Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1260 861240 834632 2026-07-07T07:09:54Z Zorigt 49 861240 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Өвөрхангай аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn flag Ovurhangai aymag.svg | flag_alt = | flag_border = no | image_seal = Mn coa övörkhangai aimag.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Övörkhangai in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45|45|N|102|45|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1931}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat =[[Арвайхээр]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 62895.33 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2024 | population_total = {{decrease}} 114,351 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 1,059 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.3 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,246,124 <br />US$ 2,417 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)132 | registration_plate = ӨВ_ | iso_code = MN-055 | website = {{URL|gate1.pmis.gov.mn/uvurkhangai}} | footnotes = }} [[Зураг:Ulaan tsutgalan, Mongolia.jpg|thumb|Улаан цутгалан]] [[Зураг:Stupas de Karakorum.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн хэрэм хажуугаасаа]] [[Зураг:Lavrin Temple.jpg|thumb|Эрдэнэзуугийн лавиран]] [[Зураг:ArwaicheerTheater.jpg|thumb|Аймгийн хөгжимт драмын театр]] [[Зураг:GuchinUs2.jpg|thumb|Гучин-Ус сумын төв]] '''Өвөрхангай''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ|h}} – ''өбүрханггаи'') — [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]]. Өвөрхангай аймаг нь БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор тухайн үеийн Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн гол хошуудаас одоогийн Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан 31 сумтай Түйн голын Цагаан эрэгт төвлөрүүлж нэг том аймаг болон анх байгуулагдсан түүхтэй. == Газар зүй == [[Монгол Улс]]ын газар зүйн хүйс-төв цэг нь тус аймгийн Бүрд сумын Онгон хэмээх уулын өвөрт байдаг. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн нурууны салбар уулс, төв хэсгээр нь хөндийн тал, өмнө хэсгээр нь Алтай нурууны салбар уулс, элсэрхэг тал хээрийн нутагтай. Тус аймгийн нутаг газар зүйн 3 бүсийг хамрах тул байгалийн үлэмж баялагтай. [[Хангайн нуруу]]ны [[Хятруун]], [[Битүүт]], [[Монгол Алтайн нуруу]]ны [[Багабогд]], [[Мянган ямаат]] зэрэг далайн түвшнээс дээш 2000-3590 м өндөрт өргөгдсөн сүрлэг уул, нурууд оршдог. Мөн 24 метрийн өндрөөс буух Орхон голын "[[Улаан цутгалан]]", далайн түвшнээс дээш 2500 метрийн өндөрт орших байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий үзэсгэлэнт [[Хүйсийн найман нуур]] болон "[[Тамчийн ёл хад]]" зэрэг сонин сайхнаараа гайхагдсан газар тус аймагт олон байдаг. [[Арвайхээрийн тал|Арвайхээр]], [[Шагжийн тал|Шагж]], [[Долоодойн тал|Долоодой]], [[Хонгорын тал|Хонгор]], [[Гучингийн тал]] болон [[Орхоны хөндий]] зэрэг тэгш уудам талууд бий. Өвөрхангай аймгийн хойд хэсэг нь [[Хангайн нуруу]]ны өвөрийн уулархаг, өмнөд хэсэг нь [[тал хөндий]] бөгөөд [[Багабогд уул|Багабогд]], [[Арцбогд уул]]ууд оршдог. Нутгийн төв ба зүүн хойд хэсгээр эртний төрмөлийн эриний элсэн чулуу, занар, баруун урд хэсгээр нь дээд цэрдийн галавын хурдас их тархжээ. [[Нүүрс]] (Баянтээг), болон [[барилгын материал]]ын баялаг бий. Өвөрхангай аймгийн нутгаар [[Орхон гол|Орхон]], [[Онги гол|Онги]], [[Таац гол|Таац]], [[Ар агуй]] зэрэг том голууд урсах бөгөөд [[Улаан цутгалан]], [[Найман нуур]], [[Таацын Цагаан нуур]] зэрэг [[нуур]]уудтай. [[Хужиртын рашаан|Хужиртын]], [[Могойт рашаан|Могойт]], [[Хятруун рашаан|Хятруун]], [[Хүрэмтийн рашаан|Хүрэмтийн]], [[Таацын рашаан|Таац]], [[Мөстийн рашаан|Мөстийн]], [[Хүрэн хад рашаан|Хүрэн хад]], [[Хорхой түрүү рашаан|Хорхой түрүү]], [[Тахийн рашаан|Тахийн]] гэхчлэн рашаан ус олон бий. [[Геологи]], хайгуулын судалгааны материалаас үзэхэд тус аймгийн нутагт сул шороон [[алт]]ны 4 орд, 10 илрэл, ховор металлын 9, өнгөт болон холимог металлын 4, төмрийн 2, эрдэс будгийн 4, барилгын материалын 12, давсны 1 орд илрээд байна. == Амьтан, ургамал == Аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон хөрс, зүүн хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс, өмнө захаар нь говийн саарал хөрс, элсэнцэр хөрс тархжээ. Нутгийн хойд хэсэгт хангайн их хөвч, тайга, зүүн хэсгээр хээрийн бүсийн, өмнө хэсгээр [[говийн ургамал]] тархжээ. Энэ аймгийн нутагт ой, тайгаас эхлээд [[говь|говийн]] ховор амьтад амьдарна. Хангайд [[буга]], [[бор гөрөөс]], тал хээрт [[үнэг]], [[чоно]], [[хярс]], [[мануул]], [[говь]]д [[аргаль]], [[янгир]], [[цагаан зээр]], [[хар сүүлт]], [[хойлог]] зэрэг ан амьтан элбэгтэй бөгөөд [[дэлхийн улаан ном]]онд бичигдсэн дархан цаазат [[хулан]], [[ирвэс]] ч байдаг. == Аж үйлдвэр == Одоо [[Уянга сум]]ын Баруун сөдтэйн алтны ордод ашиглалт, нарийвчилсан хайгуул, [[Бат-Өлзий сум]]ын Зүүн Сөдтэй, [[Тарагт сум]]ын Хуурай сайр, [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр сумын]] Хөшөөт, [[Зүүнбаян-Улаан сум]]ын Шивээт зэрэг газруудад [[алт]]ны эрэл, үнэлгээний хайгуулын ажил хийгдэн зарим нь үйл ажиллагаагаа эхлээд байна. [[Хужирт сум]], [[Зүүнбаян-Улаан сум]], [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд сум]], [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]], [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг сум]], [[Баруунбаян-Улаан сум]]ын нутагт [[вольфрам]], [[молибден]] зэрэг ховор металлын, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сум]], [[Гучин-Ус сум]], [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол сумдын]] нутагт зэсийн, Төгрөг, Богд сумын нутагт [[төмөр|төмрийн]], Богд, Баруунбаян-Улаан, Уянга, [[Хархорин]], Тарагт, [[Есөнзүйл сум]]дын нутагт гоёл чимэглэлийн чулууны, Богд, Баруунбаян-Улаан суманд хүрэн нүүрсний орд, илрэл байдаг. Мөн Богд, [[Хархорин]] суманд [[битум]], Богд, Төгрөг суманд эрдэс будгийн түүхий эдийн илрэл байгаа бөгөөд барилгын бүх төрлийн түүхий эд нэлээд суманд тархсан нь судлагдсан байна. Өвөрхангай аймаг манай орны хамгийн олон малтай аймаг юм. Нутгийн хойд хэсэгг газар тариалан хөгжүүлжээ. [[Барилгын материал]]ын, [[хүнсний үйлдвэр]]үүд бий. Тус аймаг [[эрчим хүч]], [[зам тээвэр]], [[харилцаа холбоо]] зэрэг дэд бүтэц харьцангуй илүү хөгжсөн бөгөөд [[Арвайхээр]]-[[Улаанбаатар]], [[Хархорин]]-[[Улаанбаатар]] хотын хооронд цардмал зам тавигдсан. Аймгийн холбооны газар [[Норвеги]] улсын тоног төхөөрөмж болох тоон дамжуулах [[радио]] [[релей]]ний шугамтай бөгөөд [[Герман]] улсын тоног төхөөрөмжөөр 1700 номер бүхий тоон дамжуулах автомат телефон станц тавьж, өргөтгөл хийжээ. Тус аймгийн 16 сум төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Өвөрхангай аймагт улсын үйлдвэрийн газар 3, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 4, хувьцаат компани 18, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 130, нөхөрлөл 46, хоршоо 40, хувиараа эрхлэх аж ахуй 62 ажиллаж байна. Аж үйлдвэрийн чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд жилд дунджаар 6500,0-7932,1 сая. төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 7905,0 орчим сая төгрөгийн борлуулалт хийж байна. [[Статистикийн мэдээ]]лэлд хамрагдсан аж ахуйн нэгжүүд 377,1 сая.төгрөгийн барилга угсралт, их засварын ажил гүйцэтгэж, 33,6 орчим мянган тн ачаа, 82,0 мянган хүн тээвэрлэж, худалдааны чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүд 589,3 гаруй сая төгрөгийн бараа борлуулалт хийж байна. Тус аймагт жилдээ 36,0 мян. тн [[гурил]] үйлдвэрлэх хүчин чадалтай [[Хархорины гурил тэжээлийн үйлдвэр]], 150 мянган тн нүүрс гаргах чадалтай [[Баянтээгийн нүүрсний уурхай]] ажилладаг. Мал аж ахуйгаас гарах бүтээгдэхүүнийг дунджаар тооцоход [[хонины ноос]] 1164,9 тн, [[тэмээний ноос]] 82,4 тн, [[ноолуур]] 255,7 тн, бодын [[хөөвөр]] 77,7 тн, бодын [[хялгас]] 44,5 тн-ыг тус тус бэлтгэх ба ингэнээс 303,8 мян. литр, гүүнээс 5149,7 мян. литр, [[үнээ]]нээс 9353,4 мян. литр, эм [[хонь|хониноос]] 1452,0 мян. литр, эм [[ямаа]]наас 2164,8 мян. литр сүүг саалийн хугацаанд ашиглах бололцоотой. ==Боловсрол== Арвайхээр хотод [[ШУТИС]]-ийн Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн Сургууль 2015 он хүртэл бакалаврын боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэж байсан бөгөөд, [[Өвөрхангай аймаг дахь Политехник коллеж]], ЕБ-ын 30 гаруй сургууль оюутан сурагчдад боловсролын үйлчилгээ явуулж байдаг. == Аялал жуулчлал == [[Зураг:ErdeneZuuMonasteryMongolia.JPG|thumb|right|300px|[[Эрдэнэ зуу]]гийн бараа]] [[Байгалийн үзэсгэлэнт газар]], зам харилцааны өргөн боломжийг түшиглэн байгуулсан улсын хэмжээнд томоохонд тооцогдох Хужирт сумын амралт, рашаан сувиллын газар, Баянгол, Хархорин жуулчны баазууд ажилладаг. Түүнчлэн түүхэн дурсгалт газрын хамгийн том цогцолбор болох [[Эрдэнэ Зуу хийд]], [[Эрдэнэсийн Хүрээ]], археологийн экспедицүүдийн малтаж гаргасан [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нийслэл байсан [[Хархорум]] хотын туурь зэргээрээ Өвөрхангай аймаг алдартай билээ. == Сумд == [[Зураг:Mongolia Ovorkhangai sum map.png|thumb|right|300px|Сумдын газрын зураг]] {| class="wikitable" |+ Хүн амын тооны харьцуулалт<ref name="sum2009">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |title=Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 2009 |access-date=2012-06-04 |archive-date=2012-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421042856/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x220.pdf |url-status=dead }}</ref> |- ! Сумын нэр ! Хүн амын тоо<br>2004 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2006 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2008 тооц. ! Хүн амын тоо<br>2022 |- | [[Арвайхээр]] ||22,546||24,954||25,622||35,725 |- | [[Баруунбаян-Улаан сум|Баруунбаян-Улаан]] ||2,586||2,502||2,556||2,657 |- | [[Бат-Өлзий сум|Бат-Өлзий]] ||5,932||5,878||6,189||7,649 |- | [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]] ||3,734||4,077||4,261||3,495 |- | [[Баянгол сум (Өвөрхангай)|Баянгол]] ||4,103||3,933||4,572||3,718 |- | [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]] ||5,708||5,395||5,342||5,644 |- | [[Бүрд сум|Бүрд]] ||3,171||3,258||3,135||2,849 |- | [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]] ||2,290||2,279||2,260||2,121 |- | [[Есөнзүйл сум|Есөнзүйл]] ||3,584||3,415||3,422||2,731 |- | [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]] ||4,268||4,343||4,436||3,737 |- | [[Нарийнтээл сум|Нарийнтээл]] ||3,797||3,792||3,736||3,532 |- | [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт]] ||2,805||2,678||2,741||2,252 |- | [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант]] ||3,706||3,540||3,525||3,357 |- | [[Тарагт сум|Тарагт]] ||3,860||3,424||3,313||3,261 |- | [[Төгрөг сум (Өвөрхангай)|Төгрөг]] ||2,839||2,691||2,689||2,635 |- | [[Уянга сум|Уянга]] ||10,003||10,510||9,581||9,363 |- | [[Хайрхандулаан сум|Хайрхандулаан]] ||3,388||3,462||3,510||3,465 |- | [[Хархорин сум|Хархорин]] ||12,546||13,270||12,901||12,170 |- | [[Хужирт сум|Хужирт]] ||6,781||6,749||6,649||6,728 |- |} ==Алдартай хүмүүс== [[Зураг:ArwaicheerDenkmal2.jpg|thumb|Дайны баатруудын хөшөө самбар]] [[Зураг:Mongolei1 1059.jpg|thumb|Ерөнхий сайд Гэндэний хүрэл хөшөө]] ===Урлагийн зүтгэлтнүүд === *[[Чимидийн Долгорсүрэн]] - Ардын Жүжигчин [[Бүрд]] сум *Наянтайн Орги БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Тарагт сум *[[Жамбын Пүрэв]] - Төрийн шагналт, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч * Пүрэвийн Хорлоо - Төрийн шагналт, нэрт эрдэмтэн, зохиолч Цэвэгмидийн Гайтав - Төрийн шагналт яруу найрагч *[[Самдангийн Сэнгээ]] - Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харъяат Уран сийлбэрчин *[[Нацагийн Жанцанноров]] - Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч - Өлзийт сум *[[Баярхүүгийн Ичинхорлоо]] - Болор цомын хошой эзэн, СГЗ *[[Дэндэвийн Пүрэвдорж]] - хөдөлмөрийн баатар, Болор цомын анхны эзэн * Төмрийн Ариунаа - Монгол улсын гавьяат эстрадын дуучин * Энхболдын Анхбаяр - Монгол улсын гавьяат дуучин ===Эрдэмтэд === *Чой.Лувсанжав - Монгол улсын гавъяат багш, Хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн, доктор, профессор *[[Цэрэндоржийн Дашдорж]] - Монгол Улсын Гавьят Багш, Математикч Эрдэмтэн *[[Аръяагийн Хайдав]] - Инженер, багш, Техникийн ухааны доктор, ШУТИС-ийн профессор, Монгол улсын гавьяат багш *Д.Лүндээжанцан - Гавъяат хуульч, Доктор, профессор *Б.Эрдэнэбилэгт - ОХУ-ын Бурят Улсын гавъяат барилгачин, Доктор /Ph.D/ профессор *Г.Нямхүү Хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт эмч === Цэргийн хүмүүс === *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]] - улсын баатар *[[Дэслэгч Генерал]] [[Чойндонгийн Пүрэвдорж|Ч.Пүрэвдорж]] - Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга асан *[[ДЦ-ын ангийн захирагч ]] - Хурандаа Ц.Гансүх *[[Дэд хурандаа Ч.Лувсандорж]] - БХИС-ын түүх угсаатны багш *[[Дэслэгч генерал Ц.Тогоо]] - БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга /асан/ ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд === *[[Пэлжидийн Гэндэн]] - Монгол Улсын Ерөнхий сайд *Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн - Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга, Улсын Их Хурлын гишүүн, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, Монгол Улсын гавьяат хуульч *Данзангийн Лүндээжанцан - Улсын Их Хурлын дарга, Монгол Улсын гавьяат хуульч *[[Ядамсүрэнгийн Батсуурь]] - Монгол Улсын гавьяат хуульч, хурандаа ===Спортын алдартнууд === *[[Мэгдийн Хойлогдорж]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин *[[Чимидбазарын Насантогтох]] - жүдогийн дасгалжуулагч, гавъяат дасгалжуулагч *[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - боксчин, гавъяат тамирчин *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Чимидбазарын Дамдиншарав]] - чөлөөт бөх, гавъяат тамирчин, Ардын багш *[[Зэвэгийн Ойдов]] - чөлөөт бөх, дэлхийн хошой аварга, хөдөлмөрийн баатар *[[Доржпаламын Нармандах]] - жүдочин, гавъяат тамирчин *[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монголын үндэсний бөхийн дархан аварга *Б.Гунгаа - Xөнгөн атлетикийн багш дасгалжуулагч, спортын мастер *[[Пүрэвдоржийн Орхон]] - Чөлөөт бөх, Дэлхийн аварга, гавъяат тамирчин *[[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Сумо бөх, Сүмогийн 68 дахь, [[ёкозүна]] ===Бусад=== *Рагчаагийн Авирмэд /БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тракторч/ *Дашийн Адилбиш /нэрт дипломатч/ * Цэрэндондогийн Адъяа / БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар тариаланч/ * Ойдовын Адъяа /Нийгмийн ухааны доктор, профессор/ * [[Должингийн Адъяатөмөр]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/ * Цэдэвсүрэнгийн Алтанбат / Хөдөө аж ахуйн ухааны доктор/ * Чандагийн Аюур / МУ-ын гавъяат агрономич/ * Чүлтэмийн Аюурзана /Улсын бага хурлын гишүүн/ * Доржхүүгийн Бадамдорж /Биологийн ухааны доктор/ * Шаравын Бадарч /МУ-ын гавъяат барилгачин/ * Рагчаагийн Бадамдамдин / УИХ-ын гишүүн асан/ * Зэвгээгийн Базаррагчаа /Техникийн ухааны доктор/ * Цэвэлийн Базарцэрэн /Төрийн соёрхолт эмч/ * Цоодолын Балдандорж /Анагаах ухааны доктор/ * Даапүрэвийн Балжинням /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар үйлдвэрийн ажилчин/ * Раднаагийн Банди /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * [[Шийлэгийн Батбаяр]] /УИХ-ын гишүүн асан/ * Батжаргалын Батбаяр /УИХ-ын гишүүн асан/ * Авирмэдийн Батжаргал /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Цогтбаярын Батдэлгэр /Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Жамъянгийн Батсуурь /Биологийн ухааны доктор/ * Жамбал Бямбацогт /МУ-ын тэргүүний барилгачин/ * [[Долгорын Баттөмөр]] /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Намдагийн Батцэрэг /УИХ-ын гишүүн асан/ * Гэндэнгийн Бизъяа /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Дамбын Борхүү /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Маадайн Буяннэмэх /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Бадарчийн Бямбаа /ХАА ухааны доктор/ * Галсангийн Бямбаа /БНМАУ-ын спортын гавъяат мастер/ * Батсуурийн Бямбадорж /Анагаах ухааны доктор/ * Чагнаагийн Бямбадорж /Техникийн ухааны доктор/ * Вандан-Оргийн Гаамаа /МУ-ын хүний гавъяат эмч/ * Яндагийн Ганболд /Мал эмнэлгийн ухааны доктор/ * Цэрэндагвын  Гомбосүрэн  /Нийгмийн шинжлэх ухааны доктор/ * Лувсанжамын Гомбосүрэн /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар тариаланч/ * Гомбажавын Гончиг /БНМБУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Шадавын Гүндалай /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Дамын Гэлэгдандар /Нэрт уран сийлбэрч/ * Лувсандоржийн Даваагив /Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд/ * Гомбожавын Даваасамуу /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Гянын Дамдиндорж /МУ-ын гавъяат малчин/ * Чимэдбазарын Дамдиншарав /Шилдэг тамирчин/ * Цэрэндоржмйн Дашдорж /Эрдэмтэн, багш/ * Цэдэндоржмйн Дашгүнсэн /мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор, профессор/ * Хэнмэдэхэвийн Дашзэвэг /УИХ-ын гишүүн асан/ * Цэгмидийн Дашцэрэн /Төрийн соёрхолт/ * Бутачийн Дашжанцан /Гавъяат холбоочин/ * Дуламын Долгор /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ногоочин/ * Доржийн Дондов / Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилчин/ * Гэндэнгийн Дорж /Ахмад дайчин/ * Лувсангийн Дорж /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/ * Дангиндоржийн Доржготов /Геологи- Эрдэсзүйн ухааны доктор/ * Даръяагийн Доржсорог /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Шаравын Дуламсүрэн /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар саальчин/ * Зэвэгийн Дүвчин /Дэлхийн аваргын мөнгөн медальт, цомын аварга/ * Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн /УИХ-ын гишүүн асан, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн/ * Агчбазарын Ёндондорж /МУ-н малын гавъяат эмч,доктор, профессор/ * Дондовын Ёндондүйчин /Дэслэгч генерал/ * Нацагдоржийн Жамсансүрэн /Газарзүйн ухааны доктор/ * [[Дашдоржийн Жанцан]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/ * Жанчивсэнгээгийн Жанцандорж / МУ-ын гавьяат багш/ * Цэдэнгийн Жанчив /Геологи, уурхай, үйлдвэрийн яамны анхны сайд/ * Буянбадрахын Жигмэддорж /Спортын гавъяат багш/ * Пунцагийн Лонжид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар ажилтан/ * Гаваагийн Лувсан /ОХУ-ын академич, АУ-ны доктор, хүний гавъяат эмч/ * Пунцагдашийн Лувсандорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Цэрмаагийн Лхамсүрэн /Төрийн шагналт барилгачин/ * Жанчивын Маань /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Тэшигийн Мөнхжаргал /Хууль зүйн ухааны доктор, профессор/ * Дамбын Мөнхцэцэг /Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан/ * Зэвэгийн Мэндсайхан /АУ-ны доктор/ * Довчингийн Наваан /Монгол улсын хүний гавьяат эмч/ * Дэмчигийн Намнандорж /БНМАУ-ын гавъяаи нэгдэлчин/ * Цэрэнгийн Насанбалжир /Түүхч эрдэмтэн/ * Дамдинпүрэвийн Нансалдулам /ХАА-н доктор/ * [[Чимидбазарын Насантогтох]] /МУ-ын гавъяат дасгалжуулагч/ * Цэнд-Аюушийн Нацагдолгор /Сэтгэл судлалын ухааны доктор/ * Вандагийн Нацагдорж /Эдийн засгийн ухааны доктор/ * Цэдэвсүрэнгийн Нина /МУ-ын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн/ * Содномжамцын Норовсамбуу /Философийн ухааны доктор, гавъяат багш, поофессор/ * Пунцагдашийн Нямдовчин /ХАА-н ухааны доктор/ * Цэдэнгийн Нямдорж /Хүндэт профессор/ * Гончигсэнгээгийн Нямхүү /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар эмч/ * Түмэнжаргалын Одсүрэн /МУ-ын гавъяат холбоочин/ * Сэнгэдоржийн Ойдов /МУ-ын спортын  гавъяат мастер/ * Рэндэндэвийн Ойдовданзан /МУ-ын гавъяат эдийн засагч/ * [[Бумуудэнгийн Олзод]] /БНМАУ-ын спортын гавъяат дасгалжуулагч/ * Намдагийн Орёл /АУ-ны доктор/ * Дух-Очирын Орги /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин, Манлай жолооч/ * Гомбын очирбат /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Жамбаагийн Оюунцэцэг /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Цэвээнжавын Өөлд /МУ-ын гавъяат агрономич/ * Цоодолын Пагам /ХАА-н гавъяат механикжуулагч/ * Сандуйн Пунцаг /МУ-ын гавъяат малчин/ * Дамдингийн Пунцагдорж /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Аюушийн Пүрэвгял /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар бульдозерчин/ * Сангийн Пүрэвдорж /БНМАУ-ын малын гавъяат эмч/ * Чойндонгийн Пүрэвдорж /Дэслэгч генерал/ * Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн /МУ-ын өсөх идэр начин/ * Бадарчийн Раапил /БНМАУ-ын гавъяат хуульч/ * Цэвэгийн Раш-Онолт /БНМАУ-ын гавъяат багш/ * Энхбаярын Равдан /МУ-ын гавъяат хуульч, профессор/ * Сономпилийн Рагчаа /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/ * Доржжадамбын Ринчиндорж /ХАА-н ухааны доктор/ * Пүрэвийн Рэнцэндорж /Спортын гавъяат багш/ * Бямбын Рэнцэнпилжээ /Гавъяат эдийн засагч/ * Сүнрэвийн Самданжигмэд /Улсын арслан/ * Хорлоогийн Сампилдэндэв /Хэл бичгийн ухааны доктор/ * Лхамсүрэнгийн сангишарав /МУ-ын гавъяат холбоочин” * Чимэдийн Сангишарав /Дэслэгч генерал/ * Чулууны Сандагдорж /БНМАУ-ын гавъяат тээвэрчин/ * Цэрэндагвын Сандуйбазар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар малчин/ * Долгоржавын Санжаа /МУ-ын гавъяат багш/ * Цэрэндонойн Санжаа /Улсын заан/ * Түмэнбаярын Содномдаргиа /Философийн ухааны доктор/ * Шагдарын Содномпил /АУ-ны доктор/ * Сандагийн Сосорбарам /Нэрт дипломатич/ * Самбуугийн Сумъяа /МУ-ын гавъяат жүжигчин/ * Шоовдорын Сүхбат /Монгол улсын гавьяат багш/ * Самдангийн Сэнгээ /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн/ * Адъяагийн Сэнгэцохио /БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Ардын зураач/ * Ловонгийн Төмөрбаатар /МУ-ын гавъяат барилгачин/ * Дамдингивийн Түвшинжаргал /Гавъяат жүжигчин, уртын дууч/ * Жамсрангийн Түмэн /Техникийн ухааны доктор/ * Мигэдийн Хойлогдорж /МУ-ын спортын гавъяат тамирчин/ * Шадавын Цагаандорж /Худалдааны гавъяат ажилтан/ * Чимэддоржийн Цоодол /БНМАУ-ын гавъяат нэгдэлчин/ * Галсангийн Цоодол /МУ-ын заан/ * Гялдангийн Цоодол /МУ-ын арслан/ * Солийн Цоодол /Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн уртын дууч/ * Ламжавын Цэвэл /БНМАУ-ын Соёлын гавъят зүтгэлтэн/ * Гончигийн Цэгмид /МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, малчин/ * Дугарсүрэнгийн Цэнд-Аюуш /Хүний гавъяат эмч/ * Очирын Цэрэндагва /Дэлхийн шилдэг дасгалжуулагч/ * Чулууны Цэрэндагва /Хошууч генерал/ * Чойжавын Цэрэндаш /Мал эмнэлгийн ухааны доктор, профессор/ * Дэнзэнгийн Цэрэндондов /Бүрэн эрхт элчин сайд/ * Панзын Цэрэндондов /Философийн доктор/ * Дагвадоржийн Цэрэндорж /Эдийн засгийн доктор/ * Агчбазарын Цэрэннадмид /Гүн ухааны доктор/ * Санжийн Цэрэннадмид /МУ-ын гавъяат механикжуулагч/ * [[Дугаржавын Цэрэнпунцаг]] /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар [[тэмээчин]]/ * Доржготовын Цэрэнханд /МУ-ын гавъяат тамирчин/ * Пунцагийн Цэрэнцоодол /Бүрэн эрхт элчин сайд/ * Лэгшидийн Чимэддорж /МУ-ын гавъяат багш/ * Рэнцэнгийн Чимэддорж /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/ * Содномын Чинзориг /Нийгэм хамгаалал хөдөлмөрийн дэд сайд асан/ * Чойгонжавын Чихэндорж /Үйлчилгээний гавъяат ажилтан/ * Дарийн Чойжамц /МУ-ын заан/ * Лэгшидийн Чуваамэд /Уран сийлбэрч/ * Дашдаваагийн Чулуундорж /Нэрт дипломатч/ * Сангийн Чулуунхуяг /Техникийн ухааны доктор/ * Дамбын Шарав /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар/ * Цэдэвийн Шатар /БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат механикжуулагч/ * Цээ - Оргийн Шоовдор /МУ-ын гавъяат тамирчин/ * Цэрэндуламын Шүгэр /эрдэмтэн зохиолч/ * Дашзэвэгийн Эрдэнэбат /МУ-ын заан/ * Гомбосүрэнгийн Эрдэнэбаяр /Философийн ухааны доктор/ * Бэрэбаралын Эрдэнэбилэгт / УИХ-ын гишүүн асан/ * Доржийн Янжинлхам /БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин/ Бадарчийн Бямбабаяр УГЗ хөгжмийн зохиолч ===Бөхчүүд=== Өвөрхангай аймгаас [[дархан аварга]] 1, [[улсын аварга]] 1, [[улсын арслан]] 6,[[улсын гарьд]] 1,[[улсын заан]] 10, [[улсын харцага]] 4, [[улсын начин]] 44 төрөн гарчээ. {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} *[[Их монгол Шаравжамц]] - даншгийн арслан * д.а [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох|Д.Цэрэнтогтох]] * у.ав [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Д.Сумъяабазар]] * у.а. [[Ономжавын Аюур|О.Аюур]] * у.а [[Цэдэвийн Банди|Ц.Банди]] * у.а [[Сүнрэвийн Самданжигмэд|С.Самданжигмэд]] * у.а [[Гялдангийн Цоодол|Г.Цоодол]] * у.а [[Бандийн Ганбаатар|Б.Ганбаатар]] * у.а [[Доржпаламын Ганхуяг|Д.Ганхуяг]] {{Col-2-of-4}} * у.з [[Жаргалын Дорж|Ж.Дорж]] * у.з [[Жаргалын Ориг|Ж.Ориг]] * у.з [[Галсанвандангийн Цоодол|Г.Цоодол]] * у.з Чойжамц * у.з [[Цэрэндонойн Санжаа|Ц.Санжаа]] * у.з [[Ёндонгийн Ишгэн|Ё.Ишгэн]] * у.з [[Донровын Долгорсүрэн|Д.Долгорcүрэн]] * у.з [[Дашзэвэгийн Эрдэнэбат|Д.Эрдэнэбат]] * у.з [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]] * у.з [[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] * у.з [[Төмөрбаатарын Санчир|Санчир]] {{Col-3-of-4}} * у.х [[Чогжинмүнсэлийн Даваадорж|Ч.Даваадорж]] * у.н Готов * у.н Сундуйцоодол * у.н Батмөнх * у.н Т.Самдан * у.н Д.Пүрэвсүрэн * у.н Сосорбарам * у.н Пансан * у.н [[Мижиддоржийн Жамъянпүрэв|М.Жамъянпүрэв]] * у.н [[Ишдоржийн Ганбаатар|И.Ганбаатар]] * у.н [[Сэрээнэндоржийн Дамдинбазар|Дамдинбазар]] * у.н [[Ширнэнгийн Батхуяг|Ш.Батхуяг]] {{Col-4-of-4}} * у.н [[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] * у.н Цэрэнжав * у.н [[Сэрээнэндоржийн Мандах|Мандах]] * у.н [[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] * у.н [[Уртнасангийн Сүхбаатар|У.Сүхбаатар]] * у.н Б.Ганбат * у.н [[Нэргүйн Түмэннаст|Түмэннаст]] * у.н Наранбаатар * у.н Батбаяр * у.н [[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] * у.н [[Батмөнхийн　Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] * у.н [[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] * у.н. Ономжавын Сосор {{Col-end}} ===Гавьяатууд=== *[[МУУГЗ С.Сэнгээ (уран сийлбэрчин)|МУУГЗ С.Сэнгээ ]] *МУСГЗ Н.Орги *МУГЖ Очирбат *МУГТ Л.Бэрэнбарал *МУГЖ Түвшинжаргал *МУГЖ Сумьяа *МУГЖ [[Төмөрийн Ариунаа|Т.Ариунаа]] *МУГЖ Т.Баясгалан *МУГЖ [[Дашзэвэгийн Галсантогтох|Д.Галсантогтох]] *МУГЖ Галмандах *МУГЖ Баттөмөр *МУГЖ [[Ишдоржийн Одончимэг|И.Одончимэг]] *МУГД Б.Олзот *МУГД Цэрэндагва *МУГД Дашжамц *МУГД [[Зэвэгийн Дүвчин|З.Дүвчин]] *МУГТ Ц.Шоовдор *МУГТ Пүрэвсүрэн *МУГБ Ц.Дашдорж ===Уяачид=== МУТМУ-2 МУМУ-3 МУАУ-16 *МУТМУ Э.Эрдэнэчулуун *МУТМУ [[Гаваагийн Батхүү|Г.Батхүү]] *МУМУ Т.Энхбат *МУМУ Ц.Цэнд-Аюуш *МУМУ Б.Отгоннасан *МУАУ Ш.Самдандорж *МУАУ Б.Дэмбээ *МУАУ Т.Жигжидсүрэн *МУАУ Л.Батмөнх *МУАУ Т.Энхтайван *МУАУ Ч.Бямбасүрэн *МУАУ О.Гүжир *МУАУ Төмөрбаатар *МУАУ Инжгээ *МУАУ Лхүндэв *[[Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун]] - тод манлай уяач == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Övörkhangai Aimag|Өвөрхангай аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20140110142048/http://www.uvurkhangai.mn/ Өвөрхангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Өвөрхангайн сумууд}} [[Ангилал:Өвөрхангай аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] fi1z7evfc74sjjh2umo3ccof4yvwp4k 0 4349 861235 860948 2026-07-07T06:34:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861235 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 4391 861184 855558 2026-07-06T14:25:02Z ChickSR 98712 861184 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Бямбын Ринчен | зураг = Бямбын Ринчен.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = Ринчен | Дүү = Юмчинсүрэн | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1905|11|21|df=y}} | төрсөн газар = Одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Булсарай хэмээх газар | нас барсан огноо = {{death date and age|1977|3|4|1905|11|21|df=y}} | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Mонголч эрдэмтэн, Xэл бичгийн ухааны доктор, Зохиолч, Орчуулагч | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Цонгоол | иргэний харъяалал = Монгол | боловсрол = Доктор | төрөл = хэл бичиг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = [[Ринчений Барсболд]] | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Еншөөбү]] овогт '''Бямбын Ринчен''' (1905.11.21—1977.03.04) Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, [[XX зууны манлай]] [[монголч эрдэмтэн]] байв. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Герман хэл|герман]], [[Чех хэл|чех]], [[Польш хэл|польш]], эсперанто, [[орос хэл]]<nowiki/>ийг гаргууд эзэмшсэн бөгөөд [[эсперанто]] хэлний өөрөө сурах бичиг зохиосон эрдэмтэн мөн Монгол улсын хамгийн анхны Докторын зэрэг хамгаалсан хүн юм. Дүү нь Юмчинсүрэн. Б.Ринчен нь тухайн үеийнхээ [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ]]-ын төрийн тэргүүнүүдэд өөрийг нь гүтгэн доромжилсныг эсэргүүцэж, мөн нийгэмд байгаа гажуудлын талаар захидал бичин цаг үеэ шүүмжилж байв. Монголын шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч. 1961 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академичаар сонгогдсон. ==Намтар== Бямбын Ринчен нь [[1905]] оны 11-р сарын 21-д өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын "Булсарай" хэмээх газар Б.Раднаажавын (1874—1921) ууган хүү болон мэндэлжээ. Бүтэн нэр нь Ринчендорж бөгөөд өвөг аавынхаа нэрээр "Бямба" хэмээн овоглох болжээ. Түүний эцэг [[Юншээбүү|Еншөөбү]] Будын Раднаажав нь нэртэй сэхээтэн, хэд хэдэн гадаад хэл мэддэг хүн байжээ. Эх нь Цогт тайжийн удмын Боржигон овогт Самдангийн Дулам гэж хүн байсан. 1914-1920 онд Оросын Алексеевский сургуульд сурсан. Хиагтад МАН-ын анхны хурал 1921 оны 3-р сарын 1-3-нд болоход Ринчен орчуулагчаар ажиллаж байжээ. 1923-1924 онд Бямбын Ринчин Верхнеудинск буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хотын багшийн техникумд сураад 1924 онд хэсэг монгол оюутнуудын хамт [[Ленинград]]<nowiki/>ад үргэлжлүүлэн суралцахаар явж Дорно хэлний ангид элсэн сурсан байна. Түүний багш нар нь оросын алдарт дорно судлаач Б.Я.Владимирцов, Ф.И.Щербатский, С.Ф.Ольденбург, Л.В.Щерба, В.В.Бартольд, В.М.Алексеев нар байжээ. 1927 онд Сургуулиа төгсөөд Дорно судлалын диплом өвөртлөөд [[Улаанбаатар]]<nowiki/>т ирж Монголын Гэгээрүүлэх яамны харъяа, [[Судар бичгийн хүрээлэн]]<nowiki/>д ажиллаж байжээ. 1937 онд тухайн үеийн нийгмийг шүүмжилсэн хэргээр баригдан шоронд хоригдож байжээ. 1942 онд суллагдаж [[МАХН-ын Төв хороо]]<nowiki/>ны шийдвэрээр “[[Үнэн сонин|Үнэн]]” сонины газарт заагдан 1958 он хүртэл арван зургаан жил ажилласан байна. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ хэл бичгийн ухааны доктор болсон. 1961 онд “Монгол бичгийн хэлний зүй” бүтээлээрээ Шинжлэх ухааны академич цол тус, тус хүртжээ. [[Монгол хэл|Монгол хэл бичиг]], ардын билиг, угсаатны зүйн судалгаа хийсэн, [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] жинхэнэ гишүүн, хэл бичгийн ухааны доктор цолтой байв. [[1929]] онд байгуулсан Монголын зохиолчдын анхны дугуйлангийн гишүүн байсан бөгөөд [[орос хэл|орос]], [[чех хэл|чех]], [[польш хэл|польш]], [[франц хэл|франц]], [[англи хэл|англи]], [[эсперанто]], [[герман хэл|герман хэлтэй]] агуу их эрдэмтэн хүн байв. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ БНУАУ-д хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрбээр [[Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт|улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд]] өртөж, 10 жилийн ял авсан боловч [[орос хэл|орос хэлийг]] ялгуун эзэмшсэнийхээ хүчинд шоронгоос гарч байсан түүхтэй ч, үндэсний үзэлтэн энэ хүн амьдралынхаа турш [[Социализм|социалист]] нийгмийн дарамтан дор байсан билээ. Тэрчлэн зохиолч Д. Сэнгээ түүнд зориулж “Далан настанд ч даруулга хэрэгтэй” гэдэг дайрал шүлэг бичиж Бямбын Ринчений ардын уламжлалт соёл, утга зохиолыг бахархан хүндлэх үзлийг нь феодализмын соёлыг бахархагч, үндсэрхэг идеалист үзэлтэн хэмээн гүтгэн зохион байгуулалттайгаар дарамталж байжээ. Бямбын Ринчен нь [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] киногоороо [[1945]] онд [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит Төрийн шагналыг]] анх хүртэгчдийн нэг болсон.<ref>[http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/11/Re110Su2015-1.pdf Проф. Б. Сумъяабаатар: "АКАДЕМИЧ РИНЧЕН БОЛ ХҮНИЙ ТӨЛӨӨ ТӨРСӨН ХҮН", Академич Б.Ринчений 110 жилийн ойгоор зохиогдсон oлон улсын хуралд тавьсан илтгэл, 2015-12-05]</ref> [[Yүрийн туяа]] гурамсан роман, [[Заан залуудай]] балар эртний сэдэвт роман, [[Бэр цэцэг]], Гүнж, Сандоо амбан, Их нүүдэл, Нууцыг задруулсан захиа, [[Шүхэрч Буниа]], [[Ану Хатан]] зэрэг олон сонирхолтой зохиол бичиж үлдээжээ. Түүний “Yүрийн туяа” гурвалсан романыг орос, чех хэлнээ орчуулсан. Б. Ринчен олон жилийн турш эх хэлнээ гадаадын утга зохиол орчуулах ажилд хүч чадлаа дайчилж [[Горький]], [[Маяковский]], Шолохов, Мопассан, Хикмет нарын бүтээлүүдээс Монголын уншигч олноо танилцуулжээ. Зохиолч эрдэмтэн, бичгийн их хүн Бямбын Ринчен 1977 оны 3 дугаар сарын <abbr>4-ий өдөр</abbr> таалал төгсжээ. Бямбын Ринчений мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан түүний дурсгалын хөшөөг Улсын төв номын сангийн өмнөх талбайд 2005 онд босгожээ. ==Хэлсэн үгнүүд== {{Эшлэл|Ёроолгүй тэнэгүүдийн дунд суухад нас даанч урт<br> Оройгүй эрдмийг сурахад нас даанч богино<br> Аяа, мундашгүй эрдэм сурахад нас даанч богино<br> Аяа, мунхагуудын дунд суухад нас даанч урт<br> Түшмэд намайг яаж үздэг хамаагүй<br> Түмэн намайг яаж үздэг хамаатай<br> Эрлэг мунхаг яаж үздэг хамаагүй<br> Эрдэмтэн мэргэд яаж үздэг хамаатай|Бямбын Ринчен}} ==Баримтууд== [[БНМАУ]]-д суугаа [[ЗСБНХУ]]-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненкотой зохиолч, профессор Б.Ринчентэй 1958 оны зургаадугаар сарын 11-д уулзан ярилцахдаа "...БНМАУ-ын дээд дунд сургуулиудад орос, монгол хэл зааж байгаа асуудлыг хөндөн үүний тулд орос хэлний сайн сурах бичиг зохиох, орос хэлний сайн багш нарыг сонгон ирүүлэх, монгол багш нарыг орос хэлэнд чадваржуулах зэргээр орос хэлний хичээлийг чанаржуулах, мөн шинэ монгол хэлний сурах бичгийг сайжруулах, шинээр зохиох хэрэгтэй болохыг ярьсан байна ..." Тэрбээр мөн "...Тухайн үедээ Засгийн газар, цагаан толгой зохиох ажлыг дунд сургуулийн боловсрол ч байхгүй, монгол хэлний мэдлэгээр харанхуй хүн болох Дамдинсүрэнд даалгаж алдаа хийсэн гэж тэрээр үздэг..." гэж ярьсан байна.<ref>[http://uls.mn/art.html?id_33098 БНМАУ-д суугаа ЗСБНХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненко зохиолч, профессор Б.Ринчентэй ярилцсан тухай тэмдэглэл ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Зохиолууд== "[[Монгол хэл]]" шүлгээс нь: : ''Чихину чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл'' : ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ'' : ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж,'' : ''Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу, би'' :: ''Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг :: ''Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн'' :: ''Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн'' :: ''Өрнөн мандахын шинж бүрдсэн өвгөдийн минь хэл'' : ''Мөрөн гол цутгалант ширгэшгүй их далай мэт'' : ''Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч'' : ''Хөндий цээжинд орогч бүгдийг нэвтрүүлэх чадалт : ''Хөгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл минь'' :: ''Өсөх наснаас өтлөх нас хүртэл чам юугаан судлан'' :: ''Өдөр бүр үгсийн эрдэнийг чинь баярлан түүнэм'' :: ''Түмэн түмэн үеийн оюун билгийн үлэмж сангийн үүдийг чинь'' :: ''Түлхэх бүр сэтгэл сэргэн магнайн үрчлээ тэнийнэм'' : ''Түгшүүрт бэрхийг даван туулсан баатар түмний минь : ''Түвшнээ соёл эрдэнэ юүгээн мандуулахын гэгээн улирал нээгдсэнд'' : ''Сэлбэлгүй сэцэн оюунтан, хэл юүгээн энхрийлэн хөгжүүлье хэмээн'' : ''Сэтгэл урмас бадран бахдамуу, үсэн буурал өтгөс би'' :: ''Хутаг өлзий бүрдсэн хувь их заяат түмний минь :: ''Хурц авьяаст хөвүүд дүү нар, халуун элэгтэн хотлоор'' :: ''Эгшиг сайхан монгол хэл юүгээн нэн хайрлан дээдэлж'' :: ''Энхрийлэн бадруулахын бат зориг төгс юутай сайхан'' : ''Чихинү чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл'' : ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ'' : ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж'' : ''Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу би'' <br /> == Эрдмийн ажил == * 1956 онд [[Унгар]] улсад ''Монгол бичгийн хэлний зүй'' сэдвээр судалгаа хийж Хэл шинжлэлийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд уг бүтээлээ 4 ботиор (1964-67) хэвлүүлжээ. Харин уг бүтээлийн III ботийг нь тухайн үед үзэл суртлын шалтгаанаар худалдаанд гаргалгүйгээр шатааж устгасан байна. * 1958 онд Сомали-Угро нийгэмлэгийн хүндэт профессор цол хүртсэн. * Түүний бичсэн ''Хэлийг эвдэн гутаах лугаа тэмцэн тулах цаг ирсэн биш үү'' (1934), ''Монгол шүлгийн учир'' (1969-70), ''Монгол ард улсын хамниган аялгуу'' (1965) зэрэг бүтээл нь эрдэм шинжилгээний хувьд үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Тэрээр эрдэм шинжилгээний бүтээлээс гадна орчуулгын болон уран бүтээлийн баялаг өв үлдээжээ. ==Уран бүтээл== ; ''Зохиолч'' * ''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' (1946) кино зохиол, * ''Үүрийн туяа'' (1951) түүхэн роман, * ''[[Заан залуудай|Заан Залуудай]]'' (1964), * ''Их нүүдэл'' (1972), * ''Гүнж'' (1969) зэрэг ном хэвлүүлжээ. * ''Нууцыг задруулсан захидал'' өгүүлэг, * ''[[Ану хатан]]'', * ''Шүхэрч Буниа'' өгүүллэг, * ''Монгол хэл'', * ''[[Бэр цэцэг]]'', * ''Сар шүлэг'' найраглал нь их алдартай. ; ''Орчуулагч'' * М.Горькийн ''Салхич шувууны дуун'', * М.А.Шолоховын ''Хүний хувь заяа'', * Галидасын ''Үүлэн зардас'', * Н.В.Гоголийн ''Тарас Бульба'' зэрэг олон нийтэд түгсэн зохиолыг орчуулжээ. == Шагнал == * [[Мэдээллийн аюулгүй байдал|МЗЭ]]-ийн шагнал (1965), * [[БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал цол хүртсэн (1946). ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], ''[https://maral-books.net/rinchen_bu_120j/ Чингис Хааны удамт Академич Б. Ринчен]", 2025 онд нийтлэгдсэн ном, ISBN 978-9919-0-6076-3 '' [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] "Дорны их соёл гэгээрүүлэгч, Их бичгийн хүмүүн-академич Ринчен багштаныхаа хошоод жаран жагссан ойд зориулав." [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар:]] [https://maral-books.net/wp-content/uploads/2025/12/Rinchen_120J.pdf „Монгол бичиг шигээ босоогоороо үлдсэн миний багш]“, Академич Б. Ринчений мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралын илтгэл. [https://www.youtube.com/watch?v=FK8rYR4S2mQ&t=2195s Б.Ренчин гуайн гайхалтай амьдрал - ААДАР АНИР] [https://www.youtube.com/watch?v=4QTMTwoy0yY Бямбын Ренчин. Гүнж. Өгүүллэг] [https://www.youtube.com/watch?v=J5H1sJN5DBE Билгүүн номч Бямбын Ренчин] [https://www.youtube.com/watch?v=CMN17knNPgE БИЛГҮҮН НОМЧ БЯМБЫН РИНЧЕН. "БЭР ЦЭЦЭГ"] [https://www.youtube.com/watch?v=t4UxFqaLRqM Билгүүн номч Еншөөбүү Бямбын Ренчин /TMTV/] [https://www.youtube.com/watch?v=RDpCuXlOZ_Y Б.Ринчен "Нууцыг задруулсан захиа" туурь өгүүллэг]{{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ринчен, Бямбын}} [[Ангилал:Бямбын Ринчен| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Урлаг судлаач]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] [[Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]] 8o2ss0oo23lqwmawahm87jt02m3kv7i 861186 861184 2026-07-06T23:23:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 861186 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Бямбын Ринчен | зураг = Бямбын Ринчен.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = Ринчен | Дүү = Юмчинсүрэн | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1905|11|21|df=y}} | төрсөн газар = Одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Булсарай хэмээх газар | нас барсан огноо = {{death date and age|1977|3|4|1905|11|21|df=y}} | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Mонголч эрдэмтэн, Xэл бичгийн ухааны доктор, Зохиолч, Орчуулагч | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Цонгоол | иргэний харъяалал = Монгол | боловсрол = Доктор | төрөл = хэл бичиг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = [[Ринчений Барсболд]] | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Еншөөбү]] овогт '''Бямбын Ринчен''' (1905 оны 11-р сарын 21-нд өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын "Булсарай" хэмээх газар төрсөн —1977 оны 3-р сарын 4-нд нас барсан) Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, [[XX зууны манлай]] [[монголч эрдэмтэн]] байв. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Герман хэл|герман]], [[Чех хэл|чех]], [[Польш хэл|польш]], эсперанто, [[орос хэл]]<nowiki/>ийг гаргууд эзэмшсэн бөгөөд [[эсперанто]] хэлний өөрөө сурах бичиг зохиосон эрдэмтэн мөн Монгол улсын хамгийн анхны Докторын зэрэг хамгаалсан хүн юм. Дүү нь Юмчинсүрэн. Б.Ринчен нь тухайн үеийнхээ [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ]]-ын төрийн тэргүүнүүдэд өөрийг нь гүтгэн доромжилсныг эсэргүүцэж, мөн нийгэмд байгаа гажуудлын талаар захидал бичин цаг үеэ шүүмжилж байв. Монголын шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч. 1961 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академичаар сонгогдсон. ==Намтар== Бямбын Ринчен нь [[1905]] оны 11-р сарын 21-д өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын "Булсарай" хэмээх газар Б.Раднаажавын (1874—1921) ууган хүү болон мэндэлжээ. Бүтэн нэр нь Ринчендорж бөгөөд өвөг аавынхаа нэрээр "Бямба" хэмээн овоглох болжээ. Түүний эцэг [[Юншээбүү|Еншөөбү]] Будын Раднаажав нь нэртэй сэхээтэн, хэд хэдэн гадаад хэл мэддэг хүн байжээ. Эх нь Цогт тайжийн удмын Боржигон овогт Самдангийн Дулам гэж хүн байсан. 1914-1920 онд Оросын Алексеевский сургуульд сурсан. Хиагтад МАН-ын анхны хурал 1921 оны 3-р сарын 1-3-нд болоход Ринчен орчуулагчаар ажиллаж байжээ. 1923-1924 онд Бямбын Ринчин Верхнеудинск буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хотын багшийн техникумд сураад 1924 онд хэсэг монгол оюутнуудын хамт [[Ленинград]]<nowiki/>ад үргэлжлүүлэн суралцахаар явж Дорно хэлний ангид элсэн сурсан байна. Түүний багш нар нь оросын алдарт дорно судлаач [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]], [[Фёдор Щербацкий|Фёдор Щербатский]], [[Сергей Ольденбург]], [[Лев Щерба]], [[Василий Бартольд]], [[Василий Алексеев]] нар байжээ. 1927 онд Сургуулиа төгсөөд Дорно судлалын диплом өвөртлөөд [[Улаанбаатар]]<nowiki/>т ирж Монголын Гэгээрүүлэх яамны харъяа, [[Судар бичгийн хүрээлэн]]<nowiki/>д ажиллаж байжээ. 1937 онд тухайн үеийн нийгмийг шүүмжилсэн хэргээр баригдан шоронд хоригдож байжээ. 1942 онд суллагдаж [[МАХН-ын Төв хороо]]<nowiki/>ны шийдвэрээр “[[Үнэн сонин|Үнэн]]” сонины газарт заагдан 1958 он хүртэл арван зургаан жил ажилласан байна. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ хэл бичгийн ухааны доктор болсон. 1961 онд “Монгол бичгийн хэлний зүй” бүтээлээрээ Шинжлэх ухааны академич цол тус, тус хүртжээ. [[Монгол хэл|Монгол хэл бичиг]], ардын билиг, угсаатны зүйн судалгаа хийсэн, [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] жинхэнэ гишүүн, хэл бичгийн ухааны доктор цолтой байв. [[1929]] онд байгуулсан Монголын зохиолчдын анхны дугуйлангийн гишүүн байсан бөгөөд [[орос хэл|орос]], [[чех хэл|чех]], [[польш хэл|польш]], [[франц хэл|франц]], [[англи хэл|англи]], [[эсперанто]], [[герман хэл|герман хэлтэй]] агуу их эрдэмтэн хүн байв. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ БНУАУ-д хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрбээр [[Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт|улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд]] өртөж, 10 жилийн ял авсан боловч [[орос хэл|орос хэлийг]] ялгуун эзэмшсэнийхээ хүчинд шоронгоос гарч байсан түүхтэй ч, үндэсний үзэлтэн энэ хүн амьдралынхаа турш [[Социализм|социалист]] нийгмийн дарамтан дор байсан билээ. Тэрчлэн зохиолч Д. Сэнгээ түүнд зориулж “Далан настанд ч даруулга хэрэгтэй” гэдэг дайрал шүлэг бичиж Бямбын Ринчений ардын уламжлалт соёл, утга зохиолыг бахархан хүндлэх үзлийг нь феодализмын соёлыг бахархагч, үндсэрхэг идеалист үзэлтэн хэмээн гүтгэн зохион байгуулалттайгаар дарамталж байжээ. Бямбын Ринчен нь [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] киногоороо [[1945]] онд [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит Төрийн шагналыг]] анх хүртэгчдийн нэг болсон.<ref>[http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/11/Re110Su2015-1.pdf Проф. Б. Сумъяабаатар: "АКАДЕМИЧ РИНЧЕН БОЛ ХҮНИЙ ТӨЛӨӨ ТӨРСӨН ХҮН", Академич Б.Ринчений 110 жилийн ойгоор зохиогдсон oлон улсын хуралд тавьсан илтгэл, 2015-12-05]</ref> [[Yүрийн туяа]] гурамсан роман, [[Заан залуудай]] балар эртний сэдэвт роман, [[Бэр цэцэг]], Гүнж, Сандоо амбан, Их нүүдэл, Нууцыг задруулсан захиа, [[Шүхэрч Буниа]], [[Ану Хатан]] зэрэг олон сонирхолтой зохиол бичиж үлдээжээ. Түүний “Yүрийн туяа” гурвалсан романыг орос, чех хэлнээ орчуулсан. Б. Ринчен олон жилийн турш эх хэлнээ гадаадын утга зохиол орчуулах ажилд хүч чадлаа дайчилж [[Максим Горький|Горький]], [[Владимир Маяковский|Маяковский]], Шолохов, [[Ги де Мопассан]], Хикмет нарын бүтээлүүдээс Монголын уншигч олноо танилцуулжээ. Зохиолч эрдэмтэн, бичгийн их хүн Бямбын Ринчен 1977 оны 3-р сарын <abbr>4-ий өдөр</abbr> таалал төгсжээ. Бямбын Ринчений мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан түүний дурсгалын хөшөөг Улсын төв номын сангийн өмнөх талбайд 2005 онд босгожээ. ==Хэлсэн үгнүүд== {{Эшлэл|Ёроолгүй тэнэгүүдийн дунд суухад нас даанч урт<br> Оройгүй эрдмийг сурахад нас даанч богино<br> Аяа, мундашгүй эрдэм сурахад нас даанч богино<br> Аяа, мунхагуудын дунд суухад нас даанч урт<br> Түшмэд намайг яаж үздэг хамаагүй<br> Түмэн намайг яаж үздэг хамаатай<br> Эрлэг мунхаг яаж үздэг хамаагүй<br> Эрдэмтэн мэргэд яаж үздэг хамаатай|Бямбын Ринчен}} ==Баримтууд== [[БНМАУ]]-д суугаа [[ЗСБНХУ]]-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненкотой зохиолч, профессор Б.Ринчентэй 1958 оны зургаадугаар сарын 11-д уулзан ярилцахдаа "...БНМАУ-ын дээд дунд сургуулиудад орос, монгол хэл зааж байгаа асуудлыг хөндөн үүний тулд орос хэлний сайн сурах бичиг зохиох, орос хэлний сайн багш нарыг сонгон ирүүлэх, монгол багш нарыг орос хэлэнд чадваржуулах зэргээр орос хэлний хичээлийг чанаржуулах, мөн шинэ монгол хэлний сурах бичгийг сайжруулах, шинээр зохиох хэрэгтэй болохыг ярьсан байна ..." Тэрбээр мөн "...Тухайн үедээ Засгийн газар, цагаан толгой зохиох ажлыг дунд сургуулийн боловсрол ч байхгүй, монгол хэлний мэдлэгээр харанхуй хүн болох Дамдинсүрэнд даалгаж алдаа хийсэн гэж тэрээр үздэг..." гэж ярьсан байна.<ref>[http://uls.mn/art.html?id_33098 БНМАУ-д суугаа ЗСБНХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненко зохиолч, профессор Б.Ринчентэй ярилцсан тухай тэмдэглэл ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Зохиолууд== "[[Монгол хэл]]" шүлгээс нь: : ''Чихину чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл'' : ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ'' : ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж,'' : ''Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу, би'' :: ''Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг :: ''Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн'' :: ''Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн'' :: ''Өрнөн мандахын шинж бүрдсэн өвгөдийн минь хэл'' : ''Мөрөн гол цутгалант ширгэшгүй их далай мэт'' : ''Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч'' : ''Хөндий цээжинд орогч бүгдийг нэвтрүүлэх чадалт : ''Хөгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл минь'' :: ''Өсөх наснаас өтлөх нас хүртэл чам юугаан судлан'' :: ''Өдөр бүр үгсийн эрдэнийг чинь баярлан түүнэм'' :: ''Түмэн түмэн үеийн оюун билгийн үлэмж сангийн үүдийг чинь'' :: ''Түлхэх бүр сэтгэл сэргэн магнайн үрчлээ тэнийнэм'' : ''Түгшүүрт бэрхийг даван туулсан баатар түмний минь : ''Түвшнээ соёл эрдэнэ юүгээн мандуулахын гэгээн улирал нээгдсэнд'' : ''Сэлбэлгүй сэцэн оюунтан, хэл юүгээн энхрийлэн хөгжүүлье хэмээн'' : ''Сэтгэл урмас бадран бахдамуу, үсэн буурал өтгөс би'' :: ''Хутаг өлзий бүрдсэн хувь их заяат түмний минь :: ''Хурц авьяаст хөвүүд дүү нар, халуун элэгтэн хотлоор'' :: ''Эгшиг сайхан монгол хэл юүгээн нэн хайрлан дээдэлж'' :: ''Энхрийлэн бадруулахын бат зориг төгс юутай сайхан'' : ''Чихинү чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл'' : ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ'' : ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж'' : ''Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу би'' <br /> == Эрдмийн ажил == * 1956 онд [[Унгар]] улсад "''Монгол бичгийн хэлний зүй"'' сэдвээр судалгаа хийж Хэл шинжлэлийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд уг бүтээлээ 4 ботиор (1964-67) хэвлүүлжээ. Харин уг бүтээлийн III ботийг нь тухайн үед үзэл суртлын шалтгаанаар худалдаанд гаргалгүйгээр шатааж устгасан байна. * 1958 онд Сомали-Угро нийгэмлэгийн хүндэт профессор цол хүртсэн. * Түүний бичсэн ''Хэлийг эвдэн гутаах лугаа тэмцэн тулах цаг ирсэн биш үү'' (1934), ''Монгол шүлгийн учир'' (1969-70), ''Монгол ард улсын хамниган аялгуу'' (1965) зэрэг бүтээл нь эрдэм шинжилгээний хувьд үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Тэрээр эрдэм шинжилгээний бүтээлээс гадна орчуулгын болон уран бүтээлийн баялаг өв үлдээжээ. ==Уран бүтээл== ; ''Зохиолч'' * ''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' (1946) кино зохиол, * ''Үүрийн туяа'' (1951) түүхэн роман, * ''[[Заан залуудай|Заан Залуудай]]'' (1964), * ''Их нүүдэл'' (1972), * ''Гүнж'' (1969) зэрэг ном хэвлүүлжээ. * ''Нууцыг задруулсан захидал'' өгүүлэг, * ''[[Ану хатан]]'', * ''Шүхэрч Буниа'' өгүүллэг, * ''Монгол хэл'', * ''[[Бэр цэцэг]]'', * ''Сар шүлэг'' найраглал нь их алдартай. ; ''Орчуулагч'' * М.Горькийн ''Салхич шувууны дуун'', * М.А.Шолоховын ''Хүний хувь заяа'', * Галидасын ''Үүлэн зардас'', * Н.В.Гоголийн ''Тарас Бульба'' зэрэг олон нийтэд түгсэн зохиолыг орчуулжээ. == Шагнал == * [[Мэдээллийн аюулгүй байдал|МЗЭ]]-ийн шагнал (1965), * [[БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал цол хүртсэн (1946). ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], ''[https://maral-books.net/rinchen_bu_120j/ Чингис Хааны удамт Академич Б. Ринчен]", 2025 онд нийтлэгдсэн ном, ISBN 978-9919-0-6076-3 '' [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] "Дорны их соёл гэгээрүүлэгч, Их бичгийн хүмүүн-академич Ринчен багштаныхаа хошоод жаран жагссан ойд зориулав." [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар:]] [https://maral-books.net/wp-content/uploads/2025/12/Rinchen_120J.pdf „Монгол бичиг шигээ босоогоороо үлдсэн миний багш]“, Академич Б. Ринчений мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралын илтгэл. [https://www.youtube.com/watch?v=FK8rYR4S2mQ&t=2195s Б.Ренчин гуайн гайхалтай амьдрал - ААДАР АНИР] [https://www.youtube.com/watch?v=4QTMTwoy0yY Бямбын Ренчин. Гүнж. Өгүүллэг] [https://www.youtube.com/watch?v=J5H1sJN5DBE Билгүүн номч Бямбын Ренчин] [https://www.youtube.com/watch?v=CMN17knNPgE БИЛГҮҮН НОМЧ БЯМБЫН РИНЧЕН. "БЭР ЦЭЦЭГ"] [https://www.youtube.com/watch?v=t4UxFqaLRqM Билгүүн номч Еншөөбүү Бямбын Ренчин /TMTV/] [https://www.youtube.com/watch?v=RDpCuXlOZ_Y Б.Ринчен "Нууцыг задруулсан захиа" туурь өгүүллэг]{{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ринчен, Бямбын}} [[Ангилал:Бямбын Ринчен| ]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Урлаг судлаач]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]] [[Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]] kueiy8nj9av9u1uichkr10bjn40da61 0 6386 861238 860949 2026-07-07T06:48:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861238 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 7045 861273 860971 2026-07-07T10:32:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861273 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y 0 8249 861231 860907 2026-07-07T03:57:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861231 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] h3qcfydu2q5ta2ysba1xafr5u16navc 0 8627 861241 860951 2026-07-07T07:50:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861241 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9223 861259 860961 2026-07-07T09:15:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861259 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-07-07 09:15:37 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] kdok299bk2ucqfx0q8wuzi5egssahm9 0 9257 861233 851056 2026-07-07T05:43:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861233 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин | native_name = | image = Mongolian Armed forces emblem.svg{{!}}150px | alt = | caption = Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний сүлд | image2 = General banner of the Mongolian Armed forces.svg{{!}}200px | alt2 = | caption2 = Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний далбаа | motto = | founded = {{Start date and age|df=yes|1921}} | current_form = {{Start date and age|df=yes|1990}} | disbanded = | branches = {{unbulletedlist|{{army|Монгол}}|{{air force|Монгол}}|{{Flagicon image|Flag of the Construction and Engineering Force of the Mongolian Armed Forces.svg}} [[Барилга-Инженерийн цэрэг]]|[[Кибер аюулгүй байдал|Кибер Аюулгүй байдлын цэрэг]]|[[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Тусгай хүчний цэрэг|Тусгай хүчин]]}} | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | flying_hours = | website = {{URL|http://mod.gov.mn/}} <!-- Leadership --> | commander-in-chief = {{Flagicon image|State emblem of Mongolia.svg}} [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | commander-in-chief_title = [[Ерөнхий командлагч]] | chief minister = | chief minister_title = | minister = {{Flagicon image|Emblem of the Ministry of Defence of Mongolia.svg}} [[Дамбын Батлут]] | minister_title = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | commander = {{Flagicon image|General staff of Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Дэслэгч генерал]] [[Сүнрэвийн Ганбямба]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/commander|title=ЗХЖШ-ЫН УДИРДЛАГЫН БҮРЭЛДЭХҮҮН|website=gsmaf.gov.mn|language=mn|access-date=2026-03-21|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207205033/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/commander|url-status=dead}}</ref> | commander_title = [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга|Жанжин штабын дарга]] <!-- Manpower --> | age = 18 | conscription = 12 сар | active = 35,000 | ranked = | reserve = 230,000 <!-- Financial --> | amount = $210 сая (2019) | percent_GDP = 1.5% <!-- Industrial --> | domestic_suppliers = | foreign_suppliers = {{plainlist| *{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} *{{flag|Бельги}} *{{flag|Герман}} *{{flag|Израил}} *{{flag|Индонез}} *{{flag|Итали}} *{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} *{{flag|Орос}} *{{flag|Өмнөд Солонгос}} *{{flag|Польш}} *{{flag|Тайвань}} *{{flag|Турк}} *{{flag|Украин}} *{{flag|Унгар}} *{{flag|Франц}} *{{flag|Хятад}} *{{flag|Чех}} *{{flag|Япон}} }} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Монголын анхны арми]]<br />[[Монголын Ардын Арми]] | ranks = [[Монгол улсын цэргийн цол]] }} '''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин''' ([[Монгол хэл|монгол]]:{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ<br>ᠵᠡᠪᠰᠡᠭᠳᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨ}}) нь [[Монгол улс|Монгол улсын]] төрийн дөрвөн байгууллагуудын нэг нь юм. Тэдгээр нь зэвсэгт хүчин, хилийн ба дотоодын цэрэг, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газар, онцгой байдалын газар(Цагдаа, Гал Комманд, Эмч нарыг нэгтгэсэн) юм. Энэ дундаас зэвсэгт хүчин нь дотроо '''хуурай замын цэрэг, агаарын цэрэг, төрөл мэргэжлийн бусад цэрэг(Тусгай хүчин, Хилийн Цэрэг, Дотоодын Цэрэг гэх мэт)'''<ref>{{Cite web |title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2023-06-17 |website=legalinfo.mn |language=en}}</ref> гэсэн гурван хэсгээс бүрдэнэ. ==Түүх== {{Гол|Монголын Ардын арми}} == Бодлого == Геополитикийн байршил, эдийн засгийн хүч чадлаасаа хамаараад Монгол Улс цэргийн хүчирхэг бодлого хэрэгжүүлдэг. Монголын зэвсэгт хүчин гадны халдлагын эсрэг тусгаар тогтнолоо хамгаалах хязгаардмал чадавхитай учир үндэсний аюулгүй байдал нь дипломат харилцаа дээр ихэд тулгуурладаг. Тус улс том, шуурхай, мэргэжлийн зэвсэгт хүчинтэй болох бодлогыг баримталж хэрэгжүүлж байна. == Монголын зэвсэгт хүчин энхийг сахиулах ажиллагаанд == Монгол Улсын зэвсэгт хүчин [[Сьерра-Леоне]], [[Ирак]], [[Этиоп]], [[Эритрей]], [[Баруун Сахар]], [[Афганистан]], [[Либери]], [[Чад]], [[Өмнөд Судан]]д энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож байна. Афганистан дахь Монголын цэргийн баг Афганы Үндэсний Армийн цэргийн зэвсэг техникийн ихээхэн хэсгийг бүрдүүлдэг хуучин [[Варшавын гэрээ]]ний орнуудын зэвсэг техник дээр ажиллахад нь [[НАТО]]/Олон улсын аюулгүй байдлын хүчинд туслаж байгаа юм. 2005/2006 онд Монголын цэргийн албан хаагчид [[Косово]] дахь [[Бельги]]йн цэргийн бүрэлдхүүнд үүрэг гүйцэтгэсэн. == Хуурай замын цэрэг == {{Гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Хуурай замын цэрэг}} Хуурай замын хүчин нь ойролцоогоор 570 гаруй танк, хуягт тээвэрлэгч 700 гаруй, 600 гаруй их буу, 650 гаруй агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл, бусад цэргийн зориулалттай техник хэрэгсэлтэй юм. Эдгээр зэвсэг техникийн ихэнх нь 1980-аад оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсад]] үйлдвэрлэгдсэн байдаг бөгөөд нийт зэвсэг-техникийн паркийн 60-80% нь III үеийн үлдсэн хувь нь IV үеийнх ажээ. === Зэвсэг техник === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Хуурай замын цэргийн зэвсэглэл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Техник хэрэгсэл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Зураг ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Үйлдвэрлэсэн улс ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Төрөл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Марк ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Ашиглаж байгаа ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тайлбар |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Танк |- | [[T-54]] ||[[Файл:Танк Т-54, Площадка військової техніки.JPG|thumb|'''Т-54''']]||{{USSR}} || Танк || T-54 || 200<ref name=MilitaryBalance2010>The Military Balance 2010. — P. 419.</ref> || |----- | [[Т-55]] ||[[Файл:Танк Т-55 в Музеї військової техніки під відкритим небом в місті Канів.jpg|thumb|'''Т-55''']]||{{USSR}} || Танк || T-55 || 270<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |-----ОХУ-ын хуягт танкын 103 дугаар засварын заводод их засварт оруулсан 2015 оны 12-р сард ОХУ-с нэмж 189-н ширхэг Т-72А загварын танк бэлэглэсэн. | [[Т-72]] ||[[Файл:Т-72Б Вооружённых Сил Казахстана.JPG|thumb|'''Т-72''']]||{{USSR}} || Танк || Т-72А || 100<ref>http://bmpd.livejournal.com/1694496.html</ref><ref>[http://bmpd.livejournal.com/338571.html bmpd – Монгольская армия получает танки Т-72 и БТР-70М]. Bmpd.livejournal.com. Retrieved on 2012-12-18.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/89048.shtml |wayback=20150701123016 |text=news - БХ-ын сайд тайлангаа тавив |archiv-bot=2023-09-26 14:16:09 InternetArchiveBot }}. News.mn. Retrieved on 2013-2-19.