камертон хамтлагийн “КАМЕРТОН-2” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2012 он- Төрийн соёрхолт, домогт Хурд хамтлагийн “MONSTER” шоуны Шилдэг 16 оролцогч, * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он- Төрийн соёрхолт, МУУГЗ, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжавын дууг хэн сайн дуулах вэ? “MY VOICE” улсын уралдааны Шилдэг 21 оролцогч, * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр * 2026 он -Их Британи /Англи/ улсаас зохион байгуулсан “The Song” олон улсын дуулаачдын тэмцээний 2-р байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] 0ixxg6s3rq2l2q8je57q4cku0kh9yas 0 146983 861060 860815 2026-07-05T17:20:13Z Enkhsaihan2005 64429 861060 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хөлбөмбөгийн тэмцээний хэсгийн шат}} '''1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2-р хэсэг''' 1930 оны 7 сарын 14-нд эхэлж 1930 оны 7 сарын 20-нд өндөрлөсөн. [[Югослав улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Югослав]] хэсгээ тэргүүлж, хагас шигшээд шалгарсан. [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразил]], [[Боливи улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Боливи]] шалгарч чадаагүй. Эхний тоглолтод [[Югослав улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Югослав]] хэсгийн гол өрсөлдөгч [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилыг]] гэнэтийн байдлаар 2-1-ийн харьцаатай хожиж, дараа нь [[Боливи улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Боливийн]] эсрэг 4 гоол оруулж давамгайлсан. [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразил]] мөн [[Боливи улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Боливийг]] 4-0-ийн харьцаатайгаар хожсон. ==Хүснэгт== <onlyinclude>{{#invoke:sports table|main|style=WDL |section=Хүснэгт |show_positions=y |winpoints=2 |update=complete |team1=YUG|name_YUG={{fb|Югославын хаант улс}} |team2=BRA|name_BRA={{fb|BRA|1889}} |team3=BOL|name_BOL={{fb|BOL|civil}} |win_YUG=2|draw_YUG=0|loss_YUG=0|gf_YUG=6|ga_YUG=1 |win_BRA=1|draw_BRA=0|loss_BRA=1|gf_BRA=5|ga_BRA=2 |win_BOL=0|draw_BOL=0|loss_BOL=2|gf_BOL=0|ga_BOL=8 |res_col_header=Q |result1=Q |col_Q=green1 |text_Q=[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|Хасагдах шатанд]] шалгарах |source=[https://www.espn.com.sg/football/table/_/league/FIFA.WORLD/season/1930 ESPN] }}</onlyinclude> ==Тоглолтууд== ===Югослав - Бразил=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=2-1 |date={{Start date|1930|7|14|df=y}} |time=12:45 UYT ([[UTC−03:30]]) |team1={{fb-rt|Югославын хаант улс}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг#Югослав - Бразил|2–1}} |team2={{fb|BRA|1889}} |goals1= *[[Александар Тирнанич|Тирнанич]] {{goal|21}} *[[Иван Бек|Бек]] {{goal|30}} |goals2= *[[Прегиньо]] {{goal|62}} |stadium=[[Гран Парке Сентраль цэнгэлдэх хүрээлэн|Парке Сентраль]], Монтевидео |attendance=24,059 |referee=[[Анибал Техада]] ([[Уругвайн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Уругвай]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/201/1093 |title=Yugoslavia vs Brazil {{!}} Group Matches {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-01}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=201/match=1093/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Yugoslavia v Brazil |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220145943/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=201/match=1093/index.html |archive-date=2017-12-20}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _blackhalf | leftarm = 0099ff | body = 0099ff | rightarm = 0099ff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = Югослав }} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _collarblue_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _brasil1930 | leftarm = ffffff | body = ffffff | rightarm = ffffff | shorts = 0000FF | socks = 000000 |title = Бразил }} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK || ||[[Милован Якшич]] |- |DF || ||[[Милутин Ивкович]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |DF || ||[[Драгослав Михайлович]] |- |MF || ||[[Милорад Арсениевич]] |- |MF || ||[[Любиша Стефанович]] |- |MF || ||[[Момчило Джокич]] |- |FW || ||[[Александар Тирнанич]] |- |FW || ||[[Благое Марьянович]] |- |FW || ||[[Иван Бек]] |- |FW || ||[[Джордже Вуядинович]] |- |FW || ||[[Бранислав Секулич]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4| [[Бошко Симонович]] |} {{col-2}} {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK || ||[[Жоэл де Оливейра Монтейро|Жоэл]] |- |DF || ||[[Алфредо Брильянте да Коста|Брильянте]] |- |DF || ||[[Луис Жервазони|Италия]] |- |MF || ||[[Эрможенес Фонсека|Эрможенес]] |- |MF || ||[[Фаусто дос Сантос|Фаусто]] |- |MF || ||[[Фернандо Гидиселли|Фернандо]] |- |FW || ||[[Поликарпо Рибейро де Оливейра|Поли]] |- |FW || ||[[Нило Муртиньо Брага|Нило]] |- |FW || ||[[Аракен Патуска|Аракен]] |- |FW || ||[[Прегиньо]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |FW || ||[[Теофило Биттенкорт Перейра|Теофило]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4| [[Пиндаро де Карвальо Родригес]] |} {{col-end}} {| width=100% style="font-size: 90%" | '''Хажуугийн шүүгчид:''' <br />[[Рикардо Валларино]] ([[Уругвайн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Уругвай]]) <br />[[Тома Бальве]] ([[Францын Хөлбөмбөгийн Холбоо|Франц]]) |} ===Югослав - Боливи=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=2-2 |date={{Start date|1930|7|17|df=y}} |time=12:45 UYT ([[UTC−03:30]]) |team1={{fb-rt|Югославын хаант улс}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг#Югослав - Боливи|4–0}} |team2={{fb|BOL|civil}} |goals1= *[[Иван Бек|Бек]] {{goal|60||67}} *[[Благое Марьянович|Марьянович]] {{goal|65}} *[[Джордже Вуядинович|Вуядинович]] {{goal|85}}{{efn|name=dispute}} |goals2= |stadium=[[Гран Парке Сентраль цэнгэлдэх хүрээлэн|Парке Сентраль]], Монтевидео |attendance=18,306 |referee=[[Франсиско Матеуччи]] ([[Уругвайн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Уругвай]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/201/1092 |title=Yugoslavia vs Bolivia {{!}} Group Matches {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-01}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=201/match=1092/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Yugoslavia v Bolivia |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171219082204/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=201/match=1092/index.html |archive-date=2017-12-19}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _blackhalf | leftarm = 0099ff | body = 0099ff | rightarm = 0099ff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = Югослав }} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _2_white_stripes | leftarm = ffffff | body = ffffff | rightarm = ffffff | shorts = 000000 | socks = 000000 |title = Боливи }} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK || ||[[Милован Якшич]] |- |DF || ||[[Милутин Ивкович]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |DF || ||[[Драгослав Михайлович]] |- |MF || ||[[Милорад Арсениевич]] |- |MF || ||[[Любиша Стефанович]] |- |MF ||||[[Момчило Джокич]] |- |FW || ||[[Александар Тирнанич]] |- |FW || ||[[Благое Марьянович]] |- |FW || ||[[Иван Бек]] |- |FW || ||[[Джордже Вуядинович]] |- |FW || ||[[Драгутин Найданович]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4| [[Бошко Симонович]] |} {{col-2}} {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK ||||[[Хесус Бермудес]] |- |DF || ||[[Сегундо Дурандаль]] |- |DF || ||[[Касьяно Чаваррия]] |- |MF || ||[[Хуан Арготе]] |- |MF || ||[[Диохенес Лара]] |- |MF || ||[[Хорхе Вальдеррама]] |- |FW ||||[[Гумерсиндо Гомес]] |- |FW || ||[[Хосе Бустаманте]] |- |FW || ||[[Рафаэль Мендес]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |FW || ||[[Марио Альборта]] |- |FW || ||[[Рене Фернандес]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4| [[Улисес Сауседо]] |} {{col-end}} {| width=100% style="font-size: 90%" | '''Хажуугийн шүүгчид:''' <br />[[Доминго Ломбарди]] ([[Уругвайн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Уругвай]]) <br />[[Альберто Варнкен]] ([[Чилийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Чили]]) |} ===Бразил - Боливи=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=2-3 |date={{Start date|1930|7|20|df=y}} |time=13:00 UYT ([[UTC−03:30]]) |team1={{fb-rt|BRA|1889}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг#Бразил - Боливи|4–0}} |team2={{fb|BOL|civil}} |goals1= *[[Модерато Визинтайнер|Модерато]] {{goal|37||73}} *[[Прегиньо]] {{goal|57||83}} |goals2= |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]], Монтевидео |attendance=25,466 |referee=[[Тома Бальве]] ([[Францын Хөлбөмбөгийн Холбоо|Франц]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/201/1091 |title=Brazil vs Bolivia {{!}} Group Matches {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-01}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=201/match=1091/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Brazil v Bolivia |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214001603/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=201/match=1091/index.html |archive-date=2017-12-14}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _collarblue_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _brasil1930 | leftarm = ffffff | body = ffffff | rightarm = ffffff | shorts = 0000ff | socks = 000000 |title = Бразил }} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _2_white_stripes | leftarm = 99ccff | body = 99ccff | rightarm = 99ccff | shorts = 000000 | socks = 000000 |title = Боливи }} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK || ||[[Освалдо Веллозо де Баррос|Веллозо]] |- |DF || ||[[Жозе Луис де Оливейра|Зе Луис]] |- |DF || ||[[Луис Жервазони|Италия]] |- |MF || ||[[Эрможенес Фонсека|Эрможенес]] |- |MF || ||[[Фаусто дос Сантос|Фаусто]] |- |MF || ||[[Фернандо Гидиселли|Фернандо]] |- |FW || ||[[Бенедито де Мораэс Менезес|Бенедикто]] |- |FW || ||[[Руссиньо]] |- |FW ||||[[Карвальо Лейте]] |- |FW || ||[[Прегиньо]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |FW || ||[[Модерато Визинтайнер|Модерато]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4| [[Пиндаро де Карвальо Родригес]] |} {{col-2}} {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK || ||[[Хесус Бермудес]] |- |DF || ||[[Сегундо Дурандаль]] |- |DF ||||[[Касьяно Чаваррия]] |- |MF || ||[[Ренато Сайнс]] |- |MF || ||[[Диохенес Лара]] |- |MF || ||[[Хорхе Вальдеррама]] |- |FW || ||[[Эдуардо Рейес Ортис]] |- |FW || ||[[Хосе Бустаманте]] |- |FW || ||[[Рафаэль Мендес]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |FW || ||[[Марио Альборта]] |- |FW || ||[[Рене Фернандес]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4| [[Улисес Сауседо]] |} {{col-end}} {| width=100% style="font-size: 90%" | '''Хажуугийн шүүгчид:''' <br />[[Франсиско Матеуччи]] ([[Уругвайн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Уругвай]]) <br />[[Гаспар Вальехо]] ([[Мексикийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Мексик]]) |} ==Тэмдэглэл== {{notelist|refs= {{efn|name=dispute|Энэ гоол статистикийн мэдээлэл маргаантай байгаа хэд хэдэн гоолын нэг. Энд ашигласан гоол оруулсан тамирчин болон цаг хугацаа ФИФА-гийн албан ёсны бүртгэл дээрх юм. RSSSF гэх мэт зарим эх сурвалжид өөр гоол оруулсан тамирчин, цаг хугацаа дурдсан байдаг.