</ref> || ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Хуягт тээвэрлэгч |----- | [[БМП-1]] ||[[Файл:BMP-1UM left-front view.jpg|thumb|БМП-1 УМ]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БМП-1 || 310<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[БТР-60]] ||[[File:BTR-60 in Mongolia.jpg|thumb|200px|МУ-ын ЗХ-ий БТР-60ПБ]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БТР-60ПБ || 150<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[БТР-70]] ||[[Файл:BTR70 002.jpg|thumb|'''БТР-70''']]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БТР-70М || 90<ref>[http://bmpd.livejournal.com/338571.html bmpd – Монгольская армия получает танки Т-72 и БТР-70М]. Bmpd.livejournal.com. Retrieved on 2012-12-18.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/89048.shtml |wayback=20150701123016 |text=news - БХ-ын сайд тайлангаа тавив |archiv-bot=2023-09-26 14:16:09 InternetArchiveBot }}. News.mn. Retrieved on 2013-2-19.</ref> || ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн |----- | [[БТР-80]] ||[[Файл:Engineering Technologies - 2012 (3-14).jpg|thumb|'''БТР-80''']]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БТР-80М || 50<ref name="sipri1"/><ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/89048.shtml |wayback=20150701123016 |text=news - БХ-ын сайд тайлангаа тавив |archiv-bot=2023-09-26 14:16:09 InternetArchiveBot }}. News.mn. Retrieved on 2013-2-19.</ref> || ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн |----- | [[БРДМ-2]] ||[[Файл:BRDM2 VS.jpg|thumb|'''БРДМ-2''']]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БРДМ-2 || 120<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Тийрэлтэт пуужингийн систем |----- | [[БМ-21|БМ-21 Град]] ||[[Файл:Parad2014NN-32.jpg|thumb|'''БМ-21 Град''']]||{{USSR}} || Тийрэлтэт пуужингийн систем || БМ-21 || 160<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Их буу (нийт 500 ширхэг<ref name=MilitaryBalance2010 />) |----- | [[Д-30]] ||[[Файл:Хаубица Д-30 122мм.jpg|thumb|Д-30]]||{{USSR}} || 122-мм их буу || Д-30 || 100 ширхэг<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[Д-44]] ||[[Файл:85-мм дивизионная пушка Д-44 (1).jpg|thumb|'''Д-44''']]||{{USSR}} || 85-мм танк эсэргүүцэх их буу || Д-44 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[Д-48]] ||[[Файл:85-мм противотанковая пушка Д-48.JPG|thumb|'''Д-48''']]||{{USSR}} || 85-мм танк эсэргүүцэх их буу || Д-48 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[БС-3]] ||[[Файл:BS-3 in Korolyov.JPG|thumb|'''БС-3''']]||{{USSR}} || 100-мм танк эсэргүүцэх их буу || БС-3 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[МТ-12]] ||[[Файл:100-мм противотанковая пушка МТ-12 (1).jpg|thumb|'''МТ-12''']]||{{USSR}} || 100-мм танк эсэргүүцэх их буу || МТ-12 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[М-30]] ||[[Файл:Пушка у универмага.JPG|thumb|'''М-30''']]||{{USSR}} || 122-мм их буу || М-30 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[М-46]] ||[[Файл:130-мм пушка М-46 образца 1953 года (2).jpg|thumb|'''М-46''' ]]||{{USSR}} || 130-мм их буу || М-46 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[МЛ-20]] ||[[Файл:152mm howitzer-gun M1937 (ML-20 ) in Perm.jpg|thumb|'''МЛ-20''']]||{{USSR}} || 152-мм их буу || МЛ-20 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Миномёт (нийт 140 ширхэг<ref name=MilitaryBalance2010 />) |----- | [[БМ-37]] ||[[Файл:BM-37-Luzk.jpg|thumb|БМ-37]]||{{USSR}} || 82-мм миномёт || БМ-37 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[ПМ-43]] || ||{{USSR}} || 120-мм миномёт || ПМ-43 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |----- | [[М-160]] ||[[Файл:160-мм миномёт М-160.jpg|thumb|'''М-160''']]||{{USSR}} || 160-мм миномёт || М-160 || Тодорхойгүй<ref name=MilitaryBalance2010 /> || |} == Агаарын цэрэг == {{Гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}} '''Монгол Улсын Агаарын цэрэг''' нь тус улсын Зэвсэгт хүчний бүрэлдэхүүнд багтдаг үндэсний агаарын болон агаарын довтолгооноос хамгаалах ажиллагаанд зориулсан нисэх хүчин юм. Тус албаны үндсэн үүрэг нь Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн агаарын орон зайн аюулгүй байдлыг батлан хамгаалахад оршдог. 2011 онд [[Миг-21|МиГ-21]] сөнөөгч онгоцнуудыг устгалд оруулах нэрийдлийн дор заримыг нь Хойд Солонгос руу зарсан нь тогтоогдсон.<ref>http://www.foxnews.com/world/2013/04/12/mongolian-general-under-investigation-in-attempted-sale-fighters-to-north-korea/</ref> 2012 онд Аэробус онгоцыг МИАТ-д буцааж өгсөн.<ref name="mod.gov - АЭРОБУС ОНГОЦЫГ БУЦААЖ ӨГНӨ">[http://www.mod.gov.mn/index.php?com=news&id=107 mod.gov - АЭРОБУС ОНГОЦЫГ БУЦААЖ ӨГНӨ]. mod.gov.mn. Retrieved on 2013-4-08.</ref> 2013 онд Монгол Улсын Агаарын Довтолгооноос хамгаалах цэргийн хүчин нь АНУ-ын " [[Локхид Мартин|Lockheed Martin]]" компанид үйлдвэрлэсэн [[C-130|C-130J]] маркийн гурван онгоц худалдан авахаар төлөвлөөд байсан<ref>{{Cite web |url=http://www.mongolnews.mn/i/40800 |title=Archive copy |access-date=2013-04-06 |archive-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401054759/http://www.mongolnews.mn/i/40800 |url-status=dead }}</ref> ч төсөв мөнгөний асуудлаас болж уг асуудалыг царцаасан. 2019 оны 11 сард ОХУ-аас Монгол Улсад цэрэг техникийн хамтын ажиллагааны хүрээнд 2 нэгж [[МиГ-29|МиГ-29УБ]] загварын сөнөөгч онгоцыг хүлээлгэн өгсөн.<ref>{{Cite web |date=2019-11-26 |title="МиГ-29УБ” СӨНӨӨГЧ ОНГОЦ ХҮЛЭЭН АВЛАА |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/onePost/22 |access-date=2024-09-28 |website=https://gsmaf.gov.mn |language=en}}</ref> ===Зэвсэг техник=== {| class="wikitable mw-collapsible" |+Агаарын цэргийн зэвсэглэл ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Техник хэрэгсэл ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Зураг ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Үйлдвэрлэсэн улс ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Төрөл ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Марк ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Ашиглаж байгаа ! style="text-align: left; background: #aacccc;" |Тайлбар |----- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Сөнөөгч онгоц || |- |[[МиГ-29]] ![[Файл:Soviet MiG-29 over Alaska 1989.JPEG|thumb|214x214px]] |{{flagcountry|RUS}}[http://www.antonov.com/aircraft/antonov-gliders-and-airplanes/an-26?lang=en] |Сѳнѳѳгч |МиГ-29УБ |6 нэгж ашиглаж байгаа<ref>World Air Forces 2015 pg. 23">{{cite web |last= |first= |url= http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&mode=DOWNLOAD&DMDcode=FGWC4&fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&fcfileext=pdf |title= World Air Forces 2015 pg. 23 |work= |publisher= Flightglobal Insight |year= 2015 |doi= |accessdate= 4 February 2015 |archive-date= 19 Аравдугаар сар 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171019075444/http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&mode=DOWNLOAD&DMDcode=FGWC4&fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&fcfileext=pdf |url-status= dead }}</ref> |----- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Нисдэг тэрэг || |----- | [[Ми-8]] ||[[Файл:Миль Ми-8-9-17-18-19-171-172, Прочее - Россия -RP28869.jpg|thumb|206x206px|МИ-8]]||{{USSR}} || Тээврийн нисдэг тэрэг || Ми-8МТ/Т || 11<ref name="World Air Forces 2015 pg. 23">{{cite web |last= |first= |url= http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&mode=DOWNLOAD&DMDcode=FGWC4&fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&fcfileext=pdf |title= World Air Forces 2015 pg. 23 |work= |publisher= Flightglobal Insight |year= 2015 |doi= |accessdate= 20 February 2015 |archive-date= 19 Аравдугаар сар 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171019075444/http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&mode=DOWNLOAD&DMDcode=FGWC4&fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&fcfileext=pdf |url-status= dead }}</ref>|| 1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон. |----- | [[Ми-171]] ||[[Файл:MiMil 171AZE.jpg|thumb|205x205px|Ми-171]]||{{RUS}} || Тээврийн нисдэг тэрэг || Ми-171Е || 2<ref name="MilitaryBalance2010" /> || |----- | [[Ми-24]] ||[[Файл:Миль Ми-24-25-35, Глебычево-Прибылово RP37756.jpg|thumb|205x205px|Ми-24]]||{{USSR}} || Байлдааны нисдэг тэрэг || Ми-24В/Д || 11<ref name="MilitaryBalance2010" /> (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) || |----- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг<ref name="MilitaryBalance2010" />) || |----- |[[61-К]]||[[Файл:61-K anti-aircraft gun, 2007.jpg|thumb|61-К]]||{{USSR}} || 37-мм автомат зенитийн их буу || 61-К || Тодорхойгүй<ref>{{Cite web |url=http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ТӨЛӨӨ ЗҮТГЭЕ! : МУ-ын Зэвсэгт хүчин (хувийн зургууд)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-02-19 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728034443/http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |url-status=dead }}</ref> || |----- | [[С-60]] ||[[Файл:C-60 Lutsk.jpg|thumb|218x218px|С-60]]|||{{USSR}} || 57-мм зенитийн их буу || С-60 || Тодорхойгүй<ref name="MilitaryBalance2010" /> || |----- | [[ЗПУ-4]] ||[[Файл:14,5-мм счетверенная зенитная пулеметная установка конструкции Лещинского ЗПУ-4 (1).jpg|thumb|178x178px|ЗПУ-4]]||{{USSR}} || 14,5-мм зенитийн пулемёт || ЗПУ-4 || Тодорхойгүй<ref name="MilitaryBalance2010" /> || |----- | [[ЗУ-23-2]] ||[[Файл:27th Independent Sevastopol Guards Motor Rifle Brigade (180-59).jpg|thumb|178x178px|ЗУ-23-2]]||{{USSR}} || 23-мм зенитийн төхөөрөмж || ЗУ-23-2 || Тодорхойгүй<ref name="MilitaryBalance2010" /> || |----- |[[ЗСУ-23-4 Шилка]] ||[[Файл:Шилка в парке Победы.jpg|thumb|ЗСУ-23 Шилка]]||{{RUS}} || 23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж || ЗСУ-23-4 || Тодорхойгүй<ref>[http://www.militaryfactory.com/armor/detail.asp?armor_id=14 ZSU-23-4 (Shilka) - Self-Propelled Anti-Aircraft Gun - History, Specs and Pictures - Military Tanks, Vehicles and Artillery<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ТӨЛӨӨ ЗҮТГЭЕ! : МУ-ын Зэвсэгт хүчин (хувийн зургууд)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-02-19 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728034443/http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |url-status=dead }}</ref> || 20 хүртэлх тооны |----- ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин || |----- | [[Стрела-1]] ||[[Файл:9K31 Strela-1 01.jpg|thumb|182x182px|Стрела-1]]||{{USSR}} || Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор || Стрела-1 || Тодорхойгүй<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/files/p17rfqp4nd1o441a9p1b1h1eibjp429.JPG |title=Archive copy |access-date=2013-05-26 |archive-date=2016-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429162553/http://www.ulaanbaatar.mn/files/p17rfqp4nd1o441a9p1b1h1eibjp429.JPG |url-status=dead }}</ref> || 20 хүртэлх тооны |----- | [[Стрела-2]] ||[[Файл:SA-7b.jpg|thumb|185x185px|Стрела-2]]||{{USSR}} || Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор || Стрела-2 || 250<ref name="sipri1" /><ref name="MilitaryBalance2010" /> || |----- | '''[[Игла]]'''||[[Файл:SA-16 launcher and missile.jpg|thumb]]||{{USSR}} || Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор || Игла ||Тодорхойгүй<ref>{{Cite web |url=http://www.armyrecognition.com/russia_russian_army_light_heavy_weapons_uk/sa-18_grouse_9k38_igla_man-portable_missile_technical_data_sheet_specifications_description_pictures.html |title=Archive copy |access-date=2014-01-27 |archive-date=2015-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501034905/http://www.armyrecognition.com/russia_russian_army_light_heavy_weapons_uk/sa-18_grouse_9k38_igla_man-portable_missile_technical_data_sheet_specifications_description_pictures.html |url-status=dead }}</ref> || |----- | '''[[С-75]]'''|| [[Файл:S-75 Dvina - Honi Légvédelmi Park - Rocket Base Zsámbék.jpg|left|thumb|'''С-75 Двина агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит пуужингийн цогцолбор'''|214x214px]]||{{USSR}} || Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор || С-75 || 1 батарей<ref name=":0">[[:en:Mongolian_People's_Army#cite_note-sipri1-5|https://en.wikipedia.org/wiki/Mongolian_People%27s_Army#cite_note-sipri1-5]]</ref> ||24 пуужин<ref name=":0" /> |----- | '''[[С-125]]'''||[[Файл:S-125_Pechora.SA-3_Goa.JPG|left|thumb|216x216px|'''С-125 Печора''']]||{{RUS}} || Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор || Печора-2М || 2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей<ref name="sipri1">{{Webarchiv|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |wayback=20100414022558 |text=Trade Registers |archiv-bot=2024-03-18 03:33:56 InternetArchiveBot }}. Armstrade.sipri.org. Retrieved on 2013-2-19.</ref> || ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн |} *Эх сурвалж: [https://web.archive.org/web/20130401054759/http://www.mongolnews.mn/i/40800 АНУ-аас цэргийн онгоц худалдаж авахаар хэлэлцэж байна] *Эх сурвалж: Зарубежное военное обозрение, № 7, 2011 *Эх сурвалж: The Military Balance 2010 - P.419 *Эх сурвалж: [https://web.archive.org/web/20130820102905/http://www.mongolnews.mn/i/21470 “МИГ-21”-ИЙГ ЗАДАЛЖ ЗАРАХ ТУШААЛЫГ ЗХЖШ-ын эрх бүхий албан тушаалтан өгчээ] *Эх сурвалж: [http://www.scramble.nl/mn.htm Scramble.nl] ==Цэргийн цол== {{Гол|Цэргийн цол}} ===БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол=== {{Гол|БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол}} ===[[Монгол Улс|Монгол улсын]] цэргийн цол=== ====Дээд офицер ==== * [[Генерал]] * [[Дэслэгч генерал]] * [[Хошууч генерал]] * [[Бригадын генерал]] ====Ахлах офицер ==== *[[Хурандаа]] *[[Дэд хурандаа]] *[[Хошууч]] ====Дунд офицер==== *[[Ахмад]] *Ахлах дэслэгч *[[Дэслэгч]] ====Ахлагчийн цол ==== *Тэргүүн ахлагч *Сургагч ахлагч *Ахлах ахлагч *[[Ахлагч]] *Дэд ахлагч ==== Хугацаат болон гэрээт цэргийн алба хаагчдын цол ==== *Ахлах тvрүүч *[[Түрүүч]] *Дэд түрүүч *Ахлах байлдагч *[[Байлдагч]] Хурандаа генерал, армийн генерал цол 2006 оны хуулиар хэрэглэгдэхээ больсон. == Шагнал == * 2021 он: [[Чингис хаан одон]]<ref>{{Cite web |url=http://ubmedee.mn/index.php?view=article&type=item&val=11993 |title=''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин Чингис хаан одон хүртлээ'' |access-date=2021-05-31 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213321/http://ubmedee.mn/index.php?view=article&type=item&val=11993 |url-status=dead }}</ref> == Холбоотой өгүүлэл == *[[Зэвсэгт хүчин]] == Эшлэл == {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20170111010409/http://biznetwork.mn/network/topic/show/21753 Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний өнөөгийн цол] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:Азийн зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан|!]] q5vsqdkk0hsmv4p14s1xhjyz2n0ujmy 0 9820 861168 861101 2026-07-06T12:37:07Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартнууд */ 861168 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), К.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] qrprmt2yrhhvq116tp4i19qrra8jlc7 861236 861168 2026-07-07T06:38:49Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартнууд */ 861236 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] l5d60djlfp4o5sbqq6fawj97bx7ifgv 861278 861236 2026-07-07T10:55:41Z ~2026-29269-46 104596 /* Алдартнууд */ 861278 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 6xogadoiwyvdjyyk4v0boxgjtzt2sa7 0 14463 861230 823085 2026-07-07T03:32:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861230 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Жозеф Фурье ({{lang-fr|Joseph Fourier}}) | image = Fourier2.jpg|300px | image_width = 250px | caption = Жан Батист Жозеф Фурье | birth_date = 1768.03.21 | birth_place = [[Франц]], Ён, Окзэр | death_date = 1830.05.16 | death_place = [[Франц]], [[Парис]] | residence = Франц | nationality = [[Франц]] | field = [[математик]]ч, [[физик]]ч, [[түүх]]ч | work_institution = [[Экол Нормал]]</br> [[Экол Политехник]] | alma_mater = [[Экол Нормал]] | doctoral_advisor = [[Жозэф Лагранж]] | doctoral_students = [[Густав Дирихлэт]]</br>[[Жованни Плана]]</br>[[Клод-Луи Навьер]] | known_for = Фурьегийн цуврал</br> Фурьегийн хувиралт</br> Фурьегийн дамжуулалтын хууль | prizes = | footnotes = }} '''Жан-Батист Жозеф Фурье''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Jean-Baptiste Joseph Fourier''; 1768 оны 3-р сарын 21-нд Осер хотод төрж, 1830 оны 5-р сарын 16-нд [[Парис|Парист]] нас барсан) нь [[Франц]]ын [[математик]]ч, [[физик]]ч бөгөөд Фурьегийн цувралыг судалж эхэлж, тэдгээрийг дулаан дамжуулалтын асуудалд хэрэглэснээрээ хамгийн алдартай. Фурьегийн хувиралт ба Фурьегийн дулаан дамжуулалтын хуулийг түүний нэрээр нэрлэсэн. Фурье мөн хүлэмжийн нөлөөллийг анх нээсэн гэж үздэг.<ref>{{cite book |last=Cowie |first=J. |year=2007 |title=Climate Change: Biological and Human Aspects |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521696197 |page=3}}</ref> == Намтар == Жан-Батист Жозеф Фурье нь 15 хүүхэдтэй оёдолчин Жозеф Фурье-гийн 12 дахь хүү болж төржээ. Эцэг нь Лотаринги мужийн жижиг худалдаачны гэр бүлээс гаралтай байжээ. Түүний 9 настай байхад эх Эдмэ (Edmée) болон эцэг хоёр нь 1777 онд нас барж бүтэн өнчин хоцоржээ. Жозеф хүү 13 настайдаа математикт сонирхолтой болж, 14 настайдаа Безу-гийн зохиосон зургаан боть "математикийн хичээл"-г эзэмшсэн байна. Үүний зэрэгцээ тэрээр шөнийн цагаар лаа цуглуулж гэрэлд нь хичээл хийдэг байжээ. 1782-1783 онд Фурье риторик, математик, механик, дууны хичээл зэргээр олон шагнал хүртсэн байна. 17 настайдаа тэрээр цэргийн мэргэжлийг мөрөөдөж, их буучин эсвэл цэргийн инженер болохыг хүсдэг байв. Сургуулийн багш, байцаагч нарын дэмжлэг үзүүлсэн боловч Фурье-гийн гарал үүсэл муу байсан тул түүнд татгалзсан хариу авч сүмд ажилд оржээ. 1788 онд тэрээр францын математикч Жан-Этьен Монтюкла руу алгебрийн талаархи нийтлэлээ илгээсэн боловч хариу аваагүй байна. Фурье 1789 онд сүм хийдээс гарч нийслэл рүү явжээ. Парист ирээд Хааны Шинжлэх Ухааны Академид Ж.Фурье ямар ч зэрэгтэй тэгшитгэлийн тоон шийдлийн тухай илтгэлээ тавьжээ. 1798 онд [[Наполеон]] Египетийн кампанит ажлаа эхлүүлж, тийшээ Фурье, Монге, Малус нарыг урьсан. Египетийг эзлэх үед Фурье Францын засаг захиргаанд ажиллаж, археологийн малтлагыг удирдаж, боловсролын тогтолцоог бүрдүүлэхэд оролцсон. Тэрээр Каирын хүрээлэнг байгуулахад оролцож, математикийн тэнхимийн 12 гишүүний нэг байв. Египет судлалын чиглэлээр хийсэн ажлынхаа ачаар Фурье 1826 онд Францын Академи (Académie Française) ба Анагаах ухааны академийн (Académie de Médecine) гишүүн болжээ. Жан-Батист Фурье 1830 оны 5-р сарын 16-нд Парист нас барж, түүнийг Пер-Лашезийн оршуулгын газарт оршуулжээ. == Тайлбар == {{reflist}} == Бүтээлүүд == * ''Fourier, Joseph. (1822). Theorie Analytique de la Chaleur. Firmin Didot (дахин гаргасан [[Кэмбрижийн их сургуулийн хэвлэл]], 2009; ISBN 978-1-108-00180-9)'' * ''Fourier, Joseph. (1878). The Analytical Theory of Heat. Cambridge University Press (дахин гаргасан [[Кэмбрижийн их сургуулийн хэвлэл]], 2009; ISBN 978-1-108-00178-6)'' * ''Fourier, J.-B.-J. Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''. 570–604 (1827) (greenhouse effect essay)'' * ''The Project Gutenberg EBook of [http://www.gutenberg.org/etext/16775 Biographies of Distinguished Scientific Men] by François Arago'' * ''Fourier, J. Éloge historique de Sir William Herschel, prononcé dans la séance publique de l'Académie royale des sciences le 7 Juin, 1824. Historie de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France, tome vi., année 1823, p. lxi.[Pg 227]'' == Цахим холбоос == {{Commonscat|Joseph Fourier}} * [https://web.archive.org/web/20191003105434/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html Fourier 1827: MEMOIRE sur les températures du globe terrestre et des espaces planétaires] * [https://web.archive.org/web/20060622200040/http://w3houches.ujf-grenoble.fr/ Université Joseph Fourier, Grenoble, France] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Фурье, Жан Батист Жозеф}} [[Ангилал:Жан Батист Жозеф Фурье| ]] [[Ангилал:Францын математикч]] [[Ангилал:Францын физикч]] [[Ангилал:19-р зууны математикч]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Политехникийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч]] [[Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1768 онд төрсөн]] [[Ангилал:1830 онд өнгөрсөн]] 7mbv9pi7ocg9awhjc28nyvwm69muaie 0 15849 861182 861050 2026-07-06T13:28:53Z HorseBro the hemionus 100126 861182 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᡓ‍ᡉ‍‍ᠨ‍ᡙ‍ᠠ‍‍ᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] j0purhlb4jedbfj3otxfefdvxqgtdq0 0 16654 861220 682484 2026-07-07T02:08:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 861220 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 188 дахь ([[өндөр жил]] бол 189 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 177 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1668 — [[Исаак Ньютон]] магистр цол хүртсэн. * 1898 — [[АНУ-ын Конгресс]] Хавайн арлуудыг эзлэн авч буй тухай гаргасан байна. * 1920 — [[Антверпен]] хотод 7 дахь [[1920 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпын наадмын]] нээлт болсон (албан ёсоор 8-р сарын 14-нд болсон). * 1974 — Дэлхийн Хөлбөмбөгийн аварга шалгарулахтэмцээний шигшээ тоглолт Мюнхен хотод болж ХБНГУ-ын шигээ баг Нидерландын шигшээг 2:1 харьцаагаар ялсан байна. * 1990 — Ром хотноо орчин цагийн агуу тенорудд болох [[Лучано Паваротти]], [[Пласидо Доминго]], [[Хосе Каррерас]] нар хамтарсан тоглолт хийжээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == *[[1887 он|1887]]: Дэлхийн алдарт зураач [[Марк Шагал]] *[[1940 он|1940]]: [[The Beatles|Beatles]] хамтлагийн  бөмбөрчин, хөгжмийн зохиолч [[Ринго Старр]] == Энэ өдөр нас барагсад == * 1930 — [[Артур Конан Дойл]] (1859 онд төрсөн) английн зохиолч, Шерлок Холмсын дүрийг бүтээгч. * 1936 — [[Георгий Чичерин]] (1872 онд төрсөн) оросын хувьсгалч, зөвлөлтийн дипломат, 1918—1930 Гадаад хэргийн сайд. * 2012 — [[Эдуард Шеварднадзе]] (1928 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон гүржийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, Гүржийн 2 дахь Ерөнхийлөгч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|7 July|7 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0707]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#07]] devrk1vz0ddl957kpf9dn7u8iyx63kf 0 18272 861188 784286 2026-07-07T00:02:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861188 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Цомог | Нэр =Black & Blue | | Төрөл =Цомог | Урт нэр = | Дуучин/хамтлаг =[[Бэкстрит Бойз]] | Хавтас =Backstreet Boys - Black & Blue album cover.png | | Хавтасны хэмжээ = | Тайлбар = | Худалдаанд гарсан =[[2000]] оны [[11 сарын 21]] | Бичүүлсэн =[[2000]] оны [[7 сарын 1]]-нээс 9 сарыг хүртэл<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1425152/20000630/backstreet_boys.jhtml |title=Archive copy |access-date=2010-09-07 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920014533/http://www.mtv.com/news/articles/1425152/20000630/backstreet_boys.jhtml |url-status=dead }}</ref>—September 2000<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1425143/20000919/backstreet_boys.jhtml |title=Archive copy |access-date=2010-09-07 |archive-date=2001-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010803212929/http://www.mtv.com/news/articles/1425143/20000919/backstreet_boys.jhtml |url-status=dead }}</ref> | | Жанр =[[Поп хөгжим|Поп]], R&B, Power pop, Дэнс | | Нийт хугацаа =45:55 | Хэл =[[Англи хэл|Англи]] | Шошго =Jive Records | | Найруулагч = | Продюсер =Макс Мартин, Кристиан Лундин, Рудни Жеркинс, Рами, Кеннет Эдмондс, Пер Магнуссон, Дэвид Кригер, Кевин Ричардсон, Эй Жей Маклин| | Эхтгэгч = | Шүүмж = *Allmusic {{Rating|3|5}} [http://www.allmusicguide.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:97uvad6kl8wn link]<ref>{{Cite web |url=http://www.metacritic.com/music/artists/backstreetboys/blackandblue |title=Archive copy |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117165641/http://www.metacritic.com/music/artists/backstreetboys/blackandblue |url-status=dead }}</ref> *Rolling Stone {{Rating|3|5}}[http://www.rollingstone.com/artists/backstreetboys/albums/album/322082/review/5943474/black__blue link] | Өмнөх цомог =''[[Millennium (Бэкстрит Бойзийн цомог)|Millennium]]''<br/>(1999) | | Энэ цомог ='''''Black & Blue'''''<br/>(2000) | | Дараачийн цомог =''The Hits: Chapter One''<br/>(2001) | | Энэ цомог = | Бусад = }} '''''Black & Blue''''' нь [[2000]] онд хэвлүүлсэн [[Бэкстрит Бойз]] хамтлагийн дөрөв дэх студийн цомог юм. ''[[Millennium (Бэкстрит Бойзийн цомог)|Millennium]]'' цомгийн дараагийн бүтээл болох тус цомог нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] хөгжмийн зах зээлд худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 1.6 сая хувь зарагдсан<ref>[http://music.yahoo.com/library/default.asp?m=content&add=news&i=12042460& Flashback 2000 - Flashback 2000: 'N Sync, Britney, Eminem, and Backstreet Boys Set Sales Records]</ref> ба «Soundscan» хамтлагийн өмнө тогтоож амжилтыг эвдсэн бол олон улсын зах зээлд 5 сая хувь борлогдсон байх юм. Бүх цагийн хамгийн олон хувь борлогдсон цомгийн жагсаалтын наймдугаарт эрэмбэлэгдэх<ref>{{Cite web |url=http://www.metal-sludge.com/Top200Albums.htm |title=Top 200 Albums Of 2000!<!-- Bot generated title --> |access-date=2001-03-31 |archive-date=2001-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010331205741/http://www.metal-sludge.com/Top200Albums.htm |url-status=dead }}</ref> тус цомог нь нийтдээ 24 сая хувиар борлуулагдсанаас гадна "Shape of My Heart", "The Call" болон "More Than That" зэрэг синглүүд нь мөн адил нэр алдар, ашиг орлогыг Бэкстрит Бойз хамтлагт авчирсан байна. Цомгийн багтсан ихэнхи дуунуудыг тэд өмнөх цомгийн адил өөрсдөө зохиожээ. ==Цомогт багтсан дуунууд== # "The Call" (Макс Мартин, Рами) – 3:24 # "Shape of My Heart" (Макс Мартин, Лиза Мисковски , Рами) – 3:50 # "Get Another Boyfriend" (Макс Мартин, Рами) – 3:08 # "Shining Star" (Ник Картер, Хауи Дороу, Францис, Лепонт) – 3:26 # "I Promise You (With Everything I Am)" (Дэн Хилл) – 4:25 # "The Answer to Our Life" (Ник Картер, Хауи Дороу, Брайан Литтрелл, Эй Жей Маклин, Кевин Ричардсон) – 3:20 # "Everyone" (Кристиан Лундин, Андреас Карлссон) – 3:33 # "More Than That" (Андерс, Енберг, Уеннерберг) – 3:44 # "Time" (Ник Картер, Хауи Дороу, Брайан Литтрелл, Эй Жей Маклин, Кевин Ричардсон) – 3:58 # "Not for Me" (Кристиан Лундин, Андреас Карлссон, Jake) – 3:18 # "Yes, I Will" (Кристиан Лундин, Андреас Карлссон, Jake) – 3:52 # "It's True" (Макс Мартин, Андреас Карлссон, Кевин Ричардсон) – 4:16 # "How Did I Fall in Love With You?" (Хауи Дороу, Эндрю Фромм, Калум Макколл) – 4:06 ;Bonus tracks # <li value=14> "What Makes You Different (Makes You Beautiful)" (Хауи Дороу, Diamond, Андреас Карлссон) – 3:35 # <li value=15> "All I Have to Give (Acapella)" (Хауи Дороу, Эндрю Фромм, MacColl) - 3:48 ==Чарт /Шилдэг цомгийн жагсаалт/ болон сертификат== {{col-begin}} {{col-2}} ===Чарт=== {|class="wikitable sortable" |- ! style="text-align:center;"|Чарт (2000) ! style="text-align:center;"|Хамгийн дээр<br />байрласан нь |- |align="left"|ARIA Charts |style="text-align:center;"|2 |- |align="left"|Австри |style="text-align:center;"|3 |- |align="left"|[[Бельги]] /Belgian Flemish Albums Chart/ | style="text-align:center;"|11 |- |align="left"|Бельги /Belgian Walloon Albums Chart/ | style="text-align:center;"|11 |- |align="left"|[[Канад]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|[[Дани]] | style="text-align:center;"|2 |- |align="left"|[[Нидерланд|Голланд]] | style="text-align:center;"|2 |- |align="left"|European Top 100 Albums Chart | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|[[Франц]] | style="text-align:center;"|13 |- |align="left"|[[Финланд]] | style="text-align:center;"|2 |- |align="left"|[[Герман]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|[[Унгар]] | style="text-align:center;"|11 |- |align="left"|[[Япон]] | style="text-align:center;"|3 |- |align="left"|[[Шинэ Зеланд]] | style="text-align:center;"|10 |- |align="left"|[[Норвеги]] | style="text-align:center;"|5 |- |align="left"|[[Швед]] | style="text-align:center;"|3 |- |align="left"|[[Швейцар]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|[[Нэгдсэн Вант Улс]] | style="text-align:center;"|13 |- |align="left"|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] /U.S. [[Billboard 200]]/ | style="text-align:center;"|1 |} ===Сертификат=== {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"|Улс ! style="text-align:center;"|Нийлүүлэгч ! style="text-align:center;"|Сертификат ! style="text-align:center;"|Хувь<br />борлуулалт |- |align="left"|[[Аргентин]] |align="left"|CAPIF | style="text-align:center;"|Платинум /Platinum/<ref name="Argentinean Certifications for Backstreet Boys">{{cite web|url=http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=Backstreet+Boys&album=&LanDesde_MM=1&LanDesde_AA=1980&LanHasta_MM=12&LanHasta_AA=2010&Galardon=O&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP|title=Argentinean Certifications for Backstreet Boys|publisher=[[CAPIF]]|accessdate=2010-05-17}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | style="text-align:center;"|60,000+ |- |align="left"|[[Австрали]] |align="left"|ARIA | style="text-align:center;"| Платинум /Platinum/<ref name="Australian Certifications for Albums 2000">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2000.htm|title=Australian Certifications for 1998|publisher=[[ARIA]]|accessdate=2010-05-17}}</ref> | style="text-align:center;"|70,000+ |- |align="left"|Австри |align="left"|IFPI | style="text-align:center;"|Гоулд /Gold/<ref name="Austrian Certification Database">{{cite web|url=http://www.ifpi.at/?section=goldplatin|title=Austrian certification database|publisher=[[IFPI]] Austria|accessdate=2010-05-17|archive-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216161149/http://www.ifpi.at/?section=goldplatin|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|25,000+ |- |align="left"|Бельги |align="left"|IFPI |align="center"|Гоулд /Gold/<ref name="Belgian certifications for 2000">{{cite web |url=http://www.ultratop.be/xls/Awards%202000.htm|title=Belgian certifications for 2000|publisher=[[Ultratop]]|accessdate=2010-05-17}}</ref> |align="center"|25,000+ |- |align="left"|Бразил |align="left"|ABPD | style="text-align:center;"| Платинум /Platinum/<ref name="Brazilian certification database">{{cite web|url=http://www.abpd.org.br/certificados.asp|title=Brazilian certification database|publisher=[[ABPD]]|accessdate=2010-05-17|archive-date=2015-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506192749/http://www.abpd.org.br/certificados.asp|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|250,000+ |- |align="left"|Дани |align="left"|IFPI | style="text-align:center;"| Платинум /Platinum/<ref name="Danish Album chart January 1, 2001">{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/default.asp?w=1&y=2001&list=a40|title=Album Top-40: January 1, 2001|publisher=Hitlisten.NU|accessdate=2010-09-05}}</ref> | style="text-align:center;"|50,000+ |- |align="left"|Финланд |align="left"|IFPI | style="text-align:center;"|Гоулд /Gold/<ref name="Finnish Certifications for Backstreet Boys">{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/kultalevyt/haku/?q=Backstreet%20Boys&national=0&type=album|title=Finnish Certifications for Backstreet Boys|publisher=[[IFPI]] Finland|accessdate=2010-05-17|archive-date=2012-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309131807/http://www.ifpi.fi/tilastot/kultalevyt/haku/?q=Backstreet%20Boys&national=0&type=album|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|26,601 |- |align="left"|Герман |align="left"|BVMI | style="text-align:center;"|3&удаа; Гоулд /Gold/<ref name="German Certification Database">{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank_beta/#topSearch|title=German Certification Database|publisher=[[Bundesverband Musikindustrie]]|accessdate=2010-05-17}}</ref> | style="text-align:center;"|450,000+ |- |align="left"|[[Мексик]] |align="left"|AMPF | style="text-align:center;"|2&удаа; Платинум /Platinum/<ref name="Mexican Certifications for Backstreet's Back">{{cite web|url=http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?artista=Backstreet+Boys&titulo=Millennium&disquera=&certificacion=todas&anio=todos&categoria=todas&Submitted=Buscar&item=menuCert&contenido=buscar|title=Mexican Certifications for Millennium|publisher=[[AMPROFON]]|accessdate=2010-05-17|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304150611/http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?artista=Backstreet%20Boys&titulo=Millennium&disquera=&certificacion=todas&anio=todos&categoria=todas&Submitted=Buscar&item=menuCert&contenido=buscar|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|300,000+ |- |align="left"|Голланд |align="left"|NVPI | style="text-align:center;"|Платинум /Platinum/<ref name="Dutch Certifications for Black & Blue">{{cite web|url=http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=61112&documentid=1237842&zoekform=60463&formposted=yes|title=Backstreet Boys - Black & Blue|publisher=[[NVPI]]|accessdate=2010-05-17}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | style="text-align:center;"|80,000+ |- |align="left"|Шинэ Зеланд |align="left"|RIANZ | style="text-align:center;"| Платинум /Platinum/<ref name="New Zealand Top-40 album chart (February 4, 2001 #1245)">{{cite web |url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=New Zealand Top-40 album chart (February 4, 2001 #1245)|publisher=[[RIANZ]]|accessdate=2010-09-05}}</ref> | style="text-align:center;"|15,000+ |- |align="left"|Норвеги |align="left"|IFPI | style="text-align:center;"|Гоулд /Gold/<ref name="Norway's certification-database">{{cite web|url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm|title=SШK I TROFЙER|publisher=[[IFPI]] Norway|accessdate=2010-05-17|archive-date=2023-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601164217/https://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|25,000+ |- |align="left"|Швед |align="left"|IFPI | style="text-align:center;"| Платинум /Platinum/<ref name="Sweden's certification 2000">{{cite web|url=http://www.ifpi.se/wp/wp-content/uploads/ar-20002.pdf|title=ЕR 2000|publisher=[[IFPI]] Sweden|accessdate=2010-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120227190359/http://www.ifpi.se/wp/wp-content/uploads/ar-20002.pdf|archivedate=2012-02-27|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center;"|80,000+ |- |align="left"|Швейцарь |align="left"|IFPI | style="text-align:center;"|Платинум /Platinum/<ref name="Swiss Gold/Platinum Certifications for 2000">{{cite web |url=http://www.swisscharts.com/awards.asp?year=2000|title= Swiss Gold/Platinum Certifications for 2000|publisher=Hung Medien|accessdate=2010-05-17}}</ref> | style="text-align:center;"|50,000+ |- |align="left"|Нэгдсэн Вант Улс |align="left"|BPI | style="text-align:center;"|Гоулд /Gold/<ref name="UK certification-database">{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=Certified Awards Search|publisher=[[BPI]]|accessdate=2010-09-05|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115055129/http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center;"|100,000+ |- |align="left"|Америкийн Нэгдсэн Улс |align="left"|RIAA | style="text-align:center;"|8x Платинум /Platinum/<ref name="Certification-awards for Black & Blue">{{cite web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&action=&title=Black%20&%20Blue&artist=Backstreet%20Boys&format=ALBUM&debutLP=&category=&sex=&releaseDate=&requestNo=&type=&level=&label=&company=&certificationDate=&awardDescription=Multi%20Platinum&catalogNo=&aSex=&rec_id=&charField=&gold=&platinum=&multiPlat=&level2=&certDate=&album=&id=&after=&before=&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2010&sort=Artist&perPage=25|title=Search Results for Black & Blue|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|accessdate=2010-09-05}}</ref> | style="text-align:center;"|8,000,000+ |- {{col-end}} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [http://www.backstreetboys.com/ Бэкстрит Бойз хамтлагийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20091006041909/http://www.thebackstreetboys.com/ Бэкстрит Бойз] {{Бэкстрит Бойз}} {{DEFAULTSORT:Black & Blue (Бэкстрит Бойзийн цомог)}} lpkntbk4svu84rkdl1mqs7h44tgkx3l 0 19371 861174 856057 2026-07-06T13:06:06Z HorseBro the hemionus 100126 861174 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын удирдсан Хятад улс (1271–1368)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name list|tag1=zh|name1=大元|tag2=zh-Latn|name2=Dà Yuán|tag3=mn|name3={{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ}}}}|tag4=mn-Latn|name4=Dai Ön ulus|paren1=omit|paren3=omit}}<ref>{{cite web | editor1= Walter Koh |title=China under Mongol Rule: The Yuan dynasty |url=http://www.chinasymposium.com/articles/History/History_Chapter_Eight.pdf | work = China Symposium| date = 2014}}</ref> | image_flag = Purported Military flag of the Yuan Dynasty.png | image_flag2 = Purpoted Military Flag of the Yuan Dynasty (2).png | conventional_long_name = Их Юань | common_name = Юань | life_span = 1271–1368 | era = [[Пост-сонгодог түүх]] | status = [[Хаан]]ы захирсан [[Их Монгол Улс]]ын [[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|хэсэг]]{{NoteTag|name=GreatYuan|Хубилай хаан хэдийгээр [[Аригбөх]]ийг ялж Монголын их хаан болсон ч тэрээр зөвхөн Зүүн Азийг захирч чадахаас гадна баруун зүгийн олон Монголын хант улсууд түүний эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй байв.}}<br />[[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Хятадын]] [[Хятадын түүхэн дэх Хятад бус гүрнүүд|байлдан дагуулагдсан улс]] | empire = Монголын эзэнт гүрэн | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 1271 | year_end = 1368 | event_start = Хубилай "Их Юань" улсын нэрийг тунхаглав<ref name="Юань" /> | date_start = 11 сарын 5, | event_end = [[Ханбалиг]] хотыг Мин улсын арми эзлэв | date_end = 9 сарын 14, | event_pre = [[Хубилай хаан|Хубилайг]] эзэн хаанаар өргөмжлөв{{NoteTag|name=Emperor|Хубилай хаан хаан ширээнд суусныхаа дараа "[[Хуанди]] (皇帝)" хэмээх хятад үгээр өөрийгөө нэрлэжээ.<ref>{{cite web |title=蒙古國牒状 (文永三年)|url=https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= |language=ja |quote=上天眷命 大蒙古國皇帝奉書 |access-date=2023-01-01 |archive-date=2023-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101105155/https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= }}</ref>}} | date_pre = 1260 оны 5 сарын 5 | event1 = [[Шяняны тулалдаан]] | date_event1 = 1268–1273 | event2 = [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Өмнөд Сүн улсын байлдан дагуулалт]] | date_event2 = 1276 оны 2 сарын 4 | event3 = [[Яамэний тулалдаан]] | date_event3 = 1279 оны 3 сарын 19 | event4 = [[Улаан алчууртны бослого]] | date_event4 = 1351–1368 | event_post = [[Умард Юань|Умард Юань улс]] байгуулагдав | date_post = 1368–1388 | p1 = Их Монгол Улс | p2 = Сүн улс | s1 = Умард Юань | s2 = Мин улс | image_map = Yuan Dynasty revised.png | image_map_caption = Юань улс, 1290 он{{NoteTag|name=goryeo|Монголын эрхшээлд байсан [[Гуулин улс]]ын статус тодорхойгүй байна. Гуулин Юань гүрний дагуул улс байсан бол Тань Цисянь зэрэг олон эрдэмтэд үүнийг Юань улсын нутаг дэвсгэрээс гадуурх өөртөө засах улс гэж үздэг бол;<ref name=tan>{{cite book |language=zh-Hans |script-title = zh:《中国历史地图集》 |trans-title = Хятадын түүхэн атлас |publisher=中国地图出版社 |volume=7 |author1=谭其骧 [Тань Цисянь] |display-authors =|isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}}</ref>{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} бусад нь Юань улсын нутаг дэвсгэрийн салшгүй хэсэг гэж үздэг.}} | capital = {{ubl|[[Ханбалиг]] (одоогийн [[Бээжин]])|[[Шанду]] (зуны нийслэл)}} | common_languages = {{ubl|[[Монгол хэл]] (Дундад Монгол хэл)|[[Хятад хэл]] (Эртний Умард Хятад хэл)|[[Эртний Уйгур хэл]]}} | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = [[Дөрвөлжин бичиг]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[Буддын шашин]] ([[Төвөдийн Буддын шашин]] ''де-факто'' [[төрийн шашин]]), Монголын [[Тэнгэр шүтлэг]]/Хятадын [[Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бөө мөргөл]], [[Бомбын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь Дорнодын сүм|Несторийн христ]], [[Хятад дахь католик сүм|Ромын Католик христийн шашин]], [[Хятад дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Хятадын манихейн шашин|Манихейн шашин]], [[Хятад дахь лалын шашин|Ислам]] | currency = [[Юань улсын цаасан мөнгө|Жяочяо]] мөнгөн тэмдэгт, [[Бэлэн мөнгө (Хятад зоос)|Хятад мөнгө]] | leader1 = [[Хубилай хаан]] | leader2 = [[Тогоонтөмөр хаан]] | year_leader1 = 1260–1294 | year_leader2 = 1332–1368 | title_leader = [[Юань улсын хаад|Эзэн хаан]] | deputy1 = | deputy2 = [[Тогтох чинсан]] | year_deputy1 = 1264–1282 | year_deputy2 = 1340–1355 | title_deputy = [[Зайсан]] | stat_year1 = 1310 | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = <ref>{{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taagepera |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}}</ref> }} {{Монголын түүх}} '''Их Юань Улс''' бас өөрөөр '''Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улс'''<ref>{{Cite book |last=Д |first=Идэр нар |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=57-58}}</ref><ref>{{Cite book |last=D |first=Tumurtogoo |title=Mongolian monuments in Uighur-Mongolian script (XIII–XIV centuries) Introduction, transcription and bibliography |publisher=Institute of Linguistics, Academia Sinica |year=2006 |location=Taipei |pages=20, 28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=1951 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1338 in Memory of Jigüntei |url=https://www.jstor.org/stable/2718296 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |volume=14 |issue=2 |pages=6, 106 |via=JSTOR}}</ref> ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ<br>ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=1949 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1362 in Memory of Prince Hindu |url=https://www.jstor.org/stable/2718205 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |publisher=Harvard-Yenching Institute |volume=12 |issue= |pages=8, 17, 62, 145 |via=JSTOR}}</ref>; галиг: Dai Ön kemeku yeke Mongɣol ulus<ref name=":1" />; [[ханз]]: 大元; [[пиньинь]]: Dà yuán) (1271–1368) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] байгуулсан, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үргэлжлэл тул түүхэн дэх хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрнийг удирдах төв нь байснаараа онцлогтой бөгөөд [[Монголчууд|Монгол угсаатны]] байгуулсан Монгол, Хятад, Солонгос улсуудын газар нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын нийгэмт хаант улс байсан юм. == "Юань" гэсэн үгийн тайлбар == Их Юань (Дай Өнь, {{lang-zh|大元}}) гэдэг нэр бол Хятадын “Зурхайт ном (易經)” -ын “Цянь юань” буюу “[[Тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] мэт их” хэмээх утгыг үндсэлж өгсөн нэр болно.<ref name="Юань">{{Webarchiv|url=https://mongoltoli.mn/history/h/418|wayback=20211019122718|text=Монголын Их Юань улс|archiv-bot=2024-03-29 12:34:13 InternetArchiveBot}} Монголын түүх 2016 он</ref> "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)-д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай (辭海)" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь" (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм.<ref name="yuan">[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: Юань гэдэг нэрний учир.{{Webarchiv|url=http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/Yuan.pdf |wayback=20160209120254 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-27 13:02:27 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mongolcom.mn/read/53223 |title=Дмитриев С.В., Кузьмин С.Л. 2015. Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь. - Түүхийн судлал, боть 43-44, № 16 х. 197-214. |access-date=2018-11-30 |archive-date=2018-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124123320/http://www.mongolcom.mn/read/53223 |url-status=dead }}</ref> Гэвч энэ тайлбар нь нэг хувилбар төдий юм. == Түүх == === Юань Улс байгуулагдсан нь === [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|right|Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг байгуулсан Монголын их хаан Хубилайн хөрөг]] 1260 онд [[Хубилай хаан|Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос хуучин Алтан улсын Жунду (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, '''Юань''' хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй. === Хубилайн дараах үеийн Юань Улс === Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох [[Чингим]]ийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч [[Чингим]] 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс [[Чингим]]ийн хүү болох [[Төмөр өлзийт хаан]] [[Хубилай хаан]]ы үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь [[Хайду|Хайдугийн]] тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм. [[Файл:Phagspa vinokurov tablet.jpg|thumb|150px|[[Дөрвөлжин бичиг]]]] [[Хайсан хүлэг хаан]] Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань Улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань Улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна. [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад хааны]] засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] хаан суугаад 2 жилийн дараа [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш ноёноор]] толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван [[Есөнтөмөр хаан]] суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн [[Аригиба хаан]] өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. [[Тугтөмөр хаан]] ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн. ===Юань улсын мөхөл=== 14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд [[Шар мөрөн|шар мөрний]] далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг [[Тогоонтөмөр хаан]] удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт [[Шаньдун]]ы хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослого]] байсан юм. Тус бослого нь одоогийн [[Аньхуй]], [[Жянсү|Жяньсу]], [[Жөжян|Жэжян]], [[Юньнань]], [[Сычуань муж|Сюйчуань]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Хүбэй]] зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх [[Хань Шань Тун]], [[Лю Футун]] нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн. Юань улсын сүүлийн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ. Эдгээрээс гадна Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон [[Мин улс]]ын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.<ref>Helwig Schmidt-Glintzer: ''Kleine Geschichte Chinas'' (орч. ''"Хятадын жижигхэн түүх''" ном), S. 102ff..</ref> == Юань улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт == {{Гол|Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо}} Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан. {| class="wikitable" ! colspan="5" |[[Хаан|Их Хаан]] |- ![[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] ! colspan="3" |[[Төвлөн засах яам|Жун шу шэн]] ![[Нууц бичгийн яам|Шу Ми Юань]] |- ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд !Сангийн яам !Ёслолын яам !Үйлдвэрлэх яам ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд |- |'''Цэргийн яам''' |'''Шүүх яам''' |'''Түшмэлийн яам''' |- | colspan="3" | '''11 мужийн төвлөн засах яамд''' |} Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яам]] (Уг яаманд '''Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам''' зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), [[нууц бичгийн яам]] , [[зарга шийтгэх яам]] гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед [[хунтайж]] Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1261-1263), [[Чингим]] (1273-1286), [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хаан]] (1307-1311), [[Гэгээн хаан]] (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд [[чинсан]] нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг '''тэгшлэн засагч түшмэл''' (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв. Түүний дараа '''[[Нууц бичгийн яам|Цэргийн явдлын хүрээлэн]]''' нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ. Юй ши тай буюу '''[[Зарга шийтгэх яам]]''' нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан. Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан. Үүнд: # Тариалангийн хэргийн их хэлтэс<ref name=":0">{{Cite book |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ХХК |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=170-174}}</ref> (大司農司) # Алтан ургийг хамаарах шилтгээн<ref name=":0" /> (大宗正府): Алтан ургийн ноёд тайж, хатад охидын хэргийг хамаарах байгууллага. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|Бичгийн утгачд хавсаруулсан улсын түүхийн хүрээлэн]]<ref name=":0" /> (翰林兼國史院): Хятад хэл, бичгээр улсын түүх шастир зохиох, хааны зарлигийн эхийг зохиох, зарлигийг нийтэд тунхаглах, түшмэдийн шалгалтийг зохион байгуулах үүрэгтэй. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн##Салбар байгууллага|Монгол бичгийн утгачийн хүрээлэн]] (蒙古翰林院): Монгол хэл бичгээр хааны зарлигийг нийтлэх, төрийн хэргийг монгол хэлээр бичих нийтлэх, монгол бичгээр тамга, тэмдэг, судар шастир бичих; монгол түшмэдийг сургах гэх мэт # Засаг нэвтэрүүлэх хүрээлэн<ref name=":0" /> (通政院): Өртөөний хэргийг хариуцна. # Мэргэд чуулах хүрээлэн<ref name=":0" /> (集賢院) # Засаг дэлгэрүүлэх хэлтэс<ref name=":0" /> (宣政院): Төвөд зэрэг баруун зүгийн хараат орныг захирах байгууллага. # Үзэсгэлэн дэлгэрүүлэх хэлтэс<ref name=":0" /> (宣徽院): Алтан ургийн болон монгол ноёд ихэсийн зоог хүнс, идэш уушийг түгээх үйлийг хариуцна. # Их тайлгыг хамаарсан хүрээлэн (太常禮儀院) # Төрийн тамга хамаарах хүрээлэн (典瑞院) # Зурхайн хүрээлэн (太史院) # Эмчийн хүрээлэн (太醫院) # Төв засгийн хүрээлэн<ref name=":0" /> (中政院): Хааны ордны эд хөрөнгө, зоог хүнсийг зохицуулах байгууллага. # Эрдэм дэлгэрүүлэх асар бичгийн утгачийн хүрээлэн (奎章閣學士院) # Их Ордын дотоод хэргийг хамаарах шилтгээн (內史府): [[Чингис хаан|Чингис хааны]] [[Чингис хааны дөрвөн их орд|дөрвөн их ордын]] тайлга тахилга, харьяат ардын хүнс зоог, ахуйн хэрэг, хятад нутаг дахь соёрхол газраас авах татвар татаасыг бие даан зохицуулах зэрэг үүрэгтэй байгууламж. 1292 онд байгуулагдаж, 1328 он хүртэл [[жинь ван]] удирдаж, 1328-1368 он хүртэл төлөөний түшмэд удирдаж байсан. === Нутаг дэвсгэрийн хуваарь === [[Юань улсын судар]]т бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар [[Син жун шу шэн|Төвлөн засах төлөөний яам]]-11, [[чөлгэ]] (лу)-185, Фу-33, жоу- 359, сянь-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хуваарь өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж нь '''муж''' байв. Мужийг дотор нь: Дотоод муж нь Төвлөн засах яаманд шууд захирагддаг [[Хэбэй]], [[Шаньдун]], [[Шаньси муж|Шаньси]] гурван мужийг багтааж байсан. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|Юань улсын нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] Харин гадаад муж нь нийт нийслэл хотоос алслагдсан бусад мужийг хэлж байсан. Үүнд: # [[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн]] (嶺北行省): Хархорумаар төвлөрсөн Монгол нутаг. # [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн]] (河南江北行省) # [[Хугуан нутгийн син жун шу шэн]] (湖廣行省) # [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн]] (甘肅行省) # [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн]] (江西行省) # [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн]] (江浙行省) # [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн]] (遼陽行省) # [[Шэньси нутгийн син жун шу шэн]] (陝西行省) # [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн]] (四川行省) # [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]] (雲南行省) Муж нь дотроо: Лу (сүүлийн үед Зам, Чөлгөө, Чөлгэ, Цүлх гэж нэрлэгдэх болсон), Фу (сүүлийн жилүүдэд Шүлтгэн, Шилтгэн гэх нэршилийг Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд тавигдах болсон), Жоу, Сянь гэж хуваагддаг. Мужийг [[Юань улс|Юань улсын]] үед хятадаар [[Син жун шу шэн|Синь Жун Шу Шэн]] гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь '''Төвлөн засах яамны төлөөний яам''' гэсэн утга агуулна. Үүнийг заримдаа Син шэн, Шэн гэх зэргээр товчлох асуудал байсан. Мөн орон нутаг дахь [[Нууц бичгийн яам]], [[Зарга шийтгэх яам|Зарга шийтгэх яамнуудын]] салбар байгууллага муж бүрт байршиж байсан. Тэдгээрийг '''син шу ми юань, син юй ши тай''' гэх зэргээр нэрлэж байсан. Эдгээрээс гадна Юань улсын үед байсан нэг томоохон зүйл нь хааны ургийн болон гавъяат ноёд, ван нарын '''эзэмшил газар''' юм. Тухайн цагт хааны ургийн [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|олон вангууд]] хятад газарт хувь эзэмшилтэй байжээ. Энэ нь тухайн үед ихээхэн өрнүүн дэлгэрсэн үзэгдэл байсан юм. Эдгээр эзэмшил газар нь төрийн засаг захиргааны нэгжтэй хамт оршиж, голдуу мужуудын фу, жоу, сянь зэрэг доод түвшний нэгжид эзэмшилтэй байсан. Гэхдээ тэрхүү газар эзэмшил нь дараах хоёр төрөлтэй байсан. # Газар нутаг, оршин суугчидыг хамтад нь өгөх # Зөвхөн оршин суугчидыг өгөх Энэ үзэгдэл нь Монгол нутагт байсан юм. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] үед гэхэд дараах ноёдын эзэмшилд хуваагдаж байсан. [[Файл:Yuan dynasty and Mongolia.jpg|thumb|Юань улсын үеийн Монгол орон]] # [[Туул гол|Туул]], Онон, Хэрлэн, '''[[Ордос|их ордос]]''' буюу их хориг зэрэг зүүн хойд нутаг нь [[Жинь ван]] [[Гамала]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] нар захирсан, 1328 оноос төрийн захиргаанд очсон. # [[Онон гол|Онон]], [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]] голын зүүн хэсэг, одоогийн [[Дорнод аймаг]] хавийн нутаг нь [[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйгийн]] хойчисын захирсан нутаг # [[Эргүнэ мөрөн]], [[Хөлөн нуур|Далай нуур]] хавийн нутаг [[Хавт Хасар|Хасарын]] хойчисын захирсан нутаг # [[Алтайн нуруу]], [[Эрчис]] мөрний дунд бие нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] 7-р хөвүүн [[Мэлиг ноён|Мэлиг ноёны]] хойчисын захирсан нутаг # [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний нутаг нь [[Сүлдүс|Сүлдүс аймгийн]] дархан нутаг # [[Буйр нуур]], [[халх гол]] орчмын нутаг нь [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигины]] хойчисын захирсан нутаг Эдгээрээс гадна тухайн зарим мужид [[Төвөд|Төвдийг]] захирах Засаг уламжлах яам (''Сюань Жэн Юань''), [[сюань вэй сы]] (дэлэгрэнгүй тохинуулах хэлтэс гэж орчуулдаг) , [[ань фу сы]] (амгаланг тохинуулах хэлтэс), [[жюнь]] (цэргийн анги), [[Дао (засаг захиргааны нэгж)|дао]] гэх мэтийн нэршил бүхий засаг захиргааны нэгж байршиж байсан. Аливаа удирдах албанд заавал монгол хүнийг томилох бөгөөд 25-аас дээш насны Монгол дарга нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ. Энэ нь монгол хүний тоо хятад нутгийнхантай харьцуулахад хэт цөөн байснаас улбаалаад бүх шатанд хүрч ажиллах боломжгүй учир зөвхөн дээд удирдах шатанд томилдог байжээ. Гэхдээ Монгол хүн гэдэгт Их Монгол улсад хамгийн түрүүнд дагаар орсон [[Харлуг|Харлиг]], [[Уйгур]], [[Түрэг]], [[Хятан]] зэргийн хүмүүсийг багтаах явдал байсныг анхаарууштай. ====== Хараат улсуудыг захирах мужууд ====== # [[Жэньдун син жун шу шэн]] (征東行省): [[Гуулин улс|Гуулин улсаар]] төвлөрсөн, [[Япон|Японыг]] дайлах муж. # '''Жэньмянь син жун шу шэн''' (征緬行省, [[Мьянмар|Мьянмарын]] хэргийг хамаарах муж) # '''Жяожи син жун шу шэн''' (交趾行省): Аннам буюу одоогийн [[Вьетнам|Вьетнамын]] хойд хэсгийг захирах муж. # '''Жаньчэн син жун шу шэн''' (占城行省) [[Чампа улс|Чампа улсыг]] захирах муж. Одоогийн өмнөд Вьетнам, Лаос, Тайландын нутаг === Цэрэг === Юань улсад монгол цэргээс гадна [[Хятадууд|хятад]], [[зүрчид]], [[тангуд]], [[кидан]], [[курё]], өнгөт нүдтэн ([[кипчак]], [[асуд]], [[уйгур]], [[хотон]], [[Оросууд|орос]]) зэрэг үндэстэн угсаатнаас бүрдсэн цэргийн анги үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тус улсын зэвсэгт хүчин дараах төрөл нэгжээс бүрдэж байсан. # Дарангуй цэрэг: Юань улсын цэргийн гол хүчний ерөнхий нэр. Чухал газар, цайз боомт хот зэргийг хамгаалж, бослого тэмцэл гарахад дарах үүрэгтэй. # [[Хишигтэн|Хишигтэн цэрэг]]: Их Хааныг хамгаалагч торгон цэрэг. # Бууч цэрэг # Усан цэрэг # Орон нутгийн цэрэг Дарангуй цэргийг үндэс угсаа, гүйцэтгэх ур чадвар, төрөл ангиллаар нь дарангуй суух монгол цэрэг, тамачи цэрэг, хятад цэрэг, шинэ дагасан цэрэг (Сүн улс мөхсөний дараа дагаж орсон цэргүүд), өртөөний цэрэг гэх мэт төрөл ангилалтай байжээ. * Монгол цэргүүд нь хааны хишигтэнгээс гадна, Юньнань, хэнань, хэбэй, шаньси, ганьсу гэсэн хойд зүгийн болон зарим чухалд тооцогдох өмнө зүгийн мужийн гол хотуудыг дарангуйлан ноёрхож байсан. * '''[[Тамачи цэрэг]]''' нь Чингис хаан 1217 онд жалайрын Мухулай ноёнд ван цол өгч, Алтан улстай хийж байсан дайныг удирдах ерөнхий жанжин болгохдоо [[жалайр]], [[уруд]], [[мангуд]], [[хонгирад]], [[ихирэс]] аймгийн ноёд цэргийг захируулснаар тамачи цэрэг үүсэл эхлэдэг. Тамачи цэргийг зөвхөн энэ таван аймгаас татсан эрчүүдээр бүрдүүлж байсан тул уг таван аймгийн нэрийг [[таван түшээ аймаг]] гэж ерөнхийлөн нэрлэж байсан. * Хятад цэрэг нь Юань улсын цэргийн хүчний тооны хувьд ихэнхийг бүрдүүлж байсан. Умард хятадыг монгол, тамачи цэрэгтэй холилдон сахиж байсан бол өмнөд хятадыг дан хятад цэргийн ангиуд хамгаалж байсан. Хятад цэргийг дотор нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] хятад цэрэг, шинэ дагасан хятад цэрэг (Сүн улс мөхөх үед бууж өгсөн хятад цэрэг) гэж хоёр ангилж байв. * Өнгөт нүдтэн, орон нутгийн цэргүүд: Өнгөт нүдтэн гэх нэршилд баруун зүгээс олзлогдож ирсэн түрэг, перс, асуд, орос, зүүн европ, зүрчид, хидан, курё болон бусад хятад бус гаралтай иргэдийг багтаадаг. Тэдгээрээс асуд, кипчак, канли, орос цэргийг шилдэгт тооцож, хишигтэн болон дарангуй цэргийн дотор монгол цэргийн дараа орох нэр хүндтэй байсан. Тэднийг гүйцэтгэх үүрэг, төрөл мэргэжлээр нь хаад ноёдын шадар хамгаалагч, буут цэрэг, усан цэрэг мэтийн төрөл ангилалд хуваагдаж байсан. === Хууль цааз === {{Гол|Их Засаг}} {{Гол|Их Юань улсын нэвтэрхий хууль}} {{Гол|Юань улсын хууль цаазын бичиг}} {{Гол|Жыюаний шинэ хууль}} [[File:Evolution map of the Northwest territory of the Yuan Dynasty in Haiguotuzhi.jpg|thumb|'''Юань гүрний үеийн баруун хойд хэсгийн газрыг дүрсэлсэн нь (XIX зуун)''']] Монголын Юань Улсын үед монгол хаад ноёдын зүгээс суурин иргэд, малчин ардыг нэгтгэн захирах үүднээс хэд хэдэн хууль цаазын бичгийг хэрэглэж байлаа. Хубилай хаан, түүний шинэ улсад шинэ хуультай болох нь зайлшгүй зүйл байсан. Улмаар [[Жыюаний шинэ хууль|'''Жи Юаний шинэ хууль''']] гэх хууль цаазын бичгийг Е Рун Зу гэх бичгийн түшмэл удирдаж 1291 оны 6 сарын 18-нд эмхэтгэсэн. Энэ хууль нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Мадагэ|Жанзун хааны]] үед зохиосон '''Тай Хэ Люй И''' гэх хууль цаазын бичиг, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед зохиосон [[Их Засаг]] хуулийг үндэс болгосон байдаг. Уг хууль нь 96 зүйл, 10 бүлэгтэй. Үүнд түшмэдийн ёс, мөнгө санхүү, шашин шүтлэг, боловсрол, хулгайн хэрэг, цагдан хорих гэх мэт зүйлд хуваагдаж байлаа. Мөн [[Төмөр Өлзийт хаан]]ы үед 1305 онд [[Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл]] гэх хууль цаазын бичгийг гаргасан. Үүнээс гадна 1322-1323 оны хооронд [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]], [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] зэргийг эмхэтгэж баталсан. Тус бүр нь 2000 гаруй боть бөгөөд 20 гаруй бүлэгт хуваагдаж байдаг. Юань улсын сүүл үед холбогдох бас нэгэн хууль цаазын бичиг нь 1338-1345 оны хооронд [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] зарлигаар [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] болон өмнөх үеийн хуулийг нэгтгэсэн нэгэн хуулийг гаргасан. Үүнийг хятадаар [[Жижэн Тяогө]] гэдэг. Монголчилбол Жыжөнгийн хуулийн эмхэтгэл гэнэ. Энэ нь нийт 2909 боть бөгөөд удиртгал бүлэг нь 150 боть, хуулийн эмхэтгэл бүлэг нь 1700 боть, хавсралт бүлэг нь 1059 боть болдог. 1346 оноос албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн. Энэ хууль нь 22 жил болоод [[Мин улс]] байгуулагдахад халагдаж, хожуу [[Юнлө|Юнлө хааны]] үед бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь|Юнлэ Дадян]], манж [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы үед бичигдсэн "Сикү Чюаньшү" (Дөрвөн хөмрөгийн данс бичмэл) хэмээх хоёр бүтээлд багтсан билээ. == Юань улсын эдийн засаг == {{Гол|Юань улсын зоосон мөнгө}}{{Гол|Юань улсын цаасан мөнгө}}[[Файл:Yuan coinage.jpg|thumb|right|Юань улсын мөнгөн зооснууд]] Юань улсын үед хөдөө аж ахуйг үндэс болгосон олон төрлийн аж ахуйг зэрэг хөгжүүлэх бодлого баримталсны дүнд таримлын төрөл зүйл олширч тариа будааг элбэг хураах болсон бөгөөд мал сүрэг ч өнөр өссөн байна. Юань улсын үед гар үйлдвэр ихээхэн хөгжжээ. Жишээ нь: хөх цэцэгтэй цагаан шаазан нэгэнт дэлхийн хэмжээний шилдэг бүтээгдэхүүн болж олон оронд борлуулагдаж байжээ. Онгоц хийх мэргэжил дээшилж усан флоттой болжээ. Хубилай хаан анх удаа хууль ёсны баталгаатай цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргасан нь олон улсын худалдааг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой зүйл болсон байна. Юань улсын үед Ханчжоугаас Бээжин хүрэх усан сувгийг холбосон бөгөөд Шанхай, Ханчжоу, Гуанчжоу зэрэг нэлээд олон газрыг худалдааны чөлөөт бүс нутаг болгож ус хуурай хосолсон шинэ торгоны замыг нээж дэлхий олон орны эдийн засаг соёлын солилцоонд чухал хувь нэмэр оруулжээ.<ref name="Юань" /> === Албан татвар === Татвар, гувчуур нь аливаа төрт улсын оршин тогтнохын үндэс бөгөөд улс орны эдийн засаг, ахуй амьдрал ямар байх нь үүнээс хамаарч байсан. Юань улсын албан татварыг ерөнхийд нь улсын алба буюу биеэр гүйцэтгэх үүрэгтэй бөгөөд иргэний алба буюу бараа бүтээгдэхүүн, мөнгөөр төлөх хэлбэр гэж хоёр ангилж болно. Тухайн үеийн монгол, хятад хүмүүсийн гүйцтгэх алба, татвар гувчуур нь ялгаатай байсан. Мөн энэ үеийн татвар, гувчуур гэх ойлголт нь Их Монгол Улсын үеийнхээс онцын өөрчлөлтгүй ч, улам боловсронгуй болох тусам өмнөх үеийнхээс авдаг байсан татварын тоо хэмжээ, нэр төрөл нэмэгдсэн. [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хаан]] нэгэн удаа сайд [[Өлзий чинсан|Өлзийгөөс]] "Жил бүрийн улсад орж ирдэг алт, мөнгө, цаасан мөнгө хэд орчим байна? Бас хааны удмын олон ван, хүргэд, ноёдод түгээсэн хишиг болон барилга байгууламжийн зардалд хэдий хэмжээний мөнгө зарлагаддаг вэ? Эдгээрийг тооцоолж надад мэдүүл” хэмээсэнд Өлзий чинсан хариулахдаа: "Улсын жилийн орлого нь алт 19,000 лан, мөнгө 60,000 лан, цаасан мөнгө 3,600,000 дин. Ийм их боловч зардалд хүрэлцэхгүй учир 200,000 дин жиюаний цаасан мөнгө нэмж зээлээд байна. Иймд цаашид та бүхнийг хэмнэлттэй байхыг хүсч байна"<ref name=":4" /> гэсэн нь тэр үеийн татвараас олсон ихээхэн орлого ба зарлагын харьцаа ямар байсныг харж болно. Энэ хэрээр татвараар цуглуулсан хөрөнгийг замбараагүй зарцуулж байсан нь улсын сан хөмрөг хоосрох үзэгдэл [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] үеэс хойш байнга шахам тохиолдож байсан. Монгол малчдын төлдөг байсан татвар нь "хаад ноёдын идээ шүүсний иргэ хонины гувчуур; өртөөнд хэрэглэх морь малын гувчуур; хаад ноёдын өдөр тутмын болон найранд хэрэглэх сүү цагаан идээ, айраг архины гувчуур; малын тоног, цэргийн зэвсэг хэрэглэл, цэргийн агт зэргийн гувчуур" зэргийг шаардлагатай үед татаж авдаг байсан. Малчдаас малыг татварлахдаа Өгэдэй хааны үед тогтоосон 100 мал тутмаас нэгийг татах, 100 хүрэхгүй бол татахгүй гэдэг хуулийг хэрэглэсээр байсан ч, Юань Улсын сүүлээр энэ дүрэм алдагдсан байж болзошгүй. Тогоонтөмөр хааны үед хятадад гарсан бослогыг дарахад цэргийн агт хүрэлцэхгүй болсноор хааны зарлигаар адуу морийг малчдаас найртайгаар мөнгө төлж худалдан авах зарлиг олонтоо гаргаж байсан ч, хэрхэн хэрэгжсэн нь тодорхойгүй. Хятад тариачдаас авах татвар нь газрын татвар, өрхийн татвар, хавар ба намрын гувчуур зэрэг байнгын татвараас гадна дайнд хэрэглэх цэргийн хэрэглэл, өртөөний, хаад ноёдын хэрэглээнд гэх мэтээр тогтмол бус олон зүйлийн гувчуурыг татаж авдаг байсан. Эдгээр байнгын татварыг мөнгөн ембүү, гуулин зоос, цаасан мөнгө, торгон утас, бөс даавуу, будаа үр тариа, байгалийн баялаг, эд таваар зэргийн аль нэгээр нь тогтоосон хэмжээгээр татварладаг байсан. Өгэдэй хааны үед тогтоосон хуулиар хэрвээ зарим газар нутаг томтой ч хүн цөөтэй бол газрын татвар авна, харин газар нутаг бага ч хүн ам ихтэй бол хүн амын татвар авна, мөн дархан, гар урчууд, лам хуврагууд газрын татвар, албаны түшмэд худалдаачид хүн амын тоог магадлан татвар төлдөг журам Юань улсын үед ч хэрэгжиж байсан.<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=284-285}}</ref> Хубилай хааны үеэс газрын амуу будааны татвар, хүн ам өрхийн татвар, ашигт малтмалын татвар, худалдааны гаалийн татвар, эд барааны болон бусад 32 төрлийн жижиг татвар гувчуурыг авах болсон. '''Газрын буюу амуу будааны татвар:''' Өрхийн эр бүр 3 таар амуу будаа, өсвөр насны эр 1 таар амуу, шинэ өрх эхний жилд 5 доу (10 доу 1 таартай тэнцүү, ) амуу тушаана. Өлзийт хааны үеэс намрын татварыг амуу будаагаар, хаврын татварыг мод, бөс бараа, торго, мяндасаар орлуулан татварлах болсон.<ref name=":2">{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=286}}</ref> 1328 он гэхэд нийт 12,114,708 таар амуу будааг татварлаж байсан. ==== '''Өрхийн татвар''' ==== Өрхийн татвар нь ширхэгийн (торгон утасны), цаасан мөнгөний, энэ хоёрын холимог гэсэн гурван төрлөөр татвар хурааж байсан. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч зөвхөн торгон утасаар татвар төлдөг өрх, зөвхөн мөнгө зоосоор татвар төлдөг өрх, эсвэл аль алинаар нь дагнах юмуу холимог байдлаар төрөлжсөн татвар төлдөг өрхүүд гэж байсан. * Уулын харьяат өрх (元管戶) бүр 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана. * Бүрэн татах албаны таван өрх (全科係官五戶絲戶): 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана, хагасыг татах өрх нь 8 ланг албанд тушаана. * Харилцан туслах өрх: торгон утасны өрх 1 жинь, 6 лан, 4 цэн. Мөнгөний алба 4 лан тушаана. * Тэтгэн туслах өрх: цаасан мөнгөөр алба барьдаг өрх 10 лан, 2 цэн бөгөөд үүний 4 лан мөнгийг албанд тушаана. Зөвхөн торгон утасаар алба барьдаг өрхийн албанд тушаах нь 4 жинь утас. * Хөрөнгө сэргээсэн өрх, эрийн цээнд хүрсэн өрхөөс эхний жилд албаас хэлтрүүлж, 2-р жилд хагасыг татаж, 3-р жилд бүрэн татаж хуучин өрхтэй адил болгоно.<ref name=":3">{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=288-289}}</ref> 1302 онд тогтоосон нэмэлт өөрчлөлтөөр зөвхөн цаасан мөнгө тушаах өрх бүр Жунтунгийн цаасан мөнгө 1 лан, 2 цэн, 5 фэн, зөвхөн торгон утас тушаах өрх бүр 5 жинь, 8 лан болгож, торгон утасны албыг тушаах хугацаа найман сард, мөнгөний албыг тушаах хугацаа есөн сард, бөс барааны тушаах хугацааг 10 сард тушааж байхаар тус тус тогтоов.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1265 онд 986,912 жинь торгон утас, 56874 ембүү мөнгө, 85412 толгой бөс даавууг татварт авч байсан бол, 1328 оны байдлаар 1098843 жинь торгон утас, 989 ембүү мөнгө, 350530 толгой нарийн торго, 72015 жинь мяндас, 211223 толгой бөс даавууг тус тус татварт хураажээ.<ref name=":4" /> '''Ашигт малтмалыг''' хятад газрын мужуудаас алт, мөнгө, төмөр, сувд, хаш, хар тугалга, зэс, хужир давс болон бусад төрлийн эрдэс баялагийг зөвхөн төрийн хяналттайгаар ашигт малтмалуудыг олборлож, эргэлтэнд оруулж байсан.<ref name=":4" /> ==== '''Худалдааны татвар''' ==== Өгэдэй хааны үед тогтоосон худалдаачдаас 30-ны 1 хувиар бодож татвар авахыг удтал хэрэглэж, 1280 оны байдлаар 45000 дин буюу ембүү (50 лангийн ембүүгээр тооцдог байсан) мөнгө татварлан авахаар болсон. Мөн жилд Шанду хотоос 60-ны 1 хувиар тооцох болсон. 1285 онд зам тус бүрээс жунтунгийн 3 цэн мөнгө авахаар болов. Шандугаас авах татварыг нэмж 100 лан бүрээс 7.5 цэн мөнгө татахаар болов. 1289 онд [[Сэнгэ (Юань улс)|Сэнгэ]] сайдын гуйлтаар хойд хятадаас авах орлогыг нэмж 200,000 дин мөнгө, өмнөд хятадаас авах орлогыг 250,000 дин мөнгө болов.<ref name=":5">{{Cite web |title=元史/卷094 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7094 |access-date=2025-11-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1310 онд Хүлэг хааны зарлигаар зам бүрээс авах орлогыг 3 цэн жиюаний цаасан мөнгө болгон нэмсээр, 1328 он гэхэд худалдаачдаас авдаг татварын хэмжээ 1280 оныхоос 100 дахин нэмэгдэв.<ref name=":5" /> {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань улсын худалдааны татварын орлого<ref name=":5" /> ! rowspan="2" |Газрын нэрс ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="3" |Татварын хэмжээ !Тайлбар |- !Дин<ref>Дин (錠) нь гулдмай, ембүүг хэлдэг хятад үг. Зарим монгол ном зохиолд өлгий мөнгө гэдэг. 1 дин нь 50 лангийн мөнгөн ембүүтэй тэнцэнэ. Хэрвээ 10000 дин мөнгө гэвэл 10,000*50 лан=500,000 лан мөнгө болно.</ref> (錠) ![[Лан]] (兩) !Цэн (錢) ! |- |Дайду хотын худалдааны товчоо |大都宣課提舉司 |103,636 |11 |4 | |- |[[Ханбалиг|Дайду лу]] |大都路 |8,242 |9 |7 | |- |[[Шанду|Шанду хот]] |上都留守司 |1,934 |5 | - | |- |Шанду хотын худалдааны товчоо |上都稅課提舉司 |10,525 |5 | - | |- |[[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн|Давааны арын муж]] |嶺北行省 |448 |45 |6 |Монгол нутаг |- |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] |遼陽行省 |8,273 |41 |4 | - |- |[[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань муж]] |河南行省 |147,428 |32 |3 | |- |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шанши муж]] |陝西行省 |45,579 |39 |2 | |- |[[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань муж]] |四川行省 |16,676 |4 |8 | |- |[[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү муж]] |甘肅行省 |17,361 |36 |1 | |- |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ муж]] |江浙行省 |269,027 |30 |3 | |- |[[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши муж]] |江西行省 |62,512 |7 |3 | |- |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан муж]] |湖廣行省 |68,844 |9 |9 | |} ==== '''Архи, цууны татвар''' ==== Архи, цууны татвар нэгэн төрлийн татвар бөгөөд архи дарс нэрэхийг зөвхөн улсын мэдлийн үйлдвэрт нэрж хийж, бусад хүмүүс дур мэдэн хийхийг цаазлан хориглож байсан. Тухайн үед архи, дарс нэрэхэд тариа, будаа ашиглаж байсан тул ган гачигтай зарим жилд архи нэрэхийг хааны зарлигаар хориглож байсан ч, язгууртнууд ашиг олохын тулд нууцаар архи нэрж зарах үзэгдэл их байсан. Монголчууд анх Өгэдэй хааны үед хятад нутагт архи, дарсны үйлдвэрийг олон газарт тараан байгуулж, тэднийг орон нутгийн түшмэдээр хянуулж, тэдгээрээс багагүй хэмжээний орлогыг татан төвлөрүүлж байсан. Мөнх хааны үед архи дарсыг хувиараа хийхийг хориглож байсан. 1285 онд Хубилай хааны зарлигаар архинаас авах татварыг 1 дань<ref>дань 石: эзэлхүүнийг хэмжихэд 100 литр, массыг хэмжихэд 50-60 кг гэж үздэг. Энэ тохиолдолд шингэн зүйл учраас литрээр нь тооцно.</ref> тутмаас 10 лан мөнгө авахаар болсон. 1285 оны 3-р сард баруун гарын сайд Лу Шируны зөвлөснөөр Шанду хотын архины татварыг цуцлаж, архи дарс үйлдвэрлэгчид хувиараа хийхийг зөвшөөрч, 1 дань тутмаас 5 лан мөнгөний татвар авахаар болгов. 1292 онд Өлзий чинсангийн айлтгасан нь: "Ханжоугийн архины татвар жилд 270,000 дин мөнгө төвлөрүүлдэг бол Хугуан, Лунсин хотууд нийлээд ердөө 90,000 дин мөнгө л төвлөрүүлж байна. Татварын харьцаа хэт ялгаатай байна” хэмээн мэдүүлэв. Ингээд Ханжоугийн татварыг 10-ны хоёроор бууруулж, Хугуан, Лунсин, Нанжин гурван газарт хуваан ногдуулжээ. 1304 онд Дайду хотын архи дарсны татварын газрын харьяанд 100 дарс нэрэх үйлдвэр байгуулснаа, 1305 онд 30 болгон цомхотгоод нэг газраас өдөрт 25 дань-аас (2500 литр) илүү архи дарс нэрэхийг хориглов.<ref name=":5" /> {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан архины татвар (酒課)'''<ref name=":5" /> #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 56,243 дин 67 лан 1 цэн #Ляоян муж (遼陽行省): 2250 дин 11 лан 2 цэн #Хэнань муж (河南行省): 75,077 дин 11 лан 5 цэн #Шэньси (陝西行省): 11,774 дин 34 лан 4 цэн #Сычуань (四川行省): 7,590 дин 20 лан #Ганьсу (甘肅行省): 2,078 дин 35 лан 9 цэн #Юннань (雲南行省): 226,117 суо ''(索)'' #Жянжэ (江浙行省): 196,654 дин 21 лан 3 цэн #Жянси (江西行省): 58,640 дин 16 лан 8 цэн #Хугуан (湖廣行省): 58,848 дин 49 лан 8 цэн {{div col end}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан цууны татвар (醋課)<ref name=":5" />''' #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 3,576 дин 48 лан 9 цэн #Ляоян (遼陽行省): 34 дин 26 лан 5 цэн #Хэнань (河南行省): 2,740 дин 36 лан 4 цэн #Шэньси (陝西行省): 1,573 дин 39 лан 2 цэн #Сычуань (四川行省): 616 дин 12 лан 8 цэн #Жянжэ (江浙行省): 11,870 дин 19 лан 6 цэн #Жянси (江西行省): 951 дин 24 лан 5 цэн #Хугуан (湖廣行省): 1,231 дин 27 лан 9 цэн {{div col end}} ==== Нэмэлт татварууд ==== Юань улсын сударт тэмдэглэснээр дээрх татваруудаас гадна доор дурдсан 32 төрлийн эд зүйлсээс нэмэлт гувчуур авдаг байсан.<ref name=":5" /> {{div col|colwidth=18em}} # Цаг тооны бичиг (曆日) # Гэрээний бичиг (契本) # Голын хөвөө (河泊) # Уулын талбай (山場) # Ваар сав шатаах зуух (窰冶) # Газрын түрээс (房地租) # Өрхийн мухлаг (門攤) # Цөөрөм (池塘) # Нуурын зэгс (蒲葦) # Идэшний хонь (食羊) # Хулс (荻葦) # Нүүрс (煤炭) # Далайн эрэг (撞岸) # Хятад долоогоно жимс (山查) # Исгэгч, хөрөнгө (麯) # Загас (魚) # Будаг (漆) # Исгэх эд (酵) # Уулын шанд (山澤) # Нуур (蕩) # Бургас (柳) # Яали ? (牙例) # Саалийн үнээ (乳牛) # Хувь татах (抽分) # Зэгс (蒲) # Жараахай (魚苗) # Түлээ мод (柴) # Нэхий (羊皮) # Шаазан (磁) # Хулсан зэгс (竹葦) # Цагаан гаа (薑) # Цагаан эм (白藥)<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=292}}</ref> {{div col end}}'''Идэшний хониноос''' олдог байсан татварын орлого нь [[Даду чөлгөө|Дайду чөлгөнөөс]] 438 дин мөнгө, [[Шаньду чөлгөө|Шанду чөлгө]], [[Синхө чөлгөө|Шинхэ чөлгөнөөс]] тус бүр 300 дин мөнгө, Датун чөлгөнөөс 393 дин, Хонины зах (Дайду хотын Шүньчэн хаалганы орчимд байсан<ref>{{Cite book |last=邱 |first=树森 |title=元史辭典 |publisher=山东教育出版社 |year=2002 |location=山东 |pages=310 |language=zh}}</ref>) 229 дин 29 лан 7 цэн мөнгө, мэйму хэлтэс (煤木所; Дайду хотын арилжааны гаалийн хэргийг эрхлэх товчооны харьяа байгууллага<ref>{{Cite book |last=邱 |first=树森 |title=元史辞典 |publisher=山东教育出版社 |year=2002 |location=山东 |pages=948 |language=zh}}</ref>) 100 дин мөнгө, нийт дүнгээр 1760 дин 29 лан 7 цэн цаасан мөнгө олж байсан.<ref name=":5" /> '''Саалийн үнээ'''нээс зөвхөн жэньдин чөлгөнөөс 208 дин 30 лан мөнгөний татварын орлого олж байсан.<ref name=":5" /> '''Цаг тооны бичиг''' улс даяар 3,123,185 боть борлуулсан нь [[Жунтунгийн цаасан мөнгө|жунтунгийн цаасан мөнгөөр]] 45980 дин 32 лан 5 цэн мөнгөний орлого олж байв. Үүнээс том хуанлийг 2,202,203 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 44044 дин 3 лан мөнгө, жижиг хуанли 915,725 боть тус бүрийг 1 цэн цаасан мөнгөөр боруулахад 1831 дин 32 лан 5 цэн мөнгө, араб хуанли 5257 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 105 дин 7 лан мөнгө болж байв.<ref name=":5" /> == Хаад ба Хатад == === Хаад === {{гол|Юань улсын хаад}} {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''Монголын Их Хаад''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хятад оны цол ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] | '''Сэцэн хаан''' | [[1215 он|1215]]-[[1294 он|1294]] | [[1271 он|1271]]-1294 он | [[Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизу |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Өлзийт Төмөр хаан|'''Төмөр''']] | '''Өлзийт хаан''' | [[1265 он|1265]]-[[1307 он|1307]] | [[1294 он|1294]]-1307 | [[Юаньжэнь]] (1295-1297) <br />[[Дадө]] (1297-1307) | Чэнзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хайсан хүлэг хаан|'''Хайсан''']] | '''Хүлэг хаан''' | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Узун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Аюурбарбад''']] | '''Буянт хаан''' | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1311-1316)<br />[[Яньёу]](1316-1320) | Рэньзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Шадбал гэгээн хаан|'''Шадбал''']] | '''Гэгээн хаан''' | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы (Гэгээн хаан)|Чжичжи]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр''']] | | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328) [[Жыхө]]<br />(1328) | Тай Дин Ди |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Аригиба хаан|'''Аригиба''']] | | [[1320]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328)|Тяньшүнь <br /> (1328)]] | Тянь Шүнь Ди |- |[[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн''']] | '''Хутагт хаан''' | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Тугтөмөр хаан|'''Тугтөмөр''']] | '''Заяат хаан''' | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | [[Тяньли]] <br /> (1328-1329)<br /> [[Жышүнь]]<br /> (1329-1332) | Вэньзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал''']] | '''Эрдэнэцогт хаан''' | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь (1332) | Нинзун |- | | [[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр''']] | '''Ухаант хаан''' | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br />[[Жыюань]]<br />(1335-1340)<br /> [[Жыжөн]]<br />(1340-1370)<br /> | Хуйзун<br>Шүнь Ди |} === Их Хатад === {| class="wikitable" !Хөрөг !Хатны нэр !Овог аймаг !Хатан суусан үе |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumChabi.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Чаби хатан|'''Чамбуй''']] |Хонгирад |1260-1281 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Намбуй хатан|'''Намбуй''']] |[[Хонгирад]] |1285-1286 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Шириндарь хатан|'''Шириндарь''']] |Хонгирад |1295-1305 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Булган хатан|'''Булган''']] |[[Баяд|Баягуд]] |1305-1307 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumZhenge.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Жэнгэ хатан|'''Жэнгэ''']] |Хонгирад |1307-1311 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfAyurbarvada.jpg|center|frameless|130x130px]] |'''[[Раднашири хатан|Анашишир]]''' |Хонгирад |1311-1320 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfShidebalaII.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Сугабал хатан|'''Сугабал''']] |[[Ихирэс]] |1320-1323 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Бабухан хатан|'''Бабухан''']] |Хонгирад |1323-1328 |- |[[Файл:Бабуша хатан.jpg]] |[[Будшир хатан|'''Будашири''']] |Хонгирад |1328-1329, 1329-1332 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfQoshila.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Бабуша хатан|'''Бабуша''']] |[[Хонгирад]] |1329 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfIrinchinbal.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Дарамшир|'''Дарьтэмиш''']] |Хонгирад |1332 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Данашир хатан|'''Данашири''']] |[[Кипчак]] |1333-1335 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Баянхутаг хатан|'''Баянхутуг''']] |Хонгирад |1335-1365 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Өлзийхутаг хатан|'''Өлзийхутуг''']] |[[Курё улс]] |1365-1368 |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Yuan dynasty iron magic square.jpg|Араб тоо сийлсэн хавтан (Юань гүрэн) Файл:Yuan Dynasty - waterwheels and smelting.png|Төмрийн хүдэр хайлуулах зуух Файл:水轮.jpg|Усан хүрд Файл:水锤.jpg|Юань улсын үеийн усан хөөрөг Файл:纺织机.jpg|Юань улсын үеийн нэхмэлийн машин Файл:水磨齿轮.jpg|Усан тээрэм Файл:农书织布机.jpg|Торго нэхэх суурь машин Файл:Zhao Mengfu1.jpg|Юань улсыг үеийн зураг ([[Жао Мэнфу]]) Файл:Chuangzi Nu1.jpg|Юань улсын үеийн Давхар холхивчит нум<ref name="bm">{{cite web |url = http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |title=Archived copy |accessdate=November 11, 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091202081843/http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |archivedate=December 2, 2009 }}</ref> Файл:Skanda detail heart sutra zhao mengfu.jpeg|Юань улсын үеийн цэргийн хувцас Файл:Immortal Riding a Dragon.jpg|Юань улсын үед зурагдсан луу унаж буй зураг Файл:Horse and Groom, after Li Gonglin by Zhao Yong.jpg|[[Монгол морь]] Файл:Jiang Ge.JPG|Юань улсын Монгол цэрэг Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|[[Хубилай хаан]]ы залуугийн зураг Файл:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|Монгол морьтон баатрын харваж байгаа зураг Файл:Yuan stone Nestorian inscription (rep).JPG|Бээжин хотын Фаншань дүүргээс олдсон Юань улсын үед хамаарах Несториан шашинтны чулуун хөшөө </gallery> ==Урлагийн бүтээл== ===Кино=== *Телевизийн богино цувралууд, ''[[Марко Поло (TV богино цувралууд)|Марко Поло]]'' (1982), Featuring [[Кэн Маршал]] ба [[Роученг Ин]], зохиолыг бичсэн [[Жулиано Монталдо]],зураглаач, Пологийн аялалаар хоёр ялалт авсан. [[Эмми шагнал гардуулах ёслол]], зургаагаас дээш удаа нэр дэвшсэн.<ref name=Emmy>{{Citation|title=Academy of Television Arts & Sciences|url=http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|accessdate=July 6, 2009|archive-date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011545/http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|url-status=dead}} (Searching for "Marco Polo", and year 1982)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0083446/ |website=IMDb TV miniseries|title= Marco Polo |date= 1982}}</ref> * ''[[Марко Поло (телевизийн цуврал)|Марко Поло]]'' 2014 оны кино. ([http://www.imdb.com/title/tt2189461/ imdb.com Marco Polo (TV series)]) ==Мөн үзэх== * [[Их Монгол Улс]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Алтан Орд]] * [[Ил Хаант Улс]] * [[Цагаадайн улс]] ==Цахим холбоос== {{commonscat|Yuan Dynasty|Юань Улс}} * [https://web.archive.org/web/20130430183940/http://www.kinabaloo.com/yd1.html Yuan Dynasty Earthen City Wall Park, Beijing] (англи хэлээр) * [http://www.chinavoc.com/history/yuan.htm The Yuan Dynasty] (англи хэлээр) === Ном === * Arthur Cotterell: The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire. Pimlico, London 2007, ISBN 978-1-84595-009-5 (англи хэлээр). * Ann Paludan: Chronicle of the China Emperors. Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2 (англи хэлээр). == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Их Монгол Улс]] <br/> [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]] <br/> |он= 1271-1368 |албан_тушаал= Их Юань улс |дараа=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/> [[Мин улс]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр Юань Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Юань улс| ]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] 7w1gk3hvsa6fzvn34r5k07fpb1f7k7l 861178 861174 2026-07-06T13:13:28Z HorseBro the hemionus 100126 861178 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголчуудын удирдсан Хятад улс (1271–1368)}}{{Featured article}}{{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name list|tag1=zh|name1=大元|tag2=zh-Latn|name2=Dà Yuán|tag3=mn|name3={{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ}}}}|tag4=mn-Latn|name4=Dai Ön ulus|paren1=omit|paren3=omit}}<ref>{{cite web | editor1= Walter Koh |title=China under Mongol Rule: The Yuan dynasty |url=http://www.chinasymposium.com/articles/History/History_Chapter_Eight.pdf | work = China Symposium| date = 2014}}</ref> | image_flag = Purported Military flag of the Yuan Dynasty.png | image_flag2 = Purpoted Military Flag of the Yuan Dynasty (2).png | conventional_long_name = Их Юань | common_name = Юань | life_span = 1271–1368 | era = [[Пост-сонгодог түүх]] | status = [[Хаан]]ы захирсан [[Их Монгол Улс]]ын [[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|хэсэг]]{{NoteTag|name=GreatYuan|Хубилай хаан хэдийгээр [[Аригбөх]]ийг ялж Монголын их хаан болсон ч тэрээр зөвхөн Зүүн Азийг захирч чадахаас гадна баруун зүгийн олон Монголын хант улсууд түүний эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй байв.}}<br />[[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Хятадын]] [[Хятадын түүхэн дэх Хятад бус гүрнүүд|байлдан дагуулагдсан улс]] | empire = Монголын эзэнт гүрэн | government_type = [[Хаант засаг]] | year_start = 1271 | year_end = 1368 | event_start = Хубилай "Их Юань" улсын нэрийг тунхаглав<ref name="Юань" /> | date_start = 11 сарын 5, | event_end = [[Ханбалиг]] хотыг Мин улсын арми эзлэв | date_end = 9 сарын 14, | event_pre = [[Хубилай хаан|Хубилайг]] эзэн хаанаар өргөмжлөв{{NoteTag|name=Emperor|Хубилай хаан хаан ширээнд суусныхаа дараа "[[Хуанди]] (皇帝)" хэмээх хятад үгээр өөрийгөө нэрлэжээ.<ref>{{cite web |title=蒙古國牒状 (文永三年)|url=https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= |language=ja |quote=上天眷命 大蒙古國皇帝奉書 |access-date=2023-01-01 |archive-date=2023-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101105155/https://www.digital.archives.go.jp/DAS/meta/listPhoto?BID=F1000000000000053963&ID=&TYPE= }}</ref>}} | date_pre = 1260 оны 5 сарын 5 | event1 = [[Шяняны тулалдаан]] | date_event1 = 1268–1273 | event2 = [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Өмнөд Сүн улсын байлдан дагуулалт]] | date_event2 = 1276 оны 2 сарын 4 | event3 = [[Яамэний тулалдаан]] | date_event3 = 1279 оны 3 сарын 19 | event4 = [[Улаан алчууртны бослого]] | date_event4 = 1351–1368 | event_post = [[Умард Юань|Умард Юань улс]] байгуулагдав | date_post = 1368–1388 | p1 = Их Монгол Улс | p2 = Сүн улс | s1 = Умард Юань | s2 = Мин улс | image_map = Yuan Dynasty revised.png | image_map_caption = Юань улс, 1290 он{{NoteTag|name=goryeo|Монголын эрхшээлд байсан [[Гуулин улс]]ын статус тодорхойгүй байна. Гуулин Юань гүрний дагуул улс байсан бол Тань Цисянь зэрэг олон эрдэмтэд үүнийг Юань улсын нутаг дэвсгэрээс гадуурх өөртөө засах улс гэж үздэг бол;<ref name=tan>{{cite book |language=zh-Hans |script-title = zh:《中国历史地图集》 |trans-title = Хятадын түүхэн атлас |publisher=中国地图出版社 |volume=7 |author1=谭其骧 [Тань Цисянь] |display-authors =|isbn=978-7-5031-1844-9 |year=1987}}</ref>{{sfn|Rossabi|1994|pp=436–437}}{{sfn|Rossabi|1988|p=77}} бусад нь Юань улсын нутаг дэвсгэрийн салшгүй хэсэг гэж үздэг.}} | capital = {{ubl|[[Ханбалиг]] (одоогийн [[Бээжин]])|[[Шанду]] (зуны нийслэл)}} | common_languages = {{ubl|[[Монгол хэл]] (Дундад Монгол хэл)|[[Хятад хэл]] (Эртний Умард Хятад хэл)|[[Эртний Уйгур хэл]]}} | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = [[Дөрвөлжин бичиг]]<ref>{{cite web |title='Phags-pa Script: Description|url=https://www.babelstone.co.uk/Phags-pa/Description.html|date=21 December 2006|access-date=22 April 2023 | editor1= Andrew West | work = BabelStone }}</ref> | religion = [[Буддын шашин]] ([[Төвөдийн Буддын шашин]] ''де-факто'' [[төрийн шашин]]), Монголын [[Тэнгэр шүтлэг]]/Хятадын [[Тэнгэрийн мөргөл]], [[Бөө мөргөл]], [[Бомбын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Хятадын ардын шашин]], [[Хятад дахь Дорнодын сүм|Несторийн христ]], [[Хятад дахь католик сүм|Ромын Католик христийн шашин]], [[Хятад дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Хятадын манихейн шашин|Манихейн шашин]], [[Хятад дахь лалын шашин|Ислам]] | currency = [[Юань улсын цаасан мөнгө|Жяочяо]] мөнгөн тэмдэгт, [[Бэлэн мөнгө (Хятад зоос)|Хятад мөнгө]] | leader1 = [[Хубилай хаан]] | leader2 = [[Тогоонтөмөр хаан]] | year_leader1 = 1260–1294 | year_leader2 = 1332–1368 | title_leader = [[Юань улсын хаад|Эзэн хаан]] | deputy1 = | deputy2 = [[Тогтох чинсан]] | year_deputy1 = 1264–1282 | year_deputy2 = 1340–1355 | title_deputy = [[Зайсан]] | stat_year1 = 1310 | stat_area1 = 11000000 | ref_area1 = <ref>{{cite journal |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |first=Rein |last=Taagepera |author-link = Rein Taagepera |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in}}</ref> }} {{Монголын түүх}} '''Их Юань Улс''' бас өөрөөр '''Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улс'''<ref>{{Cite book |last=Д |first=Идэр нар |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=57-58}}</ref><ref>{{Cite book |last=D |first=Tumurtogoo |title=Mongolian monuments in Uighur-Mongolian script (XIII–XIV centuries) Introduction, transcription and bibliography |publisher=Institute of Linguistics, Academia Sinica |year=2006 |location=Taipei |pages=20, 28}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=1951 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1338 in Memory of Jigüntei |url=https://www.jstor.org/stable/2718296 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |volume=14 |issue=2 |pages=6, 106 |via=JSTOR}}</ref> ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ<br>ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ<br>ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Cleaves |first=Francis Woodman |date=1949 |title=The Sino-Mongolian Inscription of 1362 in Memory of Prince Hindu |url=https://www.jstor.org/stable/2718205 |journal=Harvard Journal of Asiatic Studies |publisher=Harvard-Yenching Institute |volume=12 |issue= |pages=8, 17, 62, 145 |via=JSTOR}}</ref>; галиг: Dai Ön kemeku yeke Mongɣol ulus<ref name=":1" />; [[ханз]]: 大元; [[пиньинь]]: Dà yuán) (1271–1368) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] байгуулсан, [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үргэлжлэл тул түүхэн дэх хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрнийг удирдах төв нь байснаараа онцлогтой бөгөөд [[Монголчууд|Монгол угсаатны]] байгуулсан Монгол, Хятад, Солонгос улсуудын газар нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын нийгэмт хаант улс байсан юм. == "Юань" гэсэн үгийн тайлбар == Их Юань (Дай Өнь, {{lang-zh|大元}}) гэдэг нэр бол Хятадын “Зурхайт ном (易經)” -ын “Цянь юань” буюу “[[Тэнгэр шүтлэг|тэнгэр]] мэт их” хэмээх утгыг үндсэлж өгсөн нэр болно.<ref name="Юань">{{Webarchiv|url=https://mongoltoli.mn/history/h/418|wayback=20211019122718|text=Монголын Их Юань улс|archiv-bot=2024-03-29 12:34:13 InternetArchiveBot}} Монголын түүх 2016 он</ref> "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)-д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай (辭海)" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь" (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар]] баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм.<ref name="yuan">[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: Юань гэдэг нэрний учир.{{Webarchiv|url=http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/Yuan.pdf |wayback=20160209120254 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-04-27 13:02:27 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mongolcom.mn/read/53223 |title=Дмитриев С.В., Кузьмин С.Л. 2015. Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь. - Түүхийн судлал, боть 43-44, № 16 х. 197-214. |access-date=2018-11-30 |archive-date=2018-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124123320/http://www.mongolcom.mn/read/53223 |url-status=dead }}</ref> Гэвч энэ тайлбар нь нэг хувилбар төдий юм. == Түүх == === Юань Улс байгуулагдсан нь === [[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|right|Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг байгуулсан Монголын их хаан Хубилайн хөрөг]] 1260 онд [[Хубилай хаан|Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос хуучин Алтан улсын Жунду (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, '''Юань''' хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй. === Хубилайн дараах үеийн Юань Улс === Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох [[Чингим]]ийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч [[Чингим]] 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс [[Чингим]]ийн хүү болох [[Төмөр өлзийт хаан]] [[Хубилай хаан]]ы үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь [[Хайду|Хайдугийн]] тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм. [[Файл:Phagspa vinokurov tablet.jpg|thumb|150px|[[Дөрвөлжин бичиг]]]] [[Хайсан хүлэг хаан]] Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань Улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань Улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна. [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад хааны]] засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал]] хаан суугаад 2 жилийн дараа [[Тэгш (Юань улс)|Тэгш ноёноор]] толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван [[Есөнтөмөр хаан]] суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн [[Аригиба хаан]] өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд [[Хүслэн хаан|Хүслэн]] Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. [[Тугтөмөр хаан]] ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн. ===Юань улсын мөхөл=== 14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд [[Шар мөрөн|шар мөрний]] далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг [[Тогоонтөмөр хаан]] удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт [[Шаньдун]]ы хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослого]] байсан юм. Тус бослого нь одоогийн [[Аньхуй]], [[Жянсү|Жяньсу]], [[Жөжян|Жэжян]], [[Юньнань]], [[Сычуань муж|Сюйчуань]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Хүбэй]] зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх [[Хань Шань Тун]], [[Лю Футун]] нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн. Юань улсын сүүлийн хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөрийн]] үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ. Эдгээрээс гадна Дай Өнь хэмээх Их Монгол Улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон [[Мин улс]]ын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.<ref>Helwig Schmidt-Glintzer: ''Kleine Geschichte Chinas'' (орч. ''"Хятадын жижигхэн түүх''" ном), S. 102ff..</ref> == Юань улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт == {{Гол|Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо}} Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан. {| class="wikitable" ! colspan="5" |[[Хаан|Их Хаан]] |- ![[Зарга шийтгэх яам|Юй ши тай]] ! colspan="3" |[[Төвлөн засах яам|Жун шу шэн]] ![[Нууц бичгийн яам|Шу Ми Юань]] |- ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд !Сангийн яам !Ёслолын яам !Үйлдвэрлэх яам ! rowspan="3" |Муж бүр дэх салбарууд |- |'''Цэргийн яам''' |'''Шүүх яам''' |'''Түшмэлийн яам''' |- | colspan="3" | '''11 мужийн төвлөн засах яамд''' |} Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яам]] (Уг яаманд '''Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам''' зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), [[нууц бичгийн яам]] , [[зарга шийтгэх яам]] гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед [[хунтайж]] Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1261-1263), [[Чингим]] (1273-1286), [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хаан]] (1307-1311), [[Гэгээн хаан]] (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд [[чинсан]] нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг '''тэгшлэн засагч түшмэл''' (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв. Түүний дараа '''[[Нууц бичгийн яам|Цэргийн явдлын хүрээлэн]]''' нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ. Юй ши тай буюу '''[[Зарга шийтгэх яам]]''' нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан. Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан. Үүнд: # Тариалангийн хэргийн их хэлтэс<ref name=":0">{{Cite book |title=Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ХХК |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=170-174}}</ref> (大司農司) # Алтан ургийг хамаарах шилтгээн<ref name=":0" /> (大宗正府): Алтан ургийн ноёд тайж, хатад охидын хэргийг хамаарах байгууллага. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|Бичгийн утгачд хавсаруулсан улсын түүхийн хүрээлэн]]<ref name=":0" /> (翰林兼國史院): Хятад хэл, бичгээр улсын түүх шастир зохиох, хааны зарлигийн эхийг зохиох, зарлигийг нийтэд тунхаглах, түшмэдийн шалгалтийг зохион байгуулах үүрэгтэй. # [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн##Салбар байгууллага|Монгол бичгийн утгачийн хүрээлэн]] (蒙古翰林院): Монгол хэл бичгээр хааны зарлигийг нийтлэх, төрийн хэргийг монгол хэлээр бичих нийтлэх, монгол бичгээр тамга, тэмдэг, судар шастир бичих; монгол түшмэдийг сургах гэх мэт # Засаг нэвтэрүүлэх хүрээлэн<ref name=":0" /> (通政院): Өртөөний хэргийг хариуцна. # Мэргэд чуулах хүрээлэн<ref name=":0" /> (集賢院) # Засаг дэлгэрүүлэх хэлтэс<ref name=":0" /> (宣政院): Төвөд зэрэг баруун зүгийн хараат орныг захирах байгууллага. # Үзэсгэлэн дэлгэрүүлэх хэлтэс<ref name=":0" /> (宣徽院): Алтан ургийн болон монгол ноёд ихэсийн зоог хүнс, идэш уушийг түгээх үйлийг хариуцна. # Их тайлгыг хамаарсан хүрээлэн (太常禮儀院) # Төрийн тамга хамаарах хүрээлэн (典瑞院) # Зурхайн хүрээлэн (太史院) # Эмчийн хүрээлэн (太醫院) # Төв засгийн хүрээлэн<ref name=":0" /> (中政院): Хааны ордны эд хөрөнгө, зоог хүнсийг зохицуулах байгууллага. # Эрдэм дэлгэрүүлэх асар бичгийн утгачийн хүрээлэн (奎章閣學士院) # Их Ордын дотоод хэргийг хамаарах шилтгээн (內史府): [[Чингис хаан|Чингис хааны]] [[Чингис хааны дөрвөн их орд|дөрвөн их ордын]] тайлга тахилга, харьяат ардын хүнс зоог, ахуйн хэрэг, хятад нутаг дахь соёрхол газраас авах татвар татаасыг бие даан зохицуулах зэрэг үүрэгтэй байгууламж. 1292 онд байгуулагдаж, 1328 он хүртэл [[жинь ван]] удирдаж, 1328-1368 он хүртэл төлөөний түшмэд удирдаж байсан. === Нутаг дэвсгэрийн хуваарь === [[Юань улсын судар]]т бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар [[Син жун шу шэн|Төвлөн засах төлөөний яам]]-11, [[чөлгэ]] (лу)-185, Фу-33, жоу- 359, сянь-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хуваарь өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж нь '''муж''' байв. Мужийг дотор нь: Дотоод муж нь Төвлөн засах яаманд шууд захирагддаг [[Хэбэй]], [[Шаньдун]], [[Шаньси муж|Шаньси]] гурван мужийг багтааж байсан. [[Файл:Yuan Dynasty Administrative division 1330.jpg|thumb|350x350px|Юань улсын нутаг дэвсгэрийн хуваарь]] Харин гадаад муж нь нийт нийслэл хотоос алслагдсан бусад мужийг хэлж байсан. Үүнд: # [[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн]] (嶺北行省): Хархорумаар төвлөрсөн Монгол нутаг. # [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн]] (河南江北行省) # [[Хугуан нутгийн син жун шу шэн]] (湖廣行省) # [[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн]] (甘肅行省) # [[Жяньши нутгийн син жун шу шэн]] (江西行省) # [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн]] (江浙行省) # [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн]] (遼陽行省) # [[Шэньси нутгийн син жун шу шэн]] (陝西行省) # [[Сычуан нутгийн син жун шу шэн]] (四川行省) # [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]] (雲南行省) Муж нь дотроо: Лу (сүүлийн үед Зам, Чөлгөө, Чөлгэ, Цүлх гэж нэрлэгдэх болсон), Фу (сүүлийн жилүүдэд Шүлтгэн, Шилтгэн гэх нэршилийг Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд тавигдах болсон), Жоу, Сянь гэж хуваагддаг. Мужийг [[Юань улс|Юань улсын]] үед хятадаар [[Син жун шу шэн|Синь Жун Шу Шэн]] гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь '''Төвлөн засах яамны төлөөний яам''' гэсэн утга агуулна. Үүнийг заримдаа Син шэн, Шэн гэх зэргээр товчлох асуудал байсан. Мөн орон нутаг дахь [[Нууц бичгийн яам]], [[Зарга шийтгэх яам|Зарга шийтгэх яамнуудын]] салбар байгууллага муж бүрт байршиж байсан. Тэдгээрийг '''син шу ми юань, син юй ши тай''' гэх зэргээр нэрлэж байсан. Эдгээрээс гадна Юань улсын үед байсан нэг томоохон зүйл нь хааны ургийн болон гавъяат ноёд, ван нарын '''эзэмшил газар''' юм. Тухайн цагт хааны ургийн [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|олон вангууд]] хятад газарт хувь эзэмшилтэй байжээ. Энэ нь тухайн үед ихээхэн өрнүүн дэлгэрсэн үзэгдэл байсан юм. Эдгээр эзэмшил газар нь төрийн засаг захиргааны нэгжтэй хамт оршиж, голдуу мужуудын фу, жоу, сянь зэрэг доод түвшний нэгжид эзэмшилтэй байсан. Гэхдээ тэрхүү газар эзэмшил нь дараах хоёр төрөлтэй байсан. # Газар нутаг, оршин суугчидыг хамтад нь өгөх # Зөвхөн оршин суугчидыг өгөх Энэ үзэгдэл нь Монгол нутагт байсан юм. [[Аюурбарбад буянт хаан|Буянт хааны]] үед гэхэд дараах ноёдын эзэмшилд хуваагдаж байсан. [[Файл:Yuan dynasty and Mongolia.jpg|thumb|Юань улсын үеийн Монгол орон]] # [[Туул гол|Туул]], Онон, Хэрлэн, '''[[Ордос|их ордос]]''' буюу их хориг зэрэг зүүн хойд нутаг нь [[Жинь ван]] [[Гамала]], [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр]] нар захирсан, 1328 оноос төрийн захиргаанд очсон. # [[Онон гол|Онон]], [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]] голын зүүн хэсэг, одоогийн [[Дорнод аймаг]] хавийн нутаг нь [[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйгийн]] хойчисын захирсан нутаг # [[Эргүнэ мөрөн]], [[Хөлөн нуур|Далай нуур]] хавийн нутаг [[Хавт Хасар|Хасарын]] хойчисын захирсан нутаг # [[Алтайн нуруу]], [[Эрчис]] мөрний дунд бие нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] 7-р хөвүүн [[Мэлиг ноён|Мэлиг ноёны]] хойчисын захирсан нутаг # [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгэ]] мөрний нутаг нь [[Сүлдүс|Сүлдүс аймгийн]] дархан нутаг # [[Буйр нуур]], [[халх гол]] орчмын нутаг нь [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигины]] хойчисын захирсан нутаг Эдгээрээс гадна тухайн зарим мужид [[Төвөд|Төвдийг]] захирах Засаг уламжлах яам (''Сюань Жэн Юань''), [[сюань вэй сы]] (дэлэгрэнгүй тохинуулах хэлтэс гэж орчуулдаг) , [[ань фу сы]] (амгаланг тохинуулах хэлтэс), [[жюнь]] (цэргийн анги), [[Дао (засаг захиргааны нэгж)|дао]] гэх мэтийн нэршил бүхий засаг захиргааны нэгж байршиж байсан. Аливаа удирдах албанд заавал монгол хүнийг томилох бөгөөд 25-аас дээш насны Монгол дарга нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ. Энэ нь монгол хүний тоо хятад нутгийнхантай харьцуулахад хэт цөөн байснаас улбаалаад бүх шатанд хүрч ажиллах боломжгүй учир зөвхөн дээд удирдах шатанд томилдог байжээ. Гэхдээ Монгол хүн гэдэгт Их Монгол улсад хамгийн түрүүнд дагаар орсон [[Харлуг|Харлиг]], [[Уйгур]], [[Түрэг]], [[Хятан]] зэргийн хүмүүсийг багтаах явдал байсныг анхаарууштай. ====== Хараат улсуудыг захирах мужууд ====== # [[Жэньдун син жун шу шэн]] (征東行省): [[Гуулин улс|Гуулин улсаар]] төвлөрсөн, [[Япон|Японыг]] дайлах муж. # '''Жэньмянь син жун шу шэн''' (征緬行省, [[Мьянмар|Мьянмарын]] хэргийг хамаарах муж) # '''Жяожи син жун шу шэн''' (交趾行省): Аннам буюу одоогийн [[Вьетнам|Вьетнамын]] хойд хэсгийг захирах муж. # '''Жаньчэн син жун шу шэн''' (占城行省) [[Чампа улс|Чампа улсыг]] захирах муж. Одоогийн өмнөд Вьетнам, Лаос, Тайландын нутаг === Цэрэг === Юань улсад монгол цэргээс гадна [[Хятадууд|хятад]], [[зүрчид]], [[тангуд]], [[кидан]], [[курё]], өнгөт нүдтэн ([[кипчак]], [[асуд]], [[уйгур]], [[хотон]], [[Оросууд|орос]]) зэрэг үндэстэн угсаатнаас бүрдсэн цэргийн анги үүрэг гүйцэтгэж байсан. Тус улсын зэвсэгт хүчин дараах төрөл нэгжээс бүрдэж байсан. # Дарангуй цэрэг: Юань улсын цэргийн гол хүчний ерөнхий нэр. Чухал газар, цайз боомт хот зэргийг хамгаалж, бослого тэмцэл гарахад дарах үүрэгтэй. # [[Хишигтэн|Хишигтэн цэрэг]]: Их Хааныг хамгаалагч торгон цэрэг. # Бууч цэрэг # Усан цэрэг # Орон нутгийн цэрэг Дарангуй цэргийг үндэс угсаа, гүйцэтгэх ур чадвар, төрөл ангиллаар нь дарангуй суух монгол цэрэг, тамачи цэрэг, хятад цэрэг, шинэ дагасан цэрэг (Сүн улс мөхсөний дараа дагаж орсон цэргүүд), өртөөний цэрэг гэх мэт төрөл ангилалтай байжээ. * Монгол цэргүүд нь хааны хишигтэнгээс гадна, Юньнань, хэнань, хэбэй, шаньси, ганьсу гэсэн хойд зүгийн болон зарим чухалд тооцогдох өмнө зүгийн мужийн гол хотуудыг дарангуйлан ноёрхож байсан. * '''[[Тамачи цэрэг]]''' нь Чингис хаан 1217 онд жалайрын Мухулай ноёнд ван цол өгч, Алтан улстай хийж байсан дайныг удирдах ерөнхий жанжин болгохдоо [[жалайр]], [[уруд]], [[мангуд]], [[хонгирад]], [[ихирэс]] аймгийн ноёд цэргийг захируулснаар тамачи цэрэг үүсэл эхлэдэг. Тамачи цэргийг зөвхөн энэ таван аймгаас татсан эрчүүдээр бүрдүүлж байсан тул уг таван аймгийн нэрийг [[таван түшээ аймаг]] гэж ерөнхийлөн нэрлэж байсан. * Хятад цэрэг нь Юань улсын цэргийн хүчний тооны хувьд ихэнхийг бүрдүүлж байсан. Умард хятадыг монгол, тамачи цэрэгтэй холилдон сахиж байсан бол өмнөд хятадыг дан хятад цэргийн ангиуд хамгаалж байсан. Хятад цэргийг дотор нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] хятад цэрэг, шинэ дагасан хятад цэрэг (Сүн улс мөхөх үед бууж өгсөн хятад цэрэг) гэж хоёр ангилж байв. * Өнгөт нүдтэн, орон нутгийн цэргүүд: Өнгөт нүдтэн гэх нэршилд баруун зүгээс олзлогдож ирсэн түрэг, перс, асуд, орос, зүүн европ, зүрчид, хидан, курё болон бусад хятад бус гаралтай иргэдийг багтаадаг. Тэдгээрээс асуд, кипчак, канли, орос цэргийг шилдэгт тооцож, хишигтэн болон дарангуй цэргийн дотор монгол цэргийн дараа орох нэр хүндтэй байсан. Тэднийг гүйцэтгэх үүрэг, төрөл мэргэжлээр нь хаад ноёдын шадар хамгаалагч, буут цэрэг, усан цэрэг мэтийн төрөл ангилалд хуваагдаж байсан. === Хууль цааз === {{Гол|Их Засаг}} {{Гол|Их Юань улсын нэвтэрхий хууль}} {{Гол|Юань улсын хууль цаазын бичиг}} {{Гол|Жыюаний шинэ хууль}} [[File:Evolution map of the Northwest territory of the Yuan Dynasty in Haiguotuzhi.jpg|thumb|'''Юань гүрний үеийн баруун хойд хэсгийн газрыг дүрсэлсэн нь (XIX зуун)''']] Монголын Юань Улсын үед монгол хаад ноёдын зүгээс суурин иргэд, малчин ардыг нэгтгэн захирах үүднээс хэд хэдэн хууль цаазын бичгийг хэрэглэж байлаа. Хубилай хаан, түүний шинэ улсад шинэ хуультай болох нь зайлшгүй зүйл байсан. Улмаар [[Жыюаний шинэ хууль|'''Жи Юаний шинэ хууль''']] гэх хууль цаазын бичгийг Е Рун Зу гэх бичгийн түшмэл удирдаж 1291 оны 6 сарын 18-нд эмхэтгэсэн. Энэ хууль нь [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Мадагэ|Жанзун хааны]] үед зохиосон '''Тай Хэ Люй И''' гэх хууль цаазын бичиг, [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үед зохиосон [[Их Засаг]] хуулийг үндэс болгосон байдаг. Уг хууль нь 96 зүйл, 10 бүлэгтэй. Үүнд түшмэдийн ёс, мөнгө санхүү, шашин шүтлэг, боловсрол, хулгайн хэрэг, цагдан хорих гэх мэт зүйлд хуваагдаж байлаа. Мөн [[Төмөр Өлзийт хаан]]ы үед 1305 онд [[Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл]] гэх хууль цаазын бичгийг гаргасан. Үүнээс гадна 1322-1323 оны хооронд [[Юань улсын хууль цаазын бичиг]], [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] зэргийг эмхэтгэж баталсан. Тус бүр нь 2000 гаруй боть бөгөөд 20 гаруй бүлэгт хуваагдаж байдаг. Юань улсын сүүл үед холбогдох бас нэгэн хууль цаазын бичиг нь 1338-1345 оны хооронд [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр хааны]] зарлигаар [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] болон өмнөх үеийн хуулийг нэгтгэсэн нэгэн хуулийг гаргасан. Үүнийг хятадаар [[Жижэн Тяогө]] гэдэг. Монголчилбол Жыжөнгийн хуулийн эмхэтгэл гэнэ. Энэ нь нийт 2909 боть бөгөөд удиртгал бүлэг нь 150 боть, хуулийн эмхэтгэл бүлэг нь 1700 боть, хавсралт бүлэг нь 1059 боть болдог. 1346 оноос албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн. Энэ хууль нь 22 жил болоод [[Мин улс]] байгуулагдахад халагдаж, хожуу [[Юнлө|Юнлө хааны]] үед бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь|Юнлэ Дадян]], манж [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы үед бичигдсэн "Сикү Чюаньшү" (Дөрвөн хөмрөгийн данс бичмэл) хэмээх хоёр бүтээлд багтсан билээ. == Юань улсын эдийн засаг == {{Гол|Юань улсын зоосон мөнгө}}{{Гол|Юань улсын цаасан мөнгө}}[[Файл:Yuan coinage.jpg|thumb|right|Юань улсын мөнгөн зооснууд]] Юань улсын үед хөдөө аж ахуйг үндэс болгосон олон төрлийн аж ахуйг зэрэг хөгжүүлэх бодлого баримталсны дүнд таримлын төрөл зүйл олширч тариа будааг элбэг хураах болсон бөгөөд мал сүрэг ч өнөр өссөн байна. Юань улсын үед гар үйлдвэр ихээхэн хөгжжээ. Жишээ нь: хөх цэцэгтэй цагаан шаазан нэгэнт дэлхийн хэмжээний шилдэг бүтээгдэхүүн болж олон оронд борлуулагдаж байжээ. Онгоц хийх мэргэжил дээшилж усан флоттой болжээ. Хубилай хаан анх удаа хууль ёсны баталгаатай цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргасан нь олон улсын худалдааг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой зүйл болсон байна. Юань улсын үед Ханчжоугаас Бээжин хүрэх усан сувгийг холбосон бөгөөд Шанхай, Ханчжоу, Гуанчжоу зэрэг нэлээд олон газрыг худалдааны чөлөөт бүс нутаг болгож ус хуурай хосолсон шинэ торгоны замыг нээж дэлхий олон орны эдийн засаг соёлын солилцоонд чухал хувь нэмэр оруулжээ.<ref name="Юань" /> === Албан татвар === Татвар, гувчуур нь аливаа төрт улсын оршин тогтнохын үндэс бөгөөд улс орны эдийн засаг, ахуй амьдрал ямар байх нь үүнээс хамаарч байсан. Юань улсын албан татварыг ерөнхийд нь улсын алба буюу биеэр гүйцэтгэх үүрэгтэй бөгөөд иргэний алба буюу бараа бүтээгдэхүүн, мөнгөөр төлөх хэлбэр гэж хоёр ангилж болно. Тухайн үеийн монгол, хятад хүмүүсийн гүйцтгэх алба, татвар гувчуур нь ялгаатай байсан. Мөн энэ үеийн татвар, гувчуур гэх ойлголт нь Их Монгол Улсын үеийнхээс онцын өөрчлөлтгүй ч, улам боловсронгуй болох тусам өмнөх үеийнхээс авдаг байсан татварын тоо хэмжээ, нэр төрөл нэмэгдсэн. [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хаан]] нэгэн удаа сайд [[Өлзий чинсан|Өлзийгөөс]] "Жил бүрийн улсад орж ирдэг алт, мөнгө, цаасан мөнгө хэд орчим байна? Бас хааны удмын олон ван, хүргэд, ноёдод түгээсэн хишиг болон барилга байгууламжийн зардалд хэдий хэмжээний мөнгө зарлагаддаг вэ? Эдгээрийг тооцоолж надад мэдүүл” хэмээсэнд Өлзий чинсан хариулахдаа: "Улсын жилийн орлого нь алт 19,000 лан, мөнгө 60,000 лан, цаасан мөнгө 3,600,000 дин. Ийм их боловч зардалд хүрэлцэхгүй учир 200,000 дин жиюаний цаасан мөнгө нэмж зээлээд байна. Иймд цаашид та бүхнийг хэмнэлттэй байхыг хүсч байна"<ref name=":4" /> гэсэн нь тэр үеийн татвараас олсон ихээхэн орлого ба зарлагын харьцаа ямар байсныг харж болно. Энэ хэрээр татвараар цуглуулсан хөрөнгийг замбараагүй зарцуулж байсан нь улсын сан хөмрөг хоосрох үзэгдэл [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хүлэг хааны]] үеэс хойш байнга шахам тохиолдож байсан. Монгол малчдын төлдөг байсан татвар нь "хаад ноёдын идээ шүүсний иргэ хонины гувчуур; өртөөнд хэрэглэх морь малын гувчуур; хаад ноёдын өдөр тутмын болон найранд хэрэглэх сүү цагаан идээ, айраг архины гувчуур; малын тоног, цэргийн зэвсэг хэрэглэл, цэргийн агт зэргийн гувчуур" зэргийг шаардлагатай үед татаж авдаг байсан. Малчдаас малыг татварлахдаа Өгэдэй хааны үед тогтоосон 100 мал тутмаас нэгийг татах, 100 хүрэхгүй бол татахгүй гэдэг хуулийг хэрэглэсээр байсан ч, Юань Улсын сүүлээр энэ дүрэм алдагдсан байж болзошгүй. Тогоонтөмөр хааны үед хятадад гарсан бослогыг дарахад цэргийн агт хүрэлцэхгүй болсноор хааны зарлигаар адуу морийг малчдаас найртайгаар мөнгө төлж худалдан авах зарлиг олонтоо гаргаж байсан ч, хэрхэн хэрэгжсэн нь тодорхойгүй. Хятад тариачдаас авах татвар нь газрын татвар, өрхийн татвар, хавар ба намрын гувчуур зэрэг байнгын татвараас гадна дайнд хэрэглэх цэргийн хэрэглэл, өртөөний, хаад ноёдын хэрэглээнд гэх мэтээр тогтмол бус олон зүйлийн гувчуурыг татаж авдаг байсан. Эдгээр байнгын татварыг мөнгөн ембүү, гуулин зоос, цаасан мөнгө, торгон утас, бөс даавуу, будаа үр тариа, байгалийн баялаг, эд таваар зэргийн аль нэгээр нь тогтоосон хэмжээгээр татварладаг байсан. Өгэдэй хааны үед тогтоосон хуулиар хэрвээ зарим газар нутаг томтой ч хүн цөөтэй бол газрын татвар авна, харин газар нутаг бага ч хүн ам ихтэй бол хүн амын татвар авна, мөн дархан, гар урчууд, лам хуврагууд газрын татвар, албаны түшмэд худалдаачид хүн амын тоог магадлан татвар төлдөг журам Юань улсын үед ч хэрэгжиж байсан.<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=284-285}}</ref> Хубилай хааны үеэс газрын амуу будааны татвар, хүн ам өрхийн татвар, ашигт малтмалын татвар, худалдааны гаалийн татвар, эд барааны болон бусад 32 төрлийн жижиг татвар гувчуурыг авах болсон. '''Газрын буюу амуу будааны татвар:''' Өрхийн эр бүр 3 таар амуу будаа, өсвөр насны эр 1 таар амуу, шинэ өрх эхний жилд 5 доу (10 доу 1 таартай тэнцүү, ) амуу тушаана. Өлзийт хааны үеэс намрын татварыг амуу будаагаар, хаврын татварыг мод, бөс бараа, торго, мяндасаар орлуулан татварлах болсон.<ref name=":2">{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=286}}</ref> 1328 он гэхэд нийт 12,114,708 таар амуу будааг татварлаж байсан. ==== '''Өрхийн татвар''' ==== Өрхийн татвар нь ширхэгийн (торгон утасны), цаасан мөнгөний, энэ хоёрын холимог гэсэн гурван төрлөөр татвар хурааж байсан. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч зөвхөн торгон утасаар татвар төлдөг өрх, зөвхөн мөнгө зоосоор татвар төлдөг өрх, эсвэл аль алинаар нь дагнах юмуу холимог байдлаар төрөлжсөн татвар төлдөг өрхүүд гэж байсан. * Уулын харьяат өрх (元管戶) бүр 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана. * Бүрэн татах албаны таван өрх (全科係官五戶絲戶): 1 жинь, 6 лан, 4 цэн тушаана, хагасыг татах өрх нь 8 ланг албанд тушаана. * Харилцан туслах өрх: торгон утасны өрх 1 жинь, 6 лан, 4 цэн. Мөнгөний алба 4 лан тушаана. * Тэтгэн туслах өрх: цаасан мөнгөөр алба барьдаг өрх 10 лан, 2 цэн бөгөөд үүний 4 лан мөнгийг албанд тушаана. Зөвхөн торгон утасаар алба барьдаг өрхийн албанд тушаах нь 4 жинь утас. * Хөрөнгө сэргээсэн өрх, эрийн цээнд хүрсэн өрхөөс эхний жилд албаас хэлтрүүлж, 2-р жилд хагасыг татаж, 3-р жилд бүрэн татаж хуучин өрхтэй адил болгоно.<ref name=":3">{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=288-289}}</ref> 1302 онд тогтоосон нэмэлт өөрчлөлтөөр зөвхөн цаасан мөнгө тушаах өрх бүр Жунтунгийн цаасан мөнгө 1 лан, 2 цэн, 5 фэн, зөвхөн торгон утас тушаах өрх бүр 5 жинь, 8 лан болгож, торгон утасны албыг тушаах хугацаа найман сард, мөнгөний албыг тушаах хугацаа есөн сард, бөс барааны тушаах хугацааг 10 сард тушааж байхаар тус тус тогтоов.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1265 онд 986,912 жинь торгон утас, 56874 ембүү мөнгө, 85412 толгой бөс даавууг татварт авч байсан бол, 1328 оны байдлаар 1098843 жинь торгон утас, 989 ембүү мөнгө, 350530 толгой нарийн торго, 72015 жинь мяндас, 211223 толгой бөс даавууг тус тус татварт хураажээ.<ref name=":4" /> '''Ашигт малтмалыг''' хятад газрын мужуудаас алт, мөнгө, төмөр, сувд, хаш, хар тугалга, зэс, хужир давс болон бусад төрлийн эрдэс баялагийг зөвхөн төрийн хяналттайгаар ашигт малтмалуудыг олборлож, эргэлтэнд оруулж байсан.<ref name=":4" /> ==== '''Худалдааны татвар''' ==== Өгэдэй хааны үед тогтоосон худалдаачдаас 30-ны 1 хувиар бодож татвар авахыг удтал хэрэглэж, 1280 оны байдлаар 45000 дин буюу ембүү (50 лангийн ембүүгээр тооцдог байсан) мөнгө татварлан авахаар болсон. Мөн жилд Шанду хотоос 60-ны 1 хувиар тооцох болсон. 1285 онд зам тус бүрээс жунтунгийн 3 цэн мөнгө авахаар болов. Шандугаас авах татварыг нэмж 100 лан бүрээс 7.5 цэн мөнгө татахаар болов. 1289 онд [[Сэнгэ (Юань улс)|Сэнгэ]] сайдын гуйлтаар хойд хятадаас авах орлогыг нэмж 200,000 дин мөнгө, өмнөд хятадаас авах орлогыг 250,000 дин мөнгө болов.<ref name=":5">{{Cite web |title=元史/卷094 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7094 |access-date=2025-11-21 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> 1310 онд Хүлэг хааны зарлигаар зам бүрээс авах орлогыг 3 цэн жиюаний цаасан мөнгө болгон нэмсээр, 1328 он гэхэд худалдаачдаас авдаг татварын хэмжээ 1280 оныхоос 100 дахин нэмэгдэв.<ref name=":5" /> {| class="wikitable mw-collapsible" |+Юань улсын худалдааны татварын орлого<ref name=":5" /> ! rowspan="2" |Газрын нэрс ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="3" |Татварын хэмжээ !Тайлбар |- !Дин<ref>Дин (錠) нь гулдмай, ембүүг хэлдэг хятад үг. Зарим монгол ном зохиолд өлгий мөнгө гэдэг. 1 дин нь 50 лангийн мөнгөн ембүүтэй тэнцэнэ. Хэрвээ 10000 дин мөнгө гэвэл 10,000*50 лан=500,000 лан мөнгө болно.</ref> (錠) ![[Лан]] (兩) !Цэн (錢) ! |- |Дайду хотын худалдааны товчоо |大都宣課提舉司 |103,636 |11 |4 | |- |[[Ханбалиг|Дайду лу]] |大都路 |8,242 |9 |7 | |- |[[Шанду|Шанду хот]] |上都留守司 |1,934 |5 | - | |- |Шанду хотын худалдааны товчоо |上都稅課提舉司 |10,525 |5 | - | |- |[[Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн|Давааны арын муж]] |嶺北行省 |448 |45 |6 |Монгол нутаг |- |[[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] |遼陽行省 |8,273 |41 |4 | - |- |[[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань муж]] |河南行省 |147,428 |32 |3 | |- |[[Шэньси нутгийн син жун шу шэн|Шанши муж]] |陝西行省 |45,579 |39 |2 | |- |[[Сычуан нутгийн син жун шу шэн|Сычуань муж]] |四川行省 |16,676 |4 |8 | |- |[[Ганьсу нутгийн син жун шу шэн|Ганьсү муж]] |甘肅行省 |17,361 |36 |1 | |- |[[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ муж]] |江浙行省 |269,027 |30 |3 | |- |[[Жяньши нутгийн син жун шу шэн|Жяньши муж]] |江西行省 |62,512 |7 |3 | |- |[[Хугуан нутгийн син жун шу шэн|Хугуан муж]] |湖廣行省 |68,844 |9 |9 | |} ==== '''Архи, цууны татвар''' ==== Архи, цууны татвар нэгэн төрлийн татвар бөгөөд архи дарс нэрэхийг зөвхөн улсын мэдлийн үйлдвэрт нэрж хийж, бусад хүмүүс дур мэдэн хийхийг цаазлан хориглож байсан. Тухайн үед архи, дарс нэрэхэд тариа, будаа ашиглаж байсан тул ган гачигтай зарим жилд архи нэрэхийг хааны зарлигаар хориглож байсан ч, язгууртнууд ашиг олохын тулд нууцаар архи нэрж зарах үзэгдэл их байсан. Монголчууд анх Өгэдэй хааны үед хятад нутагт архи, дарсны үйлдвэрийг олон газарт тараан байгуулж, тэднийг орон нутгийн түшмэдээр хянуулж, тэдгээрээс багагүй хэмжээний орлогыг татан төвлөрүүлж байсан. Мөнх хааны үед архи дарсыг хувиараа хийхийг хориглож байсан. 1285 онд Хубилай хааны зарлигаар архинаас авах татварыг 1 дань<ref>дань 石: эзэлхүүнийг хэмжихэд 100 литр, массыг хэмжихэд 50-60 кг гэж үздэг. Энэ тохиолдолд шингэн зүйл учраас литрээр нь тооцно.</ref> тутмаас 10 лан мөнгө авахаар болсон. 1285 оны 3-р сард баруун гарын сайд Лу Шируны зөвлөснөөр Шанду хотын архины татварыг цуцлаж, архи дарс үйлдвэрлэгчид хувиараа хийхийг зөвшөөрч, 1 дань тутмаас 5 лан мөнгөний татвар авахаар болгов. 1292 онд Өлзий чинсангийн айлтгасан нь: "Ханжоугийн архины татвар жилд 270,000 дин мөнгө төвлөрүүлдэг бол Хугуан, Лунсин хотууд нийлээд ердөө 90,000 дин мөнгө л төвлөрүүлж байна. Татварын харьцаа хэт ялгаатай байна” хэмээн мэдүүлэв. Ингээд Ханжоугийн татварыг 10-ны хоёроор бууруулж, Хугуан, Лунсин, Нанжин гурван газарт хуваан ногдуулжээ. 1304 онд Дайду хотын архи дарсны татварын газрын харьяанд 100 дарс нэрэх үйлдвэр байгуулснаа, 1305 онд 30 болгон цомхотгоод нэг газраас өдөрт 25 дань-аас (2500 литр) илүү архи дарс нэрэхийг хориглов.<ref name=":5" /> {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан архины татвар (酒課)'''<ref name=":5" /> #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 56,243 дин 67 лан 1 цэн #Ляоян муж (遼陽行省): 2250 дин 11 лан 2 цэн #Хэнань муж (河南行省): 75,077 дин 11 лан 5 цэн #Шэньси (陝西行省): 11,774 дин 34 лан 4 цэн #Сычуань (四川行省): 7,590 дин 20 лан #Ганьсу (甘肅行省): 2,078 дин 35 лан 9 цэн #Юннань (雲南行省): 226,117 суо ''(索)'' #Жянжэ (江浙行省): 196,654 дин 21 лан 3 цэн #Жянси (江西行省): 58,640 дин 16 лан 8 цэн #Хугуан (湖廣行省): 58,848 дин 49 лан 8 цэн {{div col end}} {{div col|colwidth=40em}} '''Муж бүрээс татварласан цууны татвар (醋課)<ref name=":5" />''' #Нийслэл орчмын газар (腹裏): 3,576 дин 48 лан 9 цэн #Ляоян (遼陽行省): 34 дин 26 лан 5 цэн #Хэнань (河南行省): 2,740 дин 36 лан 4 цэн #Шэньси (陝西行省): 1,573 дин 39 лан 2 цэн #Сычуань (四川行省): 616 дин 12 лан 8 цэн #Жянжэ (江浙行省): 11,870 дин 19 лан 6 цэн #Жянси (江西行省): 951 дин 24 лан 5 цэн #Хугуан (湖廣行省): 1,231 дин 27 лан 9 цэн {{div col end}} ==== Нэмэлт татварууд ==== Юань улсын сударт тэмдэглэснээр дээрх татваруудаас гадна доор дурдсан 32 төрлийн эд зүйлсээс нэмэлт гувчуур авдаг байсан.