<ref>{{cite web |title=World Cup 1930 finals |work=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |url=https://www.rsssf.org/tables/30full.html | accessdate= 2026-07-01 }}</ref>}} }} ==Эшлэл== {{reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{DEFAULTSORT:Хөлбөмбөгийн ДАШТ}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хэсгийн шат|2 хэсэг]] nivl2b2raap0snuveardausas7nytcb 0 146991 861087 860894 2026-07-06T01:47:03Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Рүичи Сакамото]] to [[Сакамото Рюүичи]] without leaving a redirect 860894 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ryuichi Sakamoto side.jpg|thumb|Рүичи Сакамото, 2013 он.]] '''Рүичи Сакамото''' ([[Япон хэл|япон:]] 坂本 龍, Хепберн: ''Sakamoto Ryūichi''; 1952 оны 1-р сарын 17-нд Токио хотын тусгай Накано дүүрэгт төрсөн - 2023 оны 3-р сарын 28-нд [[Токио]] хотноо нас барсан) - Японы хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, даралтат хөгжимчин, продюсер, дуучин, жүжигчин. Тэрээр гоцлол дуучин болон синтезаторын "Yellow Magic Orchestra" (YMO) хамтлагийн гишүүнээр хөгжмийн олон төрлийн хэв маягийг баримталдаг байв. Сакамото нь YMO хамтлагийн гишүүд Харуоми Хосоно, Юкихиро Такахаши нарын хамт электрон хөгжмийн хэд хэдэн төрөлд нөлөөлж, анхдагч болсон. Киноны хөгжмийн зохиолчийн хувьд Рүичи Сакамото [[Оскарын шагнал|Академийн шагнал]] (Оскар), BAFTA, [[Грэммийн шагнал|Грэмми]] болон хоёр [[Алтан бөмбөрцөг]] шагнал хүртсэн. Тэрээр алдарт кино найруулагч [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] "[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]]", "Хамгаалагдсан тэнгэр", "[[Бяцхан Будда (кино)|Бяцхан Будда]]" болон Алехандро Иннариту-гийн "Амьд үлдэгчид" (''The Revenant)'' зэрэг кинонуудын хөгжмийг зохиосон гэдгээрээ алдартай. Сакамото 1970-аад оны дунд үед Токиогийн Үндэсний Урлаг, Хөгжмийн Их Сургуульд сурч байхдаа студийн хөгжимчин, продюсер, аранжировщикаар ажиллаж эхэлсэн. Түүний анхны томоохон амжилт нь 1978 онд YMO-г хамтран үүсгэн байгуулагчаар ажилласан явдал байв. Тэрээр мөн бие даасан карьераа эхлүүлж, тухайн жилдээ туршилтын электрон фьюжн цомог болох Thousand Knives, 1980 онд B-2 Unit цомгоо гаргасан. B-2 Unit цомогт электро, хип хоп, бүжгийн хөгжмийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн "Riot in Lagos" дуу багтсан юм. == Хөгжмийг нь бүтээсэн кинонууд == * 1983 — Ноён Лоуренс, Зул сарын баярын мэнд хүргэе / ''Merry Christmas Mr. Lawrence'' * 1987 — / ''Ôritsu uchûgun Oneamisu no tsubasa'' / ''Royal Space Force: The Wings of Honneamise'' * 1988 — [[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]] / ''The Last Emperor'' — ''Масахико Амакасу'' ''/дүр/'' * 1990 — Тэнгэр дор / ''The Sheltering Sky'' * 1990 — Үйлчлэгчийн түүх / ''The Handmaid’s Tale'' * 1992 — Өндөр өсгий / ''Tacones lejanos'' * 1992 — Эмилигийн дуу цахилгаантай даваа / ''Emily Brontë's Wuthering Heights'' * 1993 — Зэрлэг далдуу мод / ''Wild Palms'' * 1993 — [[Бяцхан Будда (кино)|Бяцхан Будда]] / ''Little Buddha'' * 1998 — Могойны нүд / ''Snake Eyes'' * 1998 — Хайр бол чөтгөр / ''Love Is The Devil'' * 1999 — Хорио / ''Gohatto'' * 2002 — Кино шиг миний амьдрал / ''Minha Vida Como Un Filme'' * 2002 — Хэцүү эмэгтэй / ''Femme Fatale'' * 2003 — Деррида / ''Derrida'' * 2005 — / ''Shining Boy & Little Randy'' * 2005 — Тони Такитани / ''Tony Takitani'' * 2007 — Торго / ''Silk'' * 2008 — Индиго / ''Indigo'' (к/м) * 2015 — Амьд үлдэгч / ''The Revenant'' * 2016 — Уур / ''Ikari'' * 2019 — Проксима / ''Proxima'' * 2020 — Минамата / ''Minamata'' * 2023 — Мангас / 怪物 ''Kaibutsu'' Рүичи Сакамото 2023 оны 3-р сарын 28-нд 71 насандаа хорт хавдраар нас баржээ. bh8cqbgfpnr3ljnvzin2aq7vjiu6v9m 861088 861087 2026-07-06T01:53:41Z Zorigt 49 861088 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ryuichi Sakamoto side.jpg|thumb|Сакамото Рюүичи, 2013 он.]] '''Сакамото Рюүичи''' ([[Япон хэл|япон:]] 坂本 龍一, Хепберн: ''Sakamoto Ryūichi''; 1952 оны 1-р сарын 17-нд Токио хотын тусгай Накано дүүрэгт төрсөн - 2023 оны 3-р сарын 28-нд [[Токио]] хотноо нас барсан) - Японы хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, даралтат хөгжимчин, продюсер, дуучин, жүжигчин. Тэрээр гоцлол дуучин болон синтезаторын "Yellow Magic Orchestra" (YMO) хамтлагийн гишүүнээр хөгжмийн олон төрлийн хэв маягийг баримталдаг байв. Сакамото нь YMO хамтлагийн гишүүд Хосоно Харүоми, Такахаши Юкихиро нарын хамт электрон хөгжмийн хэд хэдэн төрөлд нөлөөлж, анхдагч болсон. Киноны хөгжмийн зохиолчийн хувьд Сакамото Рюүичи [[Оскарын шагнал|Академийн шагнал]] (Оскар), BAFTA, [[Грэммийн шагнал|Грэмми]] болон хоёр [[Алтан бөмбөрцөг]] шагнал хүртсэн. Тэрээр алдарт кино найруулагч [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] "[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]]", "Хамгаалагдсан тэнгэр", "[[Бяцхан Будда (кино)|Бяцхан Будда]]" болон Алехандро Иннаритугийн "Амьд үлдэгсэд" (''The Revenant)'' зэрэг кинонуудын хөгжмийг зохиосон гэдгээрээ алдартай. Сакамото 1970-аад оны дунд үед Токиогийн Үндэсний Урлаг, Хөгжмийн Их Сургуульд сурч байхдаа студийн хөгжимчин, продюсер, аранжировщикаар ажиллаж эхэлсэн. Түүний анхны томоохон амжилт нь 1978 онд YMO-г хамтран үүсгэн байгуулагчаар ажилласан явдал байв. Тэрээр мөн бие даасан карьераа эхлүүлж, тухайн жилдээ туршилтын электрон фьюжн цомог болох Thousand Knives, 1980 онд B-2 Unit цомгоо гаргасан. B-2 Unit цомогт электро, хип хоп, бүжгийн хөгжмийн хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн "Riot in Lagos" дуу багтсан юм. == Хөгжмийг нь бүтээсэн кинонууд == * 1983 — Ноён Лоуренс, Зул сарын баярын мэнд хүргэе / ''Merry Christmas Mr. Lawrence'' * 1987 — Эзэн хааны сансрын хүчин: Онэамиийн жигүүр / ''Ôritsu uchûgun Oneamisu no tsubasa'' / ''Royal Space Force: The Wings of Honneamise'' * 1988 — [[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]] / ''The Last Emperor'' — ''Амакасу Масахико'' ''/дүр/'' * 1990 — Тэнгэр дор / ''The Sheltering Sky'' * 1990 — Үйлчлэгчийн түүх / ''The Handmaid’s Tale'' * 1992 — Өндөр өсгий / ''Tacones lejanos'' * 1992 — Эмилигийн дуу цахилгаантай даваа / ''Emily Brontë's Wuthering Heights'' * 1993 — Зэрлэг далдуу мод / ''Wild Palms'' * 1993 — [[Бяцхан Будда (кино)|Бяцхан Будда]] / ''Little Buddha'' * 1998 — Могойн нүд / ''Snake Eyes'' * 1998 — Хайр бол чөтгөр / ''Love Is The Devil'' * 1999 — Хорио / ''Gohatto'' * 2002 — Кино шиг миний амьдрал / ''Minha Vida Como Un Filme'' * 2002 — Хэцүү эмэгтэй / ''Femme Fatale'' * 2003 — Деррида / ''Derrida'' * 2005 — / ''Shining Boy & Little Randy'' * 2005 — Тони Такитани / ''Tony Takitani'' * 2007 — Торго / ''Silk'' * 2008 — Индиго / ''Indigo'' (к/м) * 2015 — Амьд үлдэгч / ''The Revenant'' * 2016 — Уур / ''Ikari'' * 2019 — Проксима / ''Proxima'' * 2020 — Минамата / ''Minamata'' * 2023 — Мангас / 怪物 ''Kaibutsu'' Сакамото Рюүичи 2023 оны 3-р сарын 28-нд 71 насандаа хорт хавдраар нас баржээ. [[Ангилал:Японы хөгжимчин]] [[Ангилал:Японы хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] [[Ангилал:2023 онд өнгөрсөн]] 5s7u92modzsel3nipnbsvliwnl7mdmm 0 146992 861085 860914 2026-07-06T01:45:55Z Zorigt 49 861085 wikitext text/x-wiki '''Деоксиуридин монофосфат (дUMP)''' нь деоксиуридилийн хүчил буюу коньюгат хүчил болон коньюгат суурь хэлбэрээрээ тус тус деоксиуридилат гэгддэг деоксинуклеотид юм. Энэ нь деоксирибонуклеотидийн бодисын солилцооны завсрын бүтээгдэхүүн юм. Деоксиуридин монофосфат (дUMP) нь уридин монофосфатын (UMP) деоксижуулагдсан хэлбэр бөгөөд ДНХ нуклеотидын биосинтезийн бүрэлдэхүүн хэсэг болох деокситимидин монофосфат (дTMP)-ын урьдал бодис юм. Рибозын 2’ нүүрстөрөгч дэх гидроксил бүлгийг устөрөгчөөр орлуулснаар UMP нь дUMP болж деоксижуулагддаг. Деоксиуридин монофосфат (дUMP) нийлэгжих үйл явц нь пиримидиний биосинтезийн бүтээгдэхүүн болох уридин монофосфат (UMP)-аас эхэлдэг олон үе шаттай үйл явц юм. Нуклеозид монофосфат киназ фермент нь UMP болон ATP-ийг уридин дифосфат (UDP) болон ADP болгон хувиргадаг. Илүүдэл ATP байгаа нөхцөлд рибонуклеотид редуктаза фермент нь UDP-тай гинжин урвал өдөөж, деоксиуридин дифосфат (дUDP) үүсгэдэг бөгөөд энэ нь фосфатын бүлгүүдийг нэмэх буюу хасах замаар деоксиуридин трифосфат (дUTP), дараа нь деоксиуридин монофосфат (дUMP) болж хувирдаг. 2635c4zffsiz5wkbzrk4jr46qniyf2p 0 146993 861084 860915 2026-07-06T01:44:42Z Zorigt 49 861084 wikitext text/x-wiki '''Госсипол''' нь хөвөн ургамлаас (Gossypium төрөл) гаралтай байгалийн фенол юм. Госсипол нь эсүүдэд нэвтэрч, хэд хэдэн дегидрогеназ ферментийн дарангуйлагч болж үйлчилдэг фенол альдегид юм. Энэ нь шар өнгийн пигмент юм. Бүтэц нь атропоизомерийг харуулдаг бөгөөд хоёр энантиомер нь өөр өөр биохимийн шинж чанартай байдаг. Бусад хэрэглээнээс гадна Хятадад жирэмслэлтээс хамгаалах эрэгтэй хүний аман эм болгон туршиж үзсэн. Жирэмслэлтээс хамгаалах шинж чанараас гадна госсипол нь хумхаагийн эсрэг шинж чанартай гэдгийг удаан хугацааны өмнөөс мэддэг байсан. 19-р зуунд хөвөнгийн үрийн тосыг ашиглах нь бүх зүйлийг будаж байсан тул хэцүү байсан. 1882–1883 онд Ливерпуль хотын Жеймс Лонгмор тосыг хэсэгчлэн саапинжуулах замаар өнгөт бодисыг тусгаарлах талаар хэд хэдэн патент авч, 1886 онд Химийн үйлдвэрийн нийгэмлэгийн орон нутгийн салбарт олдворуудаа танилцуулсан. Тэрээр госсиполыг зөвхөн бүдүүлэг хэлбэрээр тусгаарласан боловч госсиполын нээгч гэж ихэвчлэн тооцогддог. Нэрийг 1899 онд Леон Марчлевски нэрлэсэн бөгөөд тэрээр нэгдлийг анх цэвэршүүлж, түүний зарим химийн шинж чанарыг судалжээ. 157s7pxti9ijwvwu1xprcrfquwenw9u 0 146994 861080 860918 2026-07-06T01:41:09Z Zorigt 49 861080 wikitext text/x-wiki '''Спермин''' нь бүх эукариот эсэд агуулагддаг эсийн бодисын солилцоонд оролцох полиамин юм. Спермин нийлэгжихийн урьдал бодис нь орнитин амин хүчил юм. Энэ нь зарим бактерид чухал өсөлтийн хүчин зүйл болдог. Физиологийн рН-д поликатион хэлбэрээр оршдог. Спермин нь нуклейн хүчилтэй холбогдож, ялангуяа вирусуудад хэлхээний бүтцийг тогтворжуулдаг гэж үздэг. Энэ нь ДНХ-ийг чөлөөт радикалын нөлөөнөөс хамгаалах эсийн доторх чөлөөт радикал барьцагч үүрэг гүйцэтгэдэг. Спермин нь үрийн шингэний онцлог үнэрийг голчлон үүсгэдэг бодис юм. Антони ван Левенгук 1678 онд хүний үрийн шингэн дэх спермин фосфатын талстуудыг анх тодорхойлжээ. Спермин гэсэн нэрийг 1888 онд Германы химич Ладенбург, Абел нар анх хэрэглэсэн бөгөөд сперминий зөв бүтцийг 1926 он хүртэл тогтоогоогүй байв — Англи (Дадли, Розенхейм, Старлинг нар) болон Германд (Вреде нар) зэрэг нэгэн зэрэг тогтоосон юм. Амьтанд спермин биосинтез нь PLP-ийн оролцоотойгоор орнитин декарбоксилаза ферментээр орнитиныг декарбоксилжуулснаар эхэлдэг. Энэ декарбоксилжилт нь путресцин үүсгэдэг. Үүний дараа спермидин синтаза фермент нь декарбокси-S-аденозилметиониноор хоёр N-алкилжуулалт хийдэг. n6ul6ht7ezp19ng2wf9wiqo34ycuthp 0 146995 861079 860919 2026-07-06T01:39:57Z Zorigt 49 861079 wikitext text/x-wiki '''3-р үеийн түншлэлийн төсөл''' (3GPP) нь гар утасны харилцааны протоколыг боловсруулдаг стандартын байгууллагуудын нэгдсэн нэр томьёо юм. 3GPP нь долоон үндэсний болон бүс нутгийн харилцааны стандартын байгууллагыг үндсэн гишүүн (“байгууллагын түнш”), бусад байгууллагуудыг гишүүн (“зах зээлийн төлөөллийн түнш”) болгон нэгтгэсэн консорциум юм. 3GPP нь ажлаа гурван өөр чиглэлээр зохион байгуулдаг: Радио нэвтрэлтийн сүлжээ, Үйлчилгээ ба системийн тал, Цөм сүлжээ ба терминалууд. Төслийг 1998 оны 12-р сард Олон улсын харилцаа холбооны холбооны Олон улсын гар утасны харилцаа холбоо-2000-ын хүрээнд 2G GSM системд суурилсан 3G гар утасны системийн техникийн үзүүлэлтийг боловсруулах зорилгоор байгуулсан бөгөөд тиймээс 3GPP гэж нэрлэсэн юм. Үүнийг өрсөлдөгч 3G систем болох CDMA2000-ийг боловсруулсан 3-р үеийн түншлэлийн төсөл 2 (3GPP2)-тай андуурч болохгүй. 