<ref name=":5" /> {{div col|colwidth=18em}} # Цаг тооны бичиг (曆日) # Гэрээний бичиг (契本) # Голын хөвөө (河泊) # Уулын талбай (山場) # Ваар сав шатаах зуух (窰冶) # Газрын түрээс (房地租) # Өрхийн мухлаг (門攤) # Цөөрөм (池塘) # Нуурын зэгс (蒲葦) # Идэшний хонь (食羊) # Хулс (荻葦) # Нүүрс (煤炭) # Далайн эрэг (撞岸) # Хятад долоогоно жимс (山查) # Исгэгч, хөрөнгө (麯) # Загас (魚) # Будаг (漆) # Исгэх эд (酵) # Уулын шанд (山澤) # Нуур (蕩) # Бургас (柳) # Яали ? (牙例) # Саалийн үнээ (乳牛) # Хувь татах (抽分) # Зэгс (蒲) # Жараахай (魚苗) # Түлээ мод (柴) # Нэхий (羊皮) # Шаазан (磁) # Хулсан зэгс (竹葦) # Цагаан гаа (薑) # Цагаан эм (白藥)<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол судлалын хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Юань хэмээх Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=292}}</ref> {{div col end}}'''Идэшний хониноос''' олдог байсан татварын орлого нь [[Даду чөлгөө|Дайду чөлгөнөөс]] 438 дин мөнгө, [[Шаньду чөлгөө|Шанду чөлгө]], [[Синхө чөлгөө|Шинхэ чөлгөнөөс]] тус бүр 300 дин мөнгө, Датун чөлгөнөөс 393 дин, Хонины зах (Дайду хотын Шүньчэн хаалганы орчимд байсан<ref>{{Cite book |last=邱 |first=树森 |title=元史辭典 |publisher=山东教育出版社 |year=2002 |location=山东 |pages=310 |language=zh}}</ref>) 229 дин 29 лан 7 цэн мөнгө, мэйму хэлтэс (煤木所; Дайду хотын арилжааны гаалийн хэргийг эрхлэх товчооны харьяа байгууллага<ref>{{Cite book |last=邱 |first=树森 |title=元史辞典 |publisher=山东教育出版社 |year=2002 |location=山东 |pages=948 |language=zh}}</ref>) 100 дин мөнгө, нийт дүнгээр 1760 дин 29 лан 7 цэн цаасан мөнгө олж байсан.<ref name=":5" /> '''Саалийн үнээ'''нээс зөвхөн жэньдин чөлгөнөөс 208 дин 30 лан мөнгөний татварын орлого олж байсан.<ref name=":5" /> '''Цаг тооны бичиг''' улс даяар 3,123,185 боть борлуулсан нь [[Жунтунгийн цаасан мөнгө|жунтунгийн цаасан мөнгөөр]] 45980 дин 32 лан 5 цэн мөнгөний орлого олж байв. Үүнээс том хуанлийг 2,202,203 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 44044 дин 3 лан мөнгө, жижиг хуанли 915,725 боть тус бүрийг 1 цэн цаасан мөнгөөр боруулахад 1831 дин 32 лан 5 цэн мөнгө, араб хуанли 5257 боть тус бүрийг 1 лан цаасан мөнгөөр зарсан нь 105 дин 7 лан мөнгө болж байв.<ref name=":5" /> == Хаад ба Хатад == === Хаад === {{гол|Юань улсын хаад}} {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''Монголын Их Хаад''' |- !Хөрөг ! style="background:#efefef;" | Хааны нэр ! style="background:#efefef;" | Цол ! style="background:#efefef;" | Амьдарсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хаанчилсан жилүүд ! style="background:#efefef;" | Хятад оны цол ! style="background:#efefef;" | Хятад сүмийн цол |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] | '''Сэцэн хаан''' | [[1215 он|1215]]-[[1294 он|1294]] | [[1271 он|1271]]-1294 он | [[Чжунтун]] (1260-1264)<br /> [[Жыюань]] (1264-1294) | Шизу |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTemurOljeituPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Өлзийт Төмөр хаан|'''Төмөр''']] | '''Өлзийт хаан''' | [[1265 он|1265]]-[[1307 он|1307]] | [[1294 он|1294]]-1307 | [[Юаньжэнь]] (1295-1297) <br />[[Дадө]] (1297-1307) | Чэнзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumQaishanKulugPortrait.jpg|center|frameless|125x125px]] | [[Хайсан хүлэг хаан|'''Хайсан''']] | '''Хүлэг хаан''' | [[1281]]-[[1311]] | [[1307]]-1311 | [[Жыда]] <br /> (1308-1311) | Узун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumAyurbarvadaBuyantuPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Аюурбарбад''']] | '''Буянт хаан''' | [[1285]]-[[1320]] | [[1311]]-1320 | [[Хуанцин]] <br /> (1311-1316)<br />[[Яньёу]](1316-1320) | Рэньзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Шадбал гэгээн хаан|'''Шадбал''']] | '''Гэгээн хаан''' | [[1303]]-[[1323]] | [[1320]]-1323 | [[Жыжы (Гэгээн хаан)|Чжичжи]] <br /> (1320-1323) | Инзун |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр''']] | | [[1293]]-[[1328]] | [[1323]]-1328 | [[Тайдин]] <br /> (1323-1328) [[Жыхө]]<br />(1328) | Тай Дин Ди |- | Хөрөг нь зурагдаагүй | [[Аригиба хаан|'''Аригиба''']] | | [[1320]]-[[1328]] | 1328 | [[Тяньшүнь (1328)|Тяньшүнь <br /> (1328)]] | Тянь Шүнь Ди |- |[[Файл:YuanEmperor Kusala.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн''']] | '''Хутагт хаан''' | [[1300]]-[[1329]] | 1329 | [[Тяньли]] <br /> (1329) | Минзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumTughTemurPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Тугтөмөр хаан|'''Тугтөмөр''']] | '''Заяат хаан''' | [[1304]]-[[1332]] | [[1328]]-[[1329]], <br />1329-1332 | [[Тяньли]] <br /> (1328-1329)<br /> [[Жышүнь]]<br /> (1329-1332) | Вэньзун |- |[[Файл:YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg|center|frameless|126x126px]] | [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал''']] | '''Эрдэнэцогт хаан''' | [[1326]]-[[1332]] | 1332 | Жышүнь (1332) | Нинзун |- | | [[Тогоонтөмөр хаан|'''Тогоонтөмөр''']] | '''Ухаант хаан''' | [[1320]]-[[1370]] | [[1333]]-[[1368]] | [[Юаньтун]] <br /> (1333-1335)<br />[[Жыюань]]<br />(1335-1340)<br /> [[Жыжөн]]<br />(1340-1370)<br /> | Хуйзун<br>Шүнь Ди |} === Их Хатад === {| class="wikitable" !Хөрөг !Хатны нэр !Овог аймаг !Хатан суусан үе |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumChabi.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Чаби хатан|'''Чамбуй''']] |Хонгирад |1260-1281 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Намбуй хатан|'''Намбуй''']] |[[Хонгирад]] |1285-1286 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Шириндарь хатан|'''Шириндарь''']] |Хонгирад |1295-1305 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Булган хатан|'''Булган''']] |[[Баяд|Баягуд]] |1305-1307 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumZhenge.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Жэнгэ хатан|'''Жэнгэ''']] |Хонгирад |1307-1311 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfAyurbarvada.jpg|center|frameless|130x130px]] |'''[[Раднашири хатан|Анашишир]]''' |Хонгирад |1311-1320 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfShidebalaII.jpg|center|frameless|129x129px]] |[[Сугабал хатан|'''Сугабал''']] |[[Ихирэс]] |1320-1323 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Бабухан хатан|'''Бабухан''']] |Хонгирад |1323-1328 |- |[[Файл:Бабуша хатан.jpg]] |[[Будшир хатан|'''Будашири''']] |Хонгирад |1328-1329, 1329-1332 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumWifeOfQoshila.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Бабуша хатан|'''Бабуша''']] |[[Хонгирад]] |1329 |- |[[Файл:YuanEmpressAlbumAWifeOfIrinchinbal.jpg|center|frameless|128x128px]] |[[Дарамшир|'''Дарьтэмиш''']] |Хонгирад |1332 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Данашир хатан|'''Данашири''']] |[[Кипчак]] |1333-1335 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Баянхутаг хатан|'''Баянхутуг''']] |Хонгирад |1335-1365 |- |Хөрөг нь зурагдаагүй |[[Өлзийхутаг хатан|'''Өлзийхутуг''']] |[[Курё улс]] |1365-1368 |} == Зургийн цомог == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Yuan dynasty iron magic square.jpg|Араб тоо сийлсэн хавтан (Юань гүрэн) Файл:Yuan Dynasty - waterwheels and smelting.png|Төмрийн хүдэр хайлуулах зуух Файл:水轮.jpg|Усан хүрд Файл:水锤.jpg|Юань улсын үеийн усан хөөрөг Файл:纺织机.jpg|Юань улсын үеийн нэхмэлийн машин Файл:水磨齿轮.jpg|Усан тээрэм Файл:农书织布机.jpg|Торго нэхэх суурь машин Файл:Zhao Mengfu1.jpg|Юань улсыг үеийн зураг ([[Жао Мэнфу]]) Файл:Chuangzi Nu1.jpg|Юань улсын үеийн Давхар холхивчит нум<ref name="bm">{{cite web |url = http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |title=Archived copy |accessdate=November 11, 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091202081843/http://www.grandhistorian.com/chinesesiegewarfare/index-english12122007.html |archivedate=December 2, 2009 }}</ref> Файл:Skanda detail heart sutra zhao mengfu.jpeg|Юань улсын үеийн цэргийн хувцас Файл:Immortal Riding a Dragon.jpg|Юань улсын үед зурагдсан луу унаж буй зураг Файл:Horse and Groom, after Li Gonglin by Zhao Yong.jpg|[[Монгол морь]] Файл:Jiang Ge.JPG|Юань улсын Монгол цэрэг Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|[[Хубилай хаан]]ы залуугийн зураг Файл:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|Монгол морьтон баатрын харваж байгаа зураг Файл:Yuan stone Nestorian inscription (rep).JPG|Бээжин хотын Фаншань дүүргээс олдсон Юань улсын үед хамаарах Несториан шашинтны чулуун хөшөө </gallery> ==Урлагийн бүтээл== ===Кино=== *Телевизийн богино цувралууд, ''[[Марко Поло (TV богино цувралууд)|Марко Поло]]'' (1982), Featuring [[Кэн Маршал]] ба [[Роученг Ин]], зохиолыг бичсэн [[Жулиано Монталдо]],зураглаач, Пологийн аялалаар хоёр ялалт авсан. [[Эмми шагнал гардуулах ёслол]], зургаагаас дээш удаа нэр дэвшсэн.<ref name=Emmy>{{Citation|title=Academy of Television Arts & Sciences|url=http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|accessdate=July 6, 2009|archive-date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011545/http://www.emmys.org/awards/awardsearch.php|url-status=dead}} (Searching for "Marco Polo", and year 1982)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0083446/ |website=IMDb TV miniseries|title= Marco Polo |date= 1982}}</ref> * ''[[Марко Поло (телевизийн цуврал)|Марко Поло]]'' 2014 оны кино. ([http://www.imdb.com/title/tt2189461/ imdb.com Marco Polo (TV series)]) ==Мөн үзэх== * [[Их Монгол Улс]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Алтан Орд]] * [[Ил Хаант Улс]] * [[Цагаадайн улс]] ==Цахим холбоос== {{commonscat|Yuan Dynasty|Юань Улс}} * [https://web.archive.org/web/20130430183940/http://www.kinabaloo.com/yd1.html Yuan Dynasty Earthen City Wall Park, Beijing] (англи хэлээр) * [http://www.chinavoc.com/history/yuan.htm The Yuan Dynasty] (англи хэлээр) === Ном === * Arthur Cotterell: The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire. Pimlico, London 2007, ISBN 978-1-84595-009-5 (англи хэлээр). * Ann Paludan: Chronicle of the China Emperors. Thames & Hudson, London 1998, ISBN 0-500-05090-2 (англи хэлээр). == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө= [[Их Монгол Улс]] <br/> [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]] <br/> |он= 1271-1368 |албан_тушаал= Их Юань улс |дараа=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/> [[Мин улс]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр Юань Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Юань улс| ]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:14-р зууны Монголын түүх]] jpgcfqmlcsdpxom28pps6subrtyky0z 0 19373 861254 860958 2026-07-07T08:49:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861254 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-07-07 08:49:58 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] p1s2rpapvxwsles1ix25rwewgseb3g5 0 19582 861260 860962 2026-07-07T09:16:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861260 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 22326 861226 860899 2026-07-07T02:43:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861226 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 861208 860880 2026-07-07T01:09:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861208 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm 0 24983 861190 860875 2026-07-07T00:06:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861190 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс уран бүтээлчийн дискографи | Artist = Coldplay | Image = {{CSS image crop|Image=ColdplayManch03062351 (cropped).jpg|Align=center|bSize=290|cWidth=290|cHeight=190|oTop=3}} | Alt = Coldplay onstage with their respective instruments | Caption = Coldplay [[Манчестер хотын цэнгэлдэх хүрээлэн|Этихад цэнгэлдэх хүрээлэнд]] 2023 онд | Studio = 10 | EP = 18 | Live = 6 | Compilation = 12 | Singles = 43 | Promotional = 14 | 1Option name = Буяны сингл | 1Option = 5 }} Британий рок хамтлаг Колдплей-н нийт уран бүтээлд 5н студи цомог болон 10n EP(өргөтсөн сингл),27н сингл,2 амьд тоглолтын цомог болон 27н клип багтдаг.2009 оны байдалаар дэлхий даяар 50 гаруй сая цомог борлуулан [[дэлхийн хамгийн хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлч]]идийн нэгт орсон байна. Тэд анхны цомогоо 2000 оны 7р сард [[Parachutes]] нэртэйгээр гаргасан бөгөөд олон амжилтыг ар араасаа дагуулан шүүмжлэл магтаалын аль алийг авсан байна.Энэ цомог нь дэлхийд 7,5 сая борлогдсон бөгөөд борлуулалтаараа [[АНУ]]-с 1 Платиниум гэрчилгээ болон Их Британиас 7 удаа Платиниум гэрчилгээ авчээ.Энэхүү цомог нь араасаа 4 сингл гарган ирсэнээс "[[Yellow]]" болон "[[Trouble]]" синглүүд нь Их британий сингл чартийн эхний 10т бичигдээд зогсохгүй "[[Shiver]]" болон "[[Don't Panic]]" синглүүд нь [[Европ]]-н жишээлбэл [[Нидерланд]] болон Польш улсуудын чарт-д дээгүүр байрт орсон байна.Хамтлагийн 2 дох цомгоо 2002 8р сард [[A Rush of Blood to the Head]] нэртэйгээр гаргасан байна.Энэхүү цомог нь өмнөх цомгоосоо илүү их боруулалт хийж чадсан байна.Энэ цомог нь 9н орны жагсаалтыг тэргүүлсэн юм.Анхны сингл болох "[[In My Place]]" n' Их Британий болон хэдэн хөгжимийн дэлгүүрүүдийн жагсаалтын 2т орж чадсан байна.Удаах синглүүд болох "[[The Scientist]]","[[Clocks]]" болон ,"[[God Put A Smile Upon Your Face]]" синглүүд нь чамгүй амжилтыг олсон. "[[Coldplay]]" хамтлагийн 3дах студийн цомог болох "[[X&Y]]" 2005 оны 6р сард худалдаанд гарсан бөгөөд 2005 оны хамгийн их борлуулалттай цомог болсон юм.Энэ цомог 2005 сүүл гэхэд дэлхий даяар 8,3 сая хувь борлуулж чадсан байна."[[X&Y]]" цомог нь олон орны хөгжимийн жагсаалтыг тэргүүлээд зогсохгүй [[АНУ]]-д л гэхэд худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 737'000 хувь борлуулж чадсан юм.[[Х&Y]] Цомог нь 6 синглтэй ба [[Speed of Sound]] нь хамгийн амжилттай синглүүдийн нэг болсон юм.Энэхүү сингл нь Итали Австрали болон бусад 10 орны чарт-д тэргүүн байрт орсон байна.Удаах синглүүд болох [[Fix You]],[[Talk]] болон [[The Hardest Part]] нь чамгүй амжилт олсон.[[Viva la Vida or Death and All His Friends]] нь [[Coldplay]] хамтлагийн 4дэх студи цомог юм.Энэ цомог нь 2008 оны 6-р сард худалдаанд гарсан ба энэ цомог тэдний хувьд хамгийн их амжилт олсон цомог болсон юм.Энэ цомог нь 36 орны дууны жагсаалтыг тэргүүлсэн юм.Түүнчлэн "[[Viva la Vida]]" нь хамтлагийн хамгийн их амжилт олсон сингл болсон юм.2011 оны 6р сард л гэхэд [[АНУ]]-д 5 сая хувь борлогджээ."[[Mylo Xyloto]]" нь [[Coldplay]] хамтлагийн 5 дах студи цомог бөгөөд 2011 оны 10 дугаар сард худалдаанд гарсан юм.Энэхүү цомог нь олон улсад орнуудын чартад тэргүүн болон дээгүүр байруудад бичигдсэн.[[Mylo Xyloto]] цомог нь [["Every Teardrop is A Waterfall"]],[["Paradise"]],[["Princess of China"]],[["Up wIth The Birds"]],[["Hurts Like Heaven"]] зэрэг синглүүдээ гаргасан.2014 оны 5-р сарын 19 нд [[Coldplay]] нь өөрсдийн 6дах цомог Ghost Stories-г худалдаанд гаргасан бөгөөд өмнөх цомгуудын адилаар улс орнуудын чартад тэргүүн байрт бичигджээ.[["Ghost Stories"]] цомгоос [["Magic"]],[["Midnight"]],[["A Sky Full of Stars"]] хэмээх синглүүд гарсан.Одоогийн байдлаар Coldplay хамтлагийн 18,2 сая цомог болон 33,6 сая сингл АНУ-д татан авалт хийгдээд байна.<ref name=us_sales>{{cite web|url=http://m.billboard.com/v/News/IsColdplaysPlanned20|title=Is Coldplay's Planned 2016 Stadium Trek a Farewell Tour?|author=Hampp, Andrew|work=[[Billboard (Magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|date=20 February 2015|accessdate=21 February 2015}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Цомгууд== ===Студи Цомгууд=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Студи цомгуудын жагсаалт болон тэдгээрийн борлуулалтм,гэрчилгээнүүдийг үзүүлэв. ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:30em;"| Цомгийн тайлбар ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:22em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| [[Хөгжмийн гэрчилгээнүүдийн жагсаалт|Гэрчилгээнүүд]] |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums">{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012 |format=select "Albums" tab}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums">{{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|australian-charts.com}} |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums">{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Canadian Albums}} |title=Coldplay – Chart History: Canadian Albums |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA">{{cite web |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|lescharts.com}} |accessdate=7 December 2009 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums">{{cite web |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/?type=longplay |title=Chartverfolgung / Coldplay / Longplay |publisher=[[Media Control Charts]] |work={{noitalic|musicline.de}} |accessdate=24 February 2012 |language=German |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111204101701/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/?type=longplay |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|irish-charts.com}} |accessdate=7 December 2009}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br /><ref name="NLD">{{cite web |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=7 December 2009 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ">{{cite web |url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|charts.org.nz}} |accessdate=7 December 2009 |archive-date=11 Долдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711203249/http://www.charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref name="SWI">{{cite web |url=http://swisscharts.com/artist/Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swisscharts.com}} |accessdate=22 December 2012 |format=select "Charts" tab |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums">{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard 200}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard 200 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[Parachutes|Parachutes]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2000 оны 7-р сарын 10<span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Parachutes-Coldplay/dp/B00004U9MS |title=Parachutes |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: [[Parlophone]] * Формат: [[Компакт диск|CD]], [[Кассет|CS]], [[Gramophone record|LP]] | 1 || 2 || 19 || 31 || 54 || 2 || 29 || 4 || 38 || 51 | * ДД: 8,500,000<ref name="Worldwide album sales">{{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |title=Big band theory: who are the brightest stars? |work=[[The New Zealand Herald]] |date=25 October 2012 |accessdate=30 December 2012 |author=Kara, Scott |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121204164039/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10842560 |url-status=dead }}</ref> * Их Британи: 2,626,887<ref name="UK album sales">{{cite web |url=http://www.musicweek.com/businessanalysis/read/official-charts-analysis-coldplay-lp-sells-168k-to-set-2014-pace/058549 |title=Official Charts Analysis: Coldplay LP sells 168k to set 2014 pace |publisher=Intent Media |work=[[Music Week]] |date=26 May 2014|accessdate=27 May 2014}} {{subscription required}}</ref> * Шинэ Зеланд: 75,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 2,700,000<ref name="US album sales">{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/1049687/ask-billboard |title=Ask Billboard |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=5 October 2012 |author=Caulfield, Keith}}</ref> | * [[British Phonographic Industry|BPI]]: 8× Platinum<ref name="BPI">{{cite web |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/search.aspx |title=Certified Awards Search |publisher=[[British Phonographic Industry]] |accessdate=27 August 2009 |format=To access, enter the search parameter "Coldplay" |archive-date=1 Наймдугаар сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801142929/http://www.bpi.co.uk/certified-awards/Search.aspx |url-status=dead }}</ref> * [[Australian Recording Industry Association|ARIA]]: 3× Platinum<ref name="ARIA-2003-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2003.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2003 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Gold<ref name="BVMI">{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=&strInterpret=Coldplay&strTtArt=alle&strAwards=checked |title=Gold–/Platin-Datenbank (Coldplay) |publisher=[[Bundesverband Musikindustrie]] |accessdate=26 September 2012 |language=German}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI]] SWI: Gold<ref name="IFPI SWI">{{cite web |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Coldplay |title=The Official Swiss Charts and Music Community: Awards (Search for: Coldplay) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swisscharts.com}} |accessdate=19 May 2014}}</ref> * [[Music Canada|MC]]: 2× Platinum<ref name="MC">{{cite certification |region=Canada |artist=Coldplay |accessdate=12 March 2012}}</ref> * [[Recording Industry Association of America|RIAA]]: 2× Platinum<ref name="RIAA">{{cite web |url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Coldplay%22 |title=American certifications – Coldplay |publisher=[[Recording Industry Association of America]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1287&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1287 – Issue Date: 25 November 2001 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]: 2× Gold<ref name="SNEP">{{cite web |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?q=Coldplay&submit=OK&awards_year=0 |title=Notre Base de Données: Coldplay |publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |language=French |accessdate=22 July 2014}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[A Rush of Blood to the Head]]'' | * Худалдаанд гарсан:2002 оны 8-р сарын 26<span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Rush-Of-Blood-The-Head/dp/B000069AUI |title=A Rush Of Blood To The Head |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, CS, LP | 1 || 1 || 1 || 4 || 1 || 1 || 3 || 1 || 1 || 5 | * ДД: 15,000,000<ref>{{cite web |url=http://www.todayfm.com/FOCUS-GROUP-:-COLDPLAY |title=Focus Group: Coldplay |publisher=[[Today FM]] |date=29 January 2014 |accessdate=24 March 2014 |archive-date=7 Гуравдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214347/https://www.todayfm.com/FOCUS-GROUP-:-COLDPLAY |url-status=dead }}</ref> * Их Британи: 2,875,980<ref name="UK album sales"/> * Шинэ Зеланд: 90,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 4,925,000<ref>{{cite web | url=https://ca.music.yahoo.com/photos/top-new-acts-since-2000-1403561474-slideshow/492514929mm017-coldplay-per-photo-1403561220970.html | title=USA: Top 20 New Acts Since 2000 | publisher=Yahoo! Music | date=July 8, 2014 | last=Grein | first=Paul | access-date=Аравдугаар сар 4, 2014 | archive-date=Аравдугаар сар 8, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141008124824/https://ca.music.yahoo.com/photos/top-new-acts-since-2000-1403561474-slideshow/492514929mm017-coldplay-per-photo-1403561220970.html | url-status=dead }}</ref> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 7× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesALBUMaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 4× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 4× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1383&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1383 – Issue Date: 9 November 2003 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * SNEP: 2× Gold<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[X&Y]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2005 оны 6-р сарын 6 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/X-Y-Coldplay/dp/B0006L16N8 |title=X&Y |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, [[Music download|дижитал]] | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 13,000,000<ref name="Worldwide album sales"/> * Их Британи: 2,730,107<ref name="UK album sales"/> * Шинэ Зеланд: 75,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 3,100,000<ref name="US album sales"/> | * BPI: 9× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 3× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * [[Irish Recorded Music Association|IRMA]]: 8× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum.htm |title=2005 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: 3× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1532&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1532 – Issue Date: 2 October 2006 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=12 July 2012}}</ref> * SNEP: 2× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2008 оны 6-р сарын 12 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Viva-Vida-Death-All-Friends/dp/B00180OSXG |title=Viva la Vida or Death and All His Friends |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, Дижитал | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 10,000,000<ref name="Worldwide album sales"/> * Их Британи: 1,469,819<ref name="UK album sales"/> * Канад: 334,000<ref>{{cite web |url=http://au.sys-con.com/node/801712 |title=The Nielsen Company 2008 Canadian Music Industry Report |publisher=[[Business Wire]] |date=7 January 2009 |accessdate=19 March 2013 |archive-date=31 Тавдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531123952/http://au.sys-con.com/node/801712 |url-status=dead }}</ref> * Шинэ Зеланд: 45,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 2,700,000<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/467960/coldplay-the-billboard-cover-story |title=Coldplay: The Billboard Cover Story |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=12 August 2011 |accessdate=5 October 2012 |author=Waddell, Ray}}</ref> | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 4× Platinum<ref name="ARIA-2009-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2009Albums.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * BVMI: 3× Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 3× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 4× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum08.htm |title=2008 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 5× Platinum<ref name="MC"/> * [[NVPI]]: Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |title=Viva La Vida – Goud/Platina |publisher=[[NVPI|Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers]] |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |archive-date=17 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030921/http://www.nvpi.nl/goud/platina/viva-la-vida |url-status=dead }}</ref> * RIAA: 2× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Albums |work={{noitalic|RadioScope}} |accessdate=12 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195817/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62 |archivedate=24 Долдугаар сар 2011 |url-status=live }}</ref> * SNEP: Diamond<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Mylo Xyloto]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2011 оны 10-р сарын 24 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Mylo-Xyloto-Coldplay/dp/B0053YGYO4 |title=Mylo Xyloto |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, Дижитал | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 8,000,000<ref>{{cite web |url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2012/11/17/coldplay-live-2012-dvd-blu-ray/1708275/ |title=Coldplay's Mylo Xyloto tour hits TV, DVD, CD, Blu-ray |work=[[USA Today]] |date=17 November 2012 |accessdate=31 January 2013 |author=Gundersen, Edna}}</ref> * Их Британи: 1,451,209<ref name="UK album sales"/> * Шинэ Зеланд: 30,000<ref name="Worldwide album sales"/> * АНУ: 1,600,000<ref>{{cite web |url=http://www.musicweek.com/news/read/adele-tops-music-week-global-chart-with-145-million-sales/048096 |title=Adele tops Music Week global chart with 14.5 million sales |publisher=Intent Media |work=[[Music Week]] |date=16 February 2012 |accessdate=5 October 2012 |author=Williams, Paul}}</ref> | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2012-albums"/> * BVMI: 3× Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: 2× Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * IRMA: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.irishcharts.ie/awards/multi_platinum11.htm |title=2011 Certification Awards – Multi Platinum |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: 2× Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |title=NZ Top 40 Albums Chart – 18 June 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=3 Долдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703154514/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=1944 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories|Ghost Stories]]'' | * Released: 19 May 2014 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Ghost-Stories-Coldplay/dp/B00IQE4NUK |title=Ghost Stories |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=3 March 2014}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, дижитал | 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 | * ДД: 4,000,000<ref>{{cite web |url=http://www.worldmusicawards.com/index.php/news/second-week-ed-sheerans-x-worlds-no1-album |title=For The Second Week, Ed Sheeran's 'X' Is World's No.1 Album! |publisher=[[World Music Awards]] |date=19 July 2014 |accessdate=3 September 2014}}</ref> * Их Британи: 600,000<ref>{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-artist-albums-of-2014-so-far-3169/ |title=The Official Top 40 Biggest Selling Artist Albums of 2014 so far! |last=Copsey |first=Rob |publisher=Official Charts Company |date=2 October 2014 |accessdate=3 October 2014}}</ref> * АНУ: 853,500<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/articles/6259342/1994-vs-2014-top-selling-albums-comparison |title=1994 vs. 2014: Comparing the Top-Selling Albums |last=Lynch |first=Joe |work=Billboard |publisher=Prometheus Global Media |date=2 October 2014 |accessdate=2 October 2014}}</ref> | * BPI: 2× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2014-albums">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-albums-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=8 June 2014}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |title=NZ Top 40 Albums Chart - 26 May 2014 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=24 May 2014 |archive-date=10 Тавдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510032126/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2506 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 2× Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[A Head Full of Dreams]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2015 оны 12-р сарын 4 * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP, Дижитал | 1 || 2 || 2 || 4 || 3 || 2 || 1 || 4 || 1 || 2 | * ДД: 6,000,000<ref name="A Head Full of Dreams sales November 2017"/> * Канад: 160,000<ref name="MC"/> * Их Британи: 1,133,832<ref>{{cite web|url=http://www.musicweek.com/live/read/coldplay-s-a-head-full-of-dreams-tour-becomes-third-highest-grossing-tour-in-history/070535|title=Coldplay's A Head Full Of Dreams Tour becomes third highest grossing tour in history|last=Hanley|first=James|work=Music Week|date=16 November 2017|accessdate=19 January 2018}}</ref> * АНУ: 1,097,000<ref name="RIAA"/> | * BPI: 3× Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesAlbumAccreds2016.htm|title=ARIA Charts – Accreditations – 2016 Albums |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=21 January 2018}}</ref> * BVMI: Platinum<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: 2× Platinum<ref name="MC"/> * NVPI: Platinum<ref name="NVPI"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 24 April 2017 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=20 November 2016 |archive-date=21 Дөрөвдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194911/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4356 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: 3× Platinum<ref name="SNEP"/> |} ===Амьд тоглолтоос бүрдсэн цомогууд=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Амьд цомгууд болон тэдгээрийн амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүдийн жагсаалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:25em;"| Цомгийн мэдээлэл ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилтууд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="AUT">{{cite web |url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discographie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|austriancharts.at}} |accessdate=22 December 2012 |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR">{{cite web |url=http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|norwegiancharts.com}} |accessdate=24 February 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2003]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2003 оны 11-р сарын 1<span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/live-2003/id16380356 |title=Live 2003 by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: CD, digital download | 46 || 16 || — || 10 || 26 || 34 || 24 || 26 || — || 13 | * US: 686,000<ref name="US album sales"/> | * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2003-albums"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://rianz.org.nz/rianz/oldchart.asp?chartNum=1396&chartKind=A |title=Top 50 Albums Chart – Chart #1396 – Issue Date: 29 February 2004 |publisher=[[Recorded Music NZ|Recording Industry Association of New Zealand]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[LeftRightLeftRightLeft]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2009 оны 5-р сарын 15 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/leftrightleftrightleft-mw0000819818 |title=LeftRightLeftRightLeft – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | |- ! scope="row"| ''[[Coldplay Live 2012]]'' | * Худалаанд гарсан: 2012 оны 11-р сарын 19 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref name="Live 2012">{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/music/2012/sep/26/coldplay-second-live-album?newsfeed=true |title=Coldplay to release second live album in November |work=[[The Guardian]] |date=26 September 2012 |accessdate=26 September 2012 |author=Michaels, Sean}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: CD, digital download | — || — || 10 || — || 5 || 3 || — || — || 11 || — | | * SNEP: Platinum<ref name="SNEP"/> |- ! scope="row"| ''[[Ghost Stories Live 2014]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2014 оны 11-р сарын 24 <ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/ghost-stories-live-2014/id928168764 |title=Ghost Stories Live 2014 by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=20 October 2014}}</ref> * Лабэл: Parlophone, [[Atlantic Records|Atlantic]] * Формат: CD, digital download | 2 || — || — || — || — || — || — || 32 || — || 93 | | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" тэмдэглэгээ нь тухайн улсад худалдаанд гараагүй эсвэл ямар нэгэн байр эзлээгүйг нь үзүүлнэ. |} ===Түүвэр цомгууд=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of compilation albums, with selected chart positions ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:19em;"| Цомгийн мэдээлэл ! scope="col" colspan="6"| Оргил амжилтууд ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| Гэрчилгээ |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref>{{cite web |title=Chart Log UK – 2012 + Weekly Updates + Sales 2012 |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK2012.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=10 February 2013 |author=Zywietz, Tobias}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN]]<br /><ref name="DEN">{{cite web |url=http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|danishcharts.com}} |accessdate=2 May 2012 |archive-date=6 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106044136/http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<br /><ref name="POR">{{cite web |url=http://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|portuguesecharts.com}} |accessdate=26 September 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Productores de Música de España|SPA]]<br /><ref name="SPA-albums">{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Albums) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|spanishcharts.com}} |accessdate=24 March 2014}}</ref> |- ! scope="row"| ''A Rush of Blood to the Head / Parachutes'' | * Худалаанд гарсан: 2006 10-р сарын 2 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-rush-of-blood-to-the-head-parachutes-mw0001480151 |title=A Rush of Blood to the Head/Parachutes – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: [[EMI]] * Формат: CD [[box set]] | — || — || — || — || 22 || — | |- ! scope="row"| ''[[The Singles 1999–2006]]'' | * Худалдаанд гарсан: 2007 оны 3-р сарын 26 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/7-Collection-VINYL-Coldplay/dp/B000MTEZPU |title=The 7" Collection <nowiki>[Vinyl]</nowiki> |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Capitol, Parlophone * Формат: [[Gramophone record|7"]] хайрцаг сэт | — || — || 5 || — || — || — | |- ! scope="row"| ''The Remixes'' | * Худалдаанд гарсан: 2007 оны 4-р сарын 11 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/remixes-mw0001524593 |title=Remixes – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD, LP | — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Parachutes / A Rush of Blood to the Head / Live 2003'' | * Худалдаанд гарсан: 9 November 2007 <span style="font-size:85%;">(FRA)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.fr/Parachutes-Rush-Blood-Head-Live/dp/B000VBIDTI |title=Parachutes - A Rush Of Blood To The Head - Live 2003: Coldplay, Nelson Ken |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: Parlophone * Формат: CD and [[DVD]] box set | — || — || — || 134 || — || — | |- ! scope="row"| ''Viva la Vida / X&Y'' | * Худалдаанд гарсан: 2011 оны 9-р сарын 13 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/Viva-La-Vida-2cd-set/dp/B003UC4A7O |title=Viva La Vida/X & Y (2cd set) |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Лабэл: EMI * Формат: CD box set | — || — || — || 84 || — || — | |- ! scope="row"| ''4 CD Catalogue Set'' | * Худалдаанд гарсан: 2012 оны 11-р сарын 26 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.uk/4-CD-Catalogue-Set-Coldplay/dp/B009TO99TG |title=4 CD Catalogue Set |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=9 December 2012}}</ref> * Лабэл: EMI * Формат: CD box set | 80 || 27 || — || — || 29 || 48 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- | colspan="9" style="font-size:90%"| "—" нь тухайн бүс нутагт худалдаанд гараагүй эсвэл чартад бичигдээгүйг илтгэнэ. |} ===Video albums=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Видео цомгууд болон тэдгээрийн чартад үзүүлсэн амжилт,гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:19em;"| Цомгийн тайлбар ! scope="col" colspan="10"| Чартад үзүүлсэн оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| [[List of music recording certifications|Гэрчилгээнүүд]] |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Video Charts|UK<br />Video]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/video-archive-chart/_/29/2012-12-01/ |title=2012 Top 40 Music Video Archive – 1st December 2012 |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1187 (Week Commencing 26 November 2012) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20121204-1257/Issue1187.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 December 2012 |page=23 |format=PDF}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://austriancharts.at/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031123 |title=Austria Top 40 – Musik-DVD Top 10 – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|austriancharts.at}} |accessdate=4 October 2012 |language=German}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Belgian Music DVDs Chart for Flanders: * ''Live 2003'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2005&date=20050813 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 13/08/2005 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Live 2012'': {{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 Muziek-DVD – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=22 December 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(WA)<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.ultratop.be/fr/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Ultratop 10 DVD Musicaux – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=24 December 2012 |language=French}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Tracklisten|DEN<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.hitlisterne.dk/default.asp?w=47&y=2012&list=v10 |title=Musik DVD Top-10 – 30.11.2012 (Uge 47 – 2012) |publisher=[[Tracklisten]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Recorded Music Association|IRL<br />DVD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=Top 10 Music DVDs – Week Ending 22nd November 2012 |publisher=[[Irish Recorded Music Association]] |accessdate=24 December 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD<br />DVD]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums in the Netherlands: * ''Live 2003'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2003&date=20031122 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 22/11/2003 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=4 October 2012 |language=Dutch}} * ''Live 2012'': {{cite web |url=http://dutchcharts.nl/weekchart.asp?cat=d&year=2012&date=20121124 |title=Dutch DVD Music Top 30 – 24/11/2012 |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|dutchcharts.nl}} |accessdate=24 December 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Associação Fonográfica Portuguesa|POR<br />DVD]]<br /><ref name="POR-video-albums">{{cite web |url=http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |title=Top AFP – Semana 49 de 2012 |publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]] |accessdate=24 December 2012 |language=Portuguese |archive-date=19 Аравдугаар сар 2013 |archive-url=https://archive.ph/20131019200254/http://www.artistas-espectaculos.com/noticias/pt/topafp.htm |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard charts|US<br />Video]]<br /><ref>Peak chart positions for video albums on the Top Music Video chart in the United States: * ''Live 2003'': {{cite journal |url=http://books.google.com/books?id=OQ8EAAAAMBAJ&pg=PA50 |title=Top Music Videos |journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |volume=115 |issue=47 |publisher=[[Nielsen Business Media]] |date=22 November 2003 |accessdate=11 August 2013 |page=50}} * ''Live 2012'': {{cite journal |title=Top Music Video |journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |volume=124 |issue=49 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |date=8 December 2012}}</ref> |- ! scope="row"| ''Live 2003'' | * Released: 4 November 2003 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/release/live-2003-bonus-dvd-mr0001275355 |title=Live 2003 <nowiki>[Bonus DVD]</nowiki> – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD | — || — || 2 || 8 || — || — || — || 1 || — || 1 | * RIAA: 6× Platinum<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| ''Live 2012'' | * Released: 19 November 2012 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref name="Live 2012"/> * Label: Capitol, Parlophone * Formats: DVD, [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] | 1 || 1 || — || 1 || 1 || 2 || 2 || 1 || 1 || 1 | * BPI: 4× Platinum<ref name="BPI"/> * [[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]]: Gold<ref name="POR-video-albums"/> * ARIA: 7× Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/chart/music-dvds/805 |title=ARIA Music DVDs Chart – 04/02/2013 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=5 February 2013}}</ref> |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ===Extended plays=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of extended plays, with selected chart positions and certifications ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Title ! scope="col" rowspan="2" style="width:19em;"| Album details ! scope="col" colspan="7"| Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2" style="width:12em;"| [[List of music recording certifications|Certifications]] |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="CAN-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER-albums"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|US]]<br /><ref name="US-albums"/> |- ! scope="row"| ''[[Safety (EP)|Safety]]'' | * Released: 18 May 1998 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/safety-mw0001268349 |title=Safety – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Format: CD, CS | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[The Blue Room (EP)|The Blue Room]]'' | * Released: 11 October 1999 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/blue-room-mw0000379593 |title=Blue Room – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, CS, [[Gramophone record|12"]] | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Acoustic'' | * Released: 29 October 2000 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/acoustic-cd-mw0001893052 |title=Acoustic CD – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, CS | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Trouble – Norwegian Live EP]]'' | * Released: 17 August 2001 <span style="font-size:85%;">(NOR)</span><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/trouble-norwegian-live-mw0000454010 |title=Trouble: Norwegian Live – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012 |author=Wilson, MacKenzie}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, CS | — || — || — || — || — || 3 || — | |- ! scope="row"| ''[[Mince Spies]]'' | * Released: 30 November 2001 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/artists/coldplay/album/mince-spies/1936 |title=Coldplay – Mince Spies |publisher=IPC Media |work=[[NME]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Remixes'' | * Released: 2003 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.com/Clocks-Smile-Upon-Your-Remixes/dp/B007KPUQA2 |title=Clocks / God Put A Smile Upon Your Face (Remixes): Coldplay |work={{noitalic|[[Amazon.com]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: 12" | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[Prospekt's March]]'' | * Released: 21 November 2008 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/album/prospekts-march/id296174020 |title=Prospekt's March by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 12" | 38 || 50 || 18 || 47 || 36 || — || 15 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> |- ! scope="row"| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | * Released: 26 June 2011 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/album/every-teardrop-is-waterfall/id445634740 |title=Every Teardrop Is a Waterfall – EP by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download, 7" | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''iTunes Festival: London 2011'' | * Released: 18 September 2011 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |title=Free download: Coldplay – iTunes Festival 2011 |work=[[The Sunday Times]] |date=18 September 2011 |accessdate=4 October 2012 |archive-date=13 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172611/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/Magazine/article775130.ece |url-status=dead }}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''Live in Madrid'' | * Released: 31 October 2011 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/music/album/Coldplay_Live_In_Madrid?id=Biiyj5knsxlgdwwtypmx5imm4v4&hl=en |title=Coldplay: Live In Madrid |work={{noitalic|[[Google Play]]}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> * Label: EMI * Format: Digital download | — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| ''[[A Sky Full of Stars]]'' | * Released: 29 June 2014 <span style="font-size:85%;">(UK)</span><ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/gb/album/a-sky-full-of-stars-ep/id892542258 |title=A Sky Full of Stars – EP by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=6 September 2014}}</ref> * Label: Parlophone * Format: CD, digital download | — || — || — || — || — || — || — | |- | colspan="10" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Синглүүд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Синглүүдийн жагсаалт болон тэдгээрийн гарсан он болон хамаарах цомгийг харуулав. |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Нэр ! scope="col" rowspan="2"| Гарсан он ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| [[List of music recording certifications|Гэрчилгээнүүд]] ! scope="col" rowspan="2"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK-singles">Peak chart positions for singles in the United Kingdom: * All except "Brothers & Sisters", "Don't Panic", "God Put a Smile Upon Your Face", "Lovers in Japan", "Strawberry Swing" and "Hurts Like Heaven": {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012}} * "Brothers & Sisters", "Don't Panic", "God Put a Smile Upon Your Face", "Lovers in Japan" and "Strawberry Swing": {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias}} * "Hurts Like Heaven": {{cite web |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-singles">Peak chart positions for singles in Australia: * All except "Shiver", "Don't Panic", "Life in Technicolor II" and "Charlie Brown": {{cite web |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|australian-charts.com}} |accessdate=7 December 2009 }} * "Shiver": {{cite book |title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1993–2005]] |author=Kent, David |authorlink=David Kent (historian) |publisher=Australian Chart Book |location=[[St Ives, New South Wales|St Ives]], N.S.W. |year=2006 |isbn=0-646-45889-2}} * "Don't Panic": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 585 (Week Commencing 14 May 2001) |url=http://www.aria.com.au/issue585.PDF |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 March 2012 |page=4 |format=PDF |archive-date=21 Хоёрдугаар сар 2002 |archive-url=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue585.PDF |url-status=dead }} * "Life in Technicolor II": {{cite web |title=The ARIA Report: Issue 993 (Week Commencing 9 March 2009) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 March 2012 |page=4 |format=PDF |archive-date=16 Дөрөвдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416143226/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20090320-0000/issue993.pdf |url-status=dead }} * "Charlie Brown": {{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |title=Chartifacts – Week Commencing: 12th March 2012 |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=13 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120317171306/http://www.ariacharts.com.au/pages/chartifacts.htm |archivedate=17 Гуравдугаар сар 2012 |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="CAN-singles">Peak chart positions for singles in Canada: * All except "In My Place", "The Scientist", "Clocks", "Speed of Sound", "Fix You" and "Talk": {{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard Canadian Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}} * "In My Place", "The Scientist", "Clocks", "Speed of Sound", "Fix You" and "Talk": {{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br /><ref name="GER-singles">{{cite web |url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/single |title=Chartverfolgung / Coldplay / Single |publisher=[[Media Control Charts]] |work={{noitalic|musicline.de}} |accessdate=24 February 2012 |language=German |archive-date=14 Долдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213631/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Coldplay/single |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Irish Singles Chart|IRE]]<br /><ref name="IRL"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Dutch Top 40|NLD]]<br /><ref name="NLD-singles">{{cite web |title=Top 40 artiest: Coldplay |url=http://www.top40.nl/top40-artiesten/coldplay |publisher=Stichting Nederlandse Top 40 |accessdate=26 September 2012 |language=Dutch |format=select individual songs for chart information}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZ]]<br /><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Swiss Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles">{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "[[Brothers & Sisters]]" | 1999 | 107 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Shiver]]" | rowspan="3"| 2000 | 35 || 57 || — || — || — || — || — || — || — || — | | rowspan="4"| ''Parachutes'' |- ! scope="row"| "[[Yellow]]" | 4 || 5 || — || 96 || — || 9 || 51 || 23 || — || 48 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2001-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2001.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2001 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Trouble]]" | 10 || — || — || 60 || — || 16 || 38 || 36 || 76 || — | |- ! scope="row"| "[[Don't Panic]]" | 2001 | 130 || 57 || — || — || — || — || 55 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[In My Place]]" | rowspan="2"| 2002 | 2 || 23 || 2 || 60 || 65 || 2 || 43 || 24 || 37 || — | | rowspan="4"| ''A Rush of Blood to the Head'' |- ! scope="row"| "[[The Scientist]]" | 10 || 40 || 16 || 96 || 26 || 15 || 44 || — || 28 || — | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[Clocks]]" | rowspan="4"| 2003 | 9 || 28 || 7 || 65 || 50 || 15 || 2 || 13 || 71 || 29 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> |- ! scope="row"| "[[God Put a Smile upon Your Face]]" | 100 || 43 || — || — || — || — || 38 || 35 || — || — | |- ! scope="row"| "[[Moses (song)|Moses]]"<ref>{{cite web |url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2003&Format=6 |title=R&R Going For Adds: Alternative (Week Of: October 6, 2003) |work=[[Radio & Records]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Live 2003'' |- ! scope="row"| "[[2000 Miles]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/pop.html |title=Coldplay – 2000 Miles |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=20 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613120622/http://www.coldplay.com/pop.html |archivedate=13 Зургадугаар сар 2007 |url-status=dead }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | ''Sweet Tracks'' |- ! scope="row"| "[[Speed of Sound (song)|Speed of Sound]]" | rowspan="3"| 2005 | 2 || 9 || 2 || 42 || 19 || 11 || 6 || 13 || 22 || 8 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2005-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-singles-2005.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2005 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> | rowspan="6"| ''X&Y'' |- ! scope="row"| "[[Fix You]]" | 4 || 25 || 4 || 187 || 65 || 8 || 43 || 17 || 53 || 59 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2011-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.auSINGLEaccreds2011.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2011 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles">{{cite web |url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Latest Gold / Platinum Singles |work={{noitalic|RadioScope}} |accessdate=11 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195729/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |archivedate=24 Долдугаар сар 2011 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Talk (song)|Talk]]" | 10 || 20 || 4 || 34 || 29 || 18 || 1 || 20 || 28 || 86 | |- ! scope="row"| "[[The Hardest Part (Coldplay song)|The Hardest Part]]" | rowspan="2"| 2006 | — || 40 || — || — || — || — || 25 || 28 || 44 || — | |- ! scope="row"| "What If"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/what-if-mw0000468136 |title=What If – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[White Shadows]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=722&page=&iframe=true |title=The Oracle |publisher=[[Coldplay]] |date=20 May 2009 |accessdate=29 June 2013 |archive-date=3 Гуравдугаар сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230753/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=722&page=&iframe=true |url-status=dead }}</ref> | 2007 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Violet Hill (song)|Violet Hill]]" | rowspan="5"| 2008 | 8 || 9 || 6 || 36 || 10 || 13 || 9 || 5 || 11 || 40 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Gold<ref name="ARIA-2008-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2008Singles.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2008 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Viva la Vida]]" | 1 || 2 || 4 || 7 || 5 || 3 || 1 || 16 || 5 || 1 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2008-singles"/> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * IFPI SWI: Platinum<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RIAA: 6× Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref name="Radioscope-singles"/> |- ! scope="row"| "[[Lovers in Japan]]" | 131 || — || 77 || — || — || — || 12 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Lost!]]" | 54 || — || 55 || — || 73 || — || 15 || — || 53 || 87 | |- ! scope="row"| "[[Lhuna]]"<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |title=The Oracle Knows Everything |publisher=[[Coldplay]] |date=23 January 2009 |accessdate=20 August 2013 |archive-date=12 Тавдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222947/http://www.coldplay.com/oracledetail.php?id=477 |url-status=dead }}</ref><br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Kylie Minogue]])</span> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Life in Technicolor II]]" | rowspan="3"| 2009 | 28 || 63 || 92 || — || — || 29 || 15 || — || 39 || — | | ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Lost!|Lost+]] / Viva la Vida"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/lost-viva-la-vida-performed-live-at-the-51st-grammy-awards-mw0001994331 |title= Lost?/Viva La Vida [Performed Live at The 51st Grammy Awards] – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=24 March 2014}}</ref></small><br /><span style="font-size:85%;">(live at the [[51st Grammy Awards|51st Annual Grammy Awards]], featuring [[Jay-Z]])</span> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Strawberry Swing]]" | 158 || — || — || — || — || — || 45 || — || — || — | | ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Christmas Lights (song)|Christmas Lights]]" | 2010 | 13 || 32 || 18 || — || 26 || 15 || 7 || 34 || 10 || 25 | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Every Teardrop Is a Waterfall]]" | rowspan="3"| 2011 | 6 || 14 || 9 || 20 || 24 || 9 || 4 || 13 || 6 || 14 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesSINGLEaccreds2012.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2012 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=24 February 2012}}</ref> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> | ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "In My Place"<br /><span style="font-size:85%;">(live from [[Glastonbury Festival 2011|Glastonbury]])</span> | 40 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{n/a}} |- ! scope="row"| "[[Paradise (Coldplay song)|Paradise]]" | 1 || 3 || 13 || 5 || 12 || 2 || 3 || 3 || 4 || 15 | * BPI: Platinum<ref name="BPI"/> * ARIA: 6× Platinum<ref name="ARIA-2013-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2013.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2013 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=21 February 2013}}</ref> * BVMI: Gold<ref name="BVMI"/> * MC: 3× Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Platinum<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Platinum<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 27 February 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=15 May 2012 |archive-date=5 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905185743/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1860 |url-status=dead }}</ref> * SNEP: Gold<ref name="SNEP"/> | rowspan="6"| ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "[[Charlie Brown (Coldplay song)|Charlie Brown]]" | rowspan="5"| 2012 | 22 || 78 || — || 148 || — || 20 || 25 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Princess of China]]"<br /><span style="font-size:85%;">(with [[Rihanna]])</span> | 4 || 16 || 17 || 24 || 41 || 5 || 20 || 8 || 20 || 20 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2012-singles"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |title=NZ Top 40 Singles Chart – 16 July 2012 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=17 July 2012 |archive-date=24 Есдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924100141/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=1953 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[Up with the Birds]]" / "[[U.F.O. (song)|U.F.O.]]"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/up-with-the-birds-mw0002349573 |title=Up With the Birds – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Hurts Like Heaven]]" | 157 || — || — || — || — || — || 42 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Up in Flames]]" | — || — || — || — || — || — || 46 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Atlas]]" | 2013 | 12 || 30 || 33 || 31 || 19 || 12 || 27 || 20 || 10 || 69 | | ''[[The Hunger Games: Catching Fire – Original Motion Picture Soundtrack|The Hunger Games: Catching Fire]]'' |- ! scope="row"| "[[Magic]]" | rowspan="4"| 2014 | 10 || 5 || 13 || 6 || 14 || 4 || 2 || 10 || 5 || 14 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: 2× Platinum<ref name="ARIA-2014-singles">{{cite web |url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm |title=ARIA Charts – Accreditations – 2014 Singles |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=4 May 2014}}</ref> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> | rowspan="4"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]" | 48 || 25 || 27 || 5 || 44 || — || 61 || 11 || 19 || 29 | |- ! scope="row"| "[[A Sky Full of Stars]]" | 9 || 2 || 4 || 3 || 6 || 3 || 2 || 2 || 2 || 10 | * BPI: Silver<ref name="BPI"/> * ARIA: Platinum<ref name="ARIA-2014-singles"/> * IFPI SWI: Gold<ref name="IFPI SWI"/> * MC: Platinum<ref name="MC"/> * RIAA: Gold<ref name="RIAA"/> * RMNZ: Gold<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |title=NZ Top 40 Singles Chart - 18 August 2014 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |accessdate=18 August 2014 |archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222144232/http://nztop40.co.nz/?chart=2553 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "[[True Love (Coldplay song)|True Love]]" | 180 || — || — || 146 || — || — || — || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Ink (song)|Ink]]" | 156 || — || — || — || — || — || 68 || — || — || — | |- ! scope="row"| "[[Miracles (Coldplay song)|Miracles]]" | 95 || — || — || 153 || — || — || — || — || — || — | | ''[[Unbroken – Original Motion Picture Soundtrack|Unbroken]]'' |- ! scope="row"| "[[Adventure of a Lifetime]]" | 2015 | 7 || 20 || 20 || 4 || 5 || 8 || 11 || 12 || 3 || 36 | * BPI: Gold<ref name="BPI"/> * MC: Gold<ref name="MC"/> * RMNZ: Gold <ref>{{Cite web|title = The Official New Zealand Music Chart|url = http://nztop40.co.nz/|website = THE OFFICIAL NZ MUSIC CHART|access-date = 2016-01-20|archive-date = 2013-09-06|archive-url = https://archive.today/20130906192544/http://nztop40.co.nz/|url-status = dead}}</ref> | rowspan="2"| ''[[A Head Full of Dreams]]'' |- ! scope="row"| "[[Hymn for the Weekend]]" | 2016 | 23 || 32<ref>http://www.ariacharts.com.au/chart/singles</ref> || — || 95 || 41 || 15<ref>{{Cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2016&year=2016&week=06 |title=Archive copy |access-date=2016-02-13 |archive-date=2016-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215214206/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/archive/index_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2016&year=2016&week=06 |url-status=dead }}</ref> || 45 || 79 || 52 || 68 |- | colspan="14" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |- |} ===Promotional singles=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of promotional singles, showing year released and album name ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col"| Year ! scope="col"| Album |- ! scope="row"| "Proof"<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/proof/id388071937 |title=Proof by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | rowspan="2"| 2005 | rowspan="2"| "Speed of Sound" single |- ! scope="row"| "Things I Don't Understand"<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/things-i-dont-understand/id388095212 |title=Things I Don't Understand by Coldplay |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "A Spell a Rebel Yell"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/a-spell-a-rebel-yell-mw0001795202 |title=A Spell a Rebel Yell – Coldplay |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2008 | "Violet Hill" single |- |} ==Other charted songs== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of songs, with selected chart positions, showing year released and album name ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Title ! scope="col" rowspan="2"| Year ! scope="col" colspan="10"| Peak chart positions ! scope="col" rowspan="2"| Album |- ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref>Peak chart positions for other charted songs in the United Kingdom: * All except "Major Minus", "Moving to Mars", "Always in My Head", "Ink", "Another's Arms" and "O": {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/CLUK_C.HTM |title=Chart Log UK: Chris C. – CZR |publisher=Zobbel.de |accessdate=7 December 2009 |author=Zywietz, Tobias}} * "Major Minus" and "Moving to Mars": {{cite web |url=http://zobbel.de/cluk/CLUK2011.HTM |title=Chart Log UK – Weekly Updates Sales 2011 |publisher=Zobbel.de |accessdate=12 July 2012 |author=Zywietz, Tobias}} * "Always in My Head", "Ink", "Another's Arms" and "O": {{cite web |url=http://www.zobbel.de/cluk/140531cluk.txt |title=Chart: CLUK Update 31.05.2014 (wk21) |publisher=Zobbel.de |accessdate=1 June 2014 |author=Zywietz, Tobias}} * "Another's Arms": {{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/coldplay/ |title=Coldplay |publisher=[[Official Charts Company]] |accessdate=11 March 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{cite web |title=The ARIA Report: Issue 1114 (Week Commencing 4 July 2011) |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |accessdate=12 November 2011 |page=4 |format=PDF |archive-date=13 Арван хоёрдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151213172644/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20110730-0000/Issue1114.pdf |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Ultratop|BEL<br />(FL)]]<br /><ref name="BEL (FL)">{{cite web |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discografie Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|ultratop.be}} |accessdate=23 April 2012 |language=Dutch}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref>{{cite web |url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=Billboard Canadian Hot 100}} |title=Coldplay – Chart History: Billboard Canadian Hot 100 |publisher=[[Prometheus Global Media]] |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |accessdate=25 March 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="NOR"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Productores de Música de España|SPA]]<br /><ref name="SPA-singles">{{cite web |url=http://spanishcharts.com/search.asp?cat=s&search=Coldplay |title=Search for: Coldplay (Songs) |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|spanishcharts.com}} |accessdate=4 October 2012}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><ref name="SWE">{{cite web |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Coldplay |title=Discography Coldplay |publisher=Hung Medien |work={{noitalic|swedishcharts.com}} |accessdate=9 May 2014}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="US-singles"/> ! scope="col" style="width:2.5em; font-size:90%;"| [[Pop 100|US<br />Pop]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877/awards |title=Coldplay – Awards (Billboard Singles) |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=4 October 2012}}</ref> |- ! scope="row"| "The World Turned Upside Down" | 2007 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 87 | "Fix You" single |- ! scope="row"| "Life in Technicolor" | rowspan="7"| 2008 | 112 || — || 50 || 92 || — || — || — || — || — || — | rowspan="4"| ''Viva la Vida or Death and All His Friends'' |- ! scope="row"| "[[Cemeteries of London]]" | 134 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Death and All His Friends]]" | 183 || — || — || — || — || — || — || 50 || — || — |- ! scope="row"| "[[42 (song)|42]]" | 123 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Glass of Water]]" | 134 || — || — || 92 || — || — || — || — || —{{efn|group=upper-alpha|"Glass of Water" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number 23 on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || — | rowspan="3"| ''Prospekt's March'' |- ! scope="row"| "[[Prospekt's March/Poppyfields]]" | 182 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Lost!|Lost+]]"<br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Jay-Z]])</span> | — || — || 34 || — || — || 8 || — || 21 || 40 || 44 |- ! scope="row"| "The Goldrush" | 2009 | 139 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | "Life in Technicolor II" single |- ! scope="row"| "A Message 2010" | 2010 | 88 || — || 49 || 57 || — || — || — || 22 || —{{efn|group=upper-alpha|"A Message 2010" did not enter the ''Billboard'' Hot 100, but peaked at number seven on the Bubbling Under Hot 100 Singles chart.<ref name="US-Bubbling-singles"/>}} || — | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- ! scope="row"| "[[Major Minus]]" | rowspan="2"| 2011 | 133 || 72 || 50 || 68 || 71 || — || 26 || — || 92 || — | ''Mylo Xyloto'' |- ! scope="row"| "[[Moving to Mars (Coldplay song)|Moving to Mars]]" | 163 || 71 || 49 || 64 || 70 || — || 25 || — || 90 || — | ''Every Teardrop Is a Waterfall'' |- ! scope="row"| "Always in My Head" | rowspan="4"| 2014 | 124 || — || — || — || 111 || — || — || — || — || — | rowspan="4"| ''Ghost Stories'' |- ! scope="row"| "Ink" | 156 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "[[Another's Arms]]" | 70 || — || — || — || 83 || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| "O" | 108 || — || — || — || 107 || — || — || — || — || — |- | colspan="13" style="font-size:90%"| "—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory. |} ==Other appearances== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ List of guest appearances, showing year released and album name ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col"| Year ! scope="col"| Album |- ! scope="row"| "Trouble" (acoustic version)<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/2-meter-sessies-vol-10-mw0000716111 |title=2 Meter Sessies, Vol. 10 – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012}}</ref> | 2001 | ''2 Meter Sessies, Vol. 10'' |- ! scope="row"| "How You See the World No. 2"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/help-a-day-in-the-life-mw0000409902 |title=Help a Day In the Life – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Loftus, Johnny}}</ref> | 2005 | ''[[Help!: A Day in the Life]]'' |- ! scope="row"| "[[In the Sun (song)|In the Sun]]" (live)<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/us/album/in-the-sun-ep/id121054236 |title=In the Sun – EP by Michael Stipe |work={{noitalic|[[iTunes Store]]}} |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] |accessdate=20 August 2013}}</ref><br /><span style="font-size:85%;">(with [[Michael Stipe]])</span> | 2006 | ''In the Sun'' |- ! scope="row"| "A Message 2010"<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/hope-for-haiti-now-mw0001961711 |title=Hope for Haiti Now – Various Artists |work={{noitalic|[[AllMusic]]}} |publisher=[[Rovi Corporation]] |accessdate=26 September 2012 |author=Leahey, Andrew}}</ref> | 2010 | ''[[Hope for Haiti Now (album)|Hope for Haiti Now]]'' |- |} ==Music videos== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ List of music videos, showing year released and directors ! scope="col" style="width:18em;"| Title ! scope="col"| Year ! scope="col" style="width:16em;"| Director(s) |- ! scope="row"| "Bigger Stronger" | 1999 | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |title=The Oracle |publisher=[[Coldplay]] |date=29 May 2009 |accessdate=12 March 2012 |archive-date=6 Долдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Shiver" | rowspan="4"| 2000 | [[Grant Gee]]<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |title=Coldplay Giving U.S. Another Shot |date=22 March 2001 |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=24 September 2008 |author=Basham, David |archive-date=15 Зургадугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Yellow" | James & Alex<ref>{{cite web |title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 1) | [[Sophie Muller]]<ref>{{cite web |url=http://music.yahoo.com/read/news/12043300 |title=Pink Is Ready To Have Some Fun With 'Try This' |work={{noitalic|[[Yahoo! Music]]}} |date=6 October 2003 |accessdate=18 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527112128/http://music.yahoo.com/read/news/12043300 |archivedate=27 Тавдугаар сар 2006 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 2) | rowspan="2"| Tim Hope<ref>{{cite web |url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ |title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble |publisher=[[Haymarket Media Group]] |work=[[MediaWeek]] |date=1 October 2001 |accessdate=26 September 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Don't Panic" | 2001 |- ! scope="row"| "In My Place" | rowspan="2"| 2002 | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Scientist" | [[Jamie Thraves]]<ref>{{cite web |title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Clocks" | rowspan="2"| 2003 | Dominic Leung<ref>{{cite web |title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "God Put a Smile upon Your Face" | Jamie Thraves<ref>{{cite web |title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Speed of Sound" | rowspan="3"| 2005 | [[Mark Romanek]]<ref>{{cite web |title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Fix You" | Sophie Muller<ref>{{cite web |title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Talk" | [[Anton Corbijn]]<ref>{{cite web |title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Hardest Part" | 2006 | Mary Wigmore<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |title=Coldplay Ezine: Issue 17 |date=April 2006 |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=29 October 2008 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf |archivedate=13 Хоёрдугаар сар 2007 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 1) | rowspan="8"| 2008 | [[Asa Mader]]<ref>{{cite web |title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060620/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 2) | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml |title=Coldplay Give Track-By-Track Tour Of Viva La Vida, Explain Handclaps, Tack Pianos And The Number 42 |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |date=29 June 2008 |accessdate=29 August 2008 |author=Montgomery, James |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311163005/http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 1) | [[Hype Williams]]<ref>{{cite web |title=Viva La Vida {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 July 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053514/http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 2) | Anton Corbijn<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/vivavideo2.php |title=Viva la Vida video 2 |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=11 November 2008 |archive-date=26 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126022412/http://www.coldplay.com/vivavideo2.php |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost!" | rowspan="3"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |title=Lost {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053519/http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Coldplay |url=http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch |publisher=[[Vevo]] |accessdate=10 March 2012 |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311225152/http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 |title=Lovers In Japan video premiere tomorrow |publisher=[[Coldplay]] |date=30 October 2008 |accessdate=12 March 2012 |archive-date=13 Хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213003920/http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost+"<br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Jay-Z]])</span> |- ! scope="row"| "Lovers in Japan" |- ! scope="row"| "Lost?" | Paul O'Brien<ref>{{cite web |url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html |title=Lost? video competition |publisher=[[Coldplay]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=30 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230022313/http://www.coldplay.com/lostcontest.html |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Life in Technicolor II" | rowspan="2"| 2009 | [[Dougal Wilson]]<ref>{{cite web |title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Strawberry Swing" | [[Shynola]]<ref>{{cite web |title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Christmas Lights" | 2010 | rowspan="4"| Mat Whitecross<ref>{{cite web |title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=12 March 2012 |archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Every Teardrop Is a Waterfall" | rowspan="2"| 2011 |- ! scope="row"| "Paradise" |- ! scope="row"| "Charlie Brown" | rowspan="3"| 2012 |- ! scope="row"| "Princess of China"<br /><span style="font-size:85%;">(with [[Rihanna]])</span> | Adria Petty, Alan Bibby<ref>{{cite web |title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video |url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |accessdate=26 September 2012 |archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Hurts Like Heaven" | Mark Osborne<ref>{{cite web |title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' |url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |work={{noitalic|[[MTV]]}} |publisher=[[Viacom Media Networks]] |date=7 October 2012 |accessdate=8 October 2012 |language=Portuguese |archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Midnight" | rowspan="4"| 2014 | Mary Wigmore<ref>{{cite journal |url=http://www.spin.com/articles/coldplay-midnight-stream-video-single/ |title=Watch Coldplay's Woodsy, Bon Iver-Hued 'Midnight' Video |work=[[Spin (magazine)|Spin]] |date=25 February 2014 |accessdate=26 February 2014 |author=Reilly, Dan}}</ref> |- ! scope="row"| "Magic" | [[Jonas Åkerlund]]<ref>{{cite web |url=http://consequenceofsound.net/2014/04/watch-coldplays-video-for-magic/ |title=Watch: Coldplay’s video for 'Magic' |publisher=[[Consequence of Sound]] |date=7 April 2014 |accessdate=7 April 2014 |author=Young, Alex}}</ref> |- ! scope="row"| "A Sky Full of Stars" | Mat Whitecross<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2014-06-17/coldplay-record-their-a-sky-full-of-stars-video-in-sydney/5530722 |title=Coldplay fans join band on Sydney street for video shoot of A Sky Full of Stars |publisher=[[ABC Australia]] |date=18 June 2014 |accessdate=18 June 2014}}</ref> |- ! scope="row"| "True Love" | Jonas Åkerlund<ref>{{cite web |url=http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |title=True Love is Coldplay's next single |publisher=[[Coldplay|Coldplay.com]] |date=4 August 2014 |accessdate=6 August 2014 |archive-date=8 Наймдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808042052/http://coldplay.com/newsdetail.php?id=1671&page=0 |url-status=dead }}</ref> |} ==Notes== {{notelist-ua|30em}} ==References== {{reflist|colwidth=30em}} ==External links== * [http://www.coldplay.com/ Official website] * [http://www.allmusic.com/artist/coldplay-mn0000775877 Coldplay] at [[AllMusic]] * {{Discogs artist |artist=Coldplay |name=Coldplay}} * {{MusicBrainz artist |id=cc197bad-dc9c-440d-a5b5-d52ba2e14234 |name=Coldplay}} ==Клип== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Coldplay-с албан ёсоор гаргасан клип болон түүний найруулагчид ! scope="col" style="width:18em;"| Дууны нэр ! scope="col"| Он ! scope="col" style="width:16em;"| Найруулагч |- ! scope="row"| "Bigger Stronger" | 1999 | Mat Whitecross<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true | title=The Oracle | publisher=[[Coldplay]] | date=29 May 2009 | accessdate=12 March 2012 | archive-date=6 Долдугаар сар 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706020237/http://www.coldplay.com/oracledetail_pop.php?id=746&page=&iframe=true | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Shiver" | rowspan="4"| 2000 | [[Grant Gee]]<ref>{{cite web | url=http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml | title=Coldplay Giving U.S. Another Shot | date=22 March 2001 | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=24 September 2008 | author=Basham, David | archive-date=15 Зургадугаар сар 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090615192840/http://www.mtv.com/news/articles/1442014/20010322/coldplay.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Yellow" | James & Alex<ref>{{cite web | title=Yellow {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053540/http://www.mtv.com/videos/coldplay/65783/yellow.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 1) | [[Sophie Muller]]<ref>{{cite web | url=http://music.yahoo.com/read/news/12043300 | title=Pink Is Ready To Have Some Fun With 'Try This' | work={{noitalic|[[Yahoo! Music]]}} | date=6 October 2003 | accessdate=18 October 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527112128/http://music.yahoo.com/read/news/12043300 | archivedate=27 Тавдугаар сар 2006 | url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Trouble" (version 2) | rowspan="2"| Tim Hope<ref>{{cite web | url=http://www.mediaweek.co.uk/news/172096/ | title=Music Videos 36: Coldplay – Trouble | publisher=[[Haymarket Media Group]] | work=[[MediaWeek]] | date=1 October 2001 | accessdate=26 September 2012}}</ref><ref>{{cite web | title=Don't Panic {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140030/http://www.mtv.com/videos/coldplay/11321/dont-panic.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Don't Panic" | 2001 |- ! scope="row"| "In My Place" | rowspan="2"| 2002 | Sophie Muller<ref>{{cite web | title=In My Place {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111219/http://www.mtv.com/videos/coldplay/19722/in-my-place.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Scientist" | [[Jamie Thraves]]<ref>{{cite web | title=The Scientist {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111223/http://www.mtv.com/videos/coldplay/21347/the-scientist.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Clocks" | rowspan="2"| 2003 | Dominic Leung<ref>{{cite web | title=Clocks {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130140057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48703/clocks.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "God Put a Smile upon Your Face" | Jamie Thraves<ref>{{cite web | title=God Put a Smile Upon Your Face {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130115237/http://www.mtv.com/videos/coldplay/23892/god-put-a-smile-upon-your-face.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Speed of Sound" | rowspan="3"| 2005 | [[Mark Romanek]]<ref>{{cite web | title=Speed of Sound {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121711/http://www.mtv.com/videos/coldplay/48839/speed-of-sound.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Fix You" | Sophie Muller<ref>{{cite web | title=Fix You {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130121715/http://www.mtv.com/videos/coldplay/56407/fix-you.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Talk" | [[Anton Corbijn]]<ref>{{cite web | title=Talk {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=30 Арван нэгдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151130111239/http://www.mtv.com/videos/coldplay/67585/talk.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "The Hardest Part" | 2006 | Mary Wigmore<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf | title=Coldplay Ezine: Issue 17 | date=April 2006 | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=29 October 2008 | format=PDF | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213074409/http://www.coldplay.com/content/ezine/documents/ezine17.pdf | archivedate=13 Хоёрдугаар сар 2007 | url-status=live }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 1) | rowspan="8"| 2008 | [[Asa Mader]]<ref>{{cite web | title=Violet Hill {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419060620/http://www.mtv.com/videos/coldplay/233694/violet-hill.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Violet Hill" (version 2) | Mat Whitecross<ref>{{cite web | url=http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml | title=Coldplay Give Track-By-Track Tour Of Viva La Vida, Explain Handclaps, Tack Pianos And The Number 42 | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | date=29 June 2008 | accessdate=29 August 2008 | author=Montgomery, James | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100311163005/http://www.mtv.com/news/articles/1589032/20080609/coldplay.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 1) | [[Hype Williams]]<ref>{{cite web | title=Viva La Vida {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 July 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053514/http://www.mtv.com/videos/coldplay/264962/viva-la-vida.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Viva la Vida" (version 2) | Anton Corbijn<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/vivavideo2.php | title=Viva la Vida video 2 | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=11 November 2008 | archive-date=26 Арван нэгдүгээр сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121126022412/http://www.coldplay.com/vivavideo2.php | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost!" | rowspan="3"| Mat Whitecross<ref>{{cite web | title=Lost {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150419053519/http://www.mtv.com/videos/coldplay/288313/lost.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Coldplay | url=http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch | publisher=[[Vevo]] | accessdate=10 March 2012 | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311225152/http://www.vevo.com/artist/coldplay?source=instantsearch | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 | title=Lovers In Japan video premiere tomorrow | publisher=[[Coldplay]] | date=30 October 2008 | accessdate=12 March 2012 | archive-date=13 Хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120213003920/http://www.coldplay.com/newsdetail.php?id=184 | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Lost+"<br /><span style="font-size:85%;">(featuring [[Jay-Z]])</span> |- ! scope="row"| "Lovers in Japan" |- ! scope="row"| "Lost?" | Paul O'Brien<ref>{{cite web | url=http://www.coldplay.com/lostcontest.html | title=Lost? video competition | publisher=[[Coldplay]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=30 Арван хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121230022313/http://www.coldplay.com/lostcontest.html | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Life in Technicolor II" | rowspan="2"| 2009 | [[Dougal Wilson]]<ref>{{cite web | title=Life in Technicolor ii {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075040/http://www.mtv.com/videos/coldplay/338536/life-in-technicolor-ii.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Strawberry Swing" | [[Shynola]]<ref>{{cite web | title=Strawberry Swing {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075023/http://www.mtv.com/videos/coldplay/424460/strawberry-swing.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Christmas Lights" | 2010 | rowspan="4"| Mat Whitecross<ref>{{cite web | title=Christmas Lights {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075057/http://www.mtv.com/videos/coldplay/604575/christmas-lights.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Every Teardrop Is A Waterfall {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131205083304/http://www.mtv.com/videos/coldplay/668835/every-teardrop-is-a-waterfall.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Paradise {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075038/http://www.mtv.com/videos/coldplay/706393/paradise.jhtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Charlie Brown {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=12 March 2012 | archive-date=12 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140312075100/http://www.mtv.com/videos/coldplay/735505/charlie-brown.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Every Teardrop Is a Waterfall" | rowspan="2"| 2011 |- ! scope="row"| "Paradise" |- ! scope="row"| "Charlie Brown" | rowspan="3"| 2012 |- ! scope="row"| "Princess of China"<br /><span style="font-size:85%;">(with [[Rihanna]])</span> | Adria Petty, Alan Bibby<ref>{{cite web | title=Princess Of China {{!}} Coldplay {{!}} Music Video | url=http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | accessdate=26 September 2012 | archive-date=11 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311230218/http://www.mtv.com/videos/coldplay/790611/princess-of-china.jhtml | url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| "Hurts Like Heaven" | Mark Osborne<ref>{{cite web | title=A rebelião de cores e sons do Coldplay em 'Hurts Like Heaven' | url=http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ | work={{noitalic|[[MTV]]}} | publisher=[[Viacom Media Networks]] | date=7 October 2012 | accessdate=8 October 2012 | language=Portuguese | archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2012 | archive-url=https://archive.today/20121217091302/http://tecoapple.mtv.uol.com.br/2012/10/07/a-rebeliao-de-cores-e-sons-do-coldplay-em-hurts-like-heaven/ | url-status=dead }}</ref> |- |} ;Specific {{Reflist|2}} {{Coldplay}} [[Ангилал:Coldplay]] 5vekdn5plrvwi2tiuqg9uqi2spgjb2k 0 29386 861248 845018 2026-07-07T08:14:28Z ~2026-38352-17 105755 861248 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ишдоржийн Одончимэг | native_name = Ишдоржийн Одончимэг | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age1|1967|07|27}} | birth_place =Өвөрхангай аймаг | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{MGL3}} | occupation = жүжигчин, найруулагч, зохиолч | years_active = 1989 оноос хойш | alma_mater = УБДС (1989), МУИС (2001) | spouse = [[Төрбатын Бархүү]] | албан_газар = УДЭТ (1991-2001), Х ТҮЦ (2001-) }} '''Ишдоржийн Одончимэг''' (1967 оны 7-р сарын 27-нд [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймагт]] төрсөн) — [[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[Ардын Жүжигчин]]<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=И.Одончимэг Ардын жүжигчин цол хүртлээ |url=https://gogo.mn/r/v165v0 |access-date=2026-07-07 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, тайз, дэлгэц, хошин урлагийн [[жүжигчин]], зохиолч, найруулагч. == Намтар == Тэрээр 1989 онд УБДС-ийг жүжигчин мэргэжлээр төгсөөд Хүүхэд, залуучуудын театрт 1.5 жил ажиллаж байгаад 1991 оноос УДЭТ руу шилжсэн байна. Ингээд 2000 оны намар хүртэл Драмын театрт жүжигчнээр ажиллаж байгаад 2001 оноос “Х түц” продакшндаа байгуулаад одоо хүртэл ажиллаж байгаа аж. 2001 онд МУИС-ийг хуульч мэргэжлээр төгссөн. 2007 онд жүжигчин [[Төрбатын Бархүү|Төрбатын Бархүүтэй]] гэрлээд 2012 онд Сундари гэж охинтой болжээ. ==Бүтээл== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр |- |1989 |Сэрүүн дуганы мөхөл |Гол дүр |Дэжидмаа |- |1996 |Наран ургахыг хүлээхгүй |Гол дүр |Цэвэлмаа |- |2000 |Алганы хээ |Гол дүр |Янжинд |- |2003 |[[Ээждээ л үнсүүлэхсэн]] |Гол дүр |Байгалмаа |- |2007 |[[Хайрыг хайрла (кино)|Хайрыг хайрла]] |Гол дүр |Чимгээ |- |2008 |[[Үхэж үл болно – Чингис хаан|Үхэж үл болно-Чингис хаан]] |Гол дүр |Бөртэ үжин |- |2011 |[[Болсон явдал]] |Туслах дүр | |- |2013 |[[Тагнуулч аав]] | | |- |2015 |[[Танхай тээгч]] |Гол дүр |Жавзан |- | rowspan="1" |2017 |[[Солиот эх (Монгол кино)|Солиот эх]] |Гол дүр |Номоо |- |2018 |[[Алтан өндөг (кино)|Алтан өндөг]] |Гол дүр |Дэжид |- |2018 |[[Говийн домог]] |Туслах дүр | |} ==Цол, шан== * ____ он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2008 он — [[Монгол Улс]]ын [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]] *2014 он — Гэгээн Муза-11 наадам Шилдэг эмэгтэй гол дүр *2018 он — Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын анхдугаар кино наадам Шилдэг эмэгтэй дүр *2019 он — Cinema Awards-2019 кино наадам Шилдэг эмэгтэй жүжигчин *2026 он — [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Ардын Жүжигчин]] ==Сайн үйлс== Улаанчулуутын хогийн цэгт амьдарч байгаа хүүхдүүдэд зориулсан сургалтын төвийг байгуулаад байна. Юутай ч сургуулийн насны хүүхдүүдэд үнэ төлбөргүй еренхий боловсрол олгох ажлаа хэрэгжүүлж эхэллээ. {{DEFAULTSORT:Одончимэг, Ишдоржийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] qp680egkuycj5k956x5b96iro91kz0b 0 34664 861229 857794 2026-07-07T03:16:58Z Milenioscuro 19719 ([[c:GR|GR]]) [[File:Côte d'Ivoire - District autonome Abidjan.svg]] → [[File:Abidjan Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg]] standard name 861229 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кот-д'Ивуарын хамгийн том хот, тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Абижан | official_name = Абижаны өөртөө засах тойрог<br />{{native name|fr|District Autonome d'Abidjan}} | other_name = | native_name = | nickname = "Babi" | settlement_type = Хот болон [[Кот-д'Ивуарын тойргууд|өөртөө засах тойрог]] | motto = "District d'Abidjan, acteur de développement" | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Abidjan_de_nuit.jpg | caption1 = [[Ле Плато, Кот-д'Ивуар|Ле Плато]] төв бизнесийн дүүрэг | image2 = Port d'ABIDJAN.png | caption2 = [[Абижаны автономит боомт]] | image3 = Sofitel Abidjan Hôtel Ivoire.jpg | caption3 = Ивуар зочид буудлын усан сан | image4 = Pont 3 Hauban Abidjan.jpg | caption4 = А. Уаттара гүүр | image5 = Tour_F_en_construction,_Le_Plateau,_Abidjan,_Côte_d'Ivoire.jpg | caption5 = [[F цамхаг]] | image6 = Cathédrale Saint-Paul 3.jpg | caption6 = [[Гэгээн Паулын цогчин дуган, Абижан|Гэгээн Паулын цогчин дуган]] | image7 = Mosquée du Plateau d'Abidjan 1.jpg | caption7 = Абижаны Их сүм | image8 = Restaurant Glacier J'aime Koumassi.jpg | caption8 = [[Кумасси|Кумасси коммуны]] гудамж | image9 = Grande carefoure de Koumassi 1.jpg | caption9 = Абижаны өргөн чөлөө}} | image_flag = Flag of Abidjan.png | flag_size = | image_seal = AbidjanLogo.png | sealsize = | shield_size = | image_map = Abidjan Communes.svg | image_map1 = Abidjan Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Кот-д'Ивуар#Африк | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Кот-д'Ивуар дахь байршил | coordinates_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.sphereinfo.com/longitude~latitude/ivory_coast |title=Côte d'Ivoire Cities Longitude & Latitude |publisher=sphereinfo.com |access-date=2025-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913021146/http://www.sphereinfo.com/longitude~latitude/ivory_coast |archive-date=2012-09-13 |url-status=dead}}</ref><!-- for references: use<ref>tags --> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кот-д'Ивуар}} | subdivision_type1 = [[Кот-д'Ивуарын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = Абижан | subdivision_type2 = [[Кот-д'Ивуарын департамент|Департамент]] | subdivision_name2 = [[Абижан департамент|Абижан]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.districtabidjan.org/gouverneur.php |title=District d'Abidjan ::: Site Officiel |publisher=Districtabidjan.org |access-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506043624/http://www.districtabidjan.org/gouverneur.php |archive-date=2013-05-06 |url-status=dead }}</ref> | government_type = | leader_title = Захирагч | leader_name = [[Ибрахим Баконго Сиссе]] | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2119 | area_land_km2 = | area_blank1_title = Хот | area_blank1_km2 = 422 | population_as_of = 12 сарын 14. 2021 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=census_2021>{{cite web |url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf |title=RGPH 2021 Résultats globaux|author=[[Кот-д'Ивуарын үндэсний статистикийн хүрээлэн]]|access-date=2025-07-23}}</ref> | population_total = 6,321,017 | population_urban = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = | population_blank1_title = Хот | population_blank1 = 5616633 | population_density_blank1_km2 = auto | population_density_blank1_sq_mi = | population_demonym = Абижанчууд | demographics_type1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр]] | demographics1_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | demographics1_title1 = ХХИ (2022)<ref>{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CIV/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Subnational Human Development Index (4.0) [Sud, Abidjan – Côte d'Ivoire]|publisher=Global Data Lab of Institute for Management Research, [[Радбоудын их сургууль Нижмеген|Радбоудын их сургууль]]|access-date=2025-07-22}}</ref> | demographics1_info1 = 0.569 (<span style="color:#FFD215;">дундаж</span>) <!-- blank fields (section 2) -->| blank_name_sec2 = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = <!-- General information ---------------> | timezone = [[GMT]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{Coord|5|19|N|4|2|W|region:CI-AB_type:adm1st|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = 18 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = +225 | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = {{URL|http://www.abidjan.district.ci|abidjan.district.ci}} {{in lang|fr}} | footnotes = }} [[Кот-д'Ивуар|Кот-д'Ивуар Улс]]ын хуучин [[нийслэл]], [[Дэлхийн их хотууд|дэлхийн томоохон хотуудын]] нэг бол 4.4 сая хүнтэй '''Абижан''' ({{lang-fr|Abidjan}}) [[хот]] юм. 1896 онд үүсэн байгуулагднаас хойш 1934 онд [[Францын Өрнөд Африк|Францын]] эзэмшил Кот-д'Ивуар ({{lang-fr|Côte d'Ivoire}}) улсын, 1960-аад онд тусгаар тогтносон улсынхаа нийслэл болсон. 1983 онд [[Ямусукро]] руу нийслэл гэх нэрээ шилжүүлэн өгсөн. {| rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:auto; border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background:#f3fff3;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.0em; margin-bottom: 0.5em"|Сүүлийн зуун жилийн хүн амын тоон цуваа |- style="background:#dfd;" ! 1920 !! 1946 !! 1970 !! 1978 !! 1998 !! 2003 |- | 1,000 || 48,000 || 500,000 || 1,200,000 || 3,125,890 || 3,660,682 |- |} == Зураг == <gallery> Зураг:Abidjan Centre1.JPG Зураг:Plagecocody.jpg Зураг:Laundry in the river.jpg Зураг:Felicia3.jpg Зураг:Intérieur Sococé 2012.jpg </gallery> == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Абижан, Кот-д'Ивуар |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 35.7 |Mar record high C = 34.9 |Apr record high C = 35.0 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 36.2 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 32.0 |Sep record high C = 32.1 |Oct record high C = 32.8 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 33.7 |Jan high C = 30.5 |Feb high C = 31.0 |Mar high C = 31.1 |Apr high C = 31.2 |May high C = 30.4 |Jun high C = 28.7 |Jul high C = 27.4 |Aug high C = 26.9 |Sep high C = 27.6 |Oct high C = 29.2 |Nov high C = 30.5 |Dec high C = 30.3 |year high C = 29.6 |Jan mean C = 26.8 |Feb mean C = 27.7 |Mar mean C = 27.9 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 26.9 |Jun mean C = 25.8 |Jul mean C = 24.7 |Aug mean C = 24.5 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.8 |Nov mean C = 27.4 |Dec mean C = 27.0 |year mean C = 26.6 |Jan low C = 23.5 |Feb low C = 24.6 |Mar low C = 24.9 |Apr low C = 24.9 |May low C = 24.6 |Jun low C = 23.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.1 |Sep low C = 22.3 |Oct low C = 23.6 |Nov low C = 24.4 |Dec low C = 23.8 |year low C = 23.8 |Jan record low C = 14.7 |Feb record low C = 16.0 |Mar record low C = 19.0 |Apr record low C = 15.9 |May record low C = 18.5 |Jun record low C = 18.6 |Jul record low C = 17.1 |Aug record low C = 17.2 |Sep record low C = 15.2 |Oct record low C = 17.5 |Nov record low C = 19.5 |Dec record low C = 16.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 16.3 |Feb rain mm = 48.9 |Mar rain mm = 106.7 |Apr rain mm = 141.3 |May rain mm = 293.5 |Jun rain mm = 561.8 |Jul rain mm = 205.7 |Aug rain mm = 36.8 |Sep rain mm = 80.5 |Oct rain mm = 137.7 |Nov rain mm = 143.3 |Dec rain mm = 75.1 |unit rain days = 0.1 мм |Jan rain days = 3 |Feb rain days = 4 |Mar rain days = 9 |Apr rain days = 11 |May rain days = 19 |Jun rain days = 22 |Jul rain days = 12 |Aug rain days = 8 |Sep rain days = 11 |Oct rain days = 14 |Nov rain days = 16 |Dec rain days = 9 |Jan humidity = 84 |Feb humidity = 86 |Mar humidity = 83 |Apr humidity = 82 |May humidity = 84 |Jun humidity = 86 |Jul humidity = 85 |Aug humidity = 86 |Sep humidity = 89 |Oct humidity = 87 |Nov humidity = 83 |Dec humidity = 83 |Jan sun = 183 |Feb sun = 212 |Mar sun = 226 |Apr sun = 210 |May sun = 192 |Jun sun = 117 |Jul sun = 115 |Aug sun = 121 |Sep sun = 141 |Oct sun = 202 |Nov sun = 225 |Dec sun = 208 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_655780_kt.pdf | title = Klimatafel von Abidjan / Elfenbeinküste | publisher = Холбооны Тээвэр ба Дижитал Дэд Бүтцийн Яам | access-date = 2026-06-01}}</ref> | source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web | url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20130116071752/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date = 2013-01-16 | title = STATIONSNUMMER 65578 | publisher = Эрчим хүч, нийтийн аж ахуй, цаг уурын яам | access-date = 2026-06-01}}</ref> }} == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Abidjan|Абижан хот}} [[Ангилал:Абижан| ]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:1886 онд байгуулагдсан]] ihdxnn4zswsn23a1ip9qmumtneksri7 0 34670 861228 857795 2026-07-07T03:11:55Z Milenioscuro 19719 ([[c:GR|GR]]) [[File:Côte d'Ivoire - District autonome Yamoussoukro.svg]] → [[File:Yamoussoukro Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg]] standard name 861228 wikitext text/x-wiki {{short description|Кот-д'Ивуарын нийслэл}} {{Инфобокс суурин | official_name = Ямусукро | native_name = | nickname = "Якро" | settlement_type = [[Нийслэл]] | motto = {{lang|fr|"Solidarité - Paix - Développement"}}<br />{{smaller|"Эв нэгдэл - Энх тайван - Хөгжил"}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Yamoussoukro panorama.jpg | caption1 = Ямусукрогийн панорам зураг | image2 = Basilique Notre-Dame de la Paix Yamoussoukro.jpg |caption2 = [[Нотр-Дам-де-ла-Пэ (Ямусукро)|Нотр-Дам-де-ла-Пэ]] | image3 = Yamoussoukro - panoramio.jpg |caption3 = Абижан хүрэх зам | imagesize = 250px}} | image_seal = Yamoussoukro_District_Logo.png | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Кот-д'Ивуар#Африк | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Кот-д'Ивуар дахь байршил##Африк дахь байршил | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кот-д'Ивуар}} | subdivision_type1 = [[Кот-д'Ивуарын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = Ямусукро | subdivision_type2 = [[Кот-д'Ивуарын департамент|Департамент]] | subdivision_name2 = [[Ямусукро департамент|Ямусукро]]<br />[[Аттиегуакро департамент|Аттиегуакро]] | government_type = | leader_title = Захирагч | leader_name = [[Августин Тиам|Августин Абдоулае Тиам Хуфуэт]] | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = Гнрангбе Коуаку Коуадио Жан | established_title = | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2075 | area_land_km2 = <!-- See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion. --> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = Дэд муж | area_blank1_km2 = 855 | population_as_of = 12 сарын 14. 2021 оны тооллого | population_footnotes = <ref name=census_2021>{{cite web |url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf |title=RGPH 2021 Résultats globaux|author=[[Кот-д'Ивуарын үндэсний статистикийн хүрээлэн]]|access-date=2025-07-23}}</ref> | population_total = 422072 | population_urban = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = | population_blank1_title = City | population_blank1 = 279977 | population_density_blank1_km2 = auto | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]] | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.619<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2025-07-23}}</ref><br/>{{color|#fc0|дундаж}} · [[Кот-д'Ивуарын тойргийн жагсаалт (Хүний хөгжлийн индексээр)|14-өөс 1-т]] | utc_offset = +00:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|06|48|58|N|05|16|27|W|region:CI|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!-- For references: use<ref> </ref> tags. --> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- Enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = {{URL|http://www.yamoussoukro.district.ci}} | footnotes = | image_map = Yamoussoukro Autonomous District in Côte d'Ivoire.svg }} [[Кот-д'Ивуар|Кот-д'Ивуар Улсын]] төр засгийн газар [[1983 он]]д орон нутгийнхаа өмнөд эргийн [[Абижан]]д байхаа больж, төв хэсгийн '''Ямусукро''' ({{lang-fr|Yamoussoukro}} [{{IPA|ˌjamusuˈkʁoː}}]) [[хот]]од нүүн төвхнөсөн. Абижанаас 15 дахин жижиг гэмээр 260 мянган хүн бүхий оршин суугчтай хот юм. Энд [[Христийн шашин|Христийн шашны]] «Нотр-Дам-де-ла-Пэ» гэдэг цогчин дуган байдаг. == Газар зүй == === Байрлал === Ямусукро нь Абижанаас умард зүгт 248&nbsp;километрийн зайтай оршдог. Хотын ойр орчим нь [[саванна|халуун орны хээрийн бүсэд]] оршино. === Цаг уурын мэдээлэл === {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line=yes |location=Ямусукро |Jan high C=31.5 |Feb high C=33.5 |Mar high C=33.5 |Apr high C=32.9 |May high C=31.7 |Jun high C=30.1 |Jul high C=28.6 |Aug high C=28.5 |Sep high C=29.3 |Oct high C=30.1 |Nov high C=30.7 |Dec high C=30.1 |Jan mean C=25.2 |Feb mean C=27.3 |Mar mean C=27.6 |Apr mean C=27.3 |May mean C=26.5 |Jun mean C=25.6 |Jul mean C=24.5 |Aug mean C=24.5 |Sep mean C=24.8 |Oct mean C=25.2 |Nov mean C=25.5 |Dec mean C=24.5 |Jan low C=18.9 |Feb low C=21.2 |Mar low C=21.8 |Apr low C=21.8 |May low C=21.3 |Jun low C=21.1 |Jul low C=20.4 |Aug low C=20.6 |Sep low C=20.4 |Oct low C=20.4 |Nov low C=20.3 |Dec low C=19 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm=13 |Feb precipitation mm=42 |Mar precipitation mm=108 |Apr precipitation mm=126 |May precipitation mm=155 |Jun precipitation mm=165 |Jul precipitation mm=88 |Aug precipitation mm=83 |Sep precipitation mm=170 |Oct precipitation mm=125 |Nov precipitation mm=36 |Dec precipitation mm=15 |source 1 = ''Climate-Data.org'', өндөрлөг: 236м<ref name="Climate-Data.org"/>}} == Зураг == <gallery> Зураг:Dominica cocoa3.JPG Зураг:Cizaouli.jpg Зураг:Crocodiles et poulet.jpg </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yamoussoukro|Ямусукро хот}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Кот-д'Ивуарын суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Ямусукро| ]] j3nzu76qa3hslje4d2ydg4tsptimwu4 0 34774 861219 860884 2026-07-07T02:05:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861219 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-07-07 02:05:29 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 7o8dj2esjtnebijz5vptrwk0ou141yl 0 35064 861275 857805 2026-07-07T10:48:43Z SmallSonMarex 105780 861275 wikitext text/x-wiki {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Якутск | ru_name = | loc_name1 = Дьокуускай | loc_lang1 = Якут | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | caption_align = center | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2 | image1 = Фотоколлаж города Якутск 07.07.2026.png | caption1 = | image2 = | caption2 = | image3 = | caption3 = }} | image_caption = | image_map = | map_caption = | coordinates = {{coord|62|01|48|N|129|43|48|E|type:city|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Yakutsk.svg | flag_caption = | image_coa = Great Coat of Arms of Yakutsk.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 9 сарын 2-р ням гараг | holiday_ref = | federal_subject = [[Саха]] | federal_subject_ref = <ref name="Constitution">Constitution of the Sakha Republic</ref> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Якутск [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="SakhaR_admlist" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = Бүгд Найрамдах Саха Улс | capital_of_ref = <ref name="Constitution" /> | adm_ctr_of1 = Якутск бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of1_ref = <ref name="SakhaR_admlist" /> | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="SakhaR_admlist" /> | inhabloc_type = Хот | inhabloc_type_ref = <ref name="SakhaR_admlist" /> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Якутск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref881" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Якутск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref881" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Тэргүүн | leader_title_ref = | leader_name = Евгений Григорьев | leader_name_ref = | representative_body = Тойргийн зөвлөл | representative_body_ref = | elevation_m = | area_km2 = 122 | area_km2_ref = | pop_2010census = 282,419 | pop_2010census_rank = 68-д | pop_2010census_ref = <ref name="gks.ru">[https://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg/tabl-02-10.xls The population density of the Russian Federation by constituent entities of the Russian Federation as of January 1, 2010]. Gks.ru. Accessed March 29, 2020.</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = | established_date = 1632 | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = 1643 | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = | postal_codes = 677xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 4112 | dialing_codes_ref = <ref>{{Cite web |script-title=ru:Телефонные коды городов Большая Телефонная книга |url=http://www.btk-online.ru/phcode/1850.html |access-date=November 10, 2010 |language=ru |archive-date=Хоёрдугаар сар 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025229/http://www.btk-online.ru/phcode/1850.html |url-status=dead }}</ref> }} '''Якутск''' ([[оросоор]] Яку́тск, [[сахагаар]] Дьокуускай [жукуускайя]) — [[Орос улс|Орос]] улсын [[Саха орон|Саха (Якут)]] орны [[нийслэл]], 286 мянган хүнтэй [[хот]]. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Якутск (1991−2020, туйлын үе 1829–одоо | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = -6.8 | Feb record high C = -2.2 | Mar record high C = 8.3 | Apr record high C = 21.1 | May record high C = 31.1 | Jun record high C = 35.4 | Jul record high C = 38.4 | Aug record high C = 35.4 | Sep record high C = 27.0 | Oct record high C = 18.6 | Nov record high C = 3.9 | Dec record high C = -3.9 | year record high C = 38.4 | Jan high C = -34.0 | Feb high C = -27.9 | Mar high C = -11.6 | Apr high C = 2.6 | May high C = 13.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.8 | Aug high C = 21.8 | Sep high C = 11.9 | Oct high C = -3.0 | Nov high C = -22.3 | Dec high C = -34.4 | year high C = -2.8 | Jan mean C = -36.9 | Feb mean C = -32.9 | Mar mean C = -19.1 | Apr mean C = -3.7 | May mean C = 8.0 | Jun mean C = 17.0 | Jul mean C = 19.9 | Aug mean C = 15.6 | Sep mean C = 6.4 | Oct mean C = -6.9 | Nov mean C = -25.9 | Dec mean C = -37.0 | year mean C = -8.0 | Jan low C = -39.8 | Feb low C = -37.2 | Mar low C = -26.0 | Apr low C = -10.4 | May low C = 1.5 | Jun low C = 9.8 | Jul low C = 13.1 | Aug low C = 9.3 | Sep low C = 1.3 | Oct low C = -11.0 | Nov low C = -29.6 | Dec low C = -39.5 | year low C = -13.2 | Jan record low C = -63.0 | Feb record low C = -64.4 | Mar record low C = -54.9 | Apr record low C = -41.0 | May record low C = -18.1 | Jun record low C = -4.5 | Jul record low C = -1.5 | Aug record low C = -7.8 | Sep record low C = -14.2 | Oct record low C = -40.9 | Nov record low C = -54.5 | Dec record low C = -59.8 | year record low C = -64.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 10 | Feb precipitation mm = 9 | Mar precipitation mm = 6 | Apr precipitation mm = 8 | May precipitation mm = 20 | Jun precipitation mm = 30 | Jul precipitation mm = 40 | Aug precipitation mm = 37 | Sep precipitation mm = 30 | Oct precipitation mm = 19 | Nov precipitation mm = 17 | Dec precipitation mm = 9 | year precipitation mm = 235 | Jan snow depth cm = 27 | Feb snow depth cm = 31 | Mar snow depth cm = 33 | Apr snow depth cm = 21 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 4 | Nov snow depth cm = 15 | Dec snow depth cm = 22 | year snow depth cm = 33 | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.2 | Apr rain days = 3 | May rain days = 13 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 14 | Sep rain days = 14 | Oct rain days = 3 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 75 | Jan snow days = 26 | Feb snow days = 24 | Mar snow days = 16 | Apr snow days = 9 | May snow days = 3 | Jun snow days = 0.2 | Jul snow days = 0.03 | Aug snow days = 0.1 | Sep snow days = 3 | Oct snow days = 24 | Nov snow days = 27 | Dec snow days = 25 | year snow days = 157 | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 59 | May humidity = 53 | Jun humidity = 56 | Jul humidity = 62 | Aug humidity = 68 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 78 | Dec humidity = 75 | year humidity = 69 | Jan sun = 20.7 | Feb sun = 102.6 | Mar sun = 252.8 | Apr sun = 296.8 | May sun = 288.2 | Jun sun = 334.8 | Jul sun = 334.0 | Aug sun = 262.9 | Sep sun = 170.1 | Oct sun = 96.3 | Nov sun = 66.9 | Dec sun = 11.5 | year sun = 2251.1 | source 1 = Погода и Климат<ref>{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm|title= Climate Jakutsk|access-date=2026-06-01|publisher=Pogoda.ru.net}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Jakutsk_24959.csv|title= Jakutsk 1991–2020|access-date=2026-06-01|publisher=NOAA}}</ref> }} ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:RusAsian bank Yakutsk.jpg Зураг:Якутск. Озеро Тёплое (1).JPG Зураг:Yakutsk 1 (synchroswimr).jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yakutsk|Якутск}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Сахагийн суурин]] [[Ангилал:Якутск| ]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] 9grs4mn3szrx1p9s71ubvyy5o76tkys 0 37103 861216 852365 2026-07-07T01:26:36Z Zorigt 49 861216 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Удай ван | хүндэтгэсэн_угтвар = Чин ван | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Udaivan.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Удай ван | жинхэнэ_нэр = Удай | төрсөн_огноо = | төрсөн_газар = | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = Богд Хаант Монгол Улс | яс_үндэс = Өвөр монгол, Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу | үндэстэн = монгол | аль_хотын_суугуул = хорчин | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, авъяаслаг жанжин, чадварлаг дипломат | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = ван | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = Өвөр монголыг чөлөөлөх тэмцэл | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = бурханы шашин | шашны_бүлэг = шарын шашин | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = }} '''Удай ван''' нь Монголын үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын Засгийн газрын тэргүүн түшмэл, Өвөр монголыг чөлөөлөх [[Таван замын байлдаан]]ы гол жанжны нэг бөгөөд түүхэн гавьяатай дипломатч нэгэн байжээ. Удай ван нь Өвөр монголын [[Жиримийн чуулган]]ы дэд дарга, Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён байсан байна. Харин [[Богд хаан]]т Монгол Улсад дагаар орж ирсэний дараа Цэргийн яамны дэд сайд болсон байна. Удай ван нь Хорчин хойд хошууны засаг ноён [[Раашминжүүр]], дүү [[Бавуугийн Бөхбаян|Бөхбаян]]ы хамт Нэгдсэн Монголын үйл хэрэгт нэгэн сэтгэлээр зүтгэсэн билээ. 