3GPP-ийн захиргааны дэмжлэгийн баг (“Гар утасны мэдлэгийн төв” гэгддэг) нь Францын Sophia Antipolis технологийн цогцолборт байрлах Европын харилцаа холбооны стандартын хүрээлэнгийн төв байранд байрладаг. ad5ibj1nhx0sf507ncbo3kugr28vayb 0 146996 861078 860921 2026-07-06T01:38:20Z Zorigt 49 861078 wikitext text/x-wiki '''Боловсролын систем''' нь ерөнхийдөө тухайн улс орны боловсрол эзэмших бүх байгууллага болон боломжуудын бүтэц юм. Энэ нь гэр бүлийн боловсрол болон/эсвэл бага насны боловсролоос эхлэн цэцэрлэг, бага, дунд, дээд сургууль, лицей, коллеж, дээд боловсролын факультет (их сургуулийн боловсрол) хүртэлх бүх сургуулийн өмнөх байгууллагуудыг хамардаг. Энэхүү тогтолцоо нь мөн тасралтгүй (цааш үргэлжлүүлсэн) мэргэжлийн болон хувийн боловсролын байгууллагууд, түүнчлэн хувийн боловсролын байгууллагуудыг багтаадаг. Боловсролын систем нь ихэвчлэн тухайн улсын холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулагдаж, зохион байгуулагддаг боловч улс орны боловсролын систем зохицуулагдаагүй талууд буюу хэмжээстэй байж болно. Ихэвчлэн боловсролын систем нь нийгмийн бүх давхаргад болон түүний гишүүдэд боловсрол олгоход чиглэгдсэн байдаг. Энэ нь хүн амыг боловсролтой болгоход чиглэсэн бүх зүйлийг хамардаг. Системүүд нь олон талт буюу хязгаарлагдмал байж болох бөгөөд бүх боловсрол нэг системд багтах шаардлагатай байдаг. Боловсролын системийг төвлөрсөн буюу төвлөрлийг сааруулсан хэлбэрээр бүтэцлэж болдог. Харьцуулсан тохиолдлын судалгаанууд Өмнөд Солонгосын төвлөрсөн боловсролын систем нь Бразил, Өмнөд Африкийн төвлөрлийг сааруулсан системүүдтэй харьцуулахад илүү таатай боловсролын үр дүнг өгдөг болохыг харуулж байна. [[Ангилал:Боловсрол]] qw93c990qgfctky7b618isu9l80yrlk 0 146997 861077 860923 2026-07-06T01:35:59Z Zorigt 49 861077 wikitext text/x-wiki '''Олон улсын хөгжлийн холбоо''' ({{langx|en|International Development Association, IDA}}) нь дэлхийн хамгийн ядуу хөгжиж буй орнуудад хөнгөлөлттэй зээл болон буцалтгүй тусламж олгодог хөгжлийн санхүүгийн байгууллага юм. IDA нь [[Дэлхийн Банк Групп|Дэлхийн банкны бүлгийн]] гишүүн бөгөөд Америкийн Нэгдсэн Улсын Вашингтон хотод төв байртай. Хамгийн бага үндэсний нийт орлоготой, зээлийн чадвар муутай буюу нэг хүнд ногдох орлого хамгийн бага хөгжиж буй орнуудад зээл олгох замаар одоо байгаа [[Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банк]]ийг нөхөх зорилгоор 1960 онд байгуулагдсан. Олон улсын хөгжлийн холбоо болон Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн банк хамтдаа ерөнхийдөө [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] гэж нэрлэгддэг бөгөөд учир нь тэд нэг удирдлагын дор, нэг ажилтнуудтайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Холбоо нь ядуурлыг бууруулах Дэлхийн банкны эрхэм зорилгыг хуваалцаж, зээлийн эрсдэл нь маш өндөр учраас арилжааны зах зээлээс буюу банкны бусад хөтөлбөрөөс зээл авах боломжгүй орнуудад хямд өртөгтэй хөгжлийн санхүүжилт олгохыг зорьдог. lru80dpg1qdc59148wcja6usdx5yexl 0 146999 861073 860977 2026-07-06T01:25:52Z Zorigt 49 861073 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ian Fleming on Doctor No dust jacket (cropped).jpg|thumb]] '''Ян Ланкастер Флеминг''' ({{langx|en|Ian Lancaster Fleming}}; 1908 оны 5-р сарын 28-нд [[Лондон]] хотод төрсөн — 1964 оны 8-р сарын 12-нд Английн Кентербери хотод нас барсан) — Британийн сэтгүүлч, Тэнгисийн цэргийн тагнуулын офицер, зохиолч; [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] тагнуулын тухай романуудын зохиолч. Ян Флеминг чинээлэг гэр бүлээс гаралтай; түүний эцэг 1910 оноос 1917 онд Баруун фронтод нас барах хүртлээ Парламентын гишүүн байжээ. Тэрээр [[Итон коллеж|Итон]], Сандхерст, мөн Мюнхен, Женевийн их сургуулиудад хэсэг хугацаанд суралцжээ. Зохиол бичихээсээ өмнө Ян Флеминг хэд хэдэн ажил эрхэлж байв. Дэлхийн 2-р дайны үеэр Британийн Тэнгисийн цэргийн тагнуулын газарт ажиллаж байхдаа Ян Флеминг "Алтан нүд" ажиллагааг төлөвлөхөөс гадна хоёр тагнуулын нэгж байгуулж, дараа нь хяналт тавихад оролцсон. Дараа нь тагнуулын салбарт болон сэтгүүлчээр ажилласан нь Флемингэд [[Жеймс Бонд|Жеймс Бондын]] тухай романуудаа тодорхой нарийн ширийн зүйл, гүн гүнзгий байдлаар шингээх боломжийг олгосон. {{DEFAULTSORT:Флеминг, Ян}} [[Ангилал:Английн зохиолч]] [[Ангилал:Английн сэтгүүлч]] [[Ангилал:Английн тагнуулч]] [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:1964 онд өнгөрсөн]] nwcctw5c8g4vz4a2i0uqoij0sntdq0w 14 147001 861017 2026-07-05T12:55:25Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]" 861017 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 6t5szeh8qettzdyxudca8gze96h8wh9 3 147002 861042 2026-07-05T13:21:41Z Eadeya 98493 /* Аленмать Рекордс (Alienmath Records) */ шинэ хэсэг 861042 wikitext text/x-wiki == Аленмать Рекордс (Alienmath Records) == '''Аленмать Рекордс''' нь 2024 онд анхдагч мэргэжлийн дуу бичлэгийн компани болон үүсгэн байгуулагдсан. Тус компани бичлэгийн студи болон рекорд лэйбл чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг билээ. [[Хэрэглэгч:Eadeya|Eadeya]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Eadeya|яриа]]) 13:21, 5 Долоодугаар сар 2026 (UTC) jfcoyjmhy9fnja3fh2g6qjyiy2d2z02 0 147003 861058 2026-07-05T14:20:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Sir David Khalili 2023.png|thumb]] [[Сэр (цол)|Сэр]] '''Нассер Дэвид Халили''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nasser David Khalili,'' [[Перс хэл|перс:]] ناصر داوود خلیلی‎; 1945 оны 12-р сарын 18-нд [[Иран|Ираны]] Исфахан хотод төрсөн) - Лондонд амьдардаг Британийн бизнес эрхлэгч, урлагийн цуглуулагч,..." 861058 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sir David Khalili 2023.png|thumb]] [[Сэр (цол)|Сэр]] '''Нассер Дэвид Халили''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nasser David Khalili,'' [[Перс хэл|перс:]] ناصر داوود خلیلی‎; 1945 оны 12-р сарын 18-нд [[Иран|Ираны]] Исфахан хотод төрсөн) - Лондонд амьдардаг Британийн бизнес эрхлэгч, урлагийн цуглуулагч, буяны үйлстэн, эрдэмтэн юм. Иранд төрсөн тэрээр Нью-Йорк хотын их сургууль болон Лондонгийн Дорно дахины болон Африкийн судлалын сургуульд боловсрол эзэмшсэн бөгөөд Британийн иргэншилтэй. [[Файл:David Khalili investiture 16Nov22b.jpg|thumb]] Нассер Халилигийн цуглуулга гэгддэг найман урлагийн цуглуулга байдаг. Эдгээр цуглуулга бүр нь хувийн гарт байгаа уг төрөлдөө хамгийн том нь юм. Нийт эд зүйлсийн тоо 35,000-аас давсан бөгөөд үүнд дэлхийн хамгийн том хувийн Исламын урлаг, Японы дэг сургуулийн бүтээлүүдийн цуглуулга багтаж байгаа бөгөөд энэ нь Японы эзэн хааны цуглууллагатай өрсөлдөхүйц юм. Тэрээр өөрийн цуглуулгаа хадгалах, судлах, баримтжуулахад хэдэн арван сая фунт стерлинг зарцуулж, 70 гаруй каталог, бүтээл хэвлүүлжээ. Цуглуулгын эд зүйлс дэлхий даяарх янз бүрийн музей, байгууллагуудад дэлгэгдэж үзүүлдэг байна. == Намтар == Нассер Халили 1945 онд Ираны Исфахан хотод урлагийн наймаачид болон эд өлгийн зүйлсийн худалдаачдын еврей гэр бүлд 5 хүүхдийн 4 дэх нь болж мэндэлжээ. Халили хэдхэн сартай байхад гэр бүл нь [[Тегеран]] руу нүүсэн байна. 8 настайдаа эцгийнхээ хамт аялал жуулчлалаар явж, Персийн лак болон бусад Исламын урлагийн бүтээлүүдийг худалдаж авч байжээ. Тэрээр Тегеранд суралцаж, 14 насандаа 200 гаруй суут хүмүүсийн тухай ном бичсэн. Ном хэвлэгдсэний дараа Халили номынхоо талаар телевизээр ярилцаж, мөн сонинд булан бичиж байжээ. Халили 1967 онд номынхоо орлого болох 750 ам.доллараар Иранаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу явахаас өмнө Ираны армид эмчээр ажиллаж алба хаасан байна. Тэрээр компьютерын шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцаж, Нью-Йорк хотын Их Сургуулийн Күйнс коллежид энэ чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж, 1974 онд төгссөн. Хожим нь тэрээр 1988 онд Лондон хотын Дорно дахины болон Африкийн судлалын сургуульд Исламын урлагийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд Исламын паалангаар бүрсэн эдлэлийн талаар дипломын ажил хийжээ. Нассер Халили нь [[Халилийн цуглуулга]] гэгддэг найман урлагийн цуглуулгатай. Үүнд 700-2000 оны үеийн Исламын урлаг; 700-2000 оны үеийн Хаж ба мөргөлийн урлаг; МЭӨ 353-324 оны үеийн Арамей баримт бичиг; 1868-1912 оны Мэйжигийн үеийн Японы урлаг; 1700-2000 оны үеийн Японы Кимоно; 1700-1900 оны Шведийн нэхмэл эдлэл; 1850-1900 оны Испанийн Дамаскийн төмөр хийц, 1700-2000 оны Дэлхийн паалан зэрэг багтдаг. Найман цуглуулгад нийтдээ 35,000 бүтээл багтсан. == Монголын түүхтэй холбоотой зүйлс == [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] бичсэн [[Судрын чуулган]]<nowiki/>ы эх бичвэрүүд түүний цуглуулгад байдаг ажээ. fu8ke70xnwkonb64gpbyex9oa3xeyt6 861070 861058 2026-07-06T01:17:45Z Zorigt 49 861070 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sir David Khalili 2023.png|thumb]] [[Сэр (цол)|Сэр]] '''Нассер Дэвид Халили''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Nasser David Khalili,'' [[Перс хэл|перс:]] ناصر داوود خلیلی‎; 1945 оны 12-р сарын 18-нд [[Иран|Ираны]] Исфахан хотод төрсөн) - Лондонд амьдардаг Британийн бизнес эрхлэгч, урлагийн цуглуулагч, буяны үйлстэн, эрдэмтэн юм. Иранд төрсөн тэрээр Нью-Йорк хотын их сургууль болон Лондоны Дорно дахины болон Африкийн судлалын сургуульд боловсрол эзэмшсэн бөгөөд Британийн иргэншилтэй. [[Файл:David Khalili investiture 16Nov22b.jpg|thumb]] Нассер Халилийн цуглуулга гэгддэг найман урлагийн цуглуулга байдаг. Эдгээр цуглуулга бүр нь хувийн гарт байгаа уг төрөлдөө хамгийн том нь юм. Нийт эд зүйлсийн тоо 35,000-аас давсан бөгөөд үүнд дэлхийн хамгийн том хувийн Исламын урлаг, Японы дэг сургуулийн бүтээлүүдийн цуглуулга багтаж байгаа бөгөөд энэ нь Японы эзэн хааны цуглуулгатай өрсөлдөхүйц юм. Тэрээр өөрийн цуглуулгаа хадгалах, судлах, баримтжуулахад хэдэн арван сая фунт стерлинг зарцуулж, 70 гаруй каталог, бүтээл хэвлүүлжээ. Цуглуулгын эд зүйлс дэлхий даяарх янз бүрийн музей, байгууллагуудад дэлгэн тавигддаг. == Намтар == Нассер Халили 1945 онд Ираны Исфахан хотод урлагийн наймаачид болон эд өлгийн зүйлсийн худалдаачдын еврей гэр бүлд 5 хүүхдийн 4 дэх нь болж мэндэлжээ. Халилиг хэдхэн сартай байхад гэр бүл нь [[Тегеран]] руу нүүсэн байна. 8 настайдаа эцгийнхээ хамт аялал жуулчлалаар явж, Персийн лак болон бусад Исламын урлагийн бүтээлүүдийг худалдаж авч байжээ. Тэрээр Тегеранд суралцаж, 14 насандаа 200 гаруй суут хүмүүсийн тухай ном бичсэн. Ном хэвлэгдсэний дараа Халили номынхоо талаар телевизээр ярилцаж, мөн сонинд булан бичиж байжээ. Халили 1967 онд номынхоо орлого болох 750 ам.доллараар Иранаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу явахаас өмнө Ираны армид эмчээр ажиллаж алба хаасан байна. Тэрээр компьютерын шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцаж, Нью-Йорк хотын Их Сургуулийн Күйнс коллежид энэ чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж, 1974 онд төгссөн. Хожим нь тэрээр 1988 онд Лондон хотын Дорно дахины болон Африкийн судлалын сургуульд Исламын урлагийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд Исламын паалангаар бүрсэн эдлэлийн талаар дипломын ажил хийжээ. Нассер Халили нь [[Халилийн цуглуулга]] гэгддэг найман урлагийн цуглуулгатай. Үүнд 700-2000 оны үеийн Исламын урлаг; 700-2000 оны үеийн Хаж ба мөргөлийн урлаг; МЭӨ 353-324 оны үеийн Арамей баримт бичиг; 1868-1912 оны Мэйжийн үеийн Японы урлаг; 1700-2000 оны үеийн Японы Кимоно; 1700-1900 оны Шведийн нэхмэл эдлэл; 1850-1900 оны Испанийн Дамаскийн төмөр хийц, 1700-2000 оны Дэлхийн паалан зэрэг багтдаг. Найман цуглуулгад нийтдээ 35,000 бүтээл багтсан. == Монголын түүхтэй холбоотой зүйлс == [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] бичсэн [[Судрын чуулган]]<nowiki/>ы эх бичвэрүүд түүний цуглуулгад байдаг ажээ. {{DEFAULTSORT:Халили, Нассер Дэвид}} [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] nf0llpxwfxhic2wc4siy7wwl5x036wb 0 147004 861059 2026-07-05T17:20:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "'''[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий хасагдах шат''' 1930 оны 7 сарын 26-наас 30-ны хооронд болсон. Хагас шигшээ 7 сарын 26 болон 27-нд болсон, хоёр өдрийн дараа буюу 7 сарын 30-нд [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|шигшээ тоглолт]] болсон. ==Формат== Тэмцээний форм..." 861059 wikitext text/x-wiki '''[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий хасагдах шат''' 1930 оны 7 сарын 26-наас 30-ны хооронд болсон. Хагас шигшээ 7 сарын 26 болон 27-нд болсон, хоёр өдрийн дараа буюу 7 сарын 30-нд [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|шигшээ тоглолт]] болсон. ==Формат== Тэмцээний форматын дагуу 13 оролцогчийг дөрвөн хэсэгт хуваасан. Хэсэг тус бүрийн ялагч хасагдах шатны хагас шигшээд шалгарна.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227032244/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |url-status=dead |archive-date=2008-02-27 |title=Formats of the FIFA World Cup final competitions}}</ref> Урьдчилан тодорхойлсон оноолт байхгүй тул хагас шигшээ тоглолтуудыг шийдэхийн тулд 7 сарын 23-нд сугалаа явагдсан.