1912 онд Өвөр монголын тусгаар тогтнолын төлөөх томоохон зэвсэгт бослогыг өмнөд монголын Жирмийн чуулганы Хорчин баруун гарын хошууны Засаг ноён Удай толгойлсон юм. Эх нутаг, гэр орон, мал хөрөнгөө сүйтгүүлсэн монгол эрс чухам Удайгаар толгойлуулан Согоотын бэлд хуарагнаж байсан хойт [[Хятад]]ын цэргийн гол хүч рүү үхлийн цохилт өгч чадсан юм. Энэ нь Өмнөд Монголын эх орончдын Хятадыг цочоосон томоохон ялалт байлаа. Удайн цэргийн хүчний эл амжилтад Хорчин зүүн гарын хошууны засаг ноён [[Раашминжүүр]] ихээхэн тусалжээ. [[Файл:Utai1.jpg|thumb|left|250px|Монголын төлөөлөгчид]] Энэхүү ялалтанд зоригжсон Өвөр монголд бослого тэмцэл нэлэнхүйд нь өрнөсөн байна. Өвөр монголд Хүрээний цэрэг ирэхийг хүлээлгүй, хятадын харгисуудын эсрэг том бослогыг дэгдээж [[Кайлу]] зэрэг олон тооны хотуудыг эзлэхэд хятадууд өвөрмонголоос дүрвэж эхэлжээ. Хятадын ерөнхийлагч [[Юан Ши Кай|Юань Шикай]] хойт хятадын баруун европын зэвсгээр хангаж, сургасан томоохон хүчийг Удай ван тэргүүтэй босогчдын эсрэг давшилтанд оруулсан боловч цохигдсон байна. Үүнд хорссон Юань Шикай [[маршал]] [[Жан Золин]]гоор командлуулсан их цэргийг дахин давшуулсан байна. Үүний эсрэг Удай ван Кайлугийн тулалдаанд 5000 цэрэгтэйгээр Хятадын 15 мянган цэргийн эсрэг 20 хоног тулалдсан боловч аргагүй давуу хүчинд дийлдэж, цөөн тооны цэргийн хамт Ар Монголд дүрвэн иржээ. Удай ванг Богд хаан Цэргийн яамны дэд сайд болгосон ба Таван замын байлдаанд [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]гийн хамт ерөнхий командлагчаар оролцжээ. Мөн тэрээр Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн хамт [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]]ад хэлэлцээ хийхээр очсон Монголын төлөөөлөгчдийн бүрэлдхүүнд оролцсон байна. Түүнийг Богд хаан ихэд үнэлдэг байсан тул 1915 оны гурван улсын [[Хиагтын гэрээ]]нд оролцуулсан байна. Удай ван нь Хиагтын гэрээнд оролцохдоо, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], Хятадын саналыг огтхон ч хүлээн зөвшөөрөлгүй, гагцхүү Их Монголын бүрэн тусгаар тогтнолын төлөө тууштай зогсч байсан билээ. Хиагтын гэрээний дараа Удай ван өөрийн сайн дураар төрийн албыг орхин төрсөн нутаг ус руугаа явсан бөгөөд түүнээс хойш түүнтэй холбоотой ямар нэг мэдээлэл байдаггүй байна. Бодоход буцаж очоод хятадад хорлуулсан байх магадлалтай.1915 онд хүүгийн хамт бээжинд очсон ба 1920 онд Бээжинд таалал төгссөн. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Гэндэнжамсан]] |дараа = цол байхгүй болсон |албан_тушаал =[[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу|Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны]] [[засаг ноён]], [[Чин ван|хошой чин ван]] |он =1881-1903 }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Удай, Засагт ван}} [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Хорчин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:19-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1920 онд өнгөрсөн]] 84flyd2sa250r63zfw9ayprg7a9bksb 0 37796 861183 796690 2026-07-06T14:13:47Z もう６個モロッコ 105715 861183 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан | partof = [[Ардын хувьсгал]] | image =[[Файл:Алтанбулаг сурталчилгааны захирагч.jpg|300px]] | caption = Зүүн талын жижиг байшин бол МАН-ын төв байр. | date = 1921 оны 3 сарын 18 | place = Монгол улс, Сэлэнгэ аймаг, Алтанбулаг | territory = | result = Монголчуудын ялалт | status = | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын түр засгийн газар]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_the_People%27s_Republic_of_Mongolia_(1921-1924).svg|22px]]<br />Жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]],<br />Дэд жанжин [[Лаварын Сумъяа]],<br />[[Чойбалсан]]<br />Хорооны захирагч [[Ц.Хасбаатар]], <br />Хорооны захирагч [[Ч.Базарсад]],<br />Хорооны захирагч [[Гончигийн Бумцэнд|Б.Пунцаг]]<br />Хорооны захирагч [[О.Цэрэндорж]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />генерал [[Го Сунлин]]<br />бүрэн эрхт төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]]<br /> | commander3 = | strength1 = 400 морин цэрэг<br />4 пулемёт<br />2 их буу | strength2 = бүгд 2500 цэрэг,<br /> 25 дугаар морьт дивизийн штаб,<br /> 500 хүнтэй 2морьт хороо, <br />400 хүнтэй хотын комендант,<br />600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, <br />500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо,<br /> 12 пулемет,<br /> 140 цэрэг бүхий 7 их буу<ref>{{Cite web |url=http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |title=Уртон: «Шивээ Хиагт» |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821083419/http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |deadlink=no }}</ref> | strength3 = | casualties1 = алагдсан 7 хүн <br />шархадсан 6 хүн | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} [[Файл:MongoliansLeaders.jpg|thumb|200px|Ардын хувьсгалын удирдагчид]] [[Файл:Suh_i_Choi.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар]] [[Файл:GuoSongling.jpg|thumb|200px|Хятадын генерал Го Сунлин]] Ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлсөн нь олон жилийн харийн дарлалаас эх орноо чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинд тунхаглахад томоохон түлхэц болсон түүхэн үйл явдал юм.<ref>Пүрэвсүрэн И., Журамт цэргийн хоёр зуун тулалдаан. Хянан тохиолдуулсан Ц.Гомбо. УБ.: Армийн хэвлэх үйлдвэр, 1991</ref><ref>Хишигт Н., 1921 оны хувьсгал ба ардын журамт цэрэг. УБ.: “Соёмбо принтинг”, 2001</ref> ==Урьдчилсан нөхцөл== Хиагтыг чөлөөлөх асуудлыг 1921 оны гуравдугаар сарын 6-7-нд хуралдсан [[Монгол Ардын Нам]]ын Төв Хороо, Цэргийн штабын гишүүдийн хамтарсан хурлаар хэлэлцэж, зэр зэвсэг сайтай олон тооны цэрэг бүхий хотыг эзлэн авахад ихээхэн хүндрэлтэй тул хятад цэргийн эрх баригчидтай хэлэлцэх аргыг хэрэглэхээр шийдэж, уг хэргийг Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар зуучлуулах, хэрэв энэ арга зам бүтэмжгүй болсон нөхцөлд хотыг довтлон авах байлдааны ажиллагаа явуулахаар шийдвэрлэжээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Хиагтыг эзлэн авах байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахын хамт журамт цэргүүдийг Алтангаас Ханын хөндий, Номт, Баян уул зэрэг газар шилжүүлэн байрлуулсан байна. Хиагтыг дайлах бэлтгэл хангагдсан гэж үзсэний дараа тус хот дахь хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг 17-ны өдөр [[Хиагт|Троицкосавск]] дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсан хориглон суусан олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь Ардын журамт цэргийн хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж, ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн хэрэг байв. Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Д.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэн тэрхүү бичигт “Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захирапд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолон явуулах учир. Манай Монголын ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыг хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно.Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбоос манай Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй, үүнд сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвээс зохино” гэжээ. Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай Ардын журамт цэргийн шаардлагыг хятад цэргийн удирдлага хэрэгсээгүй учир гуравдугаар сарын 17-ны орой Ардын журамт цэргийн хороод [[Ханын хөндий]]гөөр өгсөн хоёр улсын хил болох [[Хонгор морьтын даваа]]гаар давж, [[Жононгийн хөндий]]н эх, [[Эрээн нарсны нуруу]]гаар дамжин шөнөжин явсаар 18-ны өглөө [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Хиагт]]ын дэргэд хүрж хуралдуулжээ. ==Талуудын хүчний харьцаа== Хиагт болон түүний орчимд хятад цэргийн 25 дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй 2 морьт хороо, 400 хүнтэй хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, Ивцэг ба Хиагтын хороонд 3000 хүнтэй 4н хороо, явган цэргийн тус бүр 2000 хүнтэй 1 ба 2 р хороод Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо, 1500 хүнтэй явган цэрэг, 12 пулемет, 140 цэрэг бүхий 7 их буутай хүч байрлаж байжээ. Нийтдээ 2500 орчим Хятад цэрэг байжээ. Журамт цэргийн хувьд хотыг чөлөөлсний дараа хороодоос ирүүлсэн мэдээ болон журамт цэргүүдийн дурдатгал зэргээс үзэхэд 400 арай хүрэхгүй тооны цэрэг байлдаанд оролцсон байна. Зэвсгийн хувьд 2 их буу, 4-5 пулеметтай байсан бөгөөд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]-аас Ардын журамт цэрэгт зориулж, 2 дугаар сард морин цэргийн винтов 750, сум 150 мянга, хүнд, хөнгөн пулемет, гар бөмбөг зэргийг урьд хүссэн тусламжийн дагуу ирүүлсэн ба мөн Хиагтыг чөлөөлөх үеэр мянган ширхэг винтов, бусад галт хэрэгсэл өгсөн гэх баримт байдаг. Хиагтын тулалдаанд Орос цэргүүд оролцсон бөгөөд Монгол дээл өмсөн цэргүүд байсан юм ==Хиагтыг чөлөөлөх төлөвлөгөө== Жанжин Д.Сүхбаатарын боловсруулсан төлөвлөгөө ёсоор хорооны дарга Б.Пунцаг, Ц.Хасбаатарын 1,2-р хорооны цэргүүд Хиагтын баруун талын Эрээн нарсны хамар болон Төгсгөө булагийн эхний манхан хүртэл, хорооны дарга С.Цэрэндоржийн 2-р хорооны цэргүүд Төгсгөө булагийн баруун тал Ноён овооны зүүн Орос булгийн хамар хүртэл. Эрдэнэ вангийн хошууны Ч.Базарсадын 4-р хорооны цэргээс 100 цэргийг баруун үзүүртэй залгаж зуун цэргийн дуган, хойт манхан элс, Дух нарсны дотор хүртэл, Пунцагийн хорооноос 15, Цэрэндоржийн хорооноос 5, Базарсадын хорооноос 20 бүгд 40 цэргийн 20-ийг Оргойтын баруун талын дэвсэгт , 10 цэргийг Ноёны овооны баруун гууд байрлуулж, Тужийн нарс, Согоо булгийн зүгээс Монголд цэргийн харуулыг ороон ирэх гамин цэргийн араар бүслэн байлдах үүрэгтэй байжээ. ==Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан== [[Файл:Manchu Qing Mongolia Machine Gun (35574783761).jpg|thumb|left|Тулалдаанд Монгол ардын армийн ашиглаж байсан пулемёт,<ref>[http://mod.gov.mn/images/mu_shine01.jpg 1921 оны Ардын хувьсгалын үе] Ministry of Defence of Mongolia</ref> [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны төлөвлөгөөний дагуу журамт цэргийн хороод хотыг баруун, баруун хойд, хойд талаас нь довтлохоор байлдааны журам эзэлсэн байна. Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа Ардын журамт цэргийн гэнэтийн довтолгооноор эхэлж, хотыг бүслэн хятад цэрэг бөөнөөрөө хотоос зугатан гарч, удирдах дарга нар нь Оросын хилийн зүг зугатсан байна. Гэсэн ч хятадын морьт цэрэг зохион байгуулалттайгаар хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд сум галт хэрэгсэл нь дууссан журамт цэргүүд хүчин мөхөсдөж, үдийн орчимд хотоос ухарч эхэлсэн байна. Ардын журамт цэргийн удирдлага сум галт хэрэгслээр хангалт хийхийн хамт замд хоцорсон 2 их буугаа татан ирүүлж галт байр эзлүүлэн, үдээс хойш 16 цагийн үед их бууны галын бэлтгэлийн дараа журамт цэргийн хоёр дахь довтолгоо эхлэв. Энэ удаагийн довтолгоо амжилтад хүрч, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд тэд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан оджээ. Бүрэнхий болж эхлэхтэй зэрэг байлдааны ажиллагаа зогссон байна. Монгол Ардын түр Засгийн газраас ардын журамт цэргийг хот руу орохыг хойшлуулах тухай мэдэгдсэний дагуу жанжин [[Сүхбаатар]] хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ. Хиагтын орчимд сарнин тархсан хятад цэргийг [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]], [[Дамирангийн Нанзад|Д.Нанзад]] нарын удирдсан цэргүүд мөрдөн хөөж, багагүй хохирол учруулсан байна. Үүгээр Ардын журамт цэрэг эх орноо чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав. ==Бусад баримтууд== {{external media | width = 250px | image1 = [http://bse.sci-lib.com/pictures/13/21/240652586.jpg Сцена из оперы «Шивэ Кяхта» Д. Лувсаншарава, 1971 год.] («Хиагтын цайзыг эзэлсэн») }} * "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд 3-р сарын 20-нд Хиагтыг чөлөөлж дууссан гэсэн таамаг дэвшүүлжээ. * Мөн тус номонд 800 монгол цэрэг байсан гэж үзжээ. * Ардын хувьсгалд биеэр оролцсон Ж.Дамдины "Үймээний жилүүд" түүхэн романд зөвлөлтийн цэргүүдэд өмсүүлэхээр нутгийн хүмүүсээс лам дээл цуглуулсан гэж бичжээ. Тулааны үеэр лам захтай дээлнээс орос цэргийн дүрэмт хувцас цухуйж байсан гэсэн яриа байдаг. Гэвч одоо болтол зөвлөлтийн цэрэг оролцсон эсэх нь бүрэн батлагдаагүй. Мөн зөвлөлтийн цэрэг оролцсон бол тооны хувьд монгол цэргээс цөөн эсвэл олон байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Энэ тухай тулаанд оролцсон партизанууд мэдэх ёстой боловч бүрэн тодорхой зүйл хэлээгүй байдагаас үзэхэд зөвлөлтийн цэргүүд тулаан дуусмагц маш хурдан тулааны талбарыг орхин явсан эсвэл огт оролцоогүй бололтой. * Хиагтыг орхин гарахын өмнө хятадууд хэдэн зуун орос эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд зэрэг олон тооны орос иргэдийг хядсан явдал төдийлөн анхааралд өртөлгүй орxигдсон гэж "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд дурьджээ. * Го Сунлин Оросын нутагт зугатан гараад [[Зөвлөлт]]тэй гамингуудыг [[Манжуур]] луу гаргах хэлэлцээг хийжээ. * Түүхийн зарим нэг тодорхой бус баримтаар Го Сунлин нь хөлөндөө хүнд шархадахад нь цэргүүд нь түүнийг [[Зүүнхараа]] орчимд хаясан байна. Тэгээд түүнийг [[Зүүнхараа]]гийн нэгэн ногоо тарьдаг [[хятад]]ын дэргэд бараг 1960-70-д он хүртэл амьдарсан. Түүнийг [[БНМАУ]]-ын [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]]ны ажилтнууд байнга хянаж байсан гэсэн мэдээлэл байдаг. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Өглөө]]. Уран сайхны кино * [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино * [[Сүхбаатар]]. Уран сайхны кино == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://mongoltoli.mn/history/h/647 Хиагтын тулалдаан] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] mkoyz4460324t7nr03c7tjevvt1mynf 861192 861183 2026-07-07T00:26:49Z Bayarkhangai 1129 861192 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан | partof = [[Ардын хувьсгал]] | image =[[Файл:Алтанбулаг сурталчилгааны захирагч.jpg|300px]] | caption = Зүүн талын жижиг байшин бол МАН-ын төв байр. | date = 1921 оны 3 сарын 18 | place = Монгол улс, Сэлэнгэ аймаг, Алтанбулаг | territory = | result = Монголчуудын ялалт | status = | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын түр засгийн газар]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_the_People%27s_Republic_of_Mongolia_(1921-1924).svg|22px]]<br />Жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]],<br />Дэд жанжин [[Лаварын Сумъяа]],<br />[[Чойбалсан]]<br />Хорооны захирагч [[Ц.Хасбаатар]], <br />Хорооны захирагч [[Ч.Базарсад]],<br />Хорооны захирагч [[Гончигийн Бумцэнд|Б.Пунцаг]]<br />Хорооны захирагч [[О.Цэрэндорж]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />генерал [[Го Сунлин]]<br />бүрэн эрхт төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]]<br /> | commander3 = | strength1 = 400 морин цэрэг<br />4 пулемёт<br />2 их буу | strength2 = бүгд 2500 цэрэг,<br /> 25 дугаар морьт дивизийн штаб,<br /> 500 хүнтэй 2морьт хороо, <br />400 хүнтэй хотын комендант,<br />600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, <br />500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо,<br /> 12 пулемет,<br /> 140 цэрэг бүхий 7 их буу<ref>{{Cite web |url=http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |title=Уртон: «Шивээ Хиагт» |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821083419/http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |deadlink=no }}</ref> | strength3 = | casualties1 = алагдсан 7 хүн <br />шархадсан 6 хүн | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} [[Файл:MongoliansLeaders.jpg|thumb|200px|Ардын хувьсгалын удирдагчид]] [[Файл:Suh_i_Choi.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар]] [[Файл:GuoSongling.jpg|thumb|200px|Хятадын генерал Го Сунлин]] Ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлсөн нь харийн дарлалаас эх орноо чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинд тунхаглахад томоохон түлхэц болсон түүхэн үйл явдал юм.<ref>Пүрэвсүрэн И., Журамт цэргийн хоёр зуун тулалдаан. Хянан тохиолдуулсан Ц.Гомбо. УБ.: Армийн хэвлэх үйлдвэр, 1991</ref><ref>Хишигт Н., 1921 оны хувьсгал ба ардын журамт цэрэг. УБ.: “Соёмбо принтинг”, 2001</ref> ==Урьдчилсан нөхцөл== Хиагтыг чөлөөлөх асуудлыг 1921 оны гуравдугаар сарын 6-7-нд хуралдсан [[Монгол Ардын Нам]]ын Төв Хороо, Цэргийн штабын гишүүдийн хамтарсан хурлаар хэлэлцэж, зэр зэвсэг сайтай олон тооны цэрэг бүхий хотыг эзлэн авахад ихээхэн хүндрэлтэй тул хятад цэргийн эрх баригчидтай хэлэлцэх аргыг хэрэглэхээр шийдэж, уг хэргийг Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар зуучлуулах, хэрэв энэ арга зам бүтэмжгүй болсон нөхцөлд хотыг довтлон авах байлдааны ажиллагаа явуулахаар шийдвэрлэжээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Хиагтыг эзлэн авах байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахын хамт журамт цэргүүдийг Алтангаас Ханын хөндий, Номт, Баян уул зэрэг газар шилжүүлэн байрлуулсан байна. Хиагтыг дайлах бэлтгэл хангагдсан гэж үзсэний дараа тус хот дахь хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг 17-ны өдөр [[Хиагт|Троицкосавск]] дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсан хориглон суусан олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь Ардын журамт цэргийн хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж, ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн хэрэг байв. Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Д.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэн тэрхүү бичигт “Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захирапд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолон явуулах учир. Манай Монголын ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыг хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно.Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбоос манай Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй, үүнд сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвээс зохино” гэжээ. Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай Ардын журамт цэргийн шаардлагыг хятад цэргийн удирдлага хэрэгсээгүй учир гуравдугаар сарын 17-ны орой Ардын журамт цэргийн хороод [[Ханын хөндий]]гөөр өгсөн хоёр улсын хил болох [[Хонгор морьтын даваа]]гаар давж, [[Жононгийн хөндий]]н эх, [[Эрээн нарсны нуруу]]гаар дамжин шөнөжин явсаар 18-ны өглөө [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Хиагт]]ын дэргэд хүрж хуралдуулжээ. ==Талуудын хүчний харьцаа== Хиагт болон түүний орчимд хятад цэргийн 25 дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй 2 морьт хороо, 400 хүнтэй хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, Ивцэг ба Хиагтын хороонд 3000 хүнтэй 4н хороо, явган цэргийн тус бүр 2000 хүнтэй 1 ба 2 р хороод Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо, 1500 хүнтэй явган цэрэг, 12 пулемет, 140 цэрэг бүхий 7 их буутай хүч байрлаж байжээ. Нийтдээ 2500 орчим Хятад цэрэг байжээ. Журамт цэргийн хувьд хотыг чөлөөлсний дараа хороодоос ирүүлсэн мэдээ болон журамт цэргүүдийн дурдатгал зэргээс үзэхэд 400 арай хүрэхгүй тооны цэрэг байлдаанд оролцсон байна. Зэвсгийн хувьд 2 их буу, 4-5 пулеметтай байсан бөгөөд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]-аас Ардын журамт цэрэгт зориулж, 2 дугаар сард морин цэргийн винтов 750, сум 150 мянга, хүнд, хөнгөн пулемет, гар бөмбөг зэргийг урьд хүссэн тусламжийн дагуу ирүүлсэн ба мөн Хиагтыг чөлөөлөх үеэр мянган ширхэг винтов, бусад галт хэрэгсэл өгсөн гэх баримт байдаг. Хиагтын тулалдаанд Орос цэргүүд оролцсон бөгөөд Монгол дээл өмсөн цэргүүд байсан юм ==Хиагтыг чөлөөлөх төлөвлөгөө== Жанжин Д.Сүхбаатарын боловсруулсан төлөвлөгөө ёсоор хорооны дарга Б.Пунцаг, Ц.Хасбаатарын 1,2-р хорооны цэргүүд Хиагтын баруун талын Эрээн нарсны хамар болон Төгсгөө булагийн эхний манхан хүртэл, хорооны дарга С.Цэрэндоржийн 2-р хорооны цэргүүд Төгсгөө булагийн баруун тал Ноён овооны зүүн Орос булгийн хамар хүртэл. Эрдэнэ вангийн хошууны Ч.Базарсадын 4-р хорооны цэргээс 100 цэргийг баруун үзүүртэй залгаж зуун цэргийн дуган, хойт манхан элс, Дух нарсны дотор хүртэл, Пунцагийн хорооноос 15, Цэрэндоржийн хорооноос 5, Базарсадын хорооноос 20 бүгд 40 цэргийн 20-ийг Оргойтын баруун талын дэвсэгт , 10 цэргийг Ноёны овооны баруун гууд байрлуулж, Тужийн нарс, Согоо булгийн зүгээс Монголд цэргийн харуулыг ороон ирэх гамин цэргийн араар бүслэн байлдах үүрэгтэй байжээ. ==Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан== [[Файл:Manchu Qing Mongolia Machine Gun (35574783761).jpg|thumb|left|Тулалдаанд Монгол ардын армийн ашиглаж байсан пулемёт,<ref>[http://mod.gov.mn/images/mu_shine01.jpg 1921 оны Ардын хувьсгалын үе] Ministry of Defence of Mongolia</ref> [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны төлөвлөгөөний дагуу журамт цэргийн хороод хотыг баруун, баруун хойд, хойд талаас нь довтлохоор байлдааны журам эзэлсэн байна. Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа Ардын журамт цэргийн гэнэтийн довтолгооноор эхэлж, хотыг бүслэн хятад цэрэг бөөнөөрөө хотоос зугатан гарч, удирдах дарга нар нь Оросын хилийн зүг зугатсан байна. Гэсэн ч хятадын морьт цэрэг зохион байгуулалттайгаар хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд сум галт хэрэгсэл нь дууссан журамт цэргүүд хүчин мөхөсдөж, үдийн орчимд хотоос ухарч эхэлсэн байна. Ардын журамт цэргийн удирдлага сум галт хэрэгслээр хангалт хийхийн хамт замд хоцорсон 2 их буугаа татан ирүүлж галт байр эзлүүлэн, үдээс хойш 16 цагийн үед их бууны галын бэлтгэлийн дараа журамт цэргийн хоёр дахь довтолгоо эхлэв. Энэ удаагийн довтолгоо амжилтад хүрч, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд тэд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан оджээ. Бүрэнхий болж эхлэхтэй зэрэг байлдааны ажиллагаа зогссон байна. Монгол Ардын түр Засгийн газраас ардын журамт цэргийг хот руу орохыг хойшлуулах тухай мэдэгдсэний дагуу жанжин [[Сүхбаатар]] хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ. Хиагтын орчимд сарнин тархсан хятад цэргийг [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]], [[Дамирангийн Нанзад|Д.Нанзад]] нарын удирдсан цэргүүд мөрдөн хөөж, багагүй хохирол учруулсан байна. Үүгээр Ардын журамт цэрэг эх орноо чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав. ==Бусад баримтууд== {{external media | width = 250px | image1 = [http://bse.sci-lib.com/pictures/13/21/240652586.jpg Сцена из оперы «Шивэ Кяхта» Д. Лувсаншарава, 1971 год.] («Хиагтын цайзыг эзэлсэн») }} * "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд 3-р сарын 20-нд Хиагтыг чөлөөлж дууссан гэсэн таамаг дэвшүүлжээ. * Мөн тус номонд 800 монгол цэрэг байсан гэж үзжээ. * Ардын хувьсгалд биеэр оролцсон Ж.Дамдины "Үймээний жилүүд" түүхэн романд зөвлөлтийн цэргүүдэд өмсүүлэхээр нутгийн хүмүүсээс лам дээл цуглуулсан гэж бичжээ. Тулааны үеэр лам захтай дээлнээс орос цэргийн дүрэмт хувцас цухуйж байсан гэсэн яриа байдаг. Гэвч одоо болтол зөвлөлтийн цэрэг оролцсон эсэх нь бүрэн батлагдаагүй. Мөн зөвлөлтийн цэрэг оролцсон бол тооны хувьд монгол цэргээс цөөн эсвэл олон байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Энэ тухай тулаанд оролцсон партизанууд мэдэх ёстой боловч бүрэн тодорхой зүйл хэлээгүй байдагаас үзэхэд зөвлөлтийн цэргүүд тулаан дуусмагц маш хурдан тулааны талбарыг орхин явсан эсвэл огт оролцоогүй бололтой. * Хиагтыг орхин гарахын өмнө хятадууд хэдэн зуун орос эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд зэрэг олон тооны орос иргэдийг хядсан явдал төдийлөн анхааралд өртөлгүй орxигдсон гэж "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд дурьджээ. * Го Сунлин Оросын нутагт зугатан гараад [[Зөвлөлт]]тэй гамингуудыг [[Манжуур]] луу гаргах хэлэлцээг хийжээ. * Түүхийн зарим нэг тодорхой бус баримтаар Го Сунлин нь хөлөндөө хүнд шархадахад нь цэргүүд нь түүнийг [[Зүүнхараа]] орчимд хаясан байна. Тэгээд түүнийг [[Зүүнхараа]]гийн нэгэн ногоо тарьдаг [[хятад]]ын дэргэд бараг 1960-70-д он хүртэл амьдарсан. Түүнийг [[БНМАУ]]-ын [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]]ны ажилтнууд байнга хянаж байсан гэсэн мэдээлэл байдаг. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Өглөө]]. Уран сайхны кино * [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино * [[Сүхбаатар]]. Уран сайхны кино == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://mongoltoli.mn/history/h/647 Хиагтын тулалдаан] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] 55vjo8mayybabky1jgmmcnw5wd4g4kt 861193 861192 2026-07-07T00:31:04Z Bayarkhangai 1129 861193 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан | partof = [[Ардын хувьсгал]] | image =[[Файл:Алтанбулаг сурталчилгааны захирагч.jpg|300px]] | caption = Зүүн талын жижиг байшин бол МАН-ын төв байр. | date = 1921 оны 3 сарын 18 | place = Монгол улс, Сэлэнгэ аймаг, Алтанбулаг | territory = | result = Монголчуудын ялалт | status = | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын түр засгийн газар]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_the_People%27s_Republic_of_Mongolia_(1921-1924).svg|22px]]<br />Жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]],<br />Дэд жанжин [[Лаварын Сумъяа]],<br />[[Чойбалсан]]<br />Хорооны захирагч [[Ц.Хасбаатар]], <br />Хорооны захирагч [[Ч.Базарсад]],<br />Хорооны захирагч [[Гончигийн Бумцэнд|Б.Пунцаг]]<br />Хорооны захирагч [[О.Цэрэндорж]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />генерал [[Го Сунлин]]<br />бүрэн эрхт төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]]<br /> | commander3 = | strength1 = 400 морин цэрэг<br />4 пулемёт<br />2 их буу | strength2 = бүгд 2500 цэрэг,<br /> 25 дугаар морьт дивизийн штаб,<br /> 500 хүнтэй 2морьт хороо, <br />400 хүнтэй хотын комендант,<br />600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, <br />500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо,<br /> 12 пулемет,<br /> 140 цэрэг бүхий 7 их буу<ref>{{Cite web |url=http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |title=Уртон: «Шивээ Хиагт» |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821083419/http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |deadlink=no }}</ref> | strength3 = | casualties1 = алагдсан 7 хүн <br />шархадсан 6 хүн | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} [[Файл:MongoliansLeaders.jpg|thumb|200px|Ардын хувьсгалын удирдагчид]] [[Файл:Suh_i_Choi.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар]] [[Файл:GuoSongling.jpg|thumb|200px|Хятадын генерал Го Сунлин]] Ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлсөн нь харийн дарлалаас эх орноо чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинд тунхаглахад томоохон түлхэц болсон түүхэн үйл явдал юм.<ref>Пүрэвсүрэн И., Журамт цэргийн хоёр зуун тулалдаан. Хянан тохиолдуулсан Ц.Гомбо. УБ.: Армийн хэвлэх үйлдвэр, 1991</ref><ref>Хишигт Н., 1921 оны хувьсгал ба ардын журамт цэрэг. УБ.: “Соёмбо принтинг”, 2001</ref> ==Урьдчилсан нөхцөл== Хиагтыг чөлөөлөх асуудлыг 1921 оны гуравдугаар сарын 6-7-нд хуралдсан [[Монгол Ардын Нам]]ын Төв Хороо, Цэргийн штабын гишүүдийн хамтарсан хурлаар хэлэлцэж, зэр зэвсэг сайтай олон тооны цэрэг бүхий хотыг эзлэн авахад ихээхэн хүндрэлтэй тул хятад цэргийн эрх баригчидтай хэлэлцэх аргыг хэрэглэхээр шийдэж, уг хэргийг Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар зуучлуулах, хэрэв энэ арга зам бүтэмжгүй болсон нөхцөлд хотыг довтлон авах байлдааны ажиллагаа явуулахаар шийдвэрлэжээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Хиагтыг эзлэн авах байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахын хамт журамт цэргүүдийг Алтангаас Ханын хөндий, Номт, Баян уул зэрэг газар шилжүүлэн байрлуулсан байна. Хиагтыг дайлах бэлтгэл хангагдсан гэж үзсэний дараа тус хот дахь хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг 17-ны өдөр [[Хиагт|Троицкосавск]] дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсан хориглон суусан олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь Ардын журамт цэргийн хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж, ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн хэрэг байв. Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Д.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэн тэрхүү бичигт “Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захирапд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолон явуулах учир. Манай Монголын ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыг хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно.Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбоос манай Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй, үүнд сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвээс зохино” гэжээ. Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай Ардын журамт цэргийн шаардлагыг хятад цэргийн удирдлага хэрэгсээгүй учир гуравдугаар сарын 17-ны орой Ардын журамт цэргийн хороод [[Ханын хөндий]]гөөр өгсөн хоёр улсын хил болох [[Хонгор морьтын даваа]]гаар давж, [[Жононгийн хөндий]]н эх, [[Эрээн нарсны нуруу]]гаар дамжин шөнөжин явсаар 18-ны өглөө [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Хиагт]]ын дэргэд хүрж хуралдуулжээ. ==Талуудын хүчний харьцаа== Хиагт болон түүний орчимд хятад цэргийн 25 дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй 2 морьт хороо, 400 хүнтэй хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, Ивцэг ба Хиагтын хороонд 3000 хүнтэй 4н хороо, явган цэргийн тус бүр 2000 хүнтэй 1 ба 2 р хороод Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо, 1500 хүнтэй явган цэрэг, 12 пулемет, 140 цэрэг бүхий 7 их буутай хүч байрлаж байжээ. Нийтдээ 2500 орчим Хятад цэрэг байжээ. Журамт цэргийн хувьд хотыг чөлөөлсний дараа хороодоос ирүүлсэн мэдээ болон журамт цэргүүдийн дурдатгал зэргээс үзэхэд 400 арай хүрэхгүй тооны цэрэг байлдаанд оролцсон байна. Зэвсгийн хувьд 2 их буу, 4-5 пулеметтай байсан бөгөөд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]-аас Ардын журамт цэрэгт зориулж, 2 дугаар сард морин цэргийн винтов 750, сум 150 мянга, хүнд, хөнгөн пулемет, гар бөмбөг зэргийг урьд хүссэн тусламжийн дагуу ирүүлсэн ба мөн Хиагтыг чөлөөлөх үеэр мянган ширхэг винтов, бусад галт хэрэгсэл өгсөн гэх баримт байдаг. Хиагтын тулалдаанд Орос цэргүүд оролцсон бөгөөд Монгол дээл өмсөн цэргүүд байсан гэсэн цуу яриа байдаг. Энэ нь түүхэн баримтаар нотлогдоогүй. ==Хиагтыг чөлөөлөх төлөвлөгөө== Жанжин Д.Сүхбаатарын боловсруулсан төлөвлөгөө ёсоор хорооны дарга Б.Пунцаг, Ц.Хасбаатарын 1,2-р хорооны цэргүүд Хиагтын баруун талын Эрээн нарсны хамар болон Төгсгөө булагийн эхний манхан хүртэл, хорооны дарга С.Цэрэндоржийн 2-р хорооны цэргүүд Төгсгөө булагийн баруун тал Ноён овооны зүүн Орос булгийн хамар хүртэл. Эрдэнэ вангийн хошууны Ч.Базарсадын 4-р хорооны цэргээс 100 цэргийг баруун үзүүртэй залгаж зуун цэргийн дуган, хойт манхан элс, Дух нарсны дотор хүртэл, Пунцагийн хорооноос 15, Цэрэндоржийн хорооноос 5, Базарсадын хорооноос 20 бүгд 40 цэргийн 20-ийг Оргойтын баруун талын дэвсэгт , 10 цэргийг Ноёны овооны баруун гууд байрлуулж, Тужийн нарс, Согоо булгийн зүгээс Монголд цэргийн харуулыг ороон ирэх гамин цэргийн араар бүслэн байлдах үүрэгтэй байжээ. ==Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан== [[Файл:Manchu Qing Mongolia Machine Gun (35574783761).jpg|thumb|left|Тулалдаанд Монгол ардын армийн ашиглаж байсан пулемёт,<ref>[http://mod.gov.mn/images/mu_shine01.jpg 1921 оны Ардын хувьсгалын үе] Ministry of Defence of Mongolia</ref> [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны төлөвлөгөөний дагуу журамт цэргийн хороод хотыг баруун, баруун хойд, хойд талаас нь довтлохоор байлдааны журам эзэлсэн байна. Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа Ардын журамт цэргийн гэнэтийн довтолгооноор эхэлж, хотыг бүслэн хятад цэрэг бөөнөөрөө хотоос зугатан гарч, удирдах дарга нар нь Оросын хилийн зүг зугатсан байна. Гэсэн ч хятадын морьт цэрэг зохион байгуулалттайгаар хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд сум галт хэрэгсэл нь дууссан журамт цэргүүд хүчин мөхөсдөж, үдийн орчимд хотоос ухарч эхэлсэн байна. Ардын журамт цэргийн удирдлага сум галт хэрэгслээр хангалт хийхийн хамт замд хоцорсон 2 их буугаа татан ирүүлж галт байр эзлүүлэн, үдээс хойш 16 цагийн үед их бууны галын бэлтгэлийн дараа журамт цэргийн хоёр дахь довтолгоо эхлэв. Энэ удаагийн довтолгоо амжилтад хүрч, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд тэд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан оджээ. Бүрэнхий болж эхлэхтэй зэрэг байлдааны ажиллагаа зогссон байна. Монгол Ардын түр Засгийн газраас ардын журамт цэргийг хот руу орохыг хойшлуулах тухай мэдэгдсэний дагуу жанжин [[Сүхбаатар]] хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ. Хиагтын орчимд сарнин тархсан хятад цэргийг [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]], [[Дамирангийн Нанзад|Д.Нанзад]] нарын удирдсан цэргүүд мөрдөн хөөж, багагүй хохирол учруулсан байна. Үүгээр Ардын журамт цэрэг эх орноо чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав. ==Бусад баримтууд== {{external media | width = 250px | image1 = [http://bse.sci-lib.com/pictures/13/21/240652586.jpg Сцена из оперы «Шивэ Кяхта» Д. Лувсаншарава, 1971 год.] («Хиагтын цайзыг эзэлсэн») }} * "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд 3-р сарын 20-нд Хиагтыг чөлөөлж дууссан гэсэн таамаг дэвшүүлжээ. * Мөн тус номонд 800 монгол цэрэг байсан гэж үзжээ. * Ардын хувьсгалд биеэр оролцсон Ж.Дамдины "Үймээний жилүүд" түүхэн романд зөвлөлтийн цэргүүдэд өмсүүлэхээр нутгийн хүмүүсээс лам дээл цуглуулсан гэж бичжээ. Тулааны үеэр лам захтай дээлнээс орос цэргийн дүрэмт хувцас цухуйж байсан гэсэн яриа байдаг. Гэвч одоо болтол зөвлөлтийн цэрэг оролцсон эсэх нь бүрэн батлагдаагүй. Мөн зөвлөлтийн цэрэг оролцсон бол тооны хувьд монгол цэргээс цөөн эсвэл олон байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Энэ тухай тулаанд оролцсон партизанууд мэдэх ёстой боловч бүрэн тодорхой зүйл хэлээгүй байдагаас үзэхэд зөвлөлтийн цэргүүд тулаан дуусмагц маш хурдан тулааны талбарыг орхин явсан эсвэл огт оролцоогүй бололтой. * Хиагтыг орхин гарахын өмнө хятадууд хэдэн зуун орос эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд зэрэг олон тооны орос иргэдийг хядсан явдал төдийлөн анхааралд өртөлгүй орxигдсон гэж "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд дурьджээ. * Го Сунлин Оросын нутагт зугатан гараад [[Зөвлөлт]]тэй гамингуудыг [[Манжуур]] луу гаргах хэлэлцээг хийжээ. * Түүхийн зарим нэг тодорхой бус баримтаар Го Сунлин нь хөлөндөө хүнд шархадахад нь цэргүүд нь түүнийг [[Зүүнхараа]] орчимд хаясан байна. Тэгээд түүнийг [[Зүүнхараа]]гийн нэгэн ногоо тарьдаг [[хятад]]ын дэргэд бараг 1960-70-д он хүртэл амьдарсан. Түүнийг [[БНМАУ]]-ын [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]]ны ажилтнууд байнга хянаж байсан гэсэн мэдээлэл байдаг. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Өглөө]]. Уран сайхны кино * [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино * [[Сүхбаатар]]. Уран сайхны кино == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://mongoltoli.mn/history/h/647 Хиагтын тулалдаан] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] e92jfw1t0ud5se4e2athj7igyqrcfx7 861207 861193 2026-07-07T01:06:40Z Zorigt 49 861207 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан | partof = [[Ардын хувьсгал]] | image =[[Файл:Алтанбулаг сурталчилгааны захирагч.jpg|300px]] | caption = Зүүн талын жижиг байшин бол МАН-ын төв байр. | date = 1921 оны 3 сарын 18 | place = Монгол улс, Сэлэнгэ аймаг, Алтанбулаг | territory = | result = Монголчуудын ялалт | status = | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын түр засгийн газар]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_the_People%27s_Republic_of_Mongolia_(1921-1924).svg|22px]]<br />Жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]],<br />Дэд жанжин [[Лаварын Сумъяа]],<br />[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<br />Хорооны захирагч [[Ц.Хасбаатар]], <br />Хорооны захирагч [[Чагдагийн Базарсад]],<br />Хорооны захирагч [[Б.Пунцаг]]<br />Хорооны захирагч [[О.Цэрэндорж]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />генерал [[Го Сунлин]]<br />бүрэн эрхт төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]]<br /> | commander3 = | strength1 = 400 морин цэрэг<br />4 пулемёт<br />2 их буу | strength2 = бүгд 2500 цэрэг,<br /> 25 дугаар морьт дивизийн штаб,<br /> 500 хүнтэй 2морьт хороо, <br />400 хүнтэй хотын комендант,<br />600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, <br />500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо,<br /> 12 пулемет,<br /> 140 цэрэг бүхий 7 их буу<ref>{{Cite web |url=http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |title=Уртон: «Шивээ Хиагт» |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821083419/http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |deadlink=no }}</ref> | strength3 = | casualties1 = алагдсан 7 хүн <br />шархадсан 6 хүн | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} [[Файл:MongoliansLeaders.jpg|thumb|200px|Ардын хувьсгалын удирдагчид]] [[Файл:Suh_i_Choi.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар]] [[Файл:GuoSongling.jpg|thumb|200px|Хятадын генерал Го Сунлин]] Ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлсөн нь харийн дарлалаас эх орноо чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинд тунхаглахад томоохон түлхэц болсон түүхэн үйл явдал юм.<ref>Пүрэвсүрэн И., Журамт цэргийн хоёр зуун тулалдаан. Хянан тохиолдуулсан Ц.Гомбо. УБ.: Армийн хэвлэх үйлдвэр, 1991</ref><ref>Хишигт Н., 1921 оны хувьсгал ба ардын журамт цэрэг. УБ.: “Соёмбо принтинг”, 2001</ref> ==Урьдчилсан нөхцөл== Хиагтыг чөлөөлөх асуудлыг 1921 оны гуравдугаар сарын 6-7-нд хуралдсан [[Монгол Ардын Нам]]ын Төв Хороо, Цэргийн штабын гишүүдийн хамтарсан хурлаар хэлэлцэж, зэр зэвсэг сайтай олон тооны цэрэг бүхий хотыг эзлэн авахад ихээхэн хүндрэлтэй тул хятад цэргийн эрх баригчидтай хэлэлцэх аргыг хэрэглэхээр шийдэж, уг хэргийг Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар зуучлуулах, хэрэв энэ арга зам бүтэмжгүй болсон нөхцөлд хотыг довтлон авах байлдааны ажиллагаа явуулахаар шийдвэрлэжээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Хиагтыг эзлэн авах байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахын хамт журамт цэргүүдийг Алтангаас Ханын хөндий, Номт, Баян уул зэрэг газар шилжүүлэн байрлуулсан байна. Хиагтыг дайлах бэлтгэл хангагдсан гэж үзсэний дараа тус хот дахь хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг 17-ны өдөр [[Хиагт|Троицкосавск]] дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсан хориглон суусан олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь Ардын журамт цэргийн хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж, ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн хэрэг байв. Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Д.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэн тэрхүү бичигт “Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захирапд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолон явуулах учир. Манай Монголын ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыг хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно.Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбоос манай Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй, үүнд сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвээс зохино” гэжээ. Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай Ардын журамт цэргийн шаардлагыг хятад цэргийн удирдлага хэрэгсээгүй учир гуравдугаар сарын 17-ны орой Ардын журамт цэргийн хороод [[Ханын хөндий]]гөөр өгсөн хоёр улсын хил болох [[Хонгор морьтын даваа]]гаар давж, [[Жононгийн хөндий]]н эх, [[Эрээн нарсны нуруу]]гаар дамжин шөнөжин явсаар 18-ны өглөө [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Хиагт]]ын дэргэд хүрж хуралдуулжээ. ==Талуудын хүчний харьцаа== Хиагт болон түүний орчимд хятад цэргийн 25 дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй 2 морьт хороо, 400 хүнтэй хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, Ивцэг ба Хиагтын хороонд 3000 хүнтэй 4н хороо, явган цэргийн тус бүр 2000 хүнтэй 1 ба 2 р хороод Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо, 1500 хүнтэй явган цэрэг, 12 пулемет, 140 цэрэг бүхий 7 их буутай хүч байрлаж байжээ. Нийтдээ 2500 орчим Хятад цэрэг байжээ. Журамт цэргийн хувьд хотыг чөлөөлсний дараа хороодоос ирүүлсэн мэдээ болон журамт цэргүүдийн дурдатгал зэргээс үзэхэд 400 арай хүрэхгүй тооны цэрэг байлдаанд оролцсон байна. Зэвсгийн хувьд 2 их буу, 4-5 пулеметтай байсан бөгөөд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]-аас Ардын журамт цэрэгт зориулж, 2 дугаар сард морин цэргийн винтов 750, сум 150 мянга, хүнд, хөнгөн пулемет, гар бөмбөг зэргийг урьд хүссэн тусламжийн дагуу ирүүлсэн ба мөн Хиагтыг чөлөөлөх үеэр мянган ширхэг винтов, бусад галт хэрэгсэл өгсөн гэх баримт байдаг. Хиагтын тулалдаанд Орос цэргүүд оролцсон бөгөөд Монгол дээл өмсөн цэргүүд байсан гэсэн цуу яриа байдаг. Энэ нь түүхэн баримтаар нотлогдоогүй. ==Хиагтыг чөлөөлөх төлөвлөгөө== Жанжин Д.Сүхбаатарын боловсруулсан төлөвлөгөө ёсоор хорооны дарга Б.Пунцаг, Ц.Хасбаатарын 1,2-р хорооны цэргүүд Хиагтын баруун талын Эрээн нарсны хамар болон Төгсгөө булагийн эхний манхан хүртэл, хорооны дарга С.Цэрэндоржийн 2-р хорооны цэргүүд Төгсгөө булагийн баруун тал Ноён овооны зүүн Орос булгийн хамар хүртэл. Эрдэнэ вангийн хошууны Ч.Базарсадын 4-р хорооны цэргээс 100 цэргийг баруун үзүүртэй залгаж зуун цэргийн дуган, хойт манхан элс, Дух нарсны дотор хүртэл, Пунцагийн хорооноос 15, Цэрэндоржийн хорооноос 5, Базарсадын хорооноос 20 бүгд 40 цэргийн 20-ийг Оргойтын баруун талын дэвсэгт , 10 цэргийг Ноёны овооны баруун гууд байрлуулж, Тужийн нарс, Согоо булгийн зүгээс Монголд цэргийн харуулыг ороон ирэх гамин цэргийн араар бүслэн байлдах үүрэгтэй байжээ. ==Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан== [[Файл:Manchu Qing Mongolia Machine Gun (35574783761).jpg|thumb|left|Тулалдаанд Монгол ардын армийн ашиглаж байсан пулемёт,<ref>[http://mod.gov.mn/images/mu_shine01.jpg 1921 оны Ардын хувьсгалын үе] Ministry of Defence of Mongolia</ref> [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны төлөвлөгөөний дагуу журамт цэргийн хороод хотыг баруун, баруун хойд, хойд талаас нь довтлохоор байлдааны журам эзэлсэн байна. Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа Ардын журамт цэргийн гэнэтийн довтолгооноор эхэлж, хотыг бүслэн хятад цэрэг бөөнөөрөө хотоос зугатан гарч, удирдах дарга нар нь Оросын хилийн зүг зугатсан байна. Гэсэн ч хятадын морьт цэрэг зохион байгуулалттайгаар хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд сум галт хэрэгсэл нь дууссан журамт цэргүүд хүчин мөхөсдөж, үдийн орчимд хотоос ухарч эхэлсэн байна. Ардын журамт цэргийн удирдлага сум галт хэрэгслээр хангалт хийхийн хамт замд хоцорсон 2 их буугаа татан ирүүлж галт байр эзлүүлэн, үдээс хойш 16 цагийн үед их бууны галын бэлтгэлийн дараа журамт цэргийн хоёр дахь довтолгоо эхлэв. Энэ удаагийн довтолгоо амжилтад хүрч, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд тэд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан оджээ. Бүрэнхий болж эхлэхтэй зэрэг байлдааны ажиллагаа зогссон байна. Монгол Ардын түр Засгийн газраас ардын журамт цэргийг хот руу орохыг хойшлуулах тухай мэдэгдсэний дагуу жанжин [[Сүхбаатар]] хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ. Хиагтын орчимд сарнин тархсан хятад цэргийг [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]], [[Дамирангийн Нанзад|Д.Нанзад]] нарын удирдсан цэргүүд мөрдөн хөөж, багагүй хохирол учруулсан байна. Үүгээр Ардын журамт цэрэг эх орноо чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав. ==Бусад баримтууд== {{external media | width = 250px | image1 = [http://bse.sci-lib.com/pictures/13/21/240652586.jpg Сцена из оперы «Шивэ Кяхта» Д. Лувсаншарава, 1971 год.] («Хиагтын цайзыг эзэлсэн») }} * "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд 3-р сарын 20-нд Хиагтыг чөлөөлж дууссан гэсэн таамаг дэвшүүлжээ. * Мөн тус номонд 800 монгол цэрэг байсан гэж үзжээ. * Ардын хувьсгалд биеэр оролцсон Ж.Дамдины "Үймээний жилүүд" түүхэн романд зөвлөлтийн цэргүүдэд өмсүүлэхээр нутгийн хүмүүсээс лам дээл цуглуулсан гэж бичжээ. Тулааны үеэр лам захтай дээлнээс орос цэргийн дүрэмт хувцас цухуйж байсан гэсэн яриа байдаг. Гэвч одоо болтол зөвлөлтийн цэрэг оролцсон эсэх нь бүрэн батлагдаагүй. Мөн зөвлөлтийн цэрэг оролцсон бол тооны хувьд монгол цэргээс цөөн эсвэл олон байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Энэ тухай тулаанд оролцсон партизанууд мэдэх ёстой боловч бүрэн тодорхой зүйл хэлээгүй байдагаас үзэхэд зөвлөлтийн цэргүүд тулаан дуусмагц маш хурдан тулааны талбарыг орхин явсан эсвэл огт оролцоогүй бололтой. * Хиагтыг орхин гарахын өмнө хятадууд хэдэн зуун орос эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд зэрэг олон тооны орос иргэдийг хядсан явдал төдийлөн анхааралд өртөлгүй орxигдсон гэж "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд дурьджээ. * Го Сунлин Оросын нутагт зугатан гараад [[Зөвлөлт]]тэй гамингуудыг [[Манжуур]] луу гаргах хэлэлцээг хийжээ. * Түүхийн зарим нэг тодорхой бус баримтаар Го Сунлин нь хөлөндөө хүнд шархадахад нь цэргүүд нь түүнийг [[Зүүнхараа]] орчимд хаясан байна. Тэгээд түүнийг [[Зүүнхараа]]гийн нэгэн ногоо тарьдаг [[хятад]]ын дэргэд бараг 1960-70-д он хүртэл амьдарсан. Түүнийг [[БНМАУ]]-ын [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]]ны ажилтнууд байнга хянаж байсан гэсэн мэдээлэл байдаг. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Өглөө]]. Уран сайхны кино * [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино * [[Сүхбаатар]]. Уран сайхны кино == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://mongoltoli.mn/history/h/647 Хиагтын тулалдаан] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] chg6az41lodnkxqq2yxsb1czsg2i9p5 861211 861207 2026-07-07T01:13:54Z Zorigt 49 861211 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан | partof = [[Ардын хувьсгал]] | image =[[Файл:Алтанбулаг сурталчилгааны захирагч.jpg|300px]] | caption = Зүүн талын жижиг байшин бол МАН-ын төв байр. | date = 1921 оны 3 сарын 18 | place = Монгол улс, Сэлэнгэ аймаг, Алтанбулаг | territory = | result = Монголчуудын ялалт | status = | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын түр засгийн газар]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_the_People%27s_Republic_of_Mongolia_(1921-1924).svg|22px]]<br />Жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]],<br />Дэд жанжин [[Лаварын Сумъяа]],<br />[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<br />Хорооны захирагч [[Ц.Хасбаатар]], <br />Хорооны захирагч [[Чагдагийн Базарсад]],<br />Хорооны захирагч [[Б.Пунцаг]]<br />Хорооны захирагч [[Очирын Цэрэндорж]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />генерал [[Го Сунлин]]<br />бүрэн эрхт төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]]<br /> | commander3 = | strength1 = 400 морин цэрэг<br />4 пулемёт<br />2 их буу | strength2 = бүгд 2500 цэрэг,<br /> 25 дугаар морьт дивизийн штаб,<br /> 500 хүнтэй 2морьт хороо, <br />400 хүнтэй хотын комендант,<br />600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, <br />500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо,<br /> 12 пулемет,<br /> 140 цэрэг бүхий 7 их буу<ref>{{Cite web |url=http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |title=Уртон: «Шивээ Хиагт» |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821083419/http://oros-oros.blogspot.ru/2011/06/blog-post_19.html |deadlink=no }}</ref> | strength3 = | casualties1 = алагдсан 7 хүн <br />шархадсан 6 хүн | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} [[Файл:MongoliansLeaders.jpg|thumb|200px|Ардын хувьсгалын удирдагчид]] [[Файл:Suh_i_Choi.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар]] [[Файл:GuoSongling.jpg|thumb|200px|Хятадын генерал Го Сунлин]] Ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлсөн нь харийн дарлалаас эх орноо чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинд тунхаглахад томоохон түлхэц болсон түүхэн үйл явдал юм.<ref>Пүрэвсүрэн И., Журамт цэргийн хоёр зуун тулалдаан. Хянан тохиолдуулсан Ц.Гомбо. УБ.: Армийн хэвлэх үйлдвэр, 1991</ref><ref>Хишигт Н., 1921 оны хувьсгал ба ардын журамт цэрэг. УБ.: “Соёмбо принтинг”, 2001</ref> ==Урьдчилсан нөхцөл== Хиагтыг чөлөөлөх асуудлыг 1921 оны гуравдугаар сарын 6-7-нд хуралдсан [[Монгол Ардын Нам]]ын Төв Хороо, Цэргийн штабын гишүүдийн хамтарсан хурлаар хэлэлцэж, зэр зэвсэг сайтай олон тооны цэрэг бүхий хотыг эзлэн авахад ихээхэн хүндрэлтэй тул хятад цэргийн эрх баригчидтай хэлэлцэх аргыг хэрэглэхээр шийдэж, уг хэргийг Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар зуучлуулах, хэрэв энэ арга зам бүтэмжгүй болсон нөхцөлд хотыг довтлон авах байлдааны ажиллагаа явуулахаар шийдвэрлэжээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Хиагтыг эзлэн авах байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахын хамт журамт цэргүүдийг Алтангаас Ханын хөндий, Номт, Баян уул зэрэг газар шилжүүлэн байрлуулсан байна. Хиагтыг дайлах бэлтгэл хангагдсан гэж үзсэний дараа тус хот дахь хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг 17-ны өдөр [[Хиагт|Троицкосавск]] дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.Макстенекаар дамжуулан өгчээ. Энэ нь давуу хүчтэй дайсан хориглон суусан олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь Ардын журамт цэргийн хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж, ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн хэрэг байв. Ардын журамт цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах жанжин Д.Сүхбаатарын нэрээр илгээсэн тэрхүү бичигт “Монголын Хиагт хотноо бүхий хятад цэргийн захирапд мэдтүгэй хэмээн цаг болзоолон явуулах учир. Манай Монголын ардын журамт цэрэг Хиагт хотыг шууд дайран орж эзлэхээр завдан буй учир зүй нь олон амьтны амийг энэрэн хайрлаж, бас хязгаар боомт газар байлдваас эрхбиш будлиан гарах болзошгүй тул энэ бичгийг авсан даруй танай харьяат цэргүүд зэвсгийг цөм хураалгаж, Монголын Хиагт хотыг хамт бидэнд тушаавал зохино. Хэрэв ийнхүү сайнаар зөвшөөрөн хүлээвээс танай хятадын харьяат нарын амийг батлан хамгаалж, уул орон нутагт буцааж болно.Хэрэв манай энэ бичигт хариу өгөхгүй буюу эс хүлээх болбоос манай Монголын цэрэг шууд байлдахаас өөр үгүй, үүнд сүйтгэсэн зэрэг аливаа буруу явдлыг танай газар цөм хүлээвээс зохино” гэжээ. Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай Ардын журамт цэргийн шаардлагыг хятад цэргийн удирдлага хэрэгсээгүй учир гуравдугаар сарын 17-ны орой Ардын журамт цэргийн хороод [[Ханын хөндий]]гөөр өгсөн хоёр улсын хил болох [[Хонгор морьтын даваа]]гаар давж, [[Жононгийн хөндий]]н эх, [[Эрээн нарсны нуруу]]гаар дамжин шөнөжин явсаар 18-ны өглөө [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Хиагт]]ын дэргэд хүрж хуралдуулжээ. ==Талуудын хүчний харьцаа== Хиагт болон түүний орчимд хятад цэргийн 25 дугаар морьт дивизийн штаб, 500 хүнтэй 2 морьт хороо, 400 хүнтэй хотын комендант, Улаан бургасанд 600 хүнтэй нэг, хоёрдугаар морьт хороо, Ивцэг ба Хиагтын хороонд 3000 хүнтэй 4н хороо, явган цэргийн тус бүр 2000 хүнтэй 1 ба 2 р хороод Ивцэгт 500 хүнтэй 3 дугаар морьт хороо, 1500 хүнтэй явган цэрэг, 12 пулемет, 140 цэрэг бүхий 7 их буутай хүч байрлаж байжээ. Нийтдээ 2500 орчим Хятад цэрэг байжээ. Журамт цэргийн хувьд хотыг чөлөөлсний дараа хороодоос ирүүлсэн мэдээ болон журамт цэргүүдийн дурдатгал зэргээс үзэхэд 400 арай хүрэхгүй тооны цэрэг байлдаанд оролцсон байна. Зэвсгийн хувьд 2 их буу, 4-5 пулеметтай байсан бөгөөд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗОУ]]-аас Ардын журамт цэрэгт зориулж, 2 дугаар сард морин цэргийн винтов 750, сум 150 мянга, хүнд, хөнгөн пулемет, гар бөмбөг зэргийг урьд хүссэн тусламжийн дагуу ирүүлсэн ба мөн Хиагтыг чөлөөлөх үеэр мянган ширхэг винтов, бусад галт хэрэгсэл өгсөн гэх баримт байдаг. Хиагтын тулалдаанд Орос цэргүүд оролцсон бөгөөд Монгол дээл өмсөн цэргүүд байсан гэсэн цуу яриа байдаг. Энэ нь түүхэн баримтаар нотлогдоогүй. ==Хиагтыг чөлөөлөх төлөвлөгөө== Жанжин Д.Сүхбаатарын боловсруулсан төлөвлөгөө ёсоор хорооны дарга Б.Пунцаг, Ц.Хасбаатарын 1,2-р хорооны цэргүүд Хиагтын баруун талын Эрээн нарсны хамар болон Төгсгөө булагийн эхний манхан хүртэл, хорооны дарга С.Цэрэндоржийн 2-р хорооны цэргүүд Төгсгөө булагийн баруун тал Ноён овооны зүүн Орос булгийн хамар хүртэл. Эрдэнэ вангийн хошууны Ч.Базарсадын 4-р хорооны цэргээс 100 цэргийг баруун үзүүртэй залгаж зуун цэргийн дуган, хойт манхан элс, Дух нарсны дотор хүртэл, Пунцагийн хорооноос 15, Цэрэндоржийн хорооноос 5, Базарсадын хорооноос 20 бүгд 40 цэргийн 20-ийг Оргойтын баруун талын дэвсэгт , 10 цэргийг Ноёны овооны баруун гууд байрлуулж, Тужийн нарс, Согоо булгийн зүгээс Монголд цэргийн харуулыг ороон ирэх гамин цэргийн араар бүслэн байлдах үүрэгтэй байжээ. ==Хиагтыг чөлөөлөх байлдаан== [[Файл:Manchu Qing Mongolia Machine Gun (35574783761).jpg|thumb|left|Тулалдаанд Монгол ардын армийн ашиглаж байсан пулемёт,<ref>[http://mod.gov.mn/images/mu_shine01.jpg 1921 оны Ардын хувьсгалын үе] Ministry of Defence of Mongolia</ref> [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны төлөвлөгөөний дагуу журамт цэргийн хороод хотыг баруун, баруун хойд, хойд талаас нь довтлохоор байлдааны журам эзэлсэн байна. Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа Ардын журамт цэргийн гэнэтийн довтолгооноор эхэлж, хотыг бүслэн хятад цэрэг бөөнөөрөө хотоос зугатан гарч, удирдах дарга нар нь Оросын хилийн зүг зугатсан байна. Гэсэн ч хятадын морьт цэрэг зохион байгуулалттайгаар хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд сум галт хэрэгсэл нь дууссан журамт цэргүүд хүчин мөхөсдөж, үдийн орчимд хотоос ухарч эхэлсэн байна. Ардын журамт цэргийн удирдлага сум галт хэрэгслээр хангалт хийхийн хамт замд хоцорсон 2 их буугаа татан ирүүлж галт байр эзлүүлэн, үдээс хойш 16 цагийн үед их бууны галын бэлтгэлийн дараа журамт цэргийн хоёр дахь довтолгоо эхлэв. Энэ удаагийн довтолгоо амжилтад хүрч, хятад цэргийг хотоос шахан гаргасанд тэд Ивцэг, Бөхлөө зэрэг газрыг чиглэн зайлан оджээ. Бүрэнхий болж эхлэхтэй зэрэг байлдааны ажиллагаа зогссон байна. Монгол Ардын түр Засгийн газраас ардын журамт цэргийг хот руу орохыг хойшлуулах тухай мэдэгдсэний дагуу жанжин [[Сүхбаатар]] хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ. Хиагтын орчимд сарнин тархсан хятад цэргийг [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]], [[Дамирангийн Нанзад|Д.Нанзад]] нарын удирдсан цэргүүд мөрдөн хөөж, багагүй хохирол учруулсан байна. Үүгээр Ардын журамт цэрэг эх орноо чөлөөлөх тэмцэлдээ анхны ялалт байгуулав. ==Бусад баримтууд== {{external media | width = 250px | image1 = [http://bse.sci-lib.com/pictures/13/21/240652586.jpg Сцена из оперы «Шивэ Кяхта» Д. Лувсаншарава, 1971 год.] («Хиагтын цайзыг эзэлсэн») }} * "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд 3-р сарын 20-нд Хиагтыг чөлөөлж дууссан гэсэн таамаг дэвшүүлжээ. * Мөн тус номонд 800 монгол цэрэг байсан гэж үзжээ. * Ардын хувьсгалд биеэр оролцсон Ж.Дамдины "Үймээний жилүүд" түүхэн романд зөвлөлтийн цэргүүдэд өмсүүлэхээр нутгийн хүмүүсээс лам дээл цуглуулсан гэж бичжээ. Тулааны үеэр лам захтай дээлнээс орос цэргийн дүрэмт хувцас цухуйж байсан гэсэн яриа байдаг. Гэвч одоо болтол зөвлөлтийн цэрэг оролцсон эсэх нь бүрэн батлагдаагүй. Мөн зөвлөлтийн цэрэг оролцсон бол тооны хувьд монгол цэргээс цөөн эсвэл олон байсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Энэ тухай тулаанд оролцсон партизанууд мэдэх ёстой боловч бүрэн тодорхой зүйл хэлээгүй байдагаас үзэхэд зөвлөлтийн цэргүүд тулаан дуусмагц маш хурдан тулааны талбарыг орхин явсан эсвэл огт оролцоогүй бололтой. * Хиагтыг орхин гарахын өмнө хятадууд хэдэн зуун орос эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд зэрэг олон тооны орос иргэдийг хядсан явдал төдийлөн анхааралд өртөлгүй орxигдсон гэж "Түүхийн сэдэвтэй таван хүүрнэл" номонд дурьджээ. * Го Сунлин Оросын нутагт зугатан гараад [[Зөвлөлт]]тэй гамингуудыг [[Манжуур]] луу гаргах хэлэлцээг хийжээ. * Түүхийн зарим нэг тодорхой бус баримтаар Го Сунлин нь хөлөндөө хүнд шархадахад нь цэргүүд нь түүнийг [[Зүүнхараа]] орчимд хаясан байна. Тэгээд түүнийг [[Зүүнхараа]]гийн нэгэн ногоо тарьдаг [[хятад]]ын дэргэд бараг 1960-70-д он хүртэл амьдарсан. Түүнийг [[БНМАУ]]-ын [[Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам]]ны ажилтнууд байнга хянаж байсан гэсэн мэдээлэл байдаг. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Өглөө]]. Уран сайхны кино * [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино * [[Сүхбаатар]]. Уран сайхны кино == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://mongoltoli.mn/history/h/647 Хиагтын тулалдаан] {{Олноо өргөгдсөн Монгол улс}} [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] ov3yza9hl73yc76rmd6ht3h29jttlmq 0 38026 861227 860900 2026-07-07T03:03:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861227 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-07-07 03:03:04 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] jqkvyuujk6qlbvivccy1ge9u1mygric 0 44362 861237 783864 2026-07-07T06:45:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861237 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Октавиа Спенсер<br>''<small>Octavia Spencer</small>'' | bild = Octavia Spencer.jpg | bildbeschreibung = | langname = Октавиа Ленора Спенсер | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1970 он]]ы [[5 сарын 25]] | geburtsort = [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]], [[Алабама]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1996 — одоо | beruf = [[жүжигчин]] | preis = [[Оскарын шагнал|Оскар]] (2011)<br>[[Алтан бөмбөрцөг]] (2011)<br>[[БАФТА]] (2011)<br>[[Гильд]] (2011) }} '''Октавиа Ленора Спенсер''' ({{lang-en|Octavia Lenora Spencer}}, ''[[1970]] оны [[5 сарын 25|тавдугаар сарын 25-нд]] [[Алабама]] [[муж]]ийн [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] [[хот]]од төрсөн'') — [[АНУ|Америкийн]] [[жүжигчин]] эмэгтэй бөгөөд «[[Үйлчлэгч бүсгүй]]»-н ([[2011]]) туслах дүрээр [[Оскарын шагнал|Оскар]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[БАФТА]] зэрэг олон тооны шагналд хүрсэн. ==Намтрын товчоон== Октавиа Спенсер [[Алабама]] [[муж]]ийн [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]] [[хот]]од мэндэлсэн бөгөөд долоон хүүхэдтэй айлын багаасаа хоёр дахь нь. [[Оберний их сургууль|Оберний их сургуулийн]] либерал урлагийн ангийн<ref>{{Webarchiv|url=http://www.comedycentral.com/press/bios/octaviaspencer.jhtml?series=80439 |wayback=20121007003648 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 16:13:40 InternetArchiveBot }} ''Comedycentral.com'' Retrieved on 04-19-7</ref> оюутан ахуйдаа [[Вупи Голдберг]]ийн «[[Гэртээ хүрэх зам]]» [[Драм кино|драм]] [[кино]]нд {{comment|дадлагажиж|дүр аваагүй}} байв. Харин [[Мэттью МакКонэхи]], [[Сандра Буллок]], [[Сэмюэл Жексон]] нарын [[1996]] оны «[[Хөнөөгдөх агшин]]»-д сувилагчийн дүр авав. Түүнээс хойш «[[Бүдүүн ээжийн байшин]]» ([[2000]]), «[[Хүн-аалз (кино)|Хүн-аалз]]» ([[2002]]), «[[Муу Санта]]» ([[2003]]), «[[Картер дасгалжуулагч]]» ([[2005]]), «[[Амьдрах долоон газар]]»-ын ([[2008]]), «[[Намайг тамд илгээ]]» ([[2009]]) {{comment|бүтээлүүдээр|бүгд туслах дүрүүд}} танигдсан. Октавиа [[2010]] онд [[Тейт Тейлор]]ын драм бүтээл «[[Үйлчлэгч бүсгүй]]»-д туслах дүрийн санал авч амжилттай тоглосон билээ == Гадны холбоос == {{Commonscat|Octavia Spencer|Октавиа Спенсер}} * {{IMDb name|818055}} * [https://web.archive.org/web/20121007003648/http://www.comedycentral.com/press/bios/octaviaspencer.jhtml?series=80439 Намтар] * https://web.archive.org/web/20110708021244/http://backstage.blogs.com/blogstage/2010/05/perfect-casting.html * [http://www.backstage.com/bso/news-and-features-features/how-octavia-spencer-landed-the-role-of-a-1005312262.story Ярилцлага] * [http://www.allbusiness.com/services/amusement-recreation-services/4725950-1.html «The Quip Queen»] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Октавиа Спенсерийн шагнал |state = collapsed |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ccccff |2001—2020 оны Оскарын шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) |2001—2020 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) |2001—2020 оны БАФТА-гийн шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) |2001—2020 оны Гилд шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) }} {{DEFAULTSORT:Спенсер, Октавиа}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:SАG-Award шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] dgvtudq8iuqs9n364c0u9pik4jaeesa 0 45937 861239 545626 2026-07-07T06:58:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861239 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Патрик Окс |зураг = Patrick Ochs 2008.