<ref name="autogenerated13">{{cite book |last=Рибас |first=Лисио Веллозо |title=O mundo das Copas |page=13}}</ref> Зохион байгуулагч Уругвай Югославтай тоглохоор болсон бол Аргентин, АНУ хоёр хагас шигшээд өрсөлдөхөөр болсон. ==Шалгарсан багууд== Дөрвөн хэсэг тус бүрээс тэргүүн байр эзэлж хасагдах шатанд шалгарсан багууд. {| class="wikitable" |- ! Хэсэг ! width="150" | Ялагч |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|1]] | {{fb|ARG|1861}} |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|2]] | {{fb|Югославын хаант улс}} |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|3]] | {{fb|URU}} |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|4]] | {{fb|USA|1912}} |} ==Оноолт== <onlyinclude>{{#invoke:transcludable section|main|section=Bracket|text={{Round4 |style=white-space:nowrap |RD1=[[#Хагас шигшээ|Хагас шигшээ]] |RD2=[[#Шигшээ|Шигшээ]] <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |07.27 – [[Монтевидео]] ([[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]])|'''{{fb|URU}}'''|'''6'''|{{fb|Югославын хаант улс}}|1 |07.26 – [[Монтевидео]] ([[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]])|'''{{fb|ARG|1861}}'''|'''6'''|{{fb|USA|1912}}|1 <!-- final --> |07.30 – [[Монтевидео]] ([[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]])|'''{{fb|URU}}'''|'''4'''|{{fb|ARG|1861}}|2}}}}</onlyinclude> ==Хагас шигшээ== ===Аргентин - Америкийн Нэгдсэн Улс=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=4-1 |date={{Start date|1930|7|26|df=y}} |time=14:45 UYT |team1={{fb-rt|ARG|1861}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Аргентин - Америкийн Нэгдсэн Улс|6–1}} |team2={{fb|USA|1912}} |goals1= *[[Луис Монти|Монти]] {{goal|20}} *[[Алехандро Скопелли|Скопелли]] {{goal|56}} *[[Гильермо Стабиле|Стабиле]] {{goal|69||87}} *[[Карлос Пеуселье|Пеуселье]] {{goal|80||85}} |goals2= *[[Жим Браун|Браун]] {{goal|89}} |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]], [[Монтевидео]] |attendance=72,886 |referee=[[Жон Лангенус]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/202/1088 |title=Argentina vs United States {{!}} Semi-final {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1088/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Argentina v USA |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202041430/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1088/index.html |archive-date=2017-12-02}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = _white_stripes | pattern_b = _3stripesonwhite | pattern_ra = _white_stripes | pattern_sh = | pattern_so = _white_bands | leftarm = 99CCFF | body = 99CCFF | rightarm = 99CCFF | shorts = 999999 | socks = 000000 | title = Аргентин }} {{col-2}} {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _usa1930 |pattern_ra= |pattern_sh= |pattern_so= _hoops_blue_red |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm= ffffff |shorts= ffffff |socks= ffffff | title = АНУ }} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK |||| [[Хуан Ботассо]] |- |RB |||| [[Хосе Делья Торре]] |- |LB |||| [[Фернардо Патерностер]] |- |RH |||| [[Хуан Эваристо]] |- |CH |||| [[Луис Монти]] |- |LH |||| [[Родольфо Орландини]] |- |OR |||| [[Карлос Пеуселье]] |- |IR |||| [[Алехандро Скопелли]] |- |CF |||| [[Гильермо Стабиле]] |- |IL |||| [[Мануэль Феррейра]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |OL |||| [[Марио Эваристо]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагчид:''' |- |colspan=4|[[Франсиско Оласар]]<br />[[Хуан Хосе Трамутола]] |} {{col-2}} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| |- |GK |||| [[Жимми Даглас]] |- |RB |||| [[Александр Вуд]] |- |LB |||| [[Жорж Мурхаус]] |- |RH |||| [[Жимми Галлахер]] |- |CH |||| [[Рафаэль Трейси]] || || {{suboff|45}} |- |LH |||| [[Энди Олд]] |- |OR |||| [[Жим Браун]] |- |IR |||| [[Билли Гонсалвес]] |- |CF |||| [[Берт Пэтноуд]] |- |IL |||| [[Том Флори]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |OL |||| [[Барт Макги]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4|{{Flagdeco|Шотланд}} [[Роберт Миллар|Боб Миллар]] |} {{col-end}} ===Уругвай - Югослав=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=4-2 |date={{Start date|1930|7|27|df=y}} |time=14:45 UYT ([[UTC−03:30]]) |team1={{fb-rt|URU}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Уругвай - Югослав|6–1}} |team2={{flagicon|Югославын хаант улс}} [[Югослав улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Югослав]] |goals1= *[[Педро Сеа|Сеа]] {{goal|18||67||72}}{{efn|name=dispute}} *[[Перегрино Ансельмо|Ансельмо]] {{goal|20||31}}{{efn|name=dispute}} *[[Сантос Ириарте|Ириарте]] {{goal|61}}{{efn|name=dispute}} |goals2= *[[Джордже Вуядинович|Вуядинович]] {{goal|4}}{{efn|name=dispute}} |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]], Монтевидео |attendance=79,867 |referee=[[Жилберту де Алмейда Регу|Алмейда Регу]] ([[Бразилын Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бразил]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/202/1101 |title=Uruguay vs Yugoslavia {{!}} Semi-final {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1101/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Uruguay v Yugoslavia |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210005938/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1101/index.html |archive-date=2017-12-10}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _collarwhite_laced | pattern_ra = _whiteborder | pattern_sh = | pattern_so = _2_white_stripes | leftarm = 99ccff | body = 99ccff | rightarm = 99ccff | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Уругвай }} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _blackhalf | leftarm = 0099ff | body = 0099ff | rightarm = 0099ff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = Югослав }} {{col-end}} <!-- (text) --> {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |-v |GK |||| [[Энрике Бальестерос]] |- |RB |||| [[Хосе Насасси]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |LB |||| [[Эрнесто Маскерони]] |- |RH ||||[[Хосе Леандро Андраде|Хосе Андраде]] |- |CH |||| [[Лоренсо Фернандес]] |- |LH |||| [[Альваро Хестидо]] |- |OR |||| [[Пабло Дорадо]] |- |IR |||| [[Эктор Скароне]] |- |CF |||| [[Перегрино Ансельмо]] |- |IL |||| [[Педро Сеа]] |- |OL |||| [[Сантос Ириарте]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4|[[Альберто Суппичи]] |} {{col-2}} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| |- |GK ||[[Милован Якшич]] |- |FB ||[[Милутин Ивкович]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |FB ||[[Драгослав Михайлович]] |- |HB ||[[Милорад Арсениевич]] |- |HB ||[[Любиша Стефанович]] |- |HB ||[[Момчило Джокич]] |- |FW ||[[Александар Тирнанич]] |- |FW ||[[Благое Марьянович]] |- |FW ||[[Иван Бек]] |- |FW ||[[Джордже Вуядинович]] |- |FW ||[[Бранислав Секулич]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4|[[Бошко Симонович]] |} {{col-end}} ==Шигшээ тоглолт== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт}} {{#lst:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолт}} {{#lst:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|Бүрэлдэхүүн}} ==Тэмдэглэл== {{notelist|refs= {{efn|name=dispute|Энэ гоол статистикийн мэдээлэл маргаантай байгаа хэд хэдэн гоолын нэг. Энд ашигласан гоол оруулсан тамирчин болон цаг хугацаа ФИФА-гийн албан ёсны бүртгэл дээрх юм. RSSSF гэх мэт зарим эх сурвалжид өөр гоол оруулсан тамирчин, цаг хугацаа дурдсан байдаг.<ref>{{cite web |title=World Cup 1930 finals |work=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |url=https://www.rsssf.org/tables/30full.html | accessdate= 2026-07-05 }}</ref>}} }} ==Эшлэл== {{reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20131220191729/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/index.html FIFA - Uruguay 1930] {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{DEFAULTSORT:Knockout Stage}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|1930]] nnlqr9l6rqopy670q1st6dcjmd85d5a 861089 861059 2026-07-06T02:46:59Z Enkhsaihan2005 64429 861089 wikitext text/x-wiki '''[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий хасагдах шат''' 1930 оны 7 сарын 26-наас 30-ны хооронд болсон. Хагас шигшээ 7 сарын 26 болон 27-нд болсон, хоёр өдрийн дараа буюу 7 сарын 30-нд [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|шигшээ тоглолт]] болсон. ==Формат== Тэмцээний форматын дагуу 13 оролцогчийг дөрвөн хэсэгт хуваасан. Хэсэг тус бүрийн ялагч хасагдах шатны хагас шигшээд шалгарна.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227032244/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf |url-status=dead |archive-date=2008-02-27 |title=Formats of the FIFA World Cup final competitions}}</ref> Урьдчилан тодорхойлсон оноолт байхгүй тул хагас шигшээ тоглолтуудыг шийдэхийн тулд 7 сарын 23-нд сугалаа явагдсан.<ref name="autogenerated13">{{cite book |last=Рибас |first=Лисио Веллозо |title=O mundo das Copas |page=13}}</ref> Зохион байгуулагч Уругвай Югославтай тоглохоор болсон бол Аргентин, АНУ хоёр хагас шигшээд өрсөлдөхөөр болсон. ==Шалгарсан багууд== Дөрвөн хэсэг тус бүрээс тэргүүн байр эзэлж хасагдах шатанд шалгарсан багууд. {| class="wikitable" |- ! Хэсэг ! width="150" | Ялагч |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|1]] | {{fb|ARG|1861}} |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 2 хэсэг|2]] | {{fb|Югославын хаант улс}} |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|3]] | {{fb|URU}} |- ! [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 4 хэсэг|4]] | {{fb|USA|1912}} |} ==Оноолт== <onlyinclude>{{#invoke:transcludable section|main|section=Оноолт|text={{Round4 |style=white-space:nowrap |RD1=[[#Хагас шигшээ|Хагас шигшээ]] |RD2=[[#Шигшээ|Шигшээ]] <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |07.27 – [[Монтевидео]] ([[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]])|'''{{fb|URU}}'''|'''6'''|{{fb|Югославын хаант улс}}|1 |07.26 – [[Монтевидео]] ([[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]])|'''{{fb|ARG|1861}}'''|'''6'''|{{fb|USA|1912}}|1 <!-- final --> |07.30 – [[Монтевидео]] ([[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]])|'''{{fb|URU}}'''|'''4'''|{{fb|ARG|1861}}|2}}}}</onlyinclude> ==Хагас шигшээ== ===Аргентин - Америкийн Нэгдсэн Улс=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=4-1 |date={{Start date|1930|7|26|df=y}} |time=14:45 UYT |team1={{fb-rt|ARG|1861}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Аргентин - Америкийн Нэгдсэн Улс|6–1}} |team2={{fb|USA|1912}} |goals1= *[[Луис Монти|Монти]] {{goal|20}} *[[Алехандро Скопелли|Скопелли]] {{goal|56}} *[[Гильермо Стабиле|Стабиле]] {{goal|69||87}} *[[Карлос Пеуселье|Пеуселье]] {{goal|80||85}} |goals2= *[[Жим Браун|Браун]] {{goal|89}} |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]], [[Монтевидео]] |attendance=72,886 |referee=[[Жон Лангенус]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/202/1088 |title=Argentina vs United States {{!}} Semi-final {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1088/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Argentina v USA |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202041430/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1088/index.html |archive-date=2017-12-02}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = _white_stripes | pattern_b = _3stripesonwhite | pattern_ra = _white_stripes | pattern_sh = | pattern_so = _white_bands | leftarm = 99CCFF | body = 99CCFF | rightarm = 99CCFF | shorts = 999999 | socks = 000000 | title = Аргентин }} {{col-2}} {{Football kit |pattern_la= |pattern_b= _usa1930 |pattern_ra= |pattern_sh= |pattern_so= _hoops_blue_red |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm= ffffff |shorts= ffffff |socks= ffffff | title = АНУ }} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- |GK |||| [[Хуан Ботассо]] |- |RB |||| [[Хосе Делья Торре]] |- |LB |||| [[Фернардо Патерностер]] |- |RH |||| [[Хуан Эваристо]] |- |CH |||| [[Луис Монти]] |- |LH |||| [[Родольфо Орландини]] |- |OR |||| [[Карлос Пеуселье]] |- |IR |||| [[Алехандро Скопелли]] |- |CF |||| [[Гильермо Стабиле]] |- |IL |||| [[Мануэль Феррейра]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |OL |||| [[Марио Эваристо]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагчид:''' |- |colspan=4|[[Франсиско Оласар]]<br />[[Хуан Хосе Трамутола]] |} {{col-2}} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| |- |GK |||| [[Жимми Даглас]] |- |RB |||| [[Александр Вуд]] |- |LB |||| [[Жорж Мурхаус]] |- |RH |||| [[Жимми Галлахер]] |- |CH |||| [[Рафаэль Трейси]] || || {{suboff|45}} |- |LH |||| [[Энди Олд]] |- |OR |||| [[Жим Браун]] |- |IR |||| [[Билли Гонсалвес]] |- |CF |||| [[Берт Пэтноуд]] |- |IL |||| [[Том Флори]] ([[Captain (association football)|c]]) |- |OL |||| [[Барт Макги]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4|{{Flagdeco|Шотланд}} [[Роберт Миллар|Боб Миллар]] |} {{col-end}} ===Уругвай - Югослав=== <onlyinclude>{{#invoke:Football box|main|section=4-2 |date={{Start date|1930|7|27|df=y}} |time=14:45 UYT ([[UTC−03:30]]) |team1={{fb-rt|URU}} |score={{score link|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Уругвай - Югослав|6–1}} |team2={{flagicon|Югославын хаант улс}} [[Югослав улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Югослав]] |goals1= *[[Педро Сеа|Сеа]] {{goal|18||67||72}}{{efn|name=dispute}} *[[Перегрино Ансельмо|Ансельмо]] {{goal|20||31}}{{efn|name=dispute}} *[[Сантос Ириарте|Ириарте]] {{goal|61}}{{efn|name=dispute}} |goals2= *[[Джордже Вуядинович|Вуядинович]] {{goal|4}}{{efn|name=dispute}} |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн|Сентенарио]], Монтевидео |attendance=79,867 |referee=[[Жилберту де Алмейда Регу|Алмейда Регу]] ([[Бразилын Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бразил]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/202/1101 |title=Uruguay vs Yugoslavia {{!}} Semi-final {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1101/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Uruguay v Yugoslavia |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210005938/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=202/match=1101/index.html |archive-date=2017-12-10}} }}</ref> }}</onlyinclude> {{col-begin}} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _collarwhite_laced | pattern_ra = _whiteborder | pattern_sh = | pattern_so = _2_white_stripes | leftarm = 99ccff | body = 99ccff | rightarm = 99ccff | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Уругвай }} {{col-2}} {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _old_laced | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _blackhalf | leftarm = 0099ff | body = 0099ff | rightarm = 0099ff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = Югослав }} {{col-end}} <!-- (text) --> {{col-begin}} {{col-2}} {| style="font-size:90%; margin:0.2em auto;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |-v |GK |||| [[Энрике Бальестерос]] |- |RB |||| [[Хосе Насасси]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |LB |||| [[Эрнесто Маскерони]] |- |RH ||||[[Хосе Леандро Андраде|Хосе Андраде]] |- |CH |||| [[Лоренсо Фернандес]] |- |LH |||| [[Альваро Хестидо]] |- |OR |||| [[Пабло Дорадо]] |- |IR |||| [[Эктор Скароне]] |- |CF |||| [[Перегрино Ансельмо]] |- |IL |||| [[Педро Сеа]] |- |OL |||| [[Сантос Ириарте]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4|[[Альберто Суппичи]] |} {{col-2}} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; margin:auto" |- !width=25| |- |GK ||[[Милован Якшич]] |- |FB ||[[Милутин Ивкович]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |FB ||[[Драгослав Михайлович]] |- |HB ||[[Милорад Арсениевич]] |- |HB ||[[Любиша Стефанович]] |- |HB ||[[Момчило Джокич]] |- |FW ||[[Александар Тирнанич]] |- |FW ||[[Благое Марьянович]] |- |FW ||[[Иван Бек]] |- |FW ||[[Джордже Вуядинович]] |- |FW ||[[Бранислав Секулич]] |- |colspan=3|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan=4|[[Бошко Симонович]] |} {{col-end}} ==Шигшээ тоглолт== {{main|1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт}} {{#lst:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|Шигшээ тоглолт}} {{#lst:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|Бүрэлдэхүүн}} ==Тэмдэглэл== {{notelist|refs= {{efn|name=dispute|Энэ гоол статистикийн мэдээлэл маргаантай байгаа хэд хэдэн гоолын нэг. Энд ашигласан гоол оруулсан тамирчин болон цаг хугацаа ФИФА-гийн албан ёсны бүртгэл дээрх юм. RSSSF гэх мэт зарим эх сурвалжид өөр гоол оруулсан тамирчин, цаг хугацаа дурдсан байдаг.<ref>{{cite web |title=World Cup 1930 finals |work=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |url=https://www.rsssf.org/tables/30full.html | accessdate= 2026-07-05 }}</ref>}} }} ==Эшлэл== {{reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20131220191729/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/index.html FIFA - Uruguay 1930] {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{DEFAULTSORT:Knockout Stage}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|1930]] mifb116zn5qls91pwd2qzls81oyrw4x 10 147005 861069 2026-07-06T00:34:34Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{Short description|Хөлбөмбөгийн тоглолт|noreplace}}</includeonly>{{ инфобокс | bodyclass = {{#if:{{{secondleg|}}}||vevent}}<!-- Only emit hCalendar microformat (class="vevent") for single matches --> | title = {{if empty|{{{title|}}}|{{PAGENAME}}}} | titleclass = summary | above = {{{other_titles|}}} | abovestyle = font-size: 100% | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{upri..." 861069 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Short description|Хөлбөмбөгийн тоглолт|noreplace}}</includeonly>{{ инфобокс | bodyclass = {{#if:{{{secondleg|}}}||vevent}}<!-- Only emit hCalendar microformat (class="vevent") for single matches --> | title = {{if empty|{{{title|}}}|{{PAGENAME}}}} | titleclass = summary | above = {{{other_titles|}}} | abovestyle = font-size: 100% | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{upright|}}}|size={{if empty|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = white-space: nowrap | label1 = Тэмцээн | class1 = category | data1 = {{{event|}}} | data2 = {{#if:{{{team1|}}}{{{home|}}}{{{team2|}}}{{{visitor|}}}| <table style="background-color: inherit; color:inherit; display: table;" width=100% class="nowraplinks"> <tr> <th width=50% style="text-align:center">{{#if:{{{team1|}}}{{{home|}}}}|{{if empty|{{{team1|}}}|{{{home|}}}}} }}</th> <th width=50% style="text-align:center">{{#if:{{{team2|}}}{{{visitor|}}}|{{if empty|{{{team2|}}}|{{{visitor|}}}}} }}</th> </tr><tr> <th style="text-align:center">{{{team1association|}}}</th> <th style="text-align:center">{{{team2association|}}}</th> </tr><tr> <th style="font-size:300%; text-align:center; line-height:100%">{{if empty|{{{team1score|}}}|{{{score1|}}}|{{{home_total|}}}}}</th> <th style="font-size:300%; text-align:center; line-height:100%">{{if empty|{{{team2score|}}}|{{{score2|}}}|{{{visitor_total|}}}}}</th> </tr> </table> }} | data3 = {{#if:{{{details|}}}|{{{details|}}}}} | header4 = {{#if:{{{secondleg|}}}|{{{firstleg|}}} }} | data5 = {{#if:{{{secondleg|}}}| <table style="background-color: inherit; color:inherit; display: table;" width=100% class="nowraplinks"> <tr> <th width=50% style="text-align:center">{{{team1|}}}</th> <th width=50% style="text-align:center">{{{team2|}}}</th> </tr><tr> <th width=50% style="font-size:150%; text-align:center; line-height:100%">{{{team1score1|}}}</th> <th width=50% style="font-size:150%; text-align:center; line-height:100%">{{{team2score1|}}}</th> </tr> </table> }} | data6 = {{#if:{{{details1|}}}|{{{details1|}}}}} | label7 = Огноо | data7 = {{if empty|{{{date1|}}}|{{{date|}}}}} | label8 = {{#if:{{{stadium|}}}{{{stadium1|}}}{{{venue|}}}|Байршил|Хот}} | class8 = location | data8 = {{if empty|{{{stadium|}}}|{{{stadium1|}}}|{{{venue|}}}|{{{venue1|}}}}}{{#if:{{{city1|}}}{{{city|}}}|{{#if:{{{stadium|}}}{{{stadium1|}}}{{{venue|}}}|, {{if empty|{{{city1|}}}|{{{city|}}}}}|{{if empty|{{{city1|}}}|{{{city|}}}}} }}}} | label9 = {{{man_of_the_match1atitle|}}} {{if empty|{{{man_of_the_match1aname|}}}|[[Player of the match|Man of the Match]]}} | class9 = attendee | data9 = {{{man_of_the_match1a|}}} | label10 = {{{man_of_the_match1btitle|}}} {{if empty|{{{man_of_the_match1bname|}}}|Man of the Match}} | class10 = attendee | data10 = {{{man_of_the_match1b|}}} | label11 = {{{fair_player1title|}}} {{if empty|{{{fair_player1name|}}}|[[Player of the match|Fair Player of the Match]]}} | class11 = attendee | data11 = {{{fair_player1|}}} | label12 = {{if empty|{{{woman_player1title|}}}|{{{player_of_the_match1title|}}}}} {{if empty|{{{woman_player1name|}}}|{{{player_of_the_match1name|}}}|[[Player of the match|Player of the Match]]}} | class12 = attendee | data12 = {{if empty|{{{woman_player1|}}}|{{{player_of_the_match1|}}}}} | label13 = [[Шүүгч (хөлбөмбөг)|Шүүгч]] | class13 = attendee | data13 = {{if empty|{{{referee1|}}}|{{{referee|}}}}} | label14 = Үзэгчдийн тоо | rowclass14 = note | data14 = {{if empty|{{{attendance1|}}}|{{{attendance|}}}}} | label15 = Weather | data15 = {{if empty|{{{weather1|}}}|{{{weather|}}}}} | header16 = {{#if:{{{secondleg|}}}|{{{secondleg|}}} }} | data17 = {{#if:{{{secondleg|}}}| <table style="background-color: inherit; color:inherit; display: table;" width=100% class="nowraplinks"> <tr> <th width=50% style="text-align:center">{{#ifeq: {{{secondleg}}} | Replay | {{{team1|}}} | {{{team2|}}} }}</th> <th width=50% style="text-align:center">{{#ifeq: {{{secondleg}}} | Replay | {{{team2|}}} | {{{team1|}}} }}</th> </tr> <tr> <th width="50%" style="font-size:150%; text-align:center; line-height:100%">{{#ifeq: {{{secondleg}}} | Replay | {{{team1score2|}}} | {{{team2score2|}}} }}</th> <th width="50%" style="font-size:150%; text-align:center; line-height:100%">{{#ifeq: {{{secondleg}}} | Replay | {{{team2score2|}}} | {{{team1score2|}}} }}</th> </tr> </table> }} | data18 = {{#if:{{{details2|}}}|{{{details2|}}}}} | label19 = Date | data19 = {{{date2|}}} | label20 = Venue | data20 = {{if empty|{{{venue2|}}}|{{{stadium2|}}}}}{{#if:{{{city2|}}}|{{#if:{{{venue2|}}}{{{stadium2|}}}|, {{{city2|}}} }} }} | label21 = {{{man_of_the_match2atitle|}}} {{if empty|{{{man_of_the_match2aname|}}}|Man of the Match}} | data21 = {{{man_of_the_match2a|}}} | label22 = {{{man_of_the_match2btitle|}}} {{if empty|{{{man_of_the_match2bname|}}}|Man of the Match}} | data22 = {{{man_of_the_match2b|}}} | label23 = {{{fair_player2title|}}} {{if empty|{{{fair_player2name|}}}|Fair Player of the Match}} | data23 = {{{fair_player2|}}} | label24 = {{if empty|{{{woman_player2title|}}}|{{{player_of_the_match2title|}}}}} {{if empty|{{{woman_player2name|}}}|{{{player_of_the_match2name|}}}|[[Player of the match|Player of the Match]]}} | class24 = attendee | data24 = {{if empty|{{{woman_player2|}}}|{{{player_of_the_match2|}}}}} | label25 = Referee | data25 = {{{referee2|}}} | label26 = Attendance | data26 = {{{attendance2|}}} | label27 = Weather | data27 = {{{weather2|}}} | header28 = {{#if:{{{secondlegreplay|}}}|{{{secondlegreplay|}}} }} | data29 = {{#if:{{{secondlegreplay|}}}| <table style="background-color: inherit; color:inherit; display: table;" width=100% class="nowraplinks"> <tr> <th width=50% style="text-align:center">{{#switch: {{{secondlegreplay}}} | Game 3 | Game Three | Game three | 2nd Replay | 2nd replay | Second Replay | Second replay = {{{team1|}}} | #default = {{{team2|}}} }}</th> <th width=50% style="text-align:center">{{#switch: {{{secondlegreplay}}} | Game 3 | Game Three | Game three | 2nd Replay | 2nd replay | Second Replay | Second replay = {{{team2|}}} | #default = {{{team1|}}} }}</th> </tr> <tr> <th width="50%" style="font-size:150%; text-align:center; line-height:100%">{{#switch: {{{secondlegreplay}}} | Game 3 | Game Three | Game three | 2nd Replay | 2nd replay | Second Replay | Second replay = {{{team1score3|}}} | #default = {{{team2score3|}}} }}</th> <th width="50%" style="font-size:150%; text-align:center; line-height:100%">{{#switch: {{{secondlegreplay}}} | Game 3 | Game Three | Game three | 2nd Replay | 2nd replay | Second Replay | Second replay = {{{team2score3|}}} | #default = {{{team1score3|}}} }}</th> </tr> </table> }} | data30 = {{#if:{{{details3|}}}|{{{details3|}}}}} | label31 = Date | data31 = {{{date3|}}} | label32 = Venue | data32 = {{if empty|{{{venue3|}}}|{{{stadium3|}}}}}{{#if:{{{city3|}}}|{{#if:{{{venue3|}}}{{{stadium3|}}}|, {{{city3|}}} }} }} | label33 = {{{man_of_the_match3atitle|}}} {{if empty|{{{man_of_the_match3aname|}}}|Man of the Match}} | data33 = {{{man_of_the_match3a|}}} | label34 = {{{man_of_the_match3btitle|}}} {{if empty|{{{man_of_the_match3bname|}}}|Man of the Match}} | data34 = {{{man_of_the_match3b|}}} | label35 = {{{fair_player3title|}}} {{if empty|{{{fair_player3name|}}}|Fair Player of the Match}} | data35 = {{{fair_player3|}}} | label36 = {{if empty|{{{woman_player3title|}}}|{{{player_of_the_match3title|}}}}} {{if empty|{{{woman_player3name|}}}|{{{player_of_the_match3name|}}}|[[Player of the match|Player of the Match]]}} | class36 = attendee | data36 = {{if empty|{{{woman_player3|}}}|{{{player_of_the_match3|}}}}} | label37 = Referee | data37 = {{{referee3|}}} | label38 = Attendance | data38 = {{{attendance3|}}} | label39 = Weather | data39 = {{{weather3|}}} | belowclass = noprint | below = {{#if:{{{previous|}}}|{{align|left|&larr; {{{previous|}}} }}}}{{#if:{{{next|}}}|{{align|right|{{{next|}}} &rarr; }}}} | decat = {{#if:{{{previous|}}}{{{next|}}}|yes|no}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox football match with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox football match]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | attendance | attendance1 | attendance2 | attendance3 | caption | city | city1 | city2 | city3 | date | date1 | date2 | date3 | details | details1 | details2 | details3 | event | fair_player1 | fair_player1name | fair_player1title | fair_player2 | fair_player2name | fair_player2title | fair_player3 | fair_player3name | fair_player3title | firstleg | home | home_total | image | image_size | imagesize | man_of_the_match1a | man_of_the_match1aname | man_of_the_match1atitle | man_of_the_match1b | man_of_the_match1bname | man_of_the_match1btitle | man_of_the_match2a | man_of_the_match2aname | man_of_the_match2atitle | man_of_the_match2b | man_of_the_match2bname | man_of_the_match2btitle | man_of_the_match3a | man_of_the_match3aname | man_of_the_match3atitle | man_of_the_match3b | man_of_the_match3bname | man_of_the_match3btitle | next | other_titles | player_of_the_match1 | player_of_the_match1title | player_of_the_match1name | player_of_the_match2 | player_of_the_match2title | player_of_the_match2name | player_of_the_match3 | player_of_the_match3title | player_of_the_match3name | previous | referee | referee1 | referee2 | referee3 | score1 | score2 | secondleg | secondlegreplay | stadium | stadium1 | stadium2 | stadium3 | team1 | team1association | team1score | team1score1 | team1score2 | team1score3 | team2 | team2association | team2score | team2score1 | team2score2 | team2score3 | title |upright | venue | venue1 | venue2 | venue3 | visitor | visitor_total | weather | weather1 | weather2 | weather3 | woman_player1 | woman_player1name | woman_player1title | woman_player2 | woman_player2name | woman_player2title | woman_player3 | woman_player3name | woman_player3title }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox football match]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox football match with conflicting parameters}} | imagesize; image_size | team1; home | team2; visitor | team1score; score1; home_total | team2score; score2; visitor_total | date1; date | stadium; stadium1; venue; venue1 | city1; city | woman_player1title; player_of_the_match1title | woman_player1name; player_of_the_match1name | woman_player1; player_of_the_match1 | referee1; referee | attendance1; attendance | weather1; weather | venue2; stadium2 | woman_player2title; player_of_the_match2title | woman_player2name; player_of_the_match2name | woman_player2; player_of_the_match2 | venue3; stadium3 | woman_player3title; player_of_the_match3title | woman_player3name; player_of_the_match3name | woman_player3; player_of_the_match3 }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> cmldnsafgtrnsv8e9yzfygc4kb2743p 0 147006 861074 2026-07-06T01:28:45Z Zorigt 49 Хуудас үүсгэв: "'''Ганболдын Анхбаяр''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумын харьяат. [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн харцага цолтой бөх. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !201..." 861074 wikitext text/x-wiki '''Ганболдын Анхбаяр''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумын харьяат. [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн харцага цолтой бөх. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Анхбаяр, Ганболдын}} [[Ангилал:Аймгийн харцага]] [[Ангилал:Цэцэн-Уулын хүн]] b3kkl3g7ck0magmtatxjg7b4wozxgak 0 147007 861090 2026-07-06T02:57:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Уругвайд болсон ДАШТ-ий анхны шигшээ тоглолт}} {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тоглолт | title = 1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт | image = Uruguay national football team 1930.jpg | image_size = 250 | caption = Уругвайн баг тоглолтын өмнө | event = 1930 оны хөл..." 861090 wikitext text/x-wiki {{Short description|Уругвайд болсон ДАШТ-ий анхны шигшээ тоглолт}} {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тоглолт | title = 1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт | image = Uruguay national football team 1930.jpg | image_size = 250 | caption = Уругвайн баг тоглолтын өмнө | event = [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] | team1 = [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]] | team1association = {{flagdeco|URU|size=30px}} | team1score = 4 | team2 = [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] | team2association = {{flagdeco|ARG|1861|size=30px}} | team2score = 2 | details = | date = {{Start date|1930|7|30|df=y}} | stadium = [[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн]] | city = [[Монтевидео]] | man_of_the_match1a = | referee = [[Жон Лангенус]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) | attendance = 68,346 | weather = | next = [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1934]] }} '''1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт''' нь [[ФИФА]]-гийн үндэсний [[хөлбөмбөг]]ийн багуудын анхны тэмцээн болох [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий сүүлийн тоглолт байв. Тоглолт 1930 оны 7 сарын 30-нд Уругвайн [[Монтевидео]] дахь [[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн]]д [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]], [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентины]] хооронд болсон. Тэмцээнд зохион байгуулагч Уругвай болон [[ФИФА]]-гаас урьсан бусад 12 баг оролцсон. 13 баг хэсгийн шатанд өрсөлдсөн бөгөөд үүнээс 4 баг [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|хасагдах шатанд]] шалгарсан. Шигшээ тоглолтод шалгарахын тулд Уругвай [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|3-р хэсэгт]] хоёр ялалтаар хэсгээ тэргүүлж, хагас шигшээд [[Югослав улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Югославыг]] хожсон. Аргентин [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|1-р хэсэгт]] гурван ялалтаар хэсгээ тэргүүлсэн бөгөөд хагас шигшээд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|АНУ-ыг]] хожсон. Шигшээ тоглолт 93,000 хөгжөөн дэмжигчийн өмнө болж, цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хаалга тоглолт эхлэхээс зургаан цагийн өмнө өглөөний найман цагт нээгдсэн бөгөөд үд дунд талбай дүүрэн байсан,<ref name="Glanville">{{cite book |last=Glanville |first=Brian |year=2005 |title=The Story of the World Cup |publisher=[[Faber & Faber]] |isbn=0-571-22944-1}}</ref>{{rp|p=19}}<ref name="origin">{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129182243/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |url-status=dead |archive-date=2007-11-29 |title=FIFA World Cup Origin |work=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06}}</ref> бөгөөд тоглолтыг Бельгийн [[Жон Лангенус]] шүүсэн. Тоглолтын өмнө аль баг бөмбөг өгөх талаар санал зөрөлдөөн үүссэн. ФИФА эхний хагаст Аргентин, хоёрдугаар хагаст Уругвай бөмбөг өгөхөөр тохиролцсон.<ref name="BBC1930">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |title=Uruguay 1930 |date=2002-04-11 |work=[[BBC Sport]] |access-date=2026-07-06}}</ref> Уругвай 12 дахь минутад [[Пабло Дорадо]] гоол хийснээр тооны харьцааг нээсэн. [[Карлос Пеуселье]] 20 дахь минутад хаалгач [[Энрике Бальестерос]]ыг хүчтэй цохилтоор хожиж, онооны харьцааг тэнцүүлсэн. Тэмцээний мэргэн бууч [[Гильермо Стабиле]] Аргентинд 2-1-ийн харьцаатай тэргүүллийг авчирсан. 57 дахь минутад Уругвай [[Педро Сеа]]гийн гоолоор онооны харьцааг тэнцүүлсэн. 68, 89 дэх минутад [[Сантос Ириарте]], [[Эктор Кастро]] хоёр гоол оруулснаар Уругвай 4-2-ийн харьцаатайгаар тэргүүллийг авч, анхны ДАШТ-ий ялалтыг баталгаажуулав. Уругвайн дасгалжуулагч [[Альберто Суппичи]] тухайн үед 31 настай байсан бөгөөд ФИФА-гийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн багийн хамгийн залуу дасгалжуулагчийн дээд амжилтыг хадгалсаар байна. ФИФА-гийн ерөнхийлөгч [[Жюль Римэ]] Уругвайд хожим нь өөрийн нэрэмжит болсон Дэлхийн Аваргын цомыг гардуулж өгсөн. Дараагийн өдрийг Уругвайд үндэсний баярын өдөр болгон зарласан.<ref name="origin"/> [[Буэнос-Айрес]]т олон хүн Уругвайн консулын газар руу чулуу шидсэн.<ref name="Glanville"/>{{rp|p=21}} Шигшээ тоглолтын сүүлийн амьд тоглогч Аргентины довтлогч [[Франсиско Варальо]] байсан бөгөөд тэрээр 2010 оны 8 сарын 30-нд 100 насандаа таалал төгссөн.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/classicfootball/players/do-you-remember/newsid=1166517/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628083753/http://www.fifa.com/classicfootball/players/do-you-remember/newsid=1166517/index.html |url-status=dead |archive-date=2013-06-28 |title=Francisco Varallo, 100 not out |work=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06}}</ref> Шигшээ тоглолтын сүүлийн амьд үлдсэн Уругвайн тоглогч [[Эрнесто Маскерони]] байсан бөгөөд тэрээр 1984 оны 7 сарын 3-нд 76 насандаа таалал төгссөн. ==Шигшээ хүрэх зам== {| style="width:100%;text-align:center" |- style="vertical-align:top;background:#9cf" ! colspan="2" style="width:1*" |Уругвай !Round ! colspan="2" style="width:1*" |Аргентин |- style="vertical-align:top;background:#c1e0ff" |Өрсөлдөгч |Үр дүн |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ#Хэсгийн шат|1-р шат]] |Өрсөлдөгч |Үр дүн |- |{{fb|PER|1825}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг#Уругвай - Перу|1–0]] | style="background:#c1e0ff" |Тоглолт 1 |{{fb|FRA|1794}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг#Аргентин - Франц|1–0]] |- |{{fb|ROU}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг#Уругвай - Румын|4–0]] | style="background:#c1e0ff" |Тоглолт 2 |{{fb|MEX|1916}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг#Аргентин - Мексик|6–3]] |- | | | style="background:#c1e0ff" |Тоглолт 3 |{{fb|CHI}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг#Аргентин - Чили|3–1]] |- | colspan="2" style="text-align:center" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="175" |Баг ! width="20" |{{abbr|Т|Тоглолт}} ! width="20" |{{abbr|Я|Ялсан}} ! width="20" |{{abbr|Тц|Тэнцэл}} ! width="20" |{{abbr|Х|Хожигдол}} ! width="20" |{{abbr|ГО|Гоол оруулсан}} ! width="20" |{{abbr|ГА|Гоол алдсан}} ! width="20" |{{abbr|ГЗ|Гоолын зөрүү}} ! width="20" |Оноо |- | align="left" |'''{{fb|URU}}''' |2||2||0||0||5||0||+5||'''4''' |- | align="left" |{{fb|ROU}} |2||1||0||1||3||5||−2||'''2''' |- | align="left" |{{fb|PER|1825}} |2||0||0||2||1||4||−3||'''0''' |} | style="background:#c1e0ff" |Эцсийн байр | colspan="2" style="text-align:center" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="175" |Баг ! width="20" |{{abbr|Т|Тоглолт}} ! width="20" |{{abbr|Я|Ялсан}} ! width="20" |{{abbr|Тц|Тэнцэл}} ! width="20" |{{abbr|Х|Хожигдол}} ! width="20" |{{abbr|ГО|Гоол оруулсан}} ! width="20" |{{abbr|ГА|Гоол алдсан}} ! width="20" |{{abbr|ГЗ|Гоолын зөрүү}} ! width="20" |Оноо |- | align="left" |'''{{fb|ARG|1861}}''' |3||3||0||0||10||4||+6||'''6''' |- | align="left" |{{fb|CHI}} |3||2||0||1||5||3||+2||'''4''' |- | align="left" |{{fb|FRA|1794}} |3||1||0||2||4||3||+1||'''2''' |- | align="left" |{{fb|MEX|1916}} |3||0||0||3||4||13||−9||'''0''' |} |- style="vertical-align:top;background:#c1e0ff" |Өрсөлдөгч |Үр дүн |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|Хасагдах шат]] |Өрсөлдөгч |Үр дүн |- |{{fb|Югославын хаант улс}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Уругвай - Югослав|6–1]] | style="background:#c1e0ff" |Хагас шигшээ |{{fb|USA|1912}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Аргентин - Америкийн Нэгдсэн Улс|6–1]] |} ==Тоглолт== ===Хураангуй=== 12 минутын дараа [[Пабло Дорадо]] талбайн эздийг тэргүүлүүлж, Аргентины жигүүрийн тоглогч [[Карлос Пеуселье]] 8 минутын дараа гоол оруулж онооны харьцааг тэнцүүлж, хаалгач [[Энрике Бальестрерос]]ыг хүчтэй цохилтоор хожив. 37 дахь минутад тэмцээний мэргэн бууч [[Гильермо Стабиле]] завсарлагааны өмнөхөн гол оруулснаар Аргентинд 2:1-ийн харьцаатай онооны тэргүүллийг авчирсан. Уругвайн хоёрдугаар хагасын 12 дахь минутад [[Педро Сеа]]гийн гоолоор онооны харьцааг тэнцүүлж, 68 дахь минутад [[Сантос Ириарте]]гийн гоол оруулснаар онооны харьцааг тэргүүлж эхэлсэн. Тоглолт дуусахаас нэг минут үлдэж байх үед [[Эктор Кастро]] онооны харьцааг 4-2 болгож анхны ДАШТ-д ялалт байгуулсан.<ref>{{cite news |last=Молинаро |first=Жон Ф. |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/1930-world-cup-uruguay-welcomes-the-soccer-world-1.843670 |title=1930 World Cup: Uruguay welcomes the soccer world |website=[[CBC Sports]] |publisher=[[Канадын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци]] |date=2009-11-26 |access-date=2026-07-06}}</ref> ===Дэлгэрэнгүй=== <section begin=Шигшээ тоглолт />{{Football box |date={{Start date|1930|07|30|df=y}} |time=12:45 UYT ([[UTC-03:30]]) |team1={{fb-rt|URU}} |score={{score link|1930 FIFA World Cup knockout stage#Final|4–2|1930 FIFA World Cup final}} |team2={{fb|ARG|1861}} |goals1= *[[Пабло Дорадо|Дорадо]] {{goal|12}} *[[Педро Сеа|Сеа]] {{goal|57}} *[[Сантос Ириарте|Ириарте]] {{goal|68}} *[[Эктор Кастро|Кастро]] {{goal|89}} |goals2= *[[Карлос Пеуселье|Пеуселье]] {{goal|20}} *[[Гильермо Стабиле|Стабиле]] {{goal|37}} |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Монтевидео]] |attendance=68,346 |referee=[[Жон Лангенус]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/405/1087 |title=Uruguay vs Argentina {{!}} Final {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Uruguay v Argentina |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213174015/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html |archive-date=2017-12-13}} }}</ref> }}<section end=Шигшээ тоглолт /> <section begin=Бүрэлдэхүүн /> {| width=92% |- |{{Football kit | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _collarwhite_laced | pattern_ra = _whiteborder | pattern_sh = | pattern_so =_white_bands | leftarm = 99CCFF | body = 99CCFF | rightarm = 99CCFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Уругвай }} |{{Football kit | pattern_la = _white_stripes | pattern_b = _3stripesonwhite | pattern_ra = _white_stripes | pattern_sh = | pattern_so = _white_bands | leftarm = 99CCFF | body = 99CCFF | rightarm = 99CCFF | shorts = 999999 | socks = 000000 | title = Аргентин }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| |- |GK ||[[Энрике Бальестерос]] |- |RB ||[[Хосе Насасси]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |LB ||[[Эрнесто Маскерони]] |- |RH ||[[Хосе Леандро Андраде|Хосе Андраде]] |- |CH ||[[Лоренсо Фернандес]] |- |LH ||[[Альваро Хестидо]] |- |OR ||[[Пабло Дорадо]] |- |IR ||[[Эктор Скароне]] |- |CF ||[[Эктор Кастро]] |- |IL ||[[Педро Сеа]] |- |OL ||[[Сантос Ириарте]] |- |colspan=4|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan="4"|[[Альберто Суппичи]] |} |valign="top"|[[File:URU-ARG 1930-07-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width="25"| |- |GK ||[[Хуан Ботассо]] |- |RB ||[[Хосе Делья Торре]] |- |LB ||[[Фернардо Патерностер]] |- |RH ||[[Хуан Эваристо]] |- |CH ||[[Луис Монти]] |- |LH ||[[Педро Суарес]] |- |OR ||[[Карлос Пеуселье]] |- |IR ||[[Франсиско Варальо]] |- |CF ||[[Гильермо Стабиле]] |- |IL ||[[Мануэль Феррейра]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |OL ||[[Марио Эваристо]] |- |colspan=4|'''Дасгалжуулагчид:''' |- |colspan="4"|[[Франсиско Оласар]]<br />[[Хуан Хосе Трамутола]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''[[Хажуугийн шүүгч (хөлбөмбөг)|Хажуугийн шүүгчид]]:''' <br />[[Улисес Сауседо]] ([[Боливийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Боливи]]) <br />[[Анри Кристоф]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) <includeonly>|}</includeonly><section end="Бүрэлдэхүүн" /> |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Тоглолтын дүрэм''' *90 минут *Шаардлагатай үед 30 минут нэмэлт цаг *Хэрэв оноо тэнцүү хэвээр байвал дахин тоглуулна *Орлон тоглуулагчгүй |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} ==Гадаад холбоос== {{Commons category}} * [https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=405/match=1087/index.html 1930 FIFA World Cup final fifa.com] {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{Хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{DEFAULTSORT:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Шигшээ тоглолт]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт]] d7oatecftnnasri39t9ljvps8m3qlgm 14 147008 861096 2026-07-06T03:10:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{hidden category|text=}}" 861096 wikitext text/x-wiki {{hidden category|text=}} 9a74bmqvzcy6bbwxuqfjs5ofhlv5jpp 0 147009 861106 2026-07-06T07:50:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Brooklyn skyline.jpg|thumb|377x377px|Бруклины төв хэсэг]] '''Бру́клин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Brooklyn'' ) — Нью-Йорк хотын [[Лонг Айланд арал|Лонг Айланд]] [[Лонг Айланд арал|арлын]] баруун захад оршдог 2.73 сая оршин суугчтай (2020) хамгийн олон хүн амтай дүүрэг (захиргааны дүүрэг)..." 861106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brooklyn skyline.jpg|thumb|377x377px|Бруклины төв хэсэг]] '''Бру́клин''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Brooklyn'' ) — Нью-Йорк хотын [[Лонг Айланд арал|Лонг Айланд]] [[Лонг Айланд арал|арлын]] баруун захад оршдог 2.73 сая оршин суугчтай (2020) хамгийн олон хүн амтай дүүрэг (захиргааны дүүрэг) юм. Кингс Каунтитай зэрэгцэн орших Бруклин нь АНУ-ын Нью-Йорк хотын таван дүүрэг, тойргоос хамгийн олон хүн амтай нь юм. Лонг Айлендын баруун үзүүрт байрладаг, өмнө нь бие даасан хот байсан Бруклин нь Куинс дүүрэг, тойрогтой хуурай газраар хиллэлдэг. [[Файл:New York City location Brooklyn.svg|thumb|323x323px|Нью-Йорк хотын Бруклин дүүргийн байршил]] Бруклин дүүрэг нь анх Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт Зүүн голын эрэг дээр орших Брёкелен хэмээх Голландын тосгон байжээ. Энэ нь Зүүн голын цаанаас Манхэттэн дүүрэгтэй хэд хэдэн гүүр, хонгилоор холбогддог бөгөөд архитектурын хувьд чухал ач холбогдолтой [[Бруклины гүүр|Бруклины гүүрийг]] оролцуулан, Верраззано-Нарроус гүүрээр Статен Айлендтай холбогддог. == Түүх == Лонг Айлендын баруун эрэгт "Канарси" гэх уугуул индианчууд амьдардаг байсан бөгөөд тэд өөрсдийн газрыг [[Шинэ Нидерланд|Шинэ Нидерландад]] шилжүүлжээ. Бруклинд Европчуудын суурьшлын түүх 350 гаруй жил үргэлжилдэг. Энэхүү суурин нь 17-р зуунд Лонг Айландын Зүүн голын эрэг дээр Голландын үүсгэн байгуулсан "Брёкелен" хэмээх жижиг хот болж эхэлсэн. Голландын Баруун Энэтхэгийн компани (нидер. ''Geoctroyeerde West-Indische Compagnie'') энэ газарт дараах 6 хот байгуулж байжээ: * Грейвзе́нд ([[Англи хэл|англи.]] ''Gravesend'') (1645), колони доторх цорын ганц англи хот; * Брёкелен (нидер. ''Breuckelen'') (1646), Брёкелен тосгоны дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бруклин; * Ньив-Амерсфо́рт (нидер. ''Nieuw Amersfoort'') (1647), Амерсфорт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Флэтлендс (англи. ''Flatlands''); * Ми́дваут (нидер. ''Midwout'') (1652) — ирээдүйн Флэтбуш (англи. ''Flatbush''); * Ньив-Утрехт (нидер. ''Nieuw Utrecht'') (1657), Утрехт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бенсонхерст; * Босвейк (нидер. ''Boswijck'') (1661) — ирээдүйн Бушуик (англи. ''Bushwick''). [[1664 он|1664 онд]] Британичууд Шинэ Нидерландыг эзлэн авч, Бруклины бүх суурингууд Нью-Йорк колонид багтжээ. Тэд өргөжиж эхэлсэн бөгөөд 1854 онд Бруклин хот болжээ. Хэдийгээр Бруклин нь Нью-Йорк хотын нэг хэсэг боловч тусдаа хот мэт байдаг. Сүүлд 19-р зуунд томоохон хот болж өргөжиж, 1898 онд Нью-Йорк хот (тухайн үед Манхэттен, Бронксоор хязгаарлагдаж байсан), Кингс гүнлигийн үлдсэн хөдөө нутаг, Куинс, Статен Айлендын хөдөө нутагтай нэгтгэгдэж, орчин үеийн Нью-Йорк хотыг бүрдүүлжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүргүүд |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Дүүрэг улс !(2020) !км !кв.км нөөгдөх хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ Бруклин''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Квийнс''' |Квинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} rwhx5bzv2zxhtmmro6o90no902v3uh3 861117 861106 2026-07-06T08:30:04Z Zorigt 49 861117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brooklyn skyline.jpg|thumb|377x377px|Бруклины төв хэсэг]] '''Бруклин''' ({{langx|enBrooklyn}}) — Нью-Йорк хотын [[Лонг Айланд арал|Лонг Айланд]] [[Лонг Айланд арал|арлын]] баруун захад оршдог 2.73 сая оршин суугчтай (2020) хамгийн олон хүн амтай дүүрэг (захиргааны дүүрэг) юм. Кингс Каунтитай зэрэгцэн орших Бруклин нь АНУ-ын Нью-Йорк хотын таван дүүрэг, тойргоос хамгийн олон хүн амтай нь юм. Лонг Айлендын баруун үзүүрт байрладаг, өмнө нь бие даасан хот байсан Бруклин нь Куинс дүүрэг, тойрогтой хуурай газраар хиллэлдэг. [[Файл:New York City location Brooklyn.svg|thumb|323x323px|Нью-Йорк хотын Бруклин дүүргийн байршил]] Бруклин дүүрэг нь анх Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт Зүүн голын эрэг дээр орших Брёкелен хэмээх Голландын тосгон байжээ. Энэ нь Зүүн голын цаанаас Манхэттэн дүүрэгтэй хэд хэдэн гүүр, хонгилоор холбогддог бөгөөд архитектурын хувьд чухал ач холбогдолтой [[Бруклины гүүр|Бруклины гүүрийг]] оролцуулан, Верраззано-Нарроус гүүрээр Статен Айлендтай холбогддог. == Түүх == Лонг Айлендын баруун эрэгт "Канарси" гэх уугуул индианчууд амьдардаг байсан бөгөөд тэд өөрсдийн газрыг [[Шинэ Нидерланд|Шинэ Нидерландад]] шилжүүлжээ. Бруклинд Европчуудын суурьшлын түүх 350 гаруй жил үргэлжилдэг. Энэхүү суурин нь 17-р зуунд Лонг Айландын Зүүн голын эрэг дээр Голландын үүсгэн байгуулсан "Брёкелен" хэмээх жижиг хот болж эхэлсэн. Голландын Баруун Энэтхэгийн компани (нидер. ''Geoctroyeerde West-Indische Compagnie'') энэ газарт дараах 6 хот байгуулж байжээ: * Грейвзенд ([[Англи хэл|англи.]] ''Gravesend'') (1645), колони доторх цорын ганц англи хот; * Брёкелен (нидер. ''Breuckelen'') (1646), Брёкелен тосгоны дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бруклин; * Ньив-Амерсфорт (нидер. ''Nieuw Amersfoort'') (1647), Амерсфорт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Флэтлендс (англи. ''Flatlands''); * Мидваут (нидер. ''Midwout'') (1652) — ирээдүйн Флэтбуш (англи. ''Flatbush''); * Ньив-Утрехт (нидер. ''Nieuw Utrecht'') (1657), Утрехт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бенсонхерст; * Босвейк (нидер. ''Boswijck'') (1661) — ирээдүйн Бушуик (англи. ''Bushwick''). [[1664 он|1664 онд]] британичууд Шинэ Нидерландыг эзлэн авч, Бруклины бүх суурингууд Нью-Йорк колонид багтжээ. Тэд өргөжиж эхэлсэн бөгөөд 1854 онд Бруклин хот болжээ. Хэдийгээр Бруклин нь Нью-Йорк хотын нэг хэсэг боловч тусдаа хот мэт байдаг. Сүүлд 19-р зуунд томоохон хот болж өргөжиж, 1898 онд Нью-Йорк хот (тухайн үед Манхэттен, Бронксоор хязгаарлагдаж байсан), Кингс гүнлигийн үлдсэн хөдөө нутаг, Куинс, Статен Айлендын хөдөө нутагтай нэгтгэгдэж, орчин үеийн Нью-Йорк хотыг бүрдүүлжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүрэг |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Дүүрэг улс !(2020) !км !кв.км ноогдох хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ Бруклин''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Квийнс''' |Квинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} a71yvawyfxexr3s9z902xi5jdj36h4z 861118 861117 2026-07-06T08:30:33Z Zorigt 49 861118 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brooklyn skyline.jpg|thumb|377x377px|Бруклины төв хэсэг]] '''Бруклин''' ({{langx|en|Brooklyn}}) — Нью-Йорк хотын [[Лонг Айланд арал|Лонг Айланд]] [[Лонг Айланд арал|арлын]] баруун захад оршдог 2.73 сая оршин суугчтай (2020) хамгийн олон хүн амтай дүүрэг (захиргааны дүүрэг) юм. Кингс Каунтитай зэрэгцэн орших Бруклин нь АНУ-ын Нью-Йорк хотын таван дүүрэг, тойргоос хамгийн олон хүн амтай нь юм. Лонг Айлендын баруун үзүүрт байрладаг, өмнө нь бие даасан хот байсан Бруклин нь Куинс дүүрэг, тойрогтой хуурай газраар хиллэлдэг. [[Файл:New York City location Brooklyn.svg|thumb|323x323px|Нью-Йорк хотын Бруклин дүүргийн байршил]] Бруклин дүүрэг нь анх Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт Зүүн голын эрэг дээр орших Брёкелен хэмээх Голландын тосгон байжээ. Энэ нь Зүүн голын цаанаас Манхэттэн дүүрэгтэй хэд хэдэн гүүр, хонгилоор холбогддог бөгөөд архитектурын хувьд чухал ач холбогдолтой [[Бруклины гүүр|Бруклины гүүрийг]] оролцуулан, Верраззано-Нарроус гүүрээр Статен Айлендтай холбогддог. == Түүх == Лонг Айлендын баруун эрэгт "Канарси" гэх уугуул индианчууд амьдардаг байсан бөгөөд тэд өөрсдийн газрыг [[Шинэ Нидерланд|Шинэ Нидерландад]] шилжүүлжээ. Бруклинд Европчуудын суурьшлын түүх 350 гаруй жил үргэлжилдэг. Энэхүү суурин нь 17-р зуунд Лонг Айландын Зүүн голын эрэг дээр Голландын үүсгэн байгуулсан "Брёкелен" хэмээх жижиг хот болж эхэлсэн. Голландын Баруун Энэтхэгийн компани (нидер. ''Geoctroyeerde West-Indische Compagnie'') энэ газарт дараах 6 хот байгуулж байжээ: * Грейвзенд ([[Англи хэл|англи.]] ''Gravesend'') (1645), колони доторх цорын ганц англи хот; * Брёкелен (нидер. ''Breuckelen'') (1646), Брёкелен тосгоны дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бруклин; * Ньив-Амерсфорт (нидер. ''Nieuw Amersfoort'') (1647), Амерсфорт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Флэтлендс (англи. ''Flatlands''); * Мидваут (нидер. ''Midwout'') (1652) — ирээдүйн Флэтбуш (англи. ''Flatbush''); * Ньив-Утрехт (нидер. ''Nieuw Utrecht'') (1657), Утрехт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бенсонхерст; * Босвейк (нидер. ''Boswijck'') (1661) — ирээдүйн Бушуик (англи. ''Bushwick''). [[1664 он|1664 онд]] британичууд Шинэ Нидерландыг эзлэн авч, Бруклины бүх суурингууд Нью-Йорк колонид багтжээ. Тэд өргөжиж эхэлсэн бөгөөд 1854 онд Бруклин хот болжээ. Хэдийгээр Бруклин нь Нью-Йорк хотын нэг хэсэг боловч тусдаа хот мэт байдаг. Сүүлд 19-р зуунд томоохон хот болж өргөжиж, 1898 онд Нью-Йорк хот (тухайн үед Манхэттен, Бронксоор хязгаарлагдаж байсан), Кингс гүнлигийн үлдсэн хөдөө нутаг, Куинс, Статен Айлендын хөдөө нутагтай нэгтгэгдэж, орчин үеийн Нью-Йорк хотыг бүрдүүлжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүрэг |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Дүүрэг улс !(2020) !км !кв.км ноогдох хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ Бруклин''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Квийнс''' |Квинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} e21rmrb24pplhkajkl61x1upt163lts 861122 861118 2026-07-06T08:35:41Z Zorigt 49 861122 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brooklyn skyline.jpg|thumb|377x377px|Бруклины төв хэсэг]] '''Бруклин''' ({{langx|en|Brooklyn}}) — Нью-Йорк хотын [[Лонг Айланд арал|Лонг Айланд]] [[Лонг Айланд арал|арлын]] баруун захад оршдог 2.73 сая оршин суугчтай (2020) хамгийн олон хүн амтай дүүрэг (захиргааны дүүрэг) юм. Кингс Каунтитай зэрэгцэн орших Бруклин нь АНУ-ын Нью-Йорк хотын таван дүүрэг, тойргоос хамгийн олон хүн амтай нь юм. Лонг Айлендын баруун үзүүрт байрладаг, өмнө нь бие даасан хот байсан Бруклин нь Куинс дүүрэг, тойрогтой хуурай газраар хиллэлдэг. [[Файл:New York City location Brooklyn.svg|thumb|323x323px|Нью-Йорк хотын Бруклин дүүргийн байршил]] Бруклин дүүрэг нь анх Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт Зүүн голын эрэг дээр орших Брёкелен хэмээх Голландын тосгон байжээ. Энэ нь Зүүн голын цаанаас Манхэттэн дүүрэгтэй хэд хэдэн гүүр, хонгилоор холбогддог бөгөөд архитектурын хувьд чухал ач холбогдолтой [[Бруклины гүүр|Бруклины гүүрийг]] оролцуулан, Верраззано-Нарроус гүүрээр Статен Айлендтай холбогддог. == Түүх == Лонг Айлендын баруун эрэгт "Канарси" гэх уугуул индианчууд амьдардаг байсан бөгөөд тэд өөрсдийн газрыг [[Шинэ Нидерланд|Шинэ Нидерландад]] шилжүүлжээ. Бруклинд Европчуудын суурьшлын түүх 350 гаруй жил үргэлжилдэг. Энэхүү суурин нь 17-р зуунд Лонг Айландын Зүүн голын эрэг дээр Голландын үүсгэн байгуулсан "Брёкелен" хэмээх жижиг хот болж эхэлсэн. Голландын Баруун Энэтхэгийн компани (нидер. ''Geoctroyeerde West-Indische Compagnie'') энэ газарт дараах 6 хот байгуулж байжээ: * Грейвзенд ([[Англи хэл|англи.]] ''Gravesend'') (1645), колони доторх цорын ганц англи хот; * Брёкелен (нидер. ''Breuckelen'') (1646), Брёкелен тосгоны дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бруклин; * Ньив-Амерсфорт (нидер. ''Nieuw Amersfoort'') (1647), Амерсфорт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Флэтлендс (англи. ''Flatlands''); * Мидваут (нидер. ''Midwout'') (1652) — ирээдүйн Флэтбуш (англи. ''Flatbush''); * Ньив-Утрехт (нидер. ''Nieuw Utrecht'') (1657), Утрехт хотын дурсгалд зориулсан — ирээдүйн Бенсонхерст; * Босвейк (нидер. ''Boswijck'') (1661) — ирээдүйн Бушуик (англи. ''Bushwick''). [[1664 он|1664 онд]] британичууд Шинэ Нидерландыг эзлэн авч, Бруклины бүх суурингууд Нью-Йорк колонид багтжээ. Тэд өргөжиж эхэлсэн бөгөөд 1854 онд Бруклин хот болжээ. Хэдийгээр Бруклин нь Нью-Йорк хотын нэг хэсэг боловч тусдаа хот мэт байдаг. Сүүлд 19-р зуунд томоохон хот болж өргөжиж, 1898 онд Нью-Йорк хот (тухайн үед Манхэттен, Бронксоор хязгаарлагдаж байсан), Кингс гүнлигийн үлдсэн хөдөө нутаг, Куинс, Статен Айлендын хөдөө нутагтай нэгтгэгдэж, орчин үеийн Нью-Йорк хотыг бүрдүүлжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүрэг |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Тойрог !(2020) !км !кв.км ноогдох хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ Бруклин''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Куинс''' |Куинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} fkry1x6m6zcs0jyiotmoscurtypu866 0 147010 861110 2026-07-06T08:14:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Long Island City Queens January 2025.jpg|thumb|308x308px]] [[Файл:Flushing Meadows May 2024 64.jpg|thumb|267x267px]] '''Куи́нс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Queens'' /kwiːnz/) — АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] таван дүүрэг, тойргийн хамгийн том (280 км²) нь юм. Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт байрладаг энэ дүүрэг н..." 861110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Long Island City Queens January 2025.jpg|thumb|308x308px]] [[Файл:Flushing Meadows May 2024 64.jpg|thumb|267x267px]] '''Куи́нс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Queens'' /kwiːnz/) — АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] таван дүүрэг, тойргийн хамгийн том (280 км²) нь юм. Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт байрладаг энэ дүүрэг нь Бруклин тойрог, зүүн талаараа Нассау тойрогтой хиллэдэг бөгөөд [[Манхэттен]], [[Бронкс]], [[Статен Айленд]] дүүрэг, мөн [[Нью-Жерси]] мужтай далайгаар хиллэдэг. Куинс бол дэлхийн хамгийн олон хэлтнүүдийн хамгийн олон үндэстэн ястан оршин суудаг дүүрэг юм. [[Файл:New York City location Queens.svg|thumb|Куинс дүүргийн газар зүйн байршил]] 2020 оны хүн амын тооллогоор 2,405,464 хүн амтай Куинс дүүрэг нь Нью-Йорк мужийн Кингс Каунти (Бруклин)-ийн дараа ордог хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай дүүрэг. Хэрэв Куинс тусдаа хот байсан бол Нью-Йорк хот, Лос-Анжелес, Чикаго зэрэг үлдсэн дүүргүүдийн дараа АНУ-д хүн амаараа 4-т орох байсан. Куинс бол Нью-Йорк хотын хүн ам шигүү суурьшсан 4 дэх дүүрэг бөгөөд АНУ-ын хүн ам шигүү суурьшсан дөрөв дэх дүүрэг юм. Куинс нь маш олон янз бөгөөд оршин суугчдынх нь 47% орчим нь гадаадад төрсөн хүмүүс байдаг юм. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүргүүд |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Дүүрэг улс !(2020) !км !кв.км нөөгдөх хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ [[Бруклин]]''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Квийнс''' |Квинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} o1794ere8whf4d75nbulvqrprq64hmm 861120 861110 2026-07-06T08:34:32Z Zorigt 49 861120 wikitext text/x-wiki [[Файл:Long Island City Queens January 2025.jpg|thumb|308x308px]] [[Файл:Flushing Meadows May 2024 64.jpg|thumb|267x267px]] '''Куинс''' ({{langx|en|Queens}} /kwiːnz/) — АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] таван дүүрэг, тойргийн хамгийн том (280 км²) нь юм. Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт байрладаг энэ дүүрэг нь Бруклин тойрог, зүүн талаараа Нассау тойрогтой хиллэдэг бөгөөд [[Манхэттен]], [[Бронкс]], [[Статен Айленд]] дүүрэг, мөн [[Нью-Жерси]] мужтай далайгаар хиллэдэг. Куинс бол дэлхийн хамгийн олон хэлтнүүдийн хамгийн олон үндэстэн ястан оршин суудаг дүүрэг юм. [[Файл:New York City location Queens.svg|thumb|Куинс дүүргийн газар зүйн байршил]] 2020 оны хүн амын тооллогоор 2,405,464 хүн амтай Куинс дүүрэг нь Нью-Йорк мужийн Кингс Каунти (Бруклин)-ийн дараа ордог хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай дүүрэг. Хэрэв Куинс тусдаа хот байсан бол Нью-Йорк хот, Лос-Анжелес, Чикаго зэрэг үлдсэн дүүргүүдийн дараа АНУ-д хүн амаараа 4-т орох байсан. Куинс бол Нью-Йорк хотын хүн ам шигүү суурьшсан 4 дэх дүүрэг бөгөөд АНУ-ын хүн ам шигүү суурьшсан дөрөв дэх дүүрэг юм. Куинс нь маш олон янз бөгөөд оршин суугчдынх нь 47% орчим нь гадаадад төрсөн хүмүүс байдаг юм. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүрэг |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Дүүрэг улс !(2020) !км !кв.км ноогдох хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ [[Бруклин]]''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Куинс''' |Куинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} ct9pa0m16qb87ravpwss6rc2rpio7ga 861121 861120 2026-07-06T08:35:12Z Zorigt 49 861121 wikitext text/x-wiki [[Файл:Long Island City Queens January 2025.jpg|thumb|308x308px]] [[Файл:Flushing Meadows May 2024 64.jpg|thumb|267x267px]] '''Куинс''' ({{langx|en|Queens}} /kwiːnz/) — АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] таван дүүрэг, тойргийн хамгийн том (280 км²) нь юм. Лонг Айленд арлын баруун үзүүрт байрладаг энэ дүүрэг нь Бруклин тойрог, зүүн талаараа Нассау тойрогтой хиллэдэг бөгөөд [[Манхэттен]], [[Бронкс]], [[Статен Айленд]] дүүрэг, мөн [[Нью-Жерси]] мужтай далайгаар хиллэдэг. Куинс бол дэлхийн хамгийн олон хэлтнүүдийн хамгийн олон үндэстэн ястан оршин суудаг дүүрэг юм. [[Файл:New York City location Queens.svg|thumb|Куинс дүүргийн газар зүйн байршил]] 2020 оны хүн амын тооллогоор 2,405,464 хүн амтай Куинс дүүрэг нь Нью-Йорк мужийн Кингс Каунти (Бруклин)-ийн дараа ордог хоёр дахь хамгийн олон хүн амтай дүүрэг. Хэрэв Куинс тусдаа хот байсан бол Нью-Йорк хот, Лос-Анжелес, Чикаго зэрэг үлдсэн дүүргүүдийн дараа АНУ-д хүн амаараа 4-т орох байсан. Куинс бол Нью-Йорк хотын хүн ам шигүү суурьшсан 4 дэх дүүрэг бөгөөд АНУ-ын хүн ам шигүү суурьшсан дөрөв дэх дүүрэг юм. Куинс нь маш олон янз бөгөөд оршин суугчдынх нь 47% орчим нь гадаадад төрсөн хүмүүс байдаг юм. {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Нью-Йорк хотын 5 дүүрэг |- ! colspan="2" |Засаг захиргаа !Хүн ам !Газар нутаг !Хүн амын нягтрал !ДНБ |- !Дүүрэг !Тойрог !(2020) !км !кв.км ноогдох хүн !тэрбум (US$, 2024) |- |'''The Bronx''' '''/ Бронкс''' |Бронкс |1,472,654 |109.2 |13,482 |58.323 |- |'''Brooklyn/ [[Бруклин]]''' |'''Кингс''' |'''2,736,074''' |'''179.7''' |'''15,227''' |'''145.934''' |- |'''Manhattan/ [[Манхэттен]]''' |Нью-Йорк |1,694,251 |58.7 |28,872 |1,006.673 |- |'''Queens''' '''/ Куинс''' |Куинс |2,405,464 |281.6 |8,542 |143.131 |- |'''Staten Island''' '''/ Стэйтн айланд''' |Ричмонд |495,747 |149.0 |3,327 |23.779 |- | colspan="2" |'''City of New York''' '''/ [[Нью-Йорк хот]]''' |'''8,804,190''' |'''778.2''' |'''11,314''' |'''1,354.061''' |- | colspan="2" |[[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк муж]] |20,201,249 |122,049.5 |166 |2,297.028 |} b9vux4akyumzkikj4tpljkc7efjjqru