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = Патрик Окс 2008 онд |мэндэлсэн огноо = [[1984 он]]ы [[5 сарын 14]] |мэндэлсэн газар = [[ХБНГУ]], [[Майны Франкфурт]] |иргэншил = {{Далбаа Герман|20px}} [[Герман]] |өндөр = 179 |жин = 71 |байрлал = баруун хамгаалагч |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]] |дугаар = 2 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1989—1991|{{Далбаа Герман|20px}} Герман Анхайм| |1991—2002|{{Далбаа Герман|20px}} [[Айнтрахт Франкфурт]]| |2002—2003|{{Далбаа Герман|20px}} [[Бавари Мюнхен]]}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2003—2004|{{Далбаа Герман|20px}} Бавари Мюнхен II|25 (1) |2004—2011|{{Далбаа Герман|20px}} [[Айнтрахт Франкфурт]]|202 (5) |2011—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]]|30 (0) |2012—2013|{{аренда}}{{Далбаа Герман|20px}} [[Хоффенхайм (хөлбөмбөгийн баг)|Хоффенхайм]]|12 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2005—2006|{{Далбаа Герман|20px}} Герман (21-)|9 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 8 сарын 14 }} '''Патрик Окс''' ({{lang-de|Patrick Ochs}}; [[1984]] оны [[5 сарын 14|тавдугаар сарын 14-нд]] [[Майны Франкфурт]] [[хот]]од төрсөн) — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Германы Бундеслигийн]] «[[Вольфсбург (хөлбөмбөгийн баг)|Вольфсбург]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөгийн баг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Амжилт == *[[Германы хөлбөмбөгийн цом|Германы цомын]] дэд байр: 2005/2006 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.patrick-ochs.de/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-de}} * [https://www.vfl-wolfsburg.de/info/profis/kader/abwehr/patrick-ochs.html Профайл - «Вольфсбург»] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20161001045827/http://www.eintracht-archiv.de/ochs.html Профайл - «Айнтрахт»] {{ref-de}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/ochspatrick/ Үзүүлэлт - ''Fussballdaten.de''] {{ref-de}} {{Germany-footy-bio-stub}} {{Вольфсбург багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Айнтрахт Франкфурт багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хоффенхайм багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] mp251r5duq6dr8hj4s9gm5xdhch191a 0 47114 861245 860985 2026-07-07T08:11:03Z ~2026-38352-17 105755 861245 wikitext text/x-wiki # [[Цагааны Цэгмид|'''ЦЭГМИД''' Цагааны]] - Театр, киноны жүжигчин 1945 # [[Эрдэнэбатын Оюун|'''ОЮУН''' Эрдэнэбатын]] - 1945 # [[Очирын Дашдэлэг|'''ДАШДЭЛЭГ''' Очирын]] - хөгжимчин 1945 # [[Нямын Цэгмид|'''ЦЭГМИД''' Нямын]] - жүжигчин 1951 # [[Дашзэвэгийн Ичинхорлоо|'''ИЧИНХОРЛОО''' Дашзэвэгийн]] - жүжигчин 1951 # [[Зундуйн Цэндээхүү|'''ЦЭНДЭЭХҮҮ''' Зундуйн]] - жүжигчин 1955 # [[Доржийн Цэрэндулам|'''ЦЭРЭНДУЛАМ''' Доржийн]] - жүжигчин 1960 # [[Жумагалийн Хибатдолда|'''ХИБАТДОЛДА''' Жумагалийн]] 1960 # [[Жамбын Данзан|'''ДАНЗАН''' Жамбын]] - циркчин 1961 # [[Дамбын Дамдинсүрэн|'''ДАМДИНСҮРЭН''' Дамбын]] - жүжигчин 1966 # [[Гомбожавын Гомбосүрэн|'''ГОМБОСҮРЭН''' Гомбожавын]] - жүжигчин 1968 # [[Билэгийн Дамдинсүрэн|'''ДАМДИНСҮРЭН''' Билэгийн]] - хөгжмийн зохиолч 1969 # [[Намжилын Норовбанзад|'''НОРОВБАНЗАД''' Намжилын]] - уртын дуучин 1969 # [[Цэвэгжавын Пүрэвдорж|'''ПҮРЭВДОРЖ''' Цэвэгжавын]] - дуучин 1969 # [[Сэмбийн Гончигсумлаа|'''ГОНЧИГСУМЛАА''' Сэмбийн]] - хөгжмийн зохиолч 1971 # [[Жамъянгийн Чулуун|'''ЧУЛУУН''' Жамъянгийн]] - хөгжмийн зохиолч 1971 # [[Ламжавын Нацаг|'''НАЦАГ''' Ламжавын]] - циркчин 1972 # [[Лувсанжамбын Мөрдорж|'''МӨРДОРЖ''' Лувсанжамбын]] - хөгжмийн зохиолч 1975 # [[Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан|'''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Дэмбэрэлийн]] - дуучин 1976 # [[Очиржанцангийн Ганбаатар|'''ГАНБААТАР''' Очиржанцангийн]] - балетчин 1976 # [[Гонгорын Хайдав|'''ХАЙДАВ''' Гонгорын]] - дуучин 1977 # [[Тогоончулууны Цэнд-Аюуш|'''ЦЭНД-АЮУШ''' Тогоончулууны]] - циркчин 1978 # [[Чулуунбаатарын Шархүүхэн|'''ШАРХҮҮХЭН''' Чулуунбаатарын]] - дуучин 1978 # [[Гомбодоржийн Жамъян|'''ЖАМЪЯН''' Гомбодоржийн]] - хөгжимчин 1979 # [[Сангижавын Гэндэн|'''ГЭНДЭН''' Сангижавын]] - жүжигчин 1980 # [[Чимидийн Долгорсүрэн|'''ДОЛГОРСҮРЭН''' Чимэдийн]] - жүжигчин 1980 # [[Гомбын Түмэндэмбэрэл|'''ТҮМЭНДЭМБЭРЭЛ''' Гомбын]] - дуучин 1980 # [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|'''НОРОВСАМБУУ''' Бэгзсүрэнгийн]] - циркчин 1980 # [[Цэрэндуламын Сэвжид|'''СЭВЖИД''' Цэрэндуламын]] - бүжиг дэглэгч 1980 # [[Цэгмидийн Намсрайжав|'''НАМСРАЙЖАВ''' Цэгмидийн]] - хөгжмийн зохиолч 1981 # [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|'''ЧИМЭД-ОСОР''' Дэндэвийн]] - жүжигчин 1981 # [[Цэрэндэжидийн Гантөмөр|'''ГАНТӨМӨР''' Цэрэндэжидийн]] - жүжигчин 1981 # [[Бадамжавын Лоовой|'''ЛООВОЙ''' Бадамжавын]] - жүжигчин 1981 # [[Дагвын Лувсаншарав|'''ЛУВСАНШАРАВ''' Дагвын]] - хөгжмийн зохиолч 1981 # [[Хорлоогийн Уртнасан|'''УРТНАСАН''' Хорлоогийн]] - дуучин 1981 # [[Түндэвийн Хандсүрэн|'''ХАНДСҮРЭН''' Түндэвийн]] - жүжигчин 1981 # [[Авхийн Хавлааш|'''ХАВЛААШ''' Авхийн]] - дуучин 1981 # [[Дашийн Мяасүрэн|'''МЯАСҮРЭН''' Дашийн]] - хөгжмийн зохиолч 1984 # [[Дэжидийн Жигжид|'''ЖИГЖИД''' Дэжидийн]] - найруулагч 1985 # [[Юндэндоржийн Оюун|'''ОЮУН''' Юндэндоржийн]] - балетчин 1986 # [[Аюурзанын Очирбат|'''ОЧИРБАТ''' Аюурзанын]] - жүжигчин 1988 # [[Аргамбайн Монголхаан|'''МОНГОЛХААН''' Аргамбайн]] - найруулагч 1994 # [[Лоолийн Жамсранжав|'''ЖАМСРАНЖАВ''' Лоолийн]] - жүжигчин 1996 # [[Баартуугийн Зангад|'''ЗАНГАД''' Баартуугийн]] - дуучин 1996 # [[Лувсанжамцын Цогзолмаа|'''ЦОГЗОЛМАА''' Лувсанжамцын]] - жүжигчин 1997 # [[Аюушийн Загдсүрэн|'''ЗАГДСҮРЭН''' Аюушийн]] - дуучин 1999 # [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|'''ЦЭРЭНДАГВА''' Пүрэвдоржийн]] - жүжигчин 2001 # [[Цэндийн Батчулуун|'''БАТЧУЛУУН''' Цэндийн]] - хөгжимчин 2002 # [[Балжиннямын Жамъяндагва|'''ЖАМЪЯНДАГВА''' Балжиннямын]] - балетмэйсир 2003 # [[Дагвадоржийн Мэндбаяр|'''МЭНДБАЯР''' Дагвадоржийн]] - жүжигчин 2005 # [[Нацагийн Жанцанноров|'''ЖАНЦАННОРОВ''' Нацагийн]] - хөгжмийн зохиолч 2005 # [[Дашцэрэнгийн Самбуу|'''САМБУУ''' Дашцэрэнгийн]] - дуучин 2005 # [[Аюурзанын Долгор|'''ДОЛГОР''' Аюурзанын]] - дуучин 2005 # [[Батын Жавзандулам|'''ЖАВЗАНДУЛАМ''' Батын]] - дуучин 2005 # [[Шарын Чимэдцэеэ|'''ЧИМЭДЦЭЕЭ''' Шарын]] - уртын дуучин 2005 # [[Бирваагийн Мөнхдорж|'''МӨНХДОРЖ''' Бирваагийн]] - найруулагч 2006 # [[Чинзаяатын Мөнхшүр|'''МӨНХШҮР''' Чинзаяатын]] - дуучин 2006 # [[Банзарын Дамчаа|'''ДАМЧАА''' Банзарын]] - жүжигчин 2007 # [[Данзаншаравын Жамъянжав|'''ЖАМЪЯНЖАВ''' Данзаншаравын]] - дуучин 2008 # [[Пүрэвжавын Хаянхярваа|'''ХАЯНХЯРВАА''' Пүрэвжавын]] - хөгжмийн зохиолч 2008 # [[Цогийн Дашдулам|'''ДАШДУЛАМ''' Цогийн]] - хөгжимчин 2008 # [[Жагдамбын Лхамхүү|'''ЛХАМХҮҮ''' Жагдамбын]] - жүжигчин 2008 # [[Намсрайн Сувд|'''СУВД''' Намсрайн]] - театр, киноны жүжигчин # [[Гомбын Мягмарнаран|'''МЯГМАРНАРАН''' Гомбын]] - жүжигчин 2009 # [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван|'''ЭНХТАЙВАН''' Агваанцэрэнгийн]] - жүжигчин 2009 # [[Өлзий-Утасын Баярмагнай|'''БАЯРМАГНАЙ''' Өлзий-Утасын]] - дуучин 2009 # [[Самбуугийн Сарантуяа|'''САРАНТУЯА''' Самбуугийн]] - жүжигчин 2012 # '''ДАГИЙРАНЗ''' Нямын - кино жүжигчин 2013 # [[Адилбишийн Дашпэлжээ|'''ДАШПЭЛЖЭЭ''' Адилбишийн]] - дуучин 2014 # [[Даваажавын Баадайжав|'''БААДАЙЖАВ''' Даваажавын]] - дуучин 2016 # [[Гомбын Равдан|'''РАВДАН''' Гомбын]]- жүжигчин 2017 # [[Дашзэвэгийн Жаргалсайхан|'''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Дашзэвэгийн]]- дуучин 2021 # '''ЖАРГАЛСАЙХАН''' Бэх-Очирын - жүжигчин 2021 # [[Самандын Жавхлан|'''ЖАВХЛАН''' Самандын]] - дуучин 2025 # [[Төмөрийн Ариунаа|'''АРИУНАА''' Төмөрийн]] - дуучин 2026 # [[Батмөнхийн Сарантуяа|'''САРАНТУЯА''' Батмөнхийн]] - дуучин 2026 # [[Ишдоржийн Одончимэг|'''ОДОНЧИМЭГ''' Ишдорж]] - жүжигчин 2026 [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)|!жагсаалт]] [[Ангилал:Одон шагналтны жагсаалт]] grghxt0f3iqnm7wr3e7bqojm0oz3vi7 0 51609 861196 861156 2026-07-07T00:35:37Z Zorigt 49 861196 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = 3naizyasanbaihnuu.jpg | зургийн хэмжээ = 250x355 | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Зөв бичгийн дүрэм ёсоор "Гурван найз: Яасан байх нь вэ?") - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. Киноны үйл явц энгийн, инээдтэй хэрнээ адал явдал дүүрэн үйл явдлаар үргэлжилнэ. Эгч ах, гэр бүлээсээ "голрон" байж уулзалдсан гурван найзын уулзалт хэрээс хэтэрч цэнгээний газарт танилцсан бүсгүйчүүдтэй үргэлжлүүлэн наргиж улмаар өөрсдөө ч мэдэхгүй их мөнгөний хэрэгт холбогдоно. Мөнгөө нэхэх "аймар" ахын дарамтаас зугтах аргаа хайсан гурван найз энэ хэрэгтээ гэр бүл ах дүүсээ оролцуулахгүйг хичээсэн ч эцэст нь бүгд энэ талаар мэднэ. Энэ л хүнд хэцүү өдөр найз нөхөд гэр бүлийнхний нь хүн чанар танигдаж, байгаа бүхнээ өрөнд хандивлацгаана. Бүгдээрээ нийлээд ч төлж дийлэхгүй их мөнгөний оронд бөөрөө зарахаар шийдсэн гурван найзын эмнэлгийн орон дээрх эмгэнэлтэй дүр төрх. Тэгэхдээ л тэр их мөнгийг тэр гурав авсан нь үнэн байдаг. Өөрсдөөсөө ч нуучихсан тэр их мөнгө хэрхэн тэдний гарт орсон нь киноны сүүлчийн мөчид тодорхой болно. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] foyc8my5bbepe1iut42ocgurxthkx2m 0 62098 861223 823411 2026-07-07T02:27:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861223 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Энэтхэг дэх муж}} {{Инфобокс Энэтхэгийн муж эсвэл нутаг дэвсгэр | name = Гоа | native_name = गोंय | official_name = Гоа муж | type = Муж | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = Basilica of bom jesus - Front View.jpg | caption1 = [[Бом Есүсийн сүм]] | image2 = DoodhSagar Waterfalls.jpg | caption2 = [[Дудсагар хүрхрээ]] | image3 = Mangueshi Temple Goa.jpg | caption3 = [[Мангуеши сүм]] | image4 = Gallery de Fontainhas.jpg | caption4 = [[Фонтайнхас (хороо)|Фонтайнхасын галерей]] | image5 = | caption5 = [[Коржуем Форт]] | image6 = Shantadurga temple.jpg | caption6 = [[Шанта Дурга сүм]] | image7 = BeachFun.jpg | caption7 = [[Өмнөд гоа]] дахь далайн эрэг}} | image_seal = Emblem of Goa.svg{{!}}class=skin-invert | nickname = "Дорно дахины сувд" | motto = Sarve Bhadrāṇi Paśyantu Mā Kaścid Duḥkhamāpnuyāt ([[Самгарди]])<br/>"Хүн бүхэн сайн сайхныг харах болтугай, хэн ч зовлон шаналалгүй байх болтугай" | image_map = File:IN-GA.svg | coordinates = {{coord|15.50|N|73.83|E|type:adm1st_region:IN-GA|display=inline,title}} | region = Баруун Энэтхэг | before_was = [[Гоа, Даман болон Диу]] | formation_date = 12 сарын 19, 1961 | formation_date3 = formation | formation_date4 = 5 сарын 30, 1987 | capital = Панажи | largestcity = Васко-да-Гама, Гоа | districts = [[Гоагийн тойргийн жагсаалт|2]] | Governor = [[П. С. Средхаран Пиллай]] | Chief_Minister = [[Прамод Савант]] | party = [[Бхаратиа Жаната нам|БЖН]] | legislature_type = Нэг танхимт | assembly = [[Гоагийн хууль тогтоох ассамблей]] | assembly_seats = 40 суудал | rajya_sabha_seats = 1 суудал | lok_sabha_seats = 2 суудал | judiciary = [[Бомбейн дээд шүүх]] | area_footnotes = <ref>{{cite journal |last1=Надаф |first1=Ф М |title=Geographical Diagnosis of Goa's Tourism beyond Sun and Sand|journal=Online International Interdisciplinary Research Journal |date=2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/334710163}}</ref> | area_total_km2 = 3,702 | area_rank = 28-р байр | elevation_m = 1,020 | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/district.php |title=Indian Districts by Population, Sex Ratio, Literacy 2011 Census |access-date=2025-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611224943/http://www.census2011.co.in/district.php |archive-date=2011-06-11 |url-status=live}}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 1,458,545 | population_as_of = 2011 | population_rank = 28-р байр | population_urban = 62.17% | population_rural = 37.83% | population_density = 380 | population_demonym = | 0fficial_Langs = [[Конкани хэл]]<ref>{{cite web |title=Гоа, Даман, Диугийн албан ёсны хэлний тухай хууль, 1987 он |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/6809/1/official_language_act.pdf |access-date=2025-06-30 |website=indiacode.nic.in }}</ref> | additional_official = [[Марати хэл|Марати]]<ref>{{Cite web |title=Languages of Goa |url=https://dip.goa.gov.in/languages-of-goa/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231202646/https://dip.goa.gov.in/languages-of-goa/ |archive-date=2023-12-31 |website=Мэдээлэл, сурталчилгааны газар}}</ref> болон [[Англи хэл]]<ref>{{cite web |title=Гоа, Даман, Диугийн албан ёсны хэлний тухай хууль, 1987 он (1987 оны 5-р хууль) [14-4-1987] |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/7081/1/ocrol.pdf |website=Гоа, Даман, Диугийн засгийн газрын нарийн бичгийн дарга |access-date=2025-06-30}}</ref> | official_script = [[Деванагари бичиг]] | GDP_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls|title=MOSPI мужийн дотоодын бүтээгдэхүүн, Статистикийн яам, хөтөлбөрийн хэрэгжилт, Энэтхэгийн Засгийн газар|date=2021-03-15|accessdate=2025-06-30}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $16.3 тэрбум (нэрлэсэн)<br/>{{Increase}} $71.7 тэрбум (ХАЧТ) <ref name="auto">{{cite web |title=Goa Budget 2025–26 |url=https://www.goabudget.gov.in/index.html |publisher=Гоагийн засгийн газар |date=2025 |access-date=2025-06-30 |archive-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508093949/https://goabudget.gov.in/index.html |url-status=dead }}</ref> | GDP_year = 2025–2026 | GDP_rank = 23-р байр | GDP_per_capita = {{Increase}} $11,300 (нэрлэсэн) <ref name="auto"/> {{Increase}} $44,924 (хачт) <ref name="auto"/> | GDP_per_capita_rank = 1-т | HDI = {{Increase}} 0.760 {{color|green|өндөр}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=2025-06-30}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 1st | literacy = 93.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Жилийн тайлан, Ажиллах хүчний үечилсэн судалгаа (PLFS) (2023 оны 7 сараас 2024 оны 6 сар) |date=2024-09-23 |publisher=Үндэсний түүвэр судалгааны алба, Статистикийн яам, хөтөлбөрийн хэрэгжилт, Энэтхэгийн Засгийн газар |year=2024 |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 8-д | sex_ratio = 974[[эмэгтэй|♀]]/1000 [[эрэгтэй|♂]]<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Төлөвлөлтийн комисс, Энэтхэгийн Засгийн газар |access-date=2025-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=2018-01-27 |url-status=dead}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = 34-т | iso_code = IN-GA | registration_plate = GA | website = https://goa.gov.in }} [[File:Goamap.png|thumb]] '''Гоа''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Goa'') — [[Энэтхэг]] улсын харьяа, нутгийн өрнөд биед оршдог '''[[муж]]'''. 3702 км² газар нутаг, 1.5 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь [[конкан хэл|конкан]]. == Газар зүй == [[Зураг:Administrative_map_of_Goa.png|thumb|left|140px|Нутгийн хуваарь]] Гоа нутаг бол Энэтхэг дотроо харьцуулахад нутаг дэвсгэр бага муж юм. [[Энэтхэгийн хойг]]ийн өрнөд хэсэг, [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгт оршдог. Эргийн урт - 101 км. Нутгийн бие өмнөөс умарш 105 км урт, баруунаас зүүнш 65 км өргөн. Энэтхэгийн [[Махараштра]], [[Карнатака]] хоёр мужтай хиллэдэг. Гоа нутаг дотроо өмнөд, умард хоёр тойрогт хувагдана. Энэтхэгийн өрнөд хэсгийн [[Конкан]] хэмээх эрэг газрын нэгэн багахан зай Гоад хамаарагддаг. Тэнгисийн эрэг, [[Өрнө Гат]]ын нуруу, [[Декканы тэгш өндөрлөг]] гэж гурван янз тогтоцтой. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь [[Сонсогор]] уул (1167 м). [[Мандави]], [[Зувари]] мэтийн гол горхитой. == Хүн ам зүй == Гоа хүн амын тооны цөөнөөр [[Сикким]], [[Мизорам]], [[Аруначалпрадеш]] мужийн дараа 4-р байрт бичигддэг. 62% нь хот газар оршин суудгаар мужуудын хотжилтын эрэмбээр 1-р байрт ордог. 1987 оны хууль ёсоор [[конкан хэл]] албан ёсны ганц хэл юм. Гэвч [[марати хэл|марати]] хэлийг хэрэглэх хэрэг гардаг. Хүн амын төрөлх хэлийг үндэслэвэл: 61% конкан, 19% марати, 7% [[каннада хэл|каннада]], 5% [[хинди]] хэлтэй. Хүн амын 66% [[хиндү]], 26% [[христийн шашин|христ]], 8% [[лал]]ын шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === Гол хот (2011 оны байдлаар): * [[Васко-да-Гама]] * [[Панажи]] == Түүх == Гоа нутаг Дели, Вижанагар, Гулбарга, Бижапурийн эзний мэдэлд орж явсаар 1510 онд [[Португал]]ын мэдэлд орж, Португалийн Энэтхэг дэх колонийн төв болжээ. 1947 онд Энэтхэг улс тусгаар тогтнож Энэтхэгийн хойг дахь Португалын колонийг Энэтхэг улсад шилжүүлэн өгөхийг шаардахад Португал зөвшөөрөхгүй Энэтхэг дэх салангид байгаа хэд хэдэн колони сууринаа цэргээр сахин хамгаалжээ. 1961 онд Энэтхэгийн цэрэг Португалын колони Гоа, [[Даман]], [[Диу]]г зэрэг дайран эзэлж авсан ба улсаас шууд захирах холбооны нутаг гэсэн нутаг болгожээ. 1974 онд Португалын төр засгаас Гоаг харьяалах Энэтхэгийн бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн. 1987 онд Гоа [[Энэтхэг улсын засаг захиргааны хуваарь|холбооны нутаг]] гэсэн засаг захиргааны нэгжээ больж [[Энэтхэг улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]] гэсэн нэгж бүхий нутаг болов. ==Зураг == <gallery widths="170px" heights="130px"> Terekhol, Goa, Palms in typical Goan landscape.jpg Old Goa, Se Cathedral 2.jpg Mandrem Beach and Mandrem River, Mandrem, Goa, India.jpg Morjim Beach, Goa, India, Arabian Sea.jpg Anjuna, Goa, India, Holy Hindu cows.jpg Sunset at the Querim Beach, sun in the sky and trees, Goa, India.jpg Goa_Braun_Hogenberg.jpg Sé de Santa Catarina.jpg India Goa Women planting.jpg Margao railwaystation.JPG </gallery> == Эшлэл == {{Reflist}} {{Энэтхэг}} [[Ангилал:Гоа| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн муж улс]] [[Ангилал:Португалын Энэтхэг дэх колоничлолын түүх]] dl99for0bp1gdkzo0quinnwe21w2huq 0 62540 861158 861157 2026-07-06T11:59:16Z HorseBro the hemionus 100126 861158 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын оролцоо ба довтолгоо === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв. 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв. Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт Халхын цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] t8591697ui3vvqg48ofkuzn3qchymqn 861160 861158 2026-07-06T12:05:27Z HorseBro the hemionus 100126 861160 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | width = 330px }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын оролцоо ба довтолгоо === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 584gjuj1nh0idshcabkj1c3bawgfqcp 861161 861160 2026-07-06T12:09:26Z HorseBro the hemionus 100126 861161 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын оролцоо ба довтолгоо === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] qb4jlvghewz29ab1v8t6vphmsmelpls 861163 861161 2026-07-06T12:10:40Z HorseBro the hemionus 100126 861163 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон. Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын оролцоо ба довтолгоо === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] jit13ef6ellq8abe2b0lujnv7xk9nae 861164 861163 2026-07-06T12:12:47Z HorseBro the hemionus 100126 861164 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын оролцоо ба довтолгоо === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} == Үр дагавар == == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] imzzq2zgle3tinvx983ms2qwv09xuf1 861165 861164 2026-07-06T12:22:53Z HorseBro the hemionus 100126 861165 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын оролцоо ба довтолгоо === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} == Үр дагавар == == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] bpaap2qb8695pm1f0ip0i63dq18ckuc 861166 861165 2026-07-06T12:23:26Z HorseBro the hemionus 100126 861166 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === == Үр дагавар == == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] de1rqizytco4hxtniguijxdj8y5lil7 861167 861166 2026-07-06T12:28:59Z HorseBro the hemionus 100126 861167 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 3x1ti0h5ki78zjdx3qecsp5mj0xizr2 861170 861167 2026-07-06T12:48:00Z HorseBro the hemionus 100126 861170 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] dyfld745fmvm9vvw4yq2wbt5fxosvvj 861171 861170 2026-07-06T12:49:00Z HorseBro the hemionus 100126 861171 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] *{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }}aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} *{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] *{{flag|Хошуудын хант улс}} *{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag icon|Казахын ханлиг}} Киргиз | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }}a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }}a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] bokdcaz3sewtv4dsttayjz9ttukrzkd 861172 861171 2026-07-06T12:59:49Z HorseBro the hemionus 100126 861172 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>[[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>'''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] nud7jwt1z3ixzdd6isllzhj8ha7xbj1 861173 861172 2026-07-06T13:04:13Z HorseBro the hemionus 100126 861173 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>[[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>'''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 5fryeky5wk6nr6vinc1a0q92lo3k4g3 861177 861173 2026-07-06T13:11:38Z HorseBro the hemionus 100126 861177 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ckxj3ttzyebws1i6ut97m0g2696uxli 861253 861177 2026-07-07T08:49:18Z HorseBro the hemionus 100126 861253 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] g83mnbeuw3ongvg331r6o990651lnvw 861255 861253 2026-07-07T08:53:30Z HorseBro the hemionus 100126 861255 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хили]]<nowiki/>йг хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] n8p49nxt18h4u9loh130ip1xw2q1lrh 861257 861255 2026-07-07T09:00:48Z HorseBro the hemionus 100126 861257 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булгун, Чингил голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]-–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хили]]<nowiki/>йг хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ghsc7ys5qt6ddhty8r390kldyh05en3 861258 861257 2026-07-07T09:02:52Z HorseBro the hemionus 100126 861258 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === a a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] oo2fm3az9puy9cmp1k5web4otjwecfb 861262 861258 2026-07-07T09:34:32Z HorseBro the hemionus 100126 861262 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он (дэлгэрэнгүй).}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан. Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн. Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Дараа нь Даваач Чин жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} . a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 0cu3in0mbdtu903rels6svnqfirmrz3 861263 861262 2026-07-07T09:35:21Z HorseBro the hemionus 100126 861263 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он (дэлгэрэнгүй).}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан. Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн. Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Дараа нь Даваач Чин жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} . a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] dlp7dod1w1zebjx3gwu0ijt4wx9cyur 861264 861263 2026-07-07T09:47:34Z HorseBro the hemionus 100126 861264 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] . a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] izgle8lfukpdvlnswpmr1btppcq5zi7 861265 861264 2026-07-07T09:49:07Z HorseBro the hemionus 100126 861265 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] . a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] n5fm7awbat7rewowynd5lupfy8km5tf 861266 861265 2026-07-07T09:54:22Z HorseBro the hemionus 100126 861266 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] . a a === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] e3qe4c0hzr29pt7geaff9y1iq3kkcsh 861267 861266 2026-07-07T10:01:33Z HorseBro the hemionus 100126 861267 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = Тодорхойгүй | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] qub5p2c8xwpc52br24n4fohxc24ga4u 861268 861267 2026-07-07T10:04:57Z HorseBro the hemionus 100126 861268 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан ньa === a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}<br>90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 8msaj6vcc4ieoews9qddqg82fvmax9a 861269 861268 2026-07-07T10:07:58Z HorseBro the hemionus 100126 861269 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] {{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Зүүнгарын хаант улс мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] cus5faq956jjylapp2qpkz08jebr8zz 861270 861269 2026-07-07T10:13:48Z HorseBro the hemionus 100126 861270 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} === Амарсанаагийн бослого === [[a]] a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] jel6k3kjsneia3urcoouq0dko2x7p04 861271 861270 2026-07-07T10:18:34Z HorseBro the hemionus 100126 861271 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === [[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ccmeol2qa1s5xgwz9wsnu5huynpgurt 861272 861271 2026-07-07T10:26:41Z HorseBro the hemionus 100126 861272 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === [[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердуе Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн буруу мэдэгдэлдээ дурдсан. Гэсэн хэдий ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэж тэмдэглэжээ. Тэнгэр тэтгэгч анх Амарсанааг Хус цол хүртэхээр Чэндэд урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ij9h73u2cg5qs6oogttr95ljey2ojo2 861274 861272 2026-07-07T10:37:54Z HorseBro the hemionus 100126 861274 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} a a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] lms2mz1er9l21zznp8dz5bly4269zme 861276 861274 2026-07-07T10:52:38Z HorseBro the hemionus 100126 861276 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Златкин|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Златкин|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Златкин|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Златкин|1983|p=300}} a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] jq22af8frjojywl0knxsd1sobc1ifkf 861277 861276 2026-07-07T10:54:43Z HorseBro the hemionus 100126 861277 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Златкин|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Златкин|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Златкин|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Златкин|1983|p=300}} a a a === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] bamr0rvrfjepqpsqesvjm7obtyobtmq 861279 861277 2026-07-07T11:09:17Z HorseBro the hemionus 100126 861279 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Златкин|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Златкин|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Златкин|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 23g20tvfgrnw1laqc90go1z143p017d 861280 861279 2026-07-07T11:10:07Z HorseBro the hemionus 100126 861280 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} === Чингүнжавын бослого === a a a a == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ko11j8u1wvcht5x2487t9x6toojmhm1 861285 861280 2026-07-07T11:32:59Z HorseBro the hemionus 100126 861285 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Зүүнгарын хядлагын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого === a a a aa a a a a === Ак Тагликийн бослого === == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] f5xmhn3dr6qr9ysxz5hg2c8xlq604lj 861288 861285 2026-07-07T11:41:32Z HorseBro the hemionus 100126 861288 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Зүүнгарын хядлагын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого === a a a aa a a a a === Ак Тагликийн бослого === == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 4l2xzpnyhub7ajg3docqoro255pjj3v 861290 861288 2026-07-07T11:50:50Z HorseBro the hemionus 100126 861290 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Зүүнгарын хядлагын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === a a a aa a a a a === Ак Тагликийн бослого === == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] er108433mb7kfz7h4w1adh2g1e8nswr 861291 861290 2026-07-07T11:53:01Z HorseBro the hemionus 100126 861291 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн. a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл === a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a === Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь === a a a a a a a === Зүрчидийн нэгдэл === a a a a a a === Чин улсын Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь === a a a a a a === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === a a a a a a a a a a a a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Улаанхад]], Орчин үеийн Монгол болон Өвөр Монгол | date = 1688–1697 | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт '''1697:''' Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000 | strength2 = 400,000 | width = 330px }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1720 | result = '''Тодорхойгүй:'''<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:'''<br> *Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1735/1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]''' | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] }} === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач "Да [[тайж]]" цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} 1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === a a a aa a a a a === Ак Тагликийн бослого === == Үр дагавар == === Зүүнгарын геноцид === a a a a a a a a === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === a a a a a a a === Захиргааны шинэчлэл === a a a a a a == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ne0gcamqo96lath8hbmlni6ox532351 0 66085 861191 860877 2026-07-07T00:12:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861191 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 618aq5lafplmq2z10h4jy0zpcqbwbs0 0 66562 861205 860397 2026-07-07T01:05:16Z Bayarkhangai 1129 861205 wikitext text/x-wiki [[Их Монгол Улс]]ын [[цэрэг]] 9 төрлийн [[охор зэвсэг]], 5 төрлийн [[уртын зэвсэг]], 1 төрлийн [[хориглолтын зэвсэг]], мөн дарьт, [[галт зэвсэг]] гэх мэт нийт 16 төрөл хэлбэрийн [[зэвсэг]] хэрэглэж байжээ. Мөн нийт 15 төрөл хэлбэрийн [[байлдааны хэрэгсэл]]тэй байж. Тэдгээрийн дотроос [[монгол цэргийн агсамж]]ийг бүрдүүлэгч гол зэвсэг нь [[нум сум]], байлдааны гол хэрэгсэл нь “[[Зэвлэх морь]]” байсан нь [[С.С.Уолкер]]ын өгүүлсэнчлэн “[[Галын хүч]]” (харьцангуй алсаас харвах харваа) хийгээд дайралтын хүчийг хавсрах, ээлжилж цохилт хийх боломж олгож, тэр нь гагц шигүү жагсаалаар буюу бөөн хүчээр түрэх дайралтын хүчинд дулдуйдаж асан дайснуудаа ямагт бага хохиролтойгоор ялан дийлэх нөхцлийг бүрдүүлж өгдөг байв. Монгол цэргийн гол зэвсэг нь ойрын зайд шууд тулгаран байлдах [[илд]], [[жад]] зэрэг охор зэвсэг бус, харин алсын зайнаас харвацалдан тулалдахад зохицсон [[нум, сум]] байж, байлдааны гол хэрэгсэл нь явган цэргийнх лүгээ адил бие хамгаалах [[хуяг]] [[дуулга]] бус, харин салхи исгэрүүлэн давхих [[хүлэг морь]]д байсан учраас [[монгол цэргийн тактик]] нь хувьсахуй хөдөлгөөнд үндэслэсэн “[[Маневрын тактик]]” байж, цэрэг нэг бүрийн агсамж нь ч түүнд зохицсон хөнгөн агаад уян хатан чанартай зүйлсээс бүрддэг байжээ. Монгол цэргийн байлдааны зэвсэг хэрэгслийг [[байлдах зэвсэг]] ба [[байлдааны хэрэгсэл]] гэж хоёр бүлэглэн үзэж болохоор байдаг. Үүнд: Үүнд, “Байлдах зэвсэг” гэдэг тодорхойлолтод дайтан тулалдах явцад хүн амьтан, хүрээлэн буй орчинд шууд хөнөөл учруулах үйлчлэл бүхий зүйлийг, тухайлбал, илд, жад, [[хутга]], [[сэрээ]], [[бялуу]] [[шийдэм]] зэрэг охор зэвсэг, нум сум, [[гал]], [[чулуу урвуулан шидэх урвуур]], [[харвуур]], [[чөдөр, оньс]] зэрэг уртын зэвсэг, [[сөргөө]] мэт хориглолтын зэвсгийг хамааруулдаг. Харин “Байлдааны хэрэгсэл” хэмээх ухагдахуунд байлдааны явцад [[хүн]], [[амьтан]], [[хүрээлэн буй орчин]]д хөнөөл учруулдаггүй ч тулалдаанд шууд нөлөөлдөг, байлдах нөхцлийг бүрдүүлэх үйлчлэл бүхий зүйлс. тухайлбал, [[дээл]] хувцас, [[байлдааны морь]], [[хуяг дуулга]], [[туг]] [[хиур]], [[хэнгэрэг]] [[хүүрэг]], [[төмөр тэрэг]], [[үүлэн шат]] зэрэг олон зүйлс хамаарна. ==Нум сум== [[Чингис хаан]]ы цэргийн гол зэвсэг болж асан нум нь нарийн хийцэт [[эвэр нум]] байв. Нумын уүсгэр буюу их биеийг хус юмуу хулсаар хийж, янгир, усны үхрийн эврээр элэг хийж наадаг байна. Нуманд мөн буга, үхэр, адуу, тэмээ зэрэг амьтны шөрмөс, сур, могойн юмуу загасны арьс, бугын эвэр, хусныүйс зэрэг олон зүйл хэрэглэдэг. Дундад эртний үед монголчууд дунд талдаа тууш 15-25 см урт эвэр наалттай “Алангир” нум, дунд талдаа тууш эвэр наалттайгаас гадна нэг талын мөрний хэсэгтээ бас эвэр наалттай, тэгш бус хэмт “Эртэгчин” нум, гичрийн үзүүртээ эвэр зуулга /амгавч/-тай “Эвэр нум”, шөрмөснийх нь дор нарийн төмөр тууз наасан “Болд ширхэгт нум” буюу “Төмөр ширхэгт нум” зэрэг олон төрөл хэлбэрийн эвэр нум үйлдэн хэрэглэж байжээ. Амгавч нь хоёр оньтой нум ч байдаг. Тийм ар, өвөр хос онины нэгийг нь ойрын зайд, нөгөөг холын зайд харвахад хэрэглэдэг. Монгол цэрэг дайн байлдаанд явахдаа хүн бүр наад зах нь хатуу, зөөлөн хоёр, гурван төрлийн нумтай, дүүрэн зэв сумтай гурван саадагтай /60-90 ширхэг сумтай/ явдаг байжээ. Дундад эртний үеийн монгол цэргийн хамгийн зөөлөн нум нь 30 орчим килограммын т(аталттай байсан бөгөөд тийм нумаар хорь, гучин алхмын дотор хэр баргийн хуягийг нэвт харвадаг байж. Харин хамгийн хүчит, хатуу нум нь “Төмөр буюу болд ширхэгт нум” бөгөөд тийм нумын таталт 70-80 кг-аас багагүй байв. Монгол цэргийн нум сумын ашигтай тусгал 200-300 метр, хаймсах алсын тусгал 600-700 метр, түүнээс ч их байсан нь (лонгол цэрэгт тулалдааныг 200-300 метрийн алсаас эхлэх боломж олгож байв. Энэ нь охор зэвсэгт суурин улсын ихэнх цэргийн хувьд амжилттай тулалдах боломжгүй холын зай байлаа. Монгол нумаар цэц мэргийн дээд амжилтыг Чингис хааны ач Есүнхэ мэргэн тогтоосон бөгөөд тэрээр 1225 онд 335 алд ойролцоогоор 569-580 метр/ газарт бай харван оносныг ОХУ-ын Санкт-Петербург хотын Эрмитажид хадгалагдаж буй “Чингисийн чулуу” хэмээн нэрийдэгдсэн хөшөөнд сийлэн үлдээсэн байна. Нум сумын иж бүрдэлд нумаас гадна зэв сум, эрхийвч, саадаг юмуу ховд, хоромсого зэрэг зүйл ордог. Зэв сум нь “Байлдааны”, “Наадам тэмцээний”, “Агнуурын” гэсэн гурван өөр зориулалттай, олон төрөл хэлбэртэй аж. Байлдааны бүхий л төрлийн сумыг ерөнхийд нь “Зэв” гэж нэрлэдэг байжээ. Гэхдээ шаардлага гарсан үед наадам тэмцээн, агнуурын зориулалттай зэв сумаа ч байлдаанд хэрэглэдэг байсан нь ойлгомжтой. Монголчууд эртнээс эхлэн хадаас шиг нарийн шовх хэлбэртэй “Учимаг”, цүүц маягтай, хурц охор хошуутай “Хануур зэв”, үзүүр тал нь тэгш “Цавчуур зэв”, хурц шовх “Хатгуурст зэв”, ац, сэрээ маягийн “Анга зэв”, “Ацат зэв” хөндлөн огтлолоороо чагталсан дөрөв юмуу гурван ир /хянгар/ бүхий гурвалж, дөрвөлж хэлбэртэй “Тооновт зэв” буюу “Тоонолж”, төмрийнхөө үзүүрт дарь юмуу шатаагч бодис бүхий “Галт зэв” зэрэг олон төрөл, нэрийн зэв хэрэглэдэг байв. Зэвний ирийг илд, хутганы адил тусгайлан хатаадаг нь хэр баргийн хуягийг нэвтлэх бололцоог олгодог байна. Ан гөрөөнд мөсний үзүүрийг бонхгор болгон хийсэн “Агжам” юмуу ацтай “Модон сэрээ” хэмээх модон сумнууд, бас хатуу шир, яс, эвэр, модоор хийсэн бөөрөнхий хэлбэртэй “Бөмбөг” гэдэг сумыг хэрэглэдэг. Мөн таван салаа сэрвээтэй “Загас харвах сэрээ”, усны мандалд хөвөгч шувууг харвах “Тэших сум”, нугасны хошуу адил хэлбэртэй хийсэн шувуу харвах “Элээн сүүл сум”, туулай, шувуу харвах “Тэлиг”, “Сэрээ”, бодон гахай, барс зэрэг том амьтан агнах “Морьч хар”, “Барс харвах сум” гэх мэт олон төрлийн төмөрлөг сум хэрэглэдэг байжээ. ==Илд== Дундад эртний монгол цэргийн гол зэвсэг нум сум байсан бол удаахид нь илд ордог байв. Илд гэдэг нэр нь юмыг илт, үлт цохих гэдгээс үүджээ. Бас “Юлд” ч гэх нь бий. Одоо гол төлөв “Сэлэм” гэж нэрлэх болсон. Сэлэм гэдэг нь хамниган манжийн “селе” буюу төмөр, “ме” буюу юм гэсэн үгнээс үүдсэн “Төмөр юм”, “Төмөр зэвсэг” гэсэн үг. Манж илд буюу сэлэм нь монгол илднээс хэмжээгээр арай бага байж. ХҮН зуунаас хойш сэлэм ихэд тархаж, яваандаа манж, монгол гэж ялгалгүй бүх төрлийн илдийг сэлэм гэх болжээ.Х1И-Х1Ү зууны үед монгол цэргийн хэрэглэж байсан олон төрөл, хийцийн илдний дотроос археологийн шинжилгээ, судалгаагаар олдсон баттай баримт бүхий жинхэнэ монгол хийцийнх нь гэвээс: Нэгд: 60 см-ээс урт /бариулын уртыг тооцохгүйгээр/, шулуун, хоёр талдаа иртэй “Дам /дэм/ илд” Хоёрт: хурц үзүүртэй, нэг талдаа иртэй “Хотгор илд” (Одоо уламжлалт нэрийг нь мэдэхгүйгээсээ болоод ихэнхидээ “Матигар илд” гэж ярьж, бичих болсон) Гуравт: нэг талдаа иртэй, өргөн мөртэй, гурван талтай, шулуун “Шөр илд” зэрэг илд байна. Монголчууд илд, хутганыхаа ирийг тусгай технологиор боповсруулж давхар ир суулгадаг, тухайлбал, ган, болд, гянт, анзаан, албин зэрэг хатууруулагч бодисыг ирийг нь дагуулан давхарлаж ширээн хатаах юмуу заримдаа ердийн төмөрт хатуу болд зуулган давхар иртэй болгодог байжээ. ==Жад== Их хааны шадар хэшигтэний дотроос ээлжийн харуул манаанд гарч буй хорчин, турхаг болон хэвтүүл цэргийн агсамжийн иж бүрдэлд заавал байх ёстой зэвсгийн нэг нь “Дөр жад” хэмээх тусгай хийцийн жад байв. Өдрийн манааны үүрэг гүйцэтгэгч хорчин, турхагууд үдэш болж харуулаас буухдаа дөр жадаа, нум сум зэрэг зэвсгийнхээ хамт хэвтүүлд тушаагаад оддог байжээ. Харин гадаад мянганы хувьд бол байлдаанд гүйцэтгэж буй үүргээсээ хамааран зарим үед жадаар зэвсэглэдэг, зарим үед жадгүй ч явдаг байжээ. ХII-ХIV зууны үед монгол цэрэг “Сэрвээт жад”-ыг өргөн дэлгэр хэрэглэж байв. Уул жадны сэрвээ нь хурц иртэй учир энгүүн нэг энгүүн нэг гохдож дэгээдэх ч бус, бас зүсэж хатгах зориулалттай байжээ. Түүнээс гадна урт иштэй “Морин жад”, “Жалан” буюу “Хануур жад” хэмээх шидэгч жад, охор “Хутган жад” зэрэг олон төрлийн жадтай байжээ. ==Бусад зэвсэг== Эртний монгол цэрэг дээр дурдсан гол гэж болох зэвсгээс гадна мөн олон төрлийн өвөрмөц зэр зэвсэгтэй байсан билээ. Хутга л гэхэд ердийн “Хэт хутга”-аас гадна хүн бүр сум дархлах, засан тэгшлэхэд хэрэглэдэг тусгай “Сумч хутга”-тай байжээ. Мөн бугуйл, дүүгүүр, ташуур нь хүртэл байлдааны зэвсэг болдог. Монголчууд байлдааны талбарт дайсны цэргийг бугуйлдан авч чирэн одох нь ердийн үзэгдэл байжээ. Энэ уламжлал бүр хожим болтол алдагдаагүй хэвээр байсан. Жишээ нь 1814 онд Парисын нэгэн боомтыг дайлж асан Оросын армийн бүрэлдэхүүнд байсан Халимаг цэргийн 2 дугаар хорооныхон бугуйл хэрэглэж франц цэргүүдийг цаламдан аваачиж байсан нь францчуудыг ихэд цочроож, үймээн сандраан тарьж байсан гэдэг. Монголчууд дүүгүүрийг байлдаанд мөн гарамгай ашигладаг байсан гэдэг. Дүүгүүрийг гол зэвсгийнхээ нэгэн болгож асан уламжлалтай “Дүүгүүр” хэмээх овогтон одоо ч бий. Цаашилбал дундад эртний монгол цэрэг дэлдэх, занчих зэвсгийг өргөн дэлгэр хэрэглэж байв. Тэдний гол төлөөлөгч нь “Бялуу”. Бялууны цохилуур хэсгийн гадарга нь гөлгөр, эсвэл өргөс, шүдтэй бөгөөд хэлбэрийн хувьд бөөрөнхий, зууван, гурвалжин, дөрвөлжинянз бүрийн хэлбэртэй байжээ. Монгол цэрэг бялуунаас гадна бас олон төрлийн дэлдэх, занчих зэвсэгтэй байсан. Үүнд: модны үзүүрт бонхгор талбин хийснийг “Шийдэм” гэдэг, бас барих этгээд нарийн, үзүүр этгээд бүдүүн модыг ч мөн шийдэм гэнэ. Шийдэмийг хоёр гараар барьж дэлддэг. Нэг гараар барих охор шийдмийг “Манчуурга” гэх бөгөөд занчихад зориулсан торлог модыг “Бороохой”, нарийн моголцог модыг “Бэрээ” гэнэ. Төмөр, гуулийг давтан ташуурын адил болгож хулс модыг дүрслэн бариулд нь балтаг, толт талбиж үйлдсэн зэвсгийг “Үет ташуур”, туүнтэй төстэй боловч бүдүүн урт, дөрвөлжин хэлбэртэй хийж бариулд нь балтаг, толт талбин үйлдсэнийг “Дөрвөлжин ташуур” гэнэ. Бас төмрийг тохойлох хэмжээний адил болгоод бариул гарган хийсэн, бие хамгаалах занчуурыг “Тохоймол” гэдэг байжээ. ===Зэвлэх морь=== Монгол цэргийн байлдааны гол хэрэгсэл нь тэр үед “Зэвлэх морин” гэж нэрлэж байсан байлдааны морьд байв. Цэрэг бүр 3-4, түүнээс ч олон зэвлэх морьтой явна. Монголчууд байлдаанд унах морьдоо эртнээс инагш тусгай шинжээр сонгон шилж авдаг байсан учир тэсвэр хатуужил, амьдрах чадвараар гойд байв. “Морины судар” хэмээх сударт “Ер морины шинж найман түмэн дөрвөн мянган бүлэг буй” хэмээжээ. Тэгэхдээ тэр бүх шинжийг гадаад, дотоод, нууц гэж гурав бүлэглэн ангилдаг. Зэвлэх морьдыг бүр унаган цагаас нь тусгайлан сургуулилж, байлдаанд байнга бэлэн байлгахад онцгой анхаардаг байж. Зэвлэх морьд нь одоогийн цэргийн авто, хуягт танкийн техник, нисэх онгоц лугаа адил дундад эртний монгол цэргийн байлдах аргын үндэс-маневрын тактикийг хэрэгжүүлэх гол хүчин зүйл байв. ==Хуяг дуулга== ===Хуяг=== ХII-ХIII зуунд [[монголчууд]] ерөнхийдөө хоёр төрлийн бүтэц хийцтэй [[хуяг]], тухайлбал, бүхэл биеийг халхлах [[“Өвч хуяг”]], эсвэл богино [[хантааз]] маягтай [[“Охор хуяг”]] хэмээх хуяг хэрэглэдэг байв. Тэдгээрийг хатуу /[[төмөрлөг]] болон хэр баргийн сум нэвтрэхээргүй болтол нь тусгайлан боловсруулж хатууруулсан [[арьс шир]]/ юм уу, зөөлөн /арьс, шир, олс, мяндас гэх мэт/ хоёр үндсэн төрлийн здээр хийдэг байжээ. Зөөлөн эдээр хийсэн хуягийн дотроос [[дундад эртний үе]]д хамгийн түгээмэл байсан нь [[“Хатангу дээл”]]. Энэ нь хуягласан монгол дээл маягийн хуягийн ерөнхий нэр юм. Хатангу дээл нь мөрөвчтэй, мөрөвчгүй, урт, богино хормойтой, эсвэл өвдөг хавьцаа хүрсэн богино хормойтой, захнаас хормой хүртлээ тууш шулуун энгэртэй юмуу эсвэл монгол дээлийнх шиг ташуу энгэртэй, урт “Харавч” буюу ханцуйтай, эсвэл гагц охор харавчтай зэрэг олон янз байжээ. Дундад эртний Монголчуудын хэрэглэж асан хуягийн дотроос онцлог нэгэн бол [[“Мяндсан хуяг”]]. Түүнийг үйлдэхдээ мяндсыг давхарлан зулж нягтруулаад торгомсог эдээр бүрж дээл, хантааз хэлбэртэй хийдэг байжээ. 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний цэргийн давуу тал зөвхөн [[хурд]], [[нум сум]]ны чадварт байгаагүй юм. [[Монголын цэргийн тактик]] нь маш өндөр хурд, гэнэтийн [[маневр]], алсын зайн [[Цохилтын маневр|цохилт]] дээр суурилж байв. Тиймээс тэдний хуяг дуулга нь дайсныг зөвхөн хаах бус, харин [[байлдааны талбар]]т давамгайлах [[тактик]]ийн маш том давуу талуудыг олгож байжээ. Хуягны үндсэн төрлүүд Монгол цэргүүд үүрэг гүйцэтгэх чадвараасаа хамаарч ([[Хөнгөн морьт цэрэг|хөнгөн]] болон [[хүнд морьт цэрэг]]) өөр өөр хуяг өмсдөг байв. Хуягийг хийсэн материалаар нь саримыг (ширэн) болон төмөр хуяг гэж ангилна. === [[Хатангу дээл]] === Энэ нь [[13-р зуун]]ы [[Монгол цэрэг|монгол цэрг]]үүдийн хамгийн түгээмэл хэрэглэж байсан, гаднаасаа ердийн [[дээл]] шиг харагддаг боловч дотор талдаа маш нарийн бүтэцтэй хуяг юм. Бүтцийн хувьд зузаан даавуу эсвэл [[торго]]н дээлийн дотор талд [[төмөр]] эсвэл хатууруулсан [[ширэн ялтас]]нуудыг хадаасаар бэхэлж өгдөг. Уг хуяг нь гадны [[чийг]], [[бороо]]ноос төмөр ялтаснуудыг хамгаалж, [[зэврэх]]ээс сэргийлнэ. Мөн маш уян хатан тул морин дээрээс нум сум харвах, хөдөлгөөн хийхэд дээд зэргийн чөлөөтэй байдлыг хангадаг байв. [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд [[Наху гүний тулалдаан|Нахү гүний тулалдаан]]д [[Найман]] ба [[Жамуха]]тай тулалдахад, Торлог [[Таян хан]]д Жамуха Хатангу дээлийг дүрслэн өгүүлж амаар зүрхийг нь үхүүлдэг. Мөн [[Хэрэйд]]ийн [[Сэнгүм]] Найманы цэрэгт бүслэгдэхэд [[Чингис хаан]] баатар дайчдаа илгээдэг хэсэгт энэ хуягны талаар дүрслэн өгүүлдэг билээ. Хатангу дээлийг гэнэтийн дайралт хийхэд ашигладаг байж. Энэхүү хуяг нь гаднаасаа ердийн хувцас шиг харагддаг тул тактикийн асар том давуу талыг авчирдаг байв. ===== Сэтгэл зүйн хууралт ===== [[Дайсан|Дайсн]]ы [[тагнуул]]чид эсвэл [[харуул]]ууд Монгол цэргүүдийг алсаас хараад "Хуяггүй, хөнгөн хувцастай тул тулаанд бэлэн биш байна" гэж андуурах тохиолдол олон гардаг байв. Энэ нь дайсныг сонор сэрэмж алдуулах, Монгол цэргүүд гэнэтийн дайралт хийхэд хамгийн тохиромжтой зэвсэг болжээ. Байгаль цаг уурын тэсвэр ба Бат бөх чанар: [[Европ]] эсвэл [[Орос]]ын [[төмөр хуяг]]ууд ил задгай байдаг тул бороо, цас, чийгэнд зэвэрч, хүндэрдэг байв. Харин хатангу дээлийн төмөр ялтаснууд дотор талдаа, даавуугаар бүрхэгдсэн тул зэврэлтээс бүрэн хамгаалагдаж, ямар ч цаг уурт (хүйтэн, чийглэг) байлдааны бэлэн байдлаа алддаггүй байв. ====Илтэс хуяг (Ламелляр хуяг)==== [[Хүнд морьт цэрэг|Хүнд морьт цэрг]]үүдийн гол [[хамгаалалт]] бөгөөд жижиг төмөр эсвэл ширэн ялтаснуудыг хооронд нь сураар хэлхэж хийдэг түүхэн баялаг технологи юм. Ялтаснуудыг загасны хайрс мэт дээр дээрээс нь даруулан хэлхдэг тул сумны үйлчлэлийг сарниулах, жадны тэнхлэгийн хүчийг хажуу тийш гулсуулах өндөр үр дүнтэй. Ширэн ялтсыг хийхдээ үхэр, сарлагийн арьсыг тусгайлан чанаж, тосонд хатууруулан хийдэг байсан тул бат бөх чанараараа төмрөөс дутахгүй мөртлөө жингийн хувьд хавьгүй хөнгөн байв. Энэ хуяг нь хүнд морьт цэргүүдэд Европ, Ойрхи Дорнодын [[Хүнд хуягт цэрэг|хүнд хуягт цэрг]]үүдтэй шууд тулалдаанд ороход хамгаалалтын дээд зэргийн давуу талыг олгосон. Цохилтын хүчийг сарниулах буюу гулсах нөлөө үзүүлэх. Ялтаснуудыг загасны хайрс мэт дээр дээрээс нь даруулж хэлхсэн тул дайсны жадны үзүүр, сэлэмний ир хуяг руу шууд нэвтрэлгүй, хажуу тийш гулсаж гардаг байв. Энэ нь цохилтын энергийг бүх биед сарниулж, дотуур гэмтэл авахаас сэргийлдэг байжээ. Нумын бэлчэрт саадгүй байх: Европын баатар эрсийн цулгуй төмөр хуяг эсвэл гинжин хуягтай харьцуулахад илтэс хуяг нь маш уян хатан. Монгол цэрэг морин дээрээс эргэж харж харвах, нумаа дээд зэргээр татахад гар, цээжний хөдөлгөөнийг огт хязгаарладаггүй байв. ===== Торгон цамц ===== Монгол цэргүүдийн хуяглалтын нэгэн гайхалтай нууц нь хуягныхаа дотуур өмсдөг түүхий торгон цамц байв. Энэ нь хамгаалалтаас гадна цэргийн анагаах ухааны хувьд маш том давуу тал байв. Эртний дайнуудад цэргүүд суманд оногдож үхэхээсээ илүү, сумыг сугалж авах үед шарх нь бохирдож, үрэвсэж үхэх нь элбэг байв. Торго нь өөрөө маш нарийн бөгөөд бат бөх ширхэгтэй тул сум хуягийг нэвтэлж орлоо гэхэд торгон цамцыг тасалж чадалгүй, сумны зэвийг ороож биед ордог байжээ. Үүний үр дүнд шархнаас сумыг сугалж авахад хялбар бөгөөд зэвний хор цусанд тархахаас сэргийлдэг байсан нь цэргүүдийн амьд үлдэх магадлалыг маш ихээр нэмэгдүүлсэн бөгөөд суманд оногдсон цэргүүд түргэн эдгэрч дараагийн тулаанд орох боломжтой байж. ===Дуулга=== Монголчууд эрт цагаас эхлэн дуулгыг арьс шир, төмөрлөгөөр үйлдэн хэрэглэж ирсэн бөгөөд хийц чимгээрээ олон янз байдаг. Дуулгыг хэрзглэгчийн хэргэм тушаалаас шалтгаалан алт, мөнгөөр чимэглэх бөгөөд хуягийн өнгийг дагуулан өнгөлөх нь элбэг. ХIII-ХIV зуунд монгол цэргийн хэрэглэж асан гадаад, дотоод гарвал, хийцтэй олон янзын дуулгын дотроос арагшаа гэдийсэн конус /шовхгор/ оройтойг нь цэвэр монгол гаралтай гэдэг. Өндөр оройн оронд бас жижиг бөмбөлөг хадах нь ч байжээ. ХII-ХIV зууны үеийн зарим монгол дуулга нь өндөр орой дээр суулгасан бөмбөлөг маягийн сөхмөл цэцэгтэй байсан нь бусдаас ялгарах бас нэгэн содон шинж ажээ. ====Шовгор төмөр дуулга==== Дуулганы шовгор бүтэц нь сэлэмний цавчилтаас хамгаалах буюу морин дээрээс далайж буусан дайсны хүнд сэлэм, сүхний цохилтыг шууд толгой дээр тусгалгүй, хажуу тийш гулсуулан өнгөрүүлэх үүрэгтэй байж. Монгол цэргийн дуулга нь толгой төдийгүй хүзүү, хацар, мөрийг хамгаалах цогц бүтэцтэй байжээ. Оройн хэсэг ихэвчлэн 4-8 хэсэг төмөр ялтсыг хооронд нь хадаж, орой дээр нь жижиг урт суваг эсвэл залаа гаргасан конус (шовгор) хэлбэртэй байв. Шовгор хэлбэр нь дээрээс ирэх сэлэмний цавчилтыг хажуу тийш гулсуулж, цохилтын хүчийг сааруулдаг. Хүзүүвч ба хацавч: Дуулганы доод хүрээнээс доош унжсан ширэн эсвэл илтэс хуяг бүхий хацавч, хүзүүвч (дөрвөлж) байх бөгөөд энэ нь хүзүүг араас нь ирэх гэнэтийн дайралтаас хамгаалдаг. Шовгор Дуулганы давуу тал нь нүүрийг бүрэн тагладаггүй, хацавч болон хүзүүвч нь уян хатан тул тулааны үед цэрэг орчноо 360 градус чөлөөтэй харж, удирдагчийнхаа дохио зангаа, тугны хөдөлгөөнийг алдалгүй харах боломжийг олгодог байв. ==Бамбай, халх== Монголчууд дундад эртний үед бүх төрлийн дугуй бамбайг “Халх” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Жижиг дугуй, пөмбөгөр хэлбэртэй агаад уян хатан, бөх бат модны мөчрөөр сүлжин олон өнгийн утсаар хээ хуар гарган чимэглэж, төв дунд нь толь хадсан байх нь олонтаа. Бас яг ийм хэлбэр, хэмжээтэй боловч бөх бат модоор үйлдэж, хатуу ширээр гадарлан төмрөөр тасамдан эмжиж, дунд нь толь хадсан бамбай ч ихэд тархсан байжээ. ==Бусад онцлог== Морьт цэргийн хуяглалт нь хөнгөн ба хүнд морьт цэрэг гэж ангилах бөгөөд хөнгөн морьт цэргүүд нь хатууруулсан ширэн хуяг, морьд нь хурд маневр сайн байхын тулд хуяггүй байсан бол хүнд морин цэргүүд төмөр илтэс (ламелляр) хуяг, хуягласан дээл өмсөж, толгойндоо иж бүрэн нүүрний хаалттай төмөр дуулга, морьд нь толгой, биеийг хамгаалсан ширэн төмөр хуягтай байж. Хатууруулсан ширэн хуяг (Сарим) аянга мэт хурд Ширэн хуяг нь хөнгөн морьт цэргүүдийг хамгийн гол зэвсэг болох хурдаар хангаж байв. Төмөр хуяг хүнд учраас морийг амархан цуцаадаг. Харин тосонд чанаж хатууруулсан ширэн хуяг нь маш хөнгөн байсан тул Монгол морьд ядарч цуцахгүйгээр өдөртөө асар хол зайг туулж, дайсныг бүслэн хаах тактикийг төгс хэрэгжүүлэх боломжийг олгосон. Дайны талбарт хуяг эвдэрлээ гэхэд заавал дархны газар хайж төмөр давтах шаардлагагүй, малын арьс ширээр газар дээр нь хурдан засварлаж, байлдааны чадвараа шууд сэргээдэг байв. Монгол хуягуудын олгосон хамгийн том давуу тал нь хөнгөн ба бат бөх хамгаалалтын алтан дундаж байв. Тэд дайснаасаа илүү зузаан хуягтай байсандаа биш, харин дайсныхаа хүнд хуягнаасаа болж хөдөлж чадахгүй байх тэр сул талыг өөрсдийн хөнгөн, уян хатан хуягны тусламжтайгаар давамгайлж чадсанд гол нууц нь оршиж байжээ. Алтан ордын Монголчуудын өвч хуяг дуулга Оросын уран бүтээлч Дмитрий Ромодановскийн сэргээн зассан дүр төрх. Монгол цэргүүдийн хуяг дуулга үнэхээр сүрлэг бөгөөд ийм хуяг дуулга өмссөн цэргүүдийн сэтгэл зүйд ч сайнаар нөлөөлж өөртөө итгэлтэй болох нь гарцаагүй аж. Мөн хуяг нь ганцхан хамгаалалт төдийгүй Монгол цэргүүдэд асар бат бөх хамгаалалтын мэдрэмжийг өгөнгөө дайсны хувьд хуяглагдсан Монгол армийг хараад дайтахаас өмнө зүрхийг нь үхүүлдэг байж ээ. ==Мөн үзэх== [[ИХ Монгол Улсын цэргийн гардан тулааны урлаг]] ==Эшлэл== ==Холбоос== ==Урлагт== ==Эх сурвалж== [[Category:Цэргийн зэвсэглэл]] [[Category:Дундад зууны цэргийн зэвсэглэл]] [[Category:Монгол цэргийн зэвсэглэл]] [[Category:Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэглэл]] Базарсүрэн Ж, ‘Их монгол улсын цэргийн зэр зэвсэг’ өгүүлэл cx0meeh5d0rxd6ehc70y228ibzn88qs 861213 861205 2026-07-07T01:17:21Z Zorigt 49 861213 wikitext text/x-wiki [[Их Монгол Улс]]ын [[цэрэг]] 9 төрлийн [[охор зэвсэг]], 5 төрлийн [[уртын зэвсэг]], 1 төрлийн [[хориглолтын зэвсэг]], мөн дарьт, [[галт зэвсэг]] гэх мэт нийт 16 төрөл хэлбэрийн [[зэвсэг]] хэрэглэж байжээ. Мөн нийт 15 төрөл хэлбэрийн [[байлдааны хэрэгсэл]]тэй байж. Тэдгээрийн дотроос [[монгол цэргийн агсамж]]ийг бүрдүүлэгч гол зэвсэг нь нум сум, байлдааны гол хэрэгсэл нь “[[Зэвлэх морь]]” байсан нь [[С.С.Уолкер]]ын өгүүлсэнчлэн “[[Галын хүч]]” (харьцангуй алсаас харвах харваа) хийгээд дайралтын хүчийг хавсрах, ээлжилж цохилт хийх боломж олгож, тэр нь гагц шигүү жагсаалаар буюу бөөн хүчээр түрэх дайралтын хүчинд дулдуйдаж асан дайснуудаа ямагт бага хохиролтойгоор ялан дийлэх нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг байв. Монгол цэргийн гол зэвсэг нь ойрын зайд шууд тулгаран байлдах [[илд]], [[жад]] зэрэг охор зэвсэг бус, харин алсын зайнаас харвацалдан тулалдахад зохицсон нум, сум байж, байлдааны гол хэрэгсэл нь явган цэргийнх лүгээ адил бие хамгаалах [[хуяг]] [[дуулга]] бус, харин салхи исгэрүүлэн давхих хүлэг морьд байсан учраас [[монгол цэргийн тактик]] нь хувьсахуй хөдөлгөөнд үндэслэсэн “[[Маневрын тактик]]” байж, цэрэг нэг бүрийн агсамж нь ч түүнд зохицсон хөнгөн агаад уян хатан чанартай зүйлсээс бүрддэг байжээ. Монгол цэргийн байлдааны зэвсэг хэрэгслийг [[байлдах зэвсэг]] ба [[байлдааны хэрэгсэл]] гэж хоёр бүлэглэн үзэж болохоор байдаг. Үүнд: Үүнд, “Байлдах зэвсэг” гэдэг тодорхойлолтод дайтан тулалдах явцад хүн амьтан, хүрээлэн буй орчинд шууд хөнөөл учруулах үйлчлэл бүхий зүйлийг, тухайлбал, илд, жад, [[хутга]], [[сэрээ]], [[бялуу]] [[шийдэм]] зэрэг охор зэвсэг, нум сум, [[гал]], [[чулуу урвуулан шидэх урвуур]], [[харвуур]], [[чөдөр, оньс]] зэрэг уртын зэвсэг, [[сөргөө]] мэт хориглолтын зэвсгийг хамааруулдаг. Харин “Байлдааны хэрэгсэл” хэмээх ухагдахуунд байлдааны явцад [[хүн]], [[амьтан]], [[хүрээлэн буй орчин]]д хөнөөл учруулдаггүй ч тулалдаанд шууд нөлөөлдөг, байлдах нөхцөлийг бүрдүүлэх үйлчлэл бүхий зүйлс. тухайлбал, [[дээл]] хувцас, [[байлдааны морь]], [[хуяг дуулга]], [[туг]] [[хиур]], [[хэнгэрэг]] [[хүүрэг]], [[төмөр тэрэг]], [[үүлэн шат]] зэрэг олон зүйлс хамаарна. ==Нум сум== [[Чингис хаан]]ы цэргийн гол зэвсэг болж асан нум нь нарийн хийцэт [[эвэр нум]] байв. Нумын уүсгэр буюу их биеийг хус юмуу хулсаар хийж, янгир, усны үхрийн эврээр элэг хийж наадаг байна. Нуманд мөн буга, үхэр, адуу, тэмээ зэрэг амьтны шөрмөс, сур, могойн юмуу загасны арьс, бугын эвэр, хусныүйс зэрэг олон зүйл хэрэглэдэг. Дундад эртний үед монголчууд дунд талдаа тууш 15-25 см урт эвэр наалттай “Алангир” нум, дунд талдаа тууш эвэр наалттайгаас гадна нэг талын мөрний хэсэгтээ бас эвэр наалттай, тэгш бус хэмт “Эртэгчин” нум, гичрийн үзүүртээ эвэр зуулга /амгавч/-тай “Эвэр нум”, шөрмөснийх нь дор нарийн төмөр тууз наасан “Болд ширхэгт нум” буюу “Төмөр ширхэгт нум” зэрэг олон төрөл хэлбэрийн эвэр нум үйлдэн хэрэглэж байжээ. Амгавч нь хоёр оньтой нум ч байдаг. Тийм ар, өвөр хос онины нэгийг нь ойрын зайд, нөгөөг холын зайд харвахад хэрэглэдэг. Монгол цэрэг дайн байлдаанд явахдаа хүн бүр наад зах нь хатуу, зөөлөн хоёр, гурван төрлийн нумтай, дүүрэн зэв сумтай гурван саадагтай /60-90 ширхэг сумтай/ явдаг байжээ. Дундад эртний үеийн монгол цэргийн хамгийн зөөлөн нум нь 30 орчим килограммын т(аталттай байсан бөгөөд тийм нумаар хорь, гучин алхмын дотор хэр баргийн хуягийг нэвт харвадаг байж. Харин хамгийн хүчит, хатуу нум нь “Төмөр буюу болд ширхэгт нум” бөгөөд тийм нумын таталт 70-80 кг-аас багагүй байв. Монгол цэргийн нум сумын ашигтай тусгал 200-300 метр, хаймсах алсын тусгал 600-700 метр, түүнээс ч их байсан нь (лонгол цэрэгт тулалдааныг 200-300 метрийн алсаас эхлэх боломж олгож байв. Энэ нь охор зэвсэгт суурин улсын ихэнх цэргийн хувьд амжилттай тулалдах боломжгүй холын зай байлаа. Монгол нумаар цэц мэргийн дээд амжилтыг Чингис хааны ач Есүнхэ мэргэн тогтоосон бөгөөд тэрээр 1225 онд 335 алд ойролцоогоор 569-580 метр/ газарт бай харван оносныг ОХУ-ын Санкт-Петербург хотын Эрмитажид хадгалагдаж буй “Чингисийн чулуу” хэмээн нэрийдэгдсэн хөшөөнд сийлэн үлдээсэн байна. Нум сумын иж бүрдэлд нумаас гадна зэв сум, эрхийвч, саадаг юмуу ховд, хоромсого зэрэг зүйл ордог. Зэв сум нь “Байлдааны”, “Наадам тэмцээний”, “Агнуурын” гэсэн гурван өөр зориулалттай, олон төрөл хэлбэртэй аж. Байлдааны бүхий л төрлийн сумыг ерөнхийд нь “Зэв” гэж нэрлэдэг байжээ. Гэхдээ шаардлага гарсан үед наадам тэмцээн, агнуурын зориулалттай зэв сумаа ч байлдаанд хэрэглэдэг байсан нь ойлгомжтой. Монголчууд эртнээс эхлэн хадаас шиг нарийн шовх хэлбэртэй “Учимаг”, цүүц маягтай, хурц охор хошуутай “Хануур зэв”, үзүүр тал нь тэгш “Цавчуур зэв”, хурц шовх “Хатгуурст зэв”, ац, сэрээ маягийн “Анга зэв”, “Ацат зэв” хөндлөн огтлолоороо чагталсан дөрөв юмуу гурван ир /хянгар/ бүхий гурвалж, дөрвөлж хэлбэртэй “Тооновт зэв” буюу “Тоонолж”, төмрийнхөө үзүүрт дарь юмуу шатаагч бодис бүхий “Галт зэв” зэрэг олон төрөл, нэрийн зэв хэрэглэдэг байв. Зэвний ирийг илд, хутганы адил тусгайлан хатаадаг нь хэр баргийн хуягийг нэвтлэх бололцоог олгодог байна. Ан гөрөөнд мөсний үзүүрийг бонхгор болгон хийсэн “Агжам” юмуу ацтай “Модон сэрээ” хэмээх модон сумнууд, бас хатуу шир, яс, эвэр, модоор хийсэн бөөрөнхий хэлбэртэй “Бөмбөг” гэдэг сумыг хэрэглэдэг. Мөн таван салаа сэрвээтэй “Загас харвах сэрээ”, усны мандалд хөвөгч шувууг харвах “Тэших сум”, нугасны хошуу адил хэлбэртэй хийсэн шувуу харвах “Элээн сүүл сум”, туулай, шувуу харвах “Тэлиг”, “Сэрээ”, бодон гахай, барс зэрэг том амьтан агнах “Морьч хар”, “Барс харвах сум” гэх мэт олон төрлийн төмөрлөг сум хэрэглэдэг байжээ. ==Илд== Дундад эртний монгол цэргийн гол зэвсэг нум сум байсан бол удаахид нь илд ордог байв. Илд гэдэг нэр нь юмыг илт, үлт цохих гэдгээс үүджээ. Бас “Юлд” ч гэх нь бий. Одоо гол төлөв “Сэлэм” гэж нэрлэх болсон. Сэлэм гэдэг нь хамниган манжийн “селе” буюу төмөр, “ме” буюу юм гэсэн үгнээс үүдсэн “Төмөр юм”, “Төмөр зэвсэг” гэсэн үг. Манж илд буюу сэлэм нь монгол илднээс хэмжээгээр арай бага байж. ХҮН зуунаас хойш сэлэм ихэд тархаж, яваандаа манж, монгол гэж ялгалгүй бүх төрлийн илдийг сэлэм гэх болжээ.Х1И-Х1Ү зууны үед монгол цэргийн хэрэглэж байсан олон төрөл, хийцийн илдний дотроос археологийн шинжилгээ, судалгаагаар олдсон баттай баримт бүхий жинхэнэ монгол хийцийнх нь гэвээс: Нэгд: 60 см-ээс урт /бариулын уртыг тооцохгүйгээр/, шулуун, хоёр талдаа иртэй “Дам /дэм/ илд” Хоёрт: хурц үзүүртэй, нэг талдаа иртэй “Хотгор илд” (Одоо уламжлалт нэрийг нь мэдэхгүйгээсээ болоод ихэнхидээ “Матигар илд” гэж ярьж, бичих болсон) Гуравт: нэг талдаа иртэй, өргөн мөртэй, гурван талтай, шулуун “Шөр илд” зэрэг илд байна. Монголчууд илд, хутганыхаа ирийг тусгай технологиор боповсруулж давхар ир суулгадаг, тухайлбал, ган, болд, гянт, анзаан, албин зэрэг хатууруулагч бодисыг ирийг нь дагуулан давхарлаж ширээн хатаах юмуу заримдаа ердийн төмөрт хатуу болд зуулган давхар иртэй болгодог байжээ. ==Жад== Их хааны шадар хэшигтэний дотроос ээлжийн харуул манаанд гарч буй хорчин, турхаг болон хэвтүүл цэргийн агсамжийн иж бүрдэлд заавал байх ёстой зэвсгийн нэг нь “Дөр жад” хэмээх тусгай хийцийн жад байв. Өдрийн манааны үүрэг гүйцэтгэгч хорчин, турхагууд үдэш болж харуулаас буухдаа дөр жадаа, нум сум зэрэг зэвсгийнхээ хамт хэвтүүлд тушаагаад оддог байжээ. Харин гадаад мянганы хувьд бол байлдаанд гүйцэтгэж буй үүргээсээ хамааран зарим үед жадаар зэвсэглэдэг, зарим үед жадгүй ч явдаг байжээ. ХII-ХIV зууны үед монгол цэрэг “Сэрвээт жад”-ыг өргөн дэлгэр хэрэглэж байв. Уул жадны сэрвээ нь хурц иртэй учир энгүүн нэг энгүүн нэг гохдож дэгээдэх ч бус, бас зүсэж хатгах зориулалттай байжээ. Түүнээс гадна урт иштэй “Морин жад”, “Жалан” буюу “Хануур жад” хэмээх шидэгч жад, охор “Хутган жад” зэрэг олон төрлийн жадтай байжээ. ==Бусад зэвсэг== Эртний монгол цэрэг дээр дурдсан гол гэж болох зэвсгээс гадна мөн олон төрлийн өвөрмөц зэр зэвсэгтэй байсан билээ. Хутга л гэхэд ердийн “Хэт хутга”-аас гадна хүн бүр сум дархлах, засан тэгшлэхэд хэрэглэдэг тусгай “Сумч хутга”-тай байжээ. Мөн бугуйл, дүүгүүр, ташуур нь хүртэл байлдааны зэвсэг болдог. Монголчууд байлдааны талбарт дайсны цэргийг бугуйлдан авч чирэн одох нь ердийн үзэгдэл байжээ. Энэ уламжлал бүр хожим болтол алдагдаагүй хэвээр байсан. Жишээ нь 1814 онд Парисын нэгэн боомтыг дайлж асан Оросын армийн бүрэлдэхүүнд байсан Халимаг цэргийн 2 дугаар хорооныхон бугуйл хэрэглэж франц цэргүүдийг цаламдан аваачиж байсан нь францчуудыг ихэд цочроож, үймээн сандраан тарьж байсан гэдэг. Монголчууд дүүгүүрийг байлдаанд мөн гарамгай ашигладаг байсан гэдэг. Дүүгүүрийг гол зэвсгийнхээ нэгэн болгож асан уламжлалтай “Дүүгүүр” хэмээх овогтон одоо ч бий. Цаашилбал дундад эртний монгол цэрэг дэлдэх, занчих зэвсгийг өргөн дэлгэр хэрэглэж байв. Тэдний гол төлөөлөгч нь “Бялуу”. Бялууны цохилуур хэсгийн гадарга нь гөлгөр, эсвэл өргөс, шүдтэй бөгөөд хэлбэрийн хувьд бөөрөнхий, зууван, гурвалжин, дөрвөлжинянз бүрийн хэлбэртэй байжээ. Монгол цэрэг бялуунаас гадна бас олон төрлийн дэлдэх, занчих зэвсэгтэй байсан. Үүнд: модны үзүүрт бонхгор талбин хийснийг “Шийдэм” гэдэг, бас барих этгээд нарийн, үзүүр этгээд бүдүүн модыг ч мөн шийдэм гэнэ. Шийдэмийг хоёр гараар барьж дэлддэг. Нэг гараар барих охор шийдмийг “Манчуурга” гэх бөгөөд занчихад зориулсан торлог модыг “Бороохой”, нарийн моголцог модыг “Бэрээ” гэнэ. Төмөр, гуулийг давтан ташуурын адил болгож хулс модыг дүрслэн бариулд нь балтаг, толт талбиж үйлдсэн зэвсгийг “Үет ташуур”, туүнтэй төстэй боловч бүдүүн урт, дөрвөлжин хэлбэртэй хийж бариулд нь балтаг, толт талбин үйлдсэнийг “Дөрвөлжин ташуур” гэнэ. Бас төмрийг тохойлох хэмжээний адил болгоод бариул гарган хийсэн, бие хамгаалах занчуурыг “Тохоймол” гэдэг байжээ. ===Зэвлэх морь=== Монгол цэргийн байлдааны гол хэрэгсэл нь тэр үед “Зэвлэх морин” гэж нэрлэж байсан байлдааны морьд байв. Цэрэг бүр 3-4, түүнээс ч олон зэвлэх морьтой явна. Монголчууд байлдаанд унах морьдоо эртнээс инагш тусгай шинжээр сонгон шилж авдаг байсан учир тэсвэр хатуужил, амьдрах чадвараар гойд байв. “Морины судар” хэмээх сударт “Ер морины шинж найман түмэн дөрвөн мянган бүлэг буй” хэмээжээ. Тэгэхдээ тэр бүх шинжийг гадаад, дотоод, нууц гэж гурав бүлэглэн ангилдаг. Зэвлэх морьдыг бүр унаган цагаас нь тусгайлан сургуулилж, байлдаанд байнга бэлэн байлгахад онцгой анхаардаг байж. Зэвлэх морьд нь одоогийн цэргийн авто, хуягт танкийн техник, нисэх онгоц лугаа адил дундад эртний монгол цэргийн байлдах аргын үндэс-маневрын тактикийг хэрэгжүүлэх гол хүчин зүйл байв. ==Хуяг дуулга== ===Хуяг=== ХII-ХIII зуунд [[монголчууд]] ерөнхийдөө хоёр төрлийн бүтэц хийцтэй [[хуяг]], тухайлбал, бүхэл биеийг халхлах “[[Өвч хуяг]]”, эсвэл богино [[хантааз]] маягтай “[[Охор хуяг]]” хэмээх хуяг хэрэглэдэг байв. Тэдгээрийг хатуу /[[төмөрлөг]] болон хэр баргийн сум нэвтрэхээргүй болтол нь тусгайлан боловсруулж хатууруулсан [[арьс шир]]/ юм уу, зөөлөн /арьс, шир, олс, мяндас гэх мэт/ хоёр үндсэн төрлийн здээр хийдэг байжээ. Зөөлөн эдээр хийсэн хуягийн дотроос [[дундад эртний үе]]д хамгийн түгээмэл байсан нь “[[Хатангу дээл]]”. Энэ нь хуягласан монгол дээл маягийн хуягийн ерөнхий нэр юм. Хатангу дээл нь мөрөвчтэй, мөрөвчгүй, урт, богино хормойтой, эсвэл өвдөг хавьцаа хүрсэн богино хормойтой, захнаас хормой хүртлээ тууш шулуун энгэртэй юмуу эсвэл монгол дээлийнх шиг ташуу энгэртэй, урт “Харавч” буюу ханцуйтай, эсвэл гагц охор харавчтай зэрэг олон янз байжээ. Дундад эртний Монголчуудын хэрэглэж асан хуягийн дотроос онцлог нэгэн бол [[“Мяндсан хуяг”]]. Түүнийг үйлдэхдээ мяндсыг давхарлан зулж нягтруулаад торгомсог эдээр бүрж дээл, хантааз хэлбэртэй хийдэг байжээ. 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний цэргийн давуу тал зөвхөн [[хурд]], [[нум сум]]ны чадварт байгаагүй юм. [[Монголын цэргийн тактик]] нь маш өндөр хурд, гэнэтийн [[маневр]], алсын зайн [[Цохилтын маневр|цохилт]] дээр суурилж байв. Тиймээс тэдний хуяг дуулга нь дайсныг зөвхөн хаах бус, харин [[байлдааны талбар]]т давамгайлах [[тактик]]ийн маш том давуу талуудыг олгож байжээ. Хуягны үндсэн төрлүүд Монгол цэргүүд үүрэг гүйцэтгэх чадвараасаа хамаарч ([[Хөнгөн морьт цэрэг|хөнгөн]] болон [[хүнд морьт цэрэг]]) өөр өөр хуяг өмсдөг байв. Хуягийг хийсэн материалаар нь саримыг (ширэн) болон төмөр хуяг гэж ангилна. === [[Хатангу дээл]] === Энэ нь [[13-р зуун]]ы [[Монгол цэрэг|монгол цэрг]]үүдийн хамгийн түгээмэл хэрэглэж байсан, гаднаасаа ердийн [[дээл]] шиг харагддаг боловч дотор талдаа маш нарийн бүтэцтэй хуяг юм. Бүтцийн хувьд зузаан даавуу эсвэл [[торго]]н дээлийн дотор талд [[төмөр]] эсвэл хатууруулсан [[ширэн ялтас]]нуудыг хадаасаар бэхэлж өгдөг. Уг хуяг нь гадны [[чийг]], [[бороо]]ноос төмөр ялтаснуудыг хамгаалж, [[зэврэх]]ээс сэргийлнэ. Мөн маш уян хатан тул морин дээрээс нум сум харвах, хөдөлгөөн хийхэд дээд зэргийн чөлөөтэй байдлыг хангадаг байв. [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд [[Наху гүний тулалдаан|Нахү гүний тулалдаан]]д [[Найман]] ба [[Жамуха]]тай тулалдахад, Торлог [[Таян хан]]д Жамуха Хатангу дээлийг дүрслэн өгүүлж амаар зүрхийг нь үхүүлдэг. Мөн [[Хэрэйд]]ийн [[Сэнгүм]] Найманы цэрэгт бүслэгдэхэд [[Чингис хаан]] баатар дайчдаа илгээдэг хэсэгт энэ хуягны талаар дүрслэн өгүүлдэг билээ. Хатангу дээлийг гэнэтийн дайралт хийхэд ашигладаг байж. Энэхүү хуяг нь гаднаасаа ердийн хувцас шиг харагддаг тул тактикийн асар том давуу талыг авчирдаг байв. ===== Сэтгэл зүйн хууралт ===== [[Дайсан|Дайсн]]ы [[тагнуул]]чид эсвэл [[харуул]]ууд Монгол цэргүүдийг алсаас хараад "Хуяггүй, хөнгөн хувцастай тул тулаанд бэлэн биш байна" гэж андуурах тохиолдол олон гардаг байв. Энэ нь дайсныг сонор сэрэмж алдуулах, Монгол цэргүүд гэнэтийн дайралт хийхэд хамгийн тохиромжтой зэвсэг болжээ. Байгаль цаг уурын тэсвэр ба Бат бөх чанар: [[Европ]] эсвэл [[Орос]]ын [[төмөр хуяг]]ууд ил задгай байдаг тул бороо, цас, чийгэнд зэвэрч, хүндэрдэг байв. Харин хатангу дээлийн төмөр ялтаснууд дотор талдаа, даавуугаар бүрхэгдсэн тул зэврэлтээс бүрэн хамгаалагдаж, ямар ч цаг уурт (хүйтэн, чийглэг) байлдааны бэлэн байдлаа алддаггүй байв. ====Илтэс хуяг (Ламелляр хуяг)==== [[Хүнд морьт цэрэг|Хүнд морьт цэрг]]үүдийн гол [[хамгаалалт]] бөгөөд жижиг төмөр эсвэл ширэн ялтаснуудыг хооронд нь сураар хэлхэж хийдэг түүхэн баялаг технологи юм. Ялтаснуудыг загасны хайрс мэт дээр дээрээс нь даруулан хэлхдэг тул сумны үйлчлэлийг сарниулах, жадны тэнхлэгийн хүчийг хажуу тийш гулсуулах өндөр үр дүнтэй. Ширэн ялтсыг хийхдээ үхэр, сарлагийн арьсыг тусгайлан чанаж, тосонд хатууруулан хийдэг байсан тул бат бөх чанараараа төмрөөс дутахгүй мөртлөө жингийн хувьд хавьгүй хөнгөн байв. Энэ хуяг нь хүнд морьт цэргүүдэд Европ, Ойрхи Дорнодын [[Хүнд хуягт цэрэг|хүнд хуягт цэрг]]үүдтэй шууд тулалдаанд ороход хамгаалалтын дээд зэргийн давуу талыг олгосон. Цохилтын хүчийг сарниулах буюу гулсах нөлөө үзүүлэх. Ялтаснуудыг загасны хайрс мэт дээр дээрээс нь даруулж хэлхсэн тул дайсны жадны үзүүр, сэлэмний ир хуяг руу шууд нэвтрэлгүй, хажуу тийш гулсаж гардаг байв. Энэ нь цохилтын энергийг бүх биед сарниулж, дотуур гэмтэл авахаас сэргийлдэг байжээ. Нумын бэлчэрт саадгүй байх: Европын баатар эрсийн цулгуй төмөр хуяг эсвэл гинжин хуягтай харьцуулахад илтэс хуяг нь маш уян хатан. Монгол цэрэг морин дээрээс эргэж харж харвах, нумаа дээд зэргээр татахад гар, цээжний хөдөлгөөнийг огт хязгаарладаггүй байв. ===== Торгон цамц ===== Монгол цэргүүдийн хуяглалтын нэгэн гайхалтай нууц нь хуягныхаа дотуур өмсдөг түүхий торгон цамц байв. Энэ нь хамгаалалтаас гадна цэргийн анагаах ухааны хувьд маш том давуу тал байв. Эртний дайнуудад цэргүүд суманд оногдож үхэхээсээ илүү, сумыг сугалж авах үед шарх нь бохирдож, үрэвсэж үхэх нь элбэг байв. Торго нь өөрөө маш нарийн бөгөөд бат бөх ширхэгтэй тул сум хуягийг нэвтэлж орлоо гэхэд торгон цамцыг тасалж чадалгүй, сумны зэвийг ороож биед ордог байжээ. Үүний үр дүнд шархнаас сумыг сугалж авахад хялбар бөгөөд зэвний хор цусанд тархахаас сэргийлдэг байсан нь цэргүүдийн амьд үлдэх магадлалыг маш ихээр нэмэгдүүлсэн бөгөөд суманд оногдсон цэргүүд түргэн эдгэрч дараагийн тулаанд орох боломжтой байж. ===Дуулга=== Монголчууд эрт цагаас эхлэн дуулгыг арьс шир, төмөрлөгөөр үйлдэн хэрэглэж ирсэн бөгөөд хийц чимгээрээ олон янз байдаг. Дуулгыг хэрзглэгчийн хэргэм тушаалаас шалтгаалан алт, мөнгөөр чимэглэх бөгөөд хуягийн өнгийг дагуулан өнгөлөх нь элбэг. ХIII-ХIV зуунд монгол цэргийн хэрэглэж асан гадаад, дотоод гарвал, хийцтэй олон янзын дуулгын дотроос арагшаа гэдийсэн конус /шовхгор/ оройтойг нь цэвэр монгол гаралтай гэдэг. Өндөр оройн оронд бас жижиг бөмбөлөг хадах нь ч байжээ. ХII-ХIV зууны үеийн зарим монгол дуулга нь өндөр орой дээр суулгасан бөмбөлөг маягийн сөхмөл цэцэгтэй байсан нь бусдаас ялгарах бас нэгэн содон шинж ажээ. ====Шовгор төмөр дуулга==== Дуулганы шовгор бүтэц нь сэлэмний цавчилтаас хамгаалах буюу морин дээрээс далайж буусан дайсны хүнд сэлэм, сүхний цохилтыг шууд толгой дээр тусгалгүй, хажуу тийш гулсуулан өнгөрүүлэх үүрэгтэй байж. Монгол цэргийн дуулга нь толгой төдийгүй хүзүү, хацар, мөрийг хамгаалах цогц бүтэцтэй байжээ. Оройн хэсэг ихэвчлэн 4-8 хэсэг төмөр ялтсыг хооронд нь хадаж, орой дээр нь жижиг урт суваг эсвэл залаа гаргасан конус (шовгор) хэлбэртэй байв. Шовгор хэлбэр нь дээрээс ирэх сэлэмний цавчилтыг хажуу тийш гулсуулж, цохилтын хүчийг сааруулдаг. Хүзүүвч ба хацавч: Дуулганы доод хүрээнээс доош унжсан ширэн эсвэл илтэс хуяг бүхий хацавч, хүзүүвч (дөрвөлж) байх бөгөөд энэ нь хүзүүг араас нь ирэх гэнэтийн дайралтаас хамгаалдаг. Шовгор Дуулганы давуу тал нь нүүрийг бүрэн тагладаггүй, хацавч болон хүзүүвч нь уян хатан тул тулааны үед цэрэг орчноо 360 градус чөлөөтэй харж, удирдагчийнхаа дохио зангаа, тугны хөдөлгөөнийг алдалгүй харах боломжийг олгодог байв. ==Бамбай, халх== Монголчууд дундад эртний үед бүх төрлийн дугуй бамбайг “Халх” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Жижиг дугуй, пөмбөгөр хэлбэртэй агаад уян хатан, бөх бат модны мөчрөөр сүлжин олон өнгийн утсаар хээ хуар гарган чимэглэж, төв дунд нь толь хадсан байх нь олонтаа. Бас яг ийм хэлбэр, хэмжээтэй боловч бөх бат модоор үйлдэж, хатуу ширээр гадарлан төмрөөр тасамдан эмжиж, дунд нь толь хадсан бамбай ч ихэд тархсан байжээ. ==Бусад онцлог== Морьт цэргийн хуяглалт нь хөнгөн ба хүнд морьт цэрэг гэж ангилах бөгөөд хөнгөн морьт цэргүүд нь хатууруулсан ширэн хуяг, морьд нь хурд маневр сайн байхын тулд хуяггүй байсан бол хүнд морин цэргүүд төмөр илтэс (ламелляр) хуяг, хуягласан дээл өмсөж, толгойндоо иж бүрэн нүүрний хаалттай төмөр дуулга, морьд нь толгой, биеийг хамгаалсан ширэн төмөр хуягтай байж. Хатууруулсан ширэн хуяг (Сарим) аянга мэт хурд Ширэн хуяг нь хөнгөн морьт цэргүүдийг хамгийн гол зэвсэг болох хурдаар хангаж байв. Төмөр хуяг хүнд учраас морийг амархан цуцаадаг. Харин тосонд чанаж хатууруулсан ширэн хуяг нь маш хөнгөн байсан тул Монгол морьд ядарч цуцахгүйгээр өдөртөө асар хол зайг туулж, дайсныг бүслэн хаах тактикийг төгс хэрэгжүүлэх боломжийг олгосон. Дайны талбарт хуяг эвдэрлээ гэхэд заавал дархны газар хайж төмөр давтах шаардлагагүй, малын арьс ширээр газар дээр нь хурдан засварлаж, байлдааны чадвараа шууд сэргээдэг байв. Монгол хуягуудын олгосон хамгийн том давуу тал нь хөнгөн ба бат бөх хамгаалалтын алтан дундаж байв. Тэд дайснаасаа илүү зузаан хуягтай байсандаа биш, харин дайсныхаа хүнд хуягнаасаа болж хөдөлж чадахгүй байх тэр сул талыг өөрсдийн хөнгөн, уян хатан хуягны тусламжтайгаар давамгайлж чадсанд гол нууц нь оршиж байжээ. Алтан ордын Монголчуудын өвч хуяг дуулга Оросын уран бүтээлч Дмитрий Ромодановскийн сэргээн зассан дүр төрх. Монгол цэргүүдийн хуяг дуулга үнэхээр сүрлэг бөгөөд ийм хуяг дуулга өмссөн цэргүүдийн сэтгэл зүйд ч сайнаар нөлөөлж өөртөө итгэлтэй болох нь гарцаагүй аж. Мөн хуяг нь ганцхан хамгаалалт төдийгүй Монгол цэргүүдэд асар бат бөх хамгаалалтын мэдрэмжийг өгөнгөө дайсны хувьд хуяглагдсан Монгол армийг хараад дайтахаас өмнө зүрхийг нь үхүүлдэг байжээ. ==Мөн үзэх== [[Их Монгол Улсын цэргийн гардан тулааны урлаг]] ==Эшлэл== ==Холбоос== ==Урлагт== ==Эх сурвалж== [[Category:Цэргийн зэвсэглэл]] [[Category:Дундад зууны цэргийн зэвсэглэл]] [[Category:Монгол цэргийн зэвсэглэл]] [[Category:Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэглэл]] Базарсүрэн Ж, ‘Их монгол улсын цэргийн зэр зэвсэг’ өгүүлэл cr83amsys9qj089vtj09m4cn4gzyo7y 0 66614 861256 860959 2026-07-07T08:59:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861256 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr 0 70895 861232 860334 2026-07-07T04:40:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861232 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Инфобокс уран бүтээлчийн дискографи | Artist = [[Лорд]] | Image = LordePrimavera100622 (43 of 69) (52189038578) (cropped).jpg | Caption = Лордын 2022 оны 6 сарын тоглолт | Alt = | Studio = 4 | Soundtrack = 1 | Music videos = 16 | EP = 4 | Singles = 16 | 1Option = 12 | 1Option name = Промо сингл }} '''[[Лорд]]''' (Lorde) нь Шинэ Зеланд улсаас гаралтай дуучин, дуу зохиогч, продюсер бөгөөд одоогийн байдлаар түүний нэр дээр 3 студи цомог, 4 EP, 13 дүрс бичлэг, 11 сингл цацагдаад байна. Лорд 13 насандаа Universal Music Group-д нэгдэн дуу зохиож эхэлсэн байдаг<ref>{{cite news |last=Cardy |first=Tom |date=5 October 2013 |title=Lorde: NZ's newest pop star |work=The Dominion Post |url=http://www.stuff.co.nz/dominion-post/culture/performance/8654143/Lorde-NZs-newest-pop-star |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204145411/http://www.stuff.co.nz/dominion-post/culture/performance/8654143/Lorde-NZs-newest-pop-star |archive-date=4 December 2013}}</ref> ба 2012 онд ''The Love Club EP''-г цацсан нь Австрали болон Шинэ Зеланд улсуудад чамгүй амжилт үзүүлсэн юм.<ref>{{cite news |last=Schulz |first=Chris |date=21 March 2013 |title=Lorde, The Love Club EP |work=The New Zealand Herald |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10872495 |access-date=5 January 2014 |archive-date=25 Есдүгээр сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925052419/https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10872495 |url-status=dead }}</ref> Тус EP-д багтсан дуу болох "[[Royals]]" нь дэлхий даяар нийт 10 сая удаа борлуулагдаж, улмаар Лорд АНУ-ын [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартыг тэргүүлсэн анхны Шинэ Зеланд дуучин болж байв.<ref name="NZHerald">{{cite news |last=Nippert |first=Matt |date=7 November 2014 |title=Birthday girl Lorde's earnings estimated at $11m-plus |work=The New Zealand Herald |url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11354524 |access-date=7 November 2014 |archive-date=30 Долдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730020806/https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11354524 |url-status=dead }}</ref> Лорд 2013 оны 9-р сард өөрийн дебют болох 10 дуутай ''[[Pure Heroine]]'' цомгоо худалдаанд гаргасан ба тус цомог нь Австрали болон Шинэ Зеланд улсын чартуудыг тэргүүлсэн байдаг. Тус цомог нь 2021 оны байдлаар нийт 6 сая гаруй хувь борлогдсон байна.<ref name="Pure Heroine 2021">{{cite magazine|last1=Eggertsen|first1=Chris|title=Joel Little, Lorde and Taylor Swift Hitmaker, Sells Songwriter Catalog to Hipgnosis|url=https://www.billboard.com/articles/news/9582561/hipgnnosis-joel-little-catalog-acquisition-taylor-swift-lorde|access-date=4 June 2021|magazine=Billboard|date=4 June 2021}}</ref> 2014 оны мөн үеэр Лордын "Yellow Flicker Beat" дуу нь ''The Hunger Games: Mockingjay - Part 1'' киноны цомогт багтан цацагдаж байжээ. Түүний хоёр дахь студи цомог ''[[Melodrama]]'' нь 2017 оны 6-р сард цацагдсан бөгөөд Шинэ Зеланд, Австрали болон АНУ-ын чартуудыг тэргүүлсэн ба цомгоос "[[Green Light]]", "[[Perfect Places]]", "[[Homemade Dynamite]]" хэмээх синглүүд цацагдсан байдаг. 2021 онд Лорд гурав дахь цомог ''[[Solar Power]]''-ийг олны хүртээл болгожээ. == Цомгууд == === Студи цомог === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Лордын студи цомог ба чартын амжилт, борлуулалт болон гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог ! scope="col" rowspan="2" style="width:17em;"| Цомгийн тухай ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"| Гэрчилгээнүүд |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗЕ]]<br/><ref name="NZ2">For all except "Team, Ball, Player, Thing" and "No Better": {{cite web |title=Discography Lorde |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=6 July 2017 |publisher=charts.nz (Hung Medien) }} * "Team, Ball, Player, Thing": {{cite web |title=charts.nz – #KiwisCureBatten – Team Ball Player Thing |url=https://charts.nz/showitem.asp?interpret=%23KiwisCureBatten&titel=Team+Ball+Player+Thing&cat=s |access-date=11 October 2015 |publisher=Hung Medien }} * "No Better": {{cite web |date=23 December 2013 |title=Top 20 New Zealand Singles Chart |url=https://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2345 |access-date=19 November 2016 |publisher=Recorded Music NZ |archive-date=25 Есдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925185509/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2345 |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-A">{{cite web |title=Discography Lorde |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=8 March 2014 |publisher=Australian-charts.com (Hung Medien)}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANalbums2">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/lorde/chart-history/cna/|title=Lorde – Chart history: Canadian Albums|magazine=Billboard|access-date=28 August 2021}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАН]]<br/><ref name="DEN2">{{cite web |title=Discografie Lorde |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=7 June 2014 |work=danishcharts.dk |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA2">{{cite web |title=Discographie Lorde |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309061948/http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=9 March 2014 |access-date=8 March 2014 |publisher=Lescharts.com (Hung Medien) |language=fr}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER2">{{cite web |title=Discographie von Lorde |url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Lorde |access-date=27 August 2021 |publisher=GfK Entertainment |archive-date=27 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827122748/https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Lorde |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]]<br /><ref name="ITA2">{{cite web |title=Discography Lorde |url=http://italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |access-date=8 March 2014 |publisher=Italiancharts.com (Hung Medien)}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE2">{{cite web |title=Discography Lorde |url=https://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314172849/http://www.swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=14 March 2014 |access-date=3 April 2014 |work=swedishcharts.com |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK2">Peak positions in the United Kingdom: * For "Magnets": {{cite web |title=Disclosure ft Lorde |url=http://www.officialcharts.com/artist/48473/disclosure-ft-lorde/ |access-date=11 October 2015 |publisher=Official Charts Company}} * For "Tennis Court": {{cite web |date=2 November 2013 |title=Official Singles Chart UK Top 100 |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |archive-url=https://www.webcitation.org/6KgjzurAB?url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |archive-date=27 October 2013 |publisher=Official Charts Company}} * For "Yellow Flicker Beat": {{cite web |date=11 October 2014 |title=Official Singles Chart UK Top 100 |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006002713/http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |archive-date=6 October 2014 |publisher=Official Charts Company}} * For all others: {{cite web |title=Lorde |url=https://www.officialcharts.com/artist/29530/lorde/ |access-date=11 September 2021 |publisher=Official Charts Company}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|АНУ]]<br/><ref name="US2002">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/lorde/chart-history/tlp/|title=Lorde – Chart history: Billboard 200|magazine=Billboard|access-date=28 August 2021}}</ref> |- ! scope="row"| ''Pure Heroine'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013| 9| 27| df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI, Republic Records * Формат: CD, LP, дижитал худалдан авалт<ref>Sources for Lorde's ''Pure Heroine'' releases: * {{cite web |date=27 September 2013 |title=Pure Heroine – Lorde |url=https://itunes.apple.com/nz/album/pure-heroine/id686537022 |access-date=8 March 2014 |publisher=iTunes Store (Apple) |location=New Zealand}} * {{cite web |title=Pure Heroine |url=https://www.amazon.co.uk/dp/B00EJU8ZIG |access-date=8 March 2014 |publisher=Amazon.co.uk}} * {{cite web |title=Pure Heroine |url=https://www.amazon.com/dp/B00EYRCD8M |access-date=8 March 2014 |website=Amazon}}</ref> | 1 || 1 || 2 || 12 || 20 || 13 || 26 || 6 || 4 || 3 | * Австрали: 100,000 * ИБ: 372,000 * АНУ: 1,700,000 | * Шинэ Зеланд: 8× Платинум * Австрали: 4× Платинум * Их Британи: Платинум * Герман: Платинум * Дани: Алт * Швед: Алт * Канад: 2× Платинум * Франц: Алт * АНУ: 5× Платинум |- ! scope="row"| ''Melodrama'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2017| 6| 16| df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI, Republic * Формат: CD, LP, дижитал худалдан авалт | 1 || 1 || 1 || 6 || 29|| 11 || 8 || 10 || 5 || 1 | * Австрали: 12,001 * ИБ: 169,000 * АНУ: 248,000 | * Шинэ Зеланд: 3× Платинум * Австрали: Платинум * Их Британи: Алт * Дани: Алт * Канад: Платинум *АНУ: Платинум |- !''Solar Power'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2021| 8| 20| df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI, Republic * Формат: LP, дижитал худалдан авалт |1 |1 |6 |10 |16 |4 |30 |18 |2 |5 | | * Шинэ Зеланд: Алт |} === Саундтрек цомог === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Лордын саундтрек цомог ба чартын амжилт, борлуулалт болон гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог ! scope="col" rowspan="2" style="width:17em;"| Цомгийн тухай ! scope="col" colspan="6"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Борлуулалт |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]] ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard 200|АНУ]] |- ! scope="row"| ''The Hunger Games: Mockingjay - Part 1'' </br>{{small|(бусад дуучидтай хамт)}} | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2014| 11| 17| df=y}}}} * Лабел: Republic * Формат: CD, дижитал худалдан авалт<ref name="CD">{{cite web |title=Various – The Hunger Games: Mockingjay – Part 1 (Original Motion Picture Soundtrack) [Standard version] |url=http://www.discogs.com/master/view/760924 |access-date=17 November 2014 |publisher=Discogs}}</ref> | 9 || 36 || 22 || 73 || 35 || 18 | * АНУ: 21,000 |- |} ==Өргөтөгсөн синглүүд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Лордын өргөтгөсөн сингл (EP) ба чартын амжилт, борлуулалт болон гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| EP ! scope="col" rowspan="2" style="width:17em;"| EP-ний тухай ! colspan="4" scope="col" | Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:11em;"| Борлуулалт ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"| Гэрчилгээнүүд |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗЕ]]<br /><ref name="NZ2" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br /><ref name="AUS-A" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br /><ref name="CANalbums2" /> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;" | [[Billboard 200|АНУ]]<br /><ref name="US2002" /> |- ! scope="row" | ''The Love Club EP'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013|3|8|df=y}}}} * Лабел: UMG * Формат: CD, дижитал худалдан авалт, 10 инчийн пянз<ref>Sources for Lorde's ''The Love Club EP'' releases: * {{cite web |title=The Love Club – EP |url=https://itunes.apple.com/nz/album/the-love-club-ep/id614175625 |access-date=8 March 2014 |publisher=iTunes Store (Apple) |location=New Zealand}} * {{cite web |title=Love Club The EP – Lorde |url=http://shop.jbhifi.co.nz/music/pop-rock/love-club-the-ep/70174 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209053848/http://shop.jbhifi.co.nz/music/pop-rock/love-club-the-ep/70174 |archive-date=9 February 2014 |access-date=8 March 2014 |publisher=JB Hi-Fi |df=dmy-all}} * {{cite web |title=The Love Club – Lorde {{!}} Releases Information |url=http://www.allmusic.com/album/release/the-love-club-mr0003980087 |access-date=18 December 2014 |publisher=AllMusic. All Media Network}}</ref> | 2 || 2|| 22 || 23 | * [[АНУ]]: 60,000 | * [[Шинэ Зеланд]]: Платинум<ref>{{cite web |date=24 February 2014 |title=Top 20 New Zealand Albums Chart |url=https://nztop40.co.nz/chart/nzalbums?chart=2432 |access-date=8 March 2014 |publisher=Recorded Music NZ |archive-date=27 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227104235/http://nztop40.co.nz/chart/nzalbums?chart=2432 |url-status=dead }}</ref> *[[Австрали]]: 9× Платинум<ref name="ARIA-now">{{cite web |date=31 December 2018 |title=ARIA Charts – Accreditations – 2018 Singles |url=http://www.aria.com.au/pages/SinglesAccreds2018.htm |access-date=10 January 2019 |publisher=Australian Recording Industry Association}}</ref> |- ! scope="row" | ''Tennis Court EP'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013|6|7|df=y}}}} * Лабел: UMG, Virgin EMI * Формат: дижитал худалдан авалт, 10 инчийн пянз<ref>Sources for Lorde's ''Tennis Court EP'' releases: * {{cite web |title=Tennis Court – EP by Lorde |url=https://itunes.apple.com/gb/album/tennis-court-ep/id657273465 |access-date=10 January 2014 |publisher=iTunes Store (Apple) |location=United Kingdom}} * {{cite web |title=Lorde – Tennis Court EP |url=https://www.amazon.co.uk/Lorde-Tennis-Court-EP-Lorde/dp/B00DNVWRZE |access-date=8 March 2014 |publisher=Amazon.co.uk}}</ref> | — | — |— |— | | |- ! scope="row" | ''Live in Concert'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2013| 11| 1| df=y}}}} * Лабел: UMG * Формат: онлайн стриминг<ref>Sources for Lorde{{'}}s ''Live in Concert'' releases: * {{cite press release|url=http://republicrecords.com/all-hail-live-lorde-listen-to-the-exclusive-spotify-streamlive-in-concert|title=All Hail Live Lorde: Listen To The Exclusive Spotify Stream, 'Live In Concert'|date=4 November 2013|publisher=Republic Records|access-date=8 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221022421/http://www.republicrecords.com/all-hail-live-lorde-listen-to-the-exclusive-spotify-streamlive-in-concert/|archive-date=21 December 2013|df=dmy-all|archivedate=21 Арван хоёрдугаар сар 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131221022421/http://www.republicrecords.com/all-hail-live-lorde-listen-to-the-exclusive-spotify-streamlive-in-concert/}} * {{cite press release|url=http://www.universal-music.de/lorde/news/detail/article:225329/hoert-lorde-live-in-concert-auf-spotify|title=Hört "Lorde – Live In Concert" auf Spotify|date=6 November 2013|language=de|publisher=Universal Music Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20131117021108/http://www.universal-music.de/lorde/news/detail/article%3A225329/hoert-lorde-live-in-concert-auf-spotify|archive-date=17 November 2013|url-status=dead|access-date=17 November 2013|archivedate=17 Арван нэгдүгээр сар 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131117021108/http://www.universal-music.de/lorde/news/detail/article%3A225329/hoert-lorde-live-in-concert-auf-spotify}}</ref> |— |— |— |— | | |- !''Te Ao Mārama'' | * Худалдаанд гарсан: {{nowrap| {{Start date|2021| 9| 9| df=y}}}} * Лабел: UMG * Формат: онлайн стриминг |4 |— |— |— | | |} ==Синглүүд== ===Lorde-ийн сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн өөрийн сингл ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10" | Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329162224/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=2014-03-29 |accessdate=2017 оны 7-р сарын 6 |publisher=Charts by NZ}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S">Австрали дахь оргил амжилт: *"Glory and Gore" болон "Everybody Wants to Rule the World" нарын тухайд: {{cite web| url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde| title=Lorde-ийн бүтээлүүд| publisher=Australian-charts| accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}} *Зөвхөн "Glory and Gore"-ийн тухайд: {{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/news/33225/chartifacts|title=Glory And Gore: Гайхалтай дууны эзэн Lorde|publisher=ARIA Charts|accessdate=2014 оны 5-р сарын 14}} *Зөвхөн "Everybody Wants to Rule the World"-ийн тухайд: {{cite web|url= http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20140722-1445/ARIAIssue1273.pdf|title= ARIA-ийн шүүмж|publisher= Australian Recording Industry Association|accessdate= 2014 оны 7-р сарын 21}} *"Sober"-ийн тухайд: {{cite web|url=https://www.auspop.com.au/2017/06/aria-chart-watch-426/|title=ARIA: заавал сонсох дуунууд #426|publisher=auspOp|accessdate=2017 оны 6-р сарын 24|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808033309/https://www.auspop.com.au/2017/06/aria-chart-watch-426/|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name=CANSingles>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1553855/lorde/chart?f=793|title=Lorde-ийн Канад дахь синглийн амжилт|publisher=Billboard |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАНИ]]<br/><ref name="DEN">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://www.danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000605/http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |archive-date=2013-12-31 |accessdate=2014 оны 6-р сарын 7 |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8 |publisher=LES Charts}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER">{{cite web |title=Lorde: Melodrama цомог |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-327398 |accessdate=2017 оны 7-р сарын 6 |publisher=GfK Entertainment Charts}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]] <br /><ref>{{cite web|url=http://www.italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde|title=LORDE- ийн сингл түүх|publisher=Italiancharts.com|accessdate=2014 оны 8-р сарын 11}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE">{{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde |accessdate=2014 оны 4-р сарын 3 |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK">Их Британи дахь оргил амжилтууд * "Magnets"-ийн тухайд: {{cite web |title=Disclosure & Lorde: Magnets |url=http://www.officialcharts.com/artist/48473/disclosure-ft-lorde/ |accessdate=2015 оны 10-р сарын 11 |publisher=Official Charts Company}} * "Tennis Court"-ийн тухайд: {{cite web |title=Official Singles Chart: Их Британи |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |accessdate=2013 оны 10-р сарын 27 |publisher=Official Charts Company}} * "Yellow Flicker Beat"-ийн тухайд: {{cite web |title=Official Singles Chart: Их Британи |url=http://www.officialcharts.com/singles-chart/ |accessdate=2014 оны 10-р сарын 6 |publisher=Official Charts Company}} * Бусад дуунуудын тухад: {{cite web |title=Lorde-ийн бүтээлүүд |url=http://www.officialcharts.com/artist/_/lorde/ |accessdate=2014 оны 6-р сарын 18 |publisher=Official Charts Company}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|АНУ]]<br/><ref name=US100>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1553855/lorde/chart?f=379|title=Lorde-ийн АНУ дахь синглийн амжилт|publisher=Billboard |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> |- | scope="row"| "[[Royals]]" | rowspan= "3"| 2013 | 1 || 1<ref>{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/chart/digital-tracks|title=ARIA чарт|accessdate=2014 оны 2-р сарын 14| publisher=ARIA Charts}}</ref> || 1 || 3 || 4 || 8 || 1 || 4 || 1 || 1 | * [[Шинэ Зеланд]]: 6× Платинум<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3856 |title=Шинэ Зеландын топ 20 |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2015 оны 2-р сарын 20 |archive-date=2015-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213125048/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3856 |url-status=dead }}</ref> * [[Их Британи]]: Платинум<ref name="BPI">{{cite web |title=Гэрчилгээний шинэчлэлт |url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627040702/https://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx |archive-date=2019-06-27 |accessdate=2013 оны 2-р сарын 6 |publisher=British Phonographic Industry |df=}}</ref> * [[Герман]]: Платинум<ref name="BVMI">{{cite web |title=Lorde: Алтан гэрчилгээний эзэн |url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank/?action=suche&strTitel=&strInterpret=Lorde |accessdate=2014 оны 4-р сарын 26 |publisher=Bundesverband Musikindustrie|}}</ref> * [[Итали]]: 2× Платинум<ref name="FIMI certifications">{{cite web |url=http://www.fimi.it/ricerca#/type:artists/show:certifications/keyword:Lorde/page:0 |title=FIMI: Lorde-ийн шилдэгийн шилдэг |publisher=FIMI |accessdate=2017 оны 8-р сарын 21 |archive-date=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127045127/http://www.fimi.it/ricerca#/type:artists/show:certifications/keyword:Lorde/page:0 |url-status=dead }}</ref> * [[Дани]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/?q=content/lorde-royals-0|title=Lorde-ийн "Royals" синглийн амжилт|accessdate=2014 оны 1-р сарын 30|publisher=IFPI Denmark}}</ref> * [[Швед]]: 2× Платинум<ref>{{cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/index.html |title=LORDE: ROYALS |accessdate=2014 оны 2-р сарын 27 |publisher=Sverigetopplistan|df= }}</ref> * [[Канад]]: 7× Платинум<ref name="MC">{{cite web |title=Алт/Платинум - Канад дахь мэдээлэл |url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?fwp_gp_search=Lorde |accessdate=2017 оны 8-р сарын 22 |publisher=Music Canada}}</ref> * [[Billboard Hot 100|АНУ]]: Диамонд<ref name="RIAA">{{cite web |title=Гэрчилгээний мэдээлэл - RIAA |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Lorde |accessdate=2017 оны 8-р сарын 22 |publisher=Recording Industry Association of America}}</ref> | ''[[The Love Club EP]]'' болон<br>''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "[[Tennis Court]]" | 1 || 20 || 78 || — || 193 || 83 || — || — || 78 || 71 | * [[Шинэ Зеланд]]: 3× Платинум<ref name="NZsingles032014">{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4146 |title=Шинэ Зеланд Улсад Lorde тэргүүллээ |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925092157/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4146 |url-status=dead }}</ref> *[[Их Британи]]: Мөнгө * [[Австрали]]: 3× Платинум<ref name="ARIA2017"/> * [[Канад]]: Платинум<ref name="MC"/> | rowspan="3"| ''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "[[Team]]" | 3 || 19 || 3 || 20 || 24 || 20 || 19 || 39 || 29 || 6 | * [[Шинэ Зеланд]]: 2× Платинум<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3863|title=2015 оны Шинэ Зеланд улсын чарт|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=2015 оны 2-р сарын 27|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715103758/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=3863|url-status=dead}}</ref> * [[Австрали]]: 2× Платинум<ref>{{cite web |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20140319-0000/Issue1254.pdf |title=ARIA-ийн шүүмж (#1253) |publisher=Australian Recording Industry Association |accessdate=2014 оны 4-р сарын 5 |archive-date=2015-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227160142/http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20140319-0000/Issue1254.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[Их Британи]]: Мөнгө<ref name="BPI"/> * [[Герман]]: Алт<ref name="BVMI"/> * [[Итали]]: Платинум<ref name="FIMI certifications"/> * [[Дани]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/?q=content/lorde-team-0|title=Lorde ба түүний шинэ сингл "Team"|accessdate=2014 оны 6-р сарын 19|publisher=IFPI Denmark}}</ref> * [[Швед]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://www.sverigetopplistan.se/index.html |title=LORDE: TEAM |accessdate=2014 оны 5-р сарын 9|publisher=Sverigetopplistan|df= }}</ref> * [[Канад]]: 4× Платинум<ref name="MC"/> * [[Billboard Hot 100|АНУ]]: 4× Платинум<ref name="RIAA"/> |- | scope="row"| "[[Glory and Gore]]" | rowspan= "2"| 2014 | — || 100 || — || — || — || — || — || — || — || 68 | - |- | scope="row"| "[[Yellow Flicker Beat]]" | 4 || 25 || 21 || — || 93 || 38 || 86 || — || 71 || 34 | * [[Шинэ Зеланд]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4180|title=Шинэ Зеланд чарт|publisher=nztop40.co.nz|accessdate=2017 оны 3-р сарын 4|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428110438/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4180|url-status=dead}}</ref> * [[Австрали]]: Алт<ref name="ARIA2017"/> | ''The Hunger Games:</br>Mockingjay, Pt. 1'' |- | scope="row"| "[[Green Light]]" | rowspan= "3"| 2017 | 1 || 4 || 9 || — || 24 || 33 || 29 || 58 || 20 || 19 | * [[Шинэ Зеланд]]: 2× Платинум * [[Австрали]]: 3× Платинум<ref name="ARIA2017">{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesSingleAccreds2017.htm|title=ARIA чартын 2017 онцлох мэдээллүүд|publisher=Australian Recording Industry Association| accessdate=2017 оны 8-р сарын 10}}</ref> * [[Их Британи]]: Алт<ref name="BPI"/> * [[Итали]]: Платинум<ref name="FIMI certifications"/> * [[Канад]]: Платинум<ref name="MC"/> *[[Billboard Hot 100|АНУ]]: Платинум | rowspan= "3"| ''[[Melodrama]]'' |- | scope="row"| "[[Perfect Places]]"<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2017/06/01/lorde-drops-surprise-new-single-perfect-places-from-her-upcoming-sophomore-album/#5634237477ba|title=Lorde шинэ цомгоосоо 2 дахь синглээ гаргалаа|work=Forbes|accessdate=2017 оны 6-р сарын 1}}</ref> | 11 || 44 || 76 || — || — || — || — || — || 95 || — | * [[Шинэ Зеланд]]: Алт |- | scope="row"| "[[Homemade Dynamite]]"<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/lorde/status/908105273784418304|title=Lorde "Tomorrow 🎈" гэсэн тайлбартайгаар маргааш шинэ сингл цацахаа мэдэгдлээ|publisher=Twitter|accessdate=2017 оны 9-р сарын 14}}</ref><br><small>(бусад дуучид: [[Калид]], Post Malone болон SZA)</small> | 20 || 27<br /><ref>{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/charts/singles-chart|title=ARIA: шилдэг 50 сингл|publisher=Australian Recording Industry Association|accessdate=2017 оны 11-р сарын 4}}</ref> || 54 || — || — || — || — || 84 || 82 || 92 | *[[Шинэ Зеланд]]: Платинум *[[Австрали]]: Платинум<ref name="ARIA2017" /> *[[Канад]]: Алт<ref name="MC" /> |- | colspan="14" style="font-size:90%"| * "[[Glory And Gore]]" нь Шинэ Зеландын чартад бичигдээгүй ч Шинэ Зеланд дуучдын чартын 16-р байранд бичигдсэн * "Glory And Gore" нь Канадын Hot 100 чартад бичигдээгүй ч Hot Rock Songs чартын 36-р байранд бичигдсэн * "[[Perfect Places]]" нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч Billboard Bubbling Under Hot 100 Singles чартын 13-р байранд бичигдсэн |} ===Хамтран дуулсан сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн хамтран дуулсан сингл ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10" | Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:14em;"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANSingles"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАНИ]]<br/><ref name="DEN"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]] <br /><ref>{{cite web|url=http://www.italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde|title=LORDE- ийн сингл түүх|publisher=Italiancharts.com|accessdate=2014 оны 8-р сарын 11}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|АНУ]]<br/><ref name="US100"/> |- | scope="row"| "Team Ball Player Thing"<br>{{small|(#KiwisCureBatten болон [[Lorde]])}} | rowspan= "2"| 2015 | 2 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | {{n/a|Ямар нэг цомогт багтсан сингл биш}} |- | scope="row"| "[[Magnets]]"<br>{{small|(Disclosure болон [[Lorde]])}} | 2 || 14 || 58 || — || 87 || — || — || — || 71 || — | * [[Шинэ Зеланд]]: 2× Платинум<ref name="NZsingles032014"/> * [[Австрали]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://www.noise11.com/news/music-news-aria-singles-adele-hello-spends-third-week-at-no-1-20151114|title=ARIA сингл чарт: Аделийн 'Hello' 3 долоо хоног дараалан 1-р байранд бичигдэж байна|publisher=Noise11|accessdate=2015 оны 11-р сарын 14}}</ref> | ''Caracal'' |- | colspan="14" style="font-size:90%"| * "[[Magnets]]" нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч Billboard Bubbling Under Hot 100 Singles чартын 2-р байранд бичигдсэн |} ===Танилцуулга сингл=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн танилцуулга сингл ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:16em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANSingles"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Дани|ДАНИ]]<br/><ref name="DEN"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br/><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Герман|ГЕР]]<br/><ref name="GER"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Итали|ИТА]] <br /><ref>{{cite web|url=http://www.italiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lorde|title=LORDE- ийн сингл түүх|publisher=Italiancharts.com|accessdate=2014 оны 10-р сарын 11}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Швед|ШВЕ]]<br /><ref name="SWE"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Billboard Hot 100|АНУ]]<br/><ref name="US100"/> |- | scope="row"| "[[Bravado]]" | rowspan="4"| 2013 | —<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|title=Шинэ Зеланд улсын Топ 20 дуу|publisher=Recorded Music New Zealand|accessdate=2014 оны 1-р сарын 13|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112111834/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|url-status=dead}}</ref> || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | ''[[The Love Club EP]]'' |- | scope="row"| "[[Buzzcut Season]]" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | rowspan="3"| ''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "[[Ribs]]" | 29 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "[[No Better]]" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "[[Yellow Flicker Beat#Канье Вест дахин ажилласан нь|Flicker (Kanye West Rework)]]" | 2014 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | - | ''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Pt. 1'' |- | scope="row"| "[[Liability]]" | rowspan="2"| 2017 | 8 || 42 || 62 || — || 54 || — || — || — || 84 || 78 | * [[Шинэ Зеланд]]: Платинум<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4377|title=Шинэ Зеландын чарт бо Lorde|publisher=Recorded Music New Zealand|accessdate=2017 оны 8-р сарын 9|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220040237/https://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=4377|url-status=dead}}</ref> * [[Канад]]: Алт<ref name="MC"/> | rowspan="2"| ''[[Melodrama]]'' |- | scope="row"| "Sober" | 18 || 61 || 84 || — || — || — || — || — || — || — | - |- | colspan="14" style="font-size:90%"| *"[[Bravado]]" болон "[[Buzzcut Season]]" нар нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч US Hot Rock Songs чартын 29-р байруудад бичигдсэн *"[[Ribs]]" нь Billboard Hot 100 чартад бичигдээгүй ч US Hot Rock Songs чартын 26-р байранд бичигдсэн *"[[No Better]]" дуу нь Шинэ Зеландын чартад бичигдээгүй ч Шинэ Зеланд дуучдын чартад 7-р байранд бичигдсэн |} ==Бусад чартад бичигдсэн дуунууд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Lorde-ийн бусад дуунууд ба чартын амжилт, борлуулалт, гэрчилгээнүүд болон цомгийн нэр ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Сингл ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он ! scope="col" colspan="10"| Оргил амжилт ! scope="col" rowspan="2" style="width:13em;"| Гэрчилгээнүүд ! scope="col" rowspan="2"| Цомог |- ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗ]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Шинэ Зеланд|ШЗД]]<br/><ref name="NZ"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Австрали|АВС]]<br/><ref name="AUS-S"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Канад|КАН]]<br/><ref name="CANSingles"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Бельги|БЕЛ]]<br/><ref name="BELL">{{cite web | url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Lorde | title=Лордын Бельги дэх түүх| publisher=Hung Medien | accessdate=2014 оны 7-р сарын 14}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Бельги|БЕЛ<br/>II]]<br/><ref name="BELL"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Франц|ФРА]]<br /><ref name="FRA"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[Их Британи|ИБР]]<br/><ref name="UK"/> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[АНУ|АНУ<br/>II]]<br /><ref name="Bubbling">{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/search/charts?f0=ts_chart_artistname%3ALorde&f1=itm_field_chart_id%3A344&f2=ss_bb_type%3Achart_item&type=2&artist=Lorde|title=Lorde – Bubbling Under чартад|publishr=Billboard|accessdate=2017 оны 6-р сарын 27}}</ref> ! scope="col" style="width:2.5em;font-size:90%;"| [[АНУ|АНУ<br/>Рок]]<br/><ref name="USRockSongs">{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/1553855/lorde/chart?f=902|title=Lorde – чартын түүх: Рок дуунууд|publisher=Billboard| accessdate=2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> |- | scope="row"| "Million Dollar Bills" | rowspan="8"| 2013 | — || 19<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|title=Шинэ Зеланд Топ 40|publisher=Recorded Music NZ|accessdate=2017 оны 10-р сарын 5|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112111834/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2152|url-status=dead}}</ref> || — || — || — || — || — || — || — || 29 | - | rowspan="2"| ''[[The Love Club EP]]'' |- | scope="row"| "[[The Love Club]]" | 17 || 3 || — || — || — || — || — || — || 20 || 18 | * [[Шинэ Зеланд]]: Алт<ref>{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=2232 |title=Шинэ Зеланд: Яг одоо хит болж буй 40 дуу |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2014 оны 3-р сарын 8 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014070145/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=2232 |url-status=dead }}</ref> |- | scope="row"| "[[Swingin Party]]" | 10 || 4 || — || — || — || —|| — || — || — || - | - |''Tennis Court EP'' |- | scope="row"| "400 Lux" | — || 14<ref name="NZ 7 Oct">{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2281 |title=Шинэ Зеландын Топ 40 чарт |publisher=Recorded Music NZ |accessdate=2017 оны 10-р сарын 17 |archive-date=2017-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521123558/http://nztop40.co.nz/chart/nzsingles?chart=2281 |url-status=dead }}</ref> || — || — || — || — || — || — || — || 20 | - | rowspan="4"| ''[[Pure Heroine]]'' |- | scope="row"| "Still Sane" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 45 | - |- | scope="row"| "White Teeth Teens" | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 33 | - |- | scope="row"| "[[A World Alone]]" | — || 15 || — || — || — || — || — || — || — || 38 | - |- | scope="row"|"[[Everybody Wants to Rule the World]]" | 14 || 2 || 53 || — || — || — || 93 || 65 || — || 27 | - |''The Hunger Games:<br/>Catching Fire'' |- | scope="row"| "[[Meltdown]]"<br>{{small|([[Stromae]], Pusha T, Q-Tip, [[HAIM]] болон [[Lorde]])}} | rowspan="2"| 2014 | — || 19 || — || — || 7 || 5 || 107 || — || — || — | - | rowspan="2" | ''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Pt. 1'' |- | scope="row"|"Ladder Song" | — || 14 || — || — || — || — || — || — || — || 43 | - |- | scope="row"| "The Louvre" | rowspan="6"| 2017 | — || 3 || — || — || — || — || — || — || — || — | - | rowspan="6"| ''[[Melodrama]]'' |- | scope="row"| "Hard Feelings/Loveless" | — || 8 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Sober II (Melodrama)" | — || 10 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Writer in the Dark" | — || 7 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Supercut" | — || 7 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |- | scope="row"| "Liability (Reprise)" | — || 11 || — || — || — || — || — || — || — || — | - |} ==Бусад== Дараах дуунууд нь Lorde-той хамааралгүй, түүний цомогт багтаагүй дуунууд болно: {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !scope="col" style="width:14em;"| Дуу !scope="col" style="width:1em;"| Худалдаалагдаж эхэлсэн он !scope="col"| Бусад дуучид !scope="col"| Цомог |- |scope="row"|"Piece of Mind"<ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/entertainment/music/lordes-early-work-unmasked-20140808-101rem.html|title=Lorde-ийн шинэ дүр|publisher=The Sydney Morning Herald|accessdate=2014 оны 11-р сарын 12}}</ref> |2012 | And They Were Masked | ''Characters'' |- |scope="row"|"[[Everybody Wants to Rule the World]]"<ref>{{cite web |url={{Allmusic|class=album|id=mw0002585397|pure_url=yes}}|title=The Hunger Games: Catching Fire цомог дахь Lorde |publisher=AllMusic| accessdate= 2014 оны 3-р сарын 8}}</ref> |2013 | {{n/a|-}} | ''The Hunger Games:<br>Catching Fire'' |- |scope="row"|"Easy (Switch Screens)"<ref>{{cite web|url=http://www.spin.com/articles/lorde-son-lux-easy-switch-screens-stream-alternate-worlds/|title=Lorde болон Son Lux нар 'Easy (Switch Screens)' дуун дээр хамтарчээ|publisher=Spin|accessdate=2014 оны 3-р сарын 6}}</ref><ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/alternate-worlds-ep/id830827942|title=Alternate Worlds – EP-ийн тухай|publisher=iTunes Store|accessdate=2014 оны 3-р сарын 6}}</ref> | rowspan="3"| 2014 | Son Lux |''Alternate Worlds'' |- |scope="row"|"[[Meltdown]]"<ref name="mockingjay"/> |[[Stromae]], Pusha T, Q-Tip, [[HAIM]] | rowspan="2"| ''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Part 1'' |- |scope="row"|"Ladder Song"<ref name="mockingjay">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/hunger-games-mockingjay-pt./id947662907 |title=The Hunger Games: Mockingjay Pt. 1 цомог|publisher=iTunes Store|accessdate=2014 оны 12-р сарын 6}}</ref> | {{n/a|-}} |- | scope="row"| "Don't Take the Money" | 2017 | [[Bleachers]] | ''Gone Now'' |- |} ==Дүрс бичлэгүүд== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !scope="col" style="width:14em;"| Дүрс бичлэг !scope="col"| Цацагдсан огноо !scope="col"| Найруулагч !Цомог !scope="col"| Холбоос |- | scope="row"| "[[Royals]]" | rowspan="3"| 2013 | rowspan="2"| Жоел Кефали | rowspan="3" |''[[Pure Heroine]]'' | <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/videos/lorde/939254/royals.jhtml|2=|title=Lorde – 'Royals'|publisher=MTV|accessdate=2013 оны 11-р сарын 16|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112021632/http://www.mtv.com/videos/lorde/939254/royals.jhtml|url-status=dead}}</ref> |- | scope="row"| "[[Tennis Court]]" | <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/videos/lorde/923110/tennis-court.jhtml|title=Lorde – 'Tennis Court'|publisher=MTV|accessdate=2013 оны 6-р сарын 24|archive-date=2014-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140618020012/http://www.mtv.com/videos/lorde/923110/tennis-court.jhtml|url-status=dead}}</ref> |- | scope="row"| "[[Team]]" |Янг Реплисент | <ref>{{cite news |url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/9474689/Lordes-new-video-crashes-Vevo |title=Lorde-ийн шинэ бичлэг Vevo-г шуугиулж байна|publisher=Stuff|accessdate= 2013 оны 12-р сарын 4}}</ref> |- | scope="row"| "[[Yellow Flicker Beat]]" | rowspan="1"| 2014 |Эмили Кей Бок |''The Hunger Games:<br>Mockingjay, Part 1'' |<ref>{{cite news |url=http://pitchfork.com/news/57086-lorde-shares-yellow-flicker-beat-video/ |title=Lorde 'Yellow Flicker Beat' дууныхаа бичлэгийг хуваалцлаа|publisher=Pitchfork|accessdate=2014 оны 11-р сарын 6}}</ref> |- | scope="row"| "[[Magnets]]" | rowspan="1"| 2015 |Риан Хоүп |''Caracal'' |<ref>{{cite web | url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6714436/lorde-disclosure-magnets-music-video-watch | title=Lorde Disclosure-ийн 'Magnets' дууны бичлэгт: Үз | publisher=Billboard | accessdate=2015 оны 10-р сарын 18}}</ref> |- | scope="row"| "[[Green Light]]" | rowspan="2"| 2017 | rowspan="2"| Грент Сингер | rowspan="2" |''[[Melodrama]]'' | <ref>{{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/68382-lorde-releases-new-song-green-light-and-video-watch/|title=Lorde “Green Light” гэх шинэ дуу болон бичлэг цацлаа: Үз | publisher=Pitchfork|accessdate=2017 оны 3-р сарын 2}}</ref> |- |scope="row"| "[[Perfect Places]]" |<ref>{{cite web| url=http://pitchfork.com/news/lorde-takes-one-hell-of-a-vacation-in-new-perfect-places-video-watch/ |title=Lorde “Perfect Places” дуунд төгс зохицож байна: Үз |publisher=Pitchfork |accessdate=2017 оны 8-р сарын 3}}</ref> |} == Холбоос == {{Lorde|state=collapsed}}<div role="navigation" class="navbox" aria-labelledby="Lorde" style="padding:3px"></div> hgnsdqcqkursq573s3ecw9l7m380jii 0 89559 861242 623502 2026-07-07T07:59:35Z Zorigt 49 861242 wikitext text/x-wiki '''Должингийн Адъяатөмөр''' (1945 оны 3 сарын 10-нд төрж, 2005 онд өнгөрсөн) нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч цолтой тэрээр чөлөөт бөхөөр хичээллэж, [[1976 оны Зуны Олимп|1976 оны зуны олимп]]од эх орноо төлөөлөн оролцож байв. ==Намтар== Адъяатөмөр 1945 онд малчин ард Чулууны 2 дугаар хүү болж төрөн, бага насаа эцэг, эхийн гар дээр мал маллаж өнгөрөөсөн. 1965 онд Алдар нэгдэлд тоо бүртгэгч, хоёрдугаар бригадад хэсгийн ахлагч хийж байгаад 1966 онд Улаанбаатар хотод чөлөөт бөхийн шигшээ багийн тамирчин болж, 1966-1974 онд чөлөөт бөхийн шигшээ багийн тамирчин, 2975-1976 онд Налайх дүүргийн 2 дугаар 10 жилийн сургуулийн Биеийн тамирын багш, 1977-1994 онд Налайх дүүргийн Биеийн тамир Спортын хороонд Үндэсний бөх болон Чөлөөт бөхийн дасгалжуулагч, 1995-1997 онд Налайх дүүргийн нүүрсний уурхайн Биеийн тамирын ахлах зааварлагч, 1997-2000 онд Налайх дүүргийн Биеийн тамир Спорт хорооны дарга, 2000-2002 онд Чингэлтэй дүүргийн Биеийн тамир спортын хороонд Чөлөөт бөх болон Үндэсний бөхийн дасгалжуулагч, 2002-2004 онд Сүхбаатар дүүргийн Биеийн тамир Спортын хороонд Чөлөөт бөх болон Үндэсний бөхийн дасгалжуулагчаар тус ажиллажээ. == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1989 |АХ-ын 68 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Ж.Чойжилсүрэнгээр дөрөв, дархан аварга Ж.Мөнхбатаар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1972 |Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} ===Чөлөөт бөх=== *Азийн аварга (1973 - Олон Улсын Бөхийн Нэгдсэн Холбоо хүлээн зөвшөөрөөгүй тэмцээн) *Улсын аварга шалгаруулах тэмцээний 3 алт (1972, 1973, 1975), 2 мөнгө (1974, 1977) *Зелинбендерийн нэрэмжит Олон Улсын Тэмцээний хүрэл медаль (1972) *Найрамдалт армиудын СКДА Олон Улсын тэмцээний хүрэл медаль (1974) *Интернационал Олон Улсын Тэмцээний хүрэл медаль (1976) ===Сонгомол бөх=== *Азийн наадмын хүрэл медаль (1974) {{DEFAULTSORT:Адъяатөмөр, Должингийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Гучин-Усын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] [[Ангилал:2005 онд өнгөрсөн]] mr0al2jzbwc5trqgt6u143cccgufx3t 861243 861242 2026-07-07T08:02:24Z Zorigt 49 861243 wikitext text/x-wiki '''Должингийн Адъяатөмөр''' (1945 оны 3 сарын 10-нд төрж, 2005 онд өнгөрсөн) нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Гучин-Ус сум|Гучин-Ус]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч цолтой тэрээр чөлөөт бөхөөр хичээллэж, [[1976 оны Зуны Олимп|1976 оны зуны олимп]]од эх орноо төлөөлөн оролцож байв. ==Намтар== Адъяатөмөр 1945 онд малчин ард эцэг Чулуун, эх Должингийн 2 дугаар хүү болж төрөн, бага насаа эцэг, эхийн гар дээр мал маллаж өнгөрөөсөн. 1965 онд Алдар нэгдэлд тоо бүртгэгч, хоёрдугаар бригадад хэсгийн ахлагч хийж байгаад 1966 онд Улаанбаатар хотод чөлөөт бөхийн шигшээ багийн тамирчин болж, 1966-1974 онд чөлөөт бөхийн шигшээ багийн тамирчин, 2975-1976 онд Налайх дүүргийн 2 дугаар 10 жилийн сургуулийн Биеийн тамирын багш, 1977-1994 онд Налайх дүүргийн Биеийн тамир Спортын хороонд Үндэсний бөх болон Чөлөөт бөхийн дасгалжуулагч, 1995-1997 онд Налайх дүүргийн нүүрсний уурхайн Биеийн тамирын ахлах зааварлагч, 1997-2000 онд Налайх дүүргийн Биеийн тамир Спорт хорооны дарга, 2000-2002 онд Чингэлтэй дүүргийн Биеийн тамир спортын хороонд Чөлөөт бөх болон Үндэсний бөхийн дасгалжуулагч, 2002-2004 онд Сүхбаатар дүүргийн Биеийн тамир Спортын хороонд Чөлөөт бөх болон Үндэсний бөхийн дасгалжуулагчаар тус ажиллажээ. == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1989 |АХ-ын 68 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Ж.Чойжилсүрэнгээр дөрөв, дархан аварга Ж.Мөнхбатаар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1972 |Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} ===Чөлөөт бөх=== *Азийн аварга (1973 - Олон Улсын Бөхийн Нэгдсэн Холбоо хүлээн зөвшөөрөөгүй тэмцээн) *Улсын аварга шалгаруулах тэмцээний 3 алт (1972, 1973, 1975), 2 мөнгө (1974, 1977) *Зелинбендерийн нэрэмжит Олон Улсын Тэмцээний хүрэл медаль (1972) *Найрамдалт армиудын СКДА Олон Улсын тэмцээний хүрэл медаль (1974) *Интернационал Олон Улсын Тэмцээний хүрэл медаль (1976) ===Сонгомол бөх=== *Азийн наадмын хүрэл медаль (1974) {{DEFAULTSORT:Адъяатөмөр, Должингийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Гучин-Усын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] [[Ангилал:2005 онд өнгөрсөн]] 4v5hs3eo1vvfj7c5nlrnntvijsgo80j 0 105908 861261 860979 2026-07-07T09:26:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861261 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 0 114356 861221 860892 2026-07-07T02:09:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 861221 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын Окситани дахь налуу татлагат гүүр}} {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Millau Viaduct | native_name = {{nobold|{{native name|fr|Viaduc de Millau}}}} | native_name_lang = | image = [[File:ViaducdeMillau.jpg|260px]] | image_size = | alt = | caption = 2005 онд Виадук де Мийогийн үзэмж | official_name = '''{{lang|fr|Viaduc de Millau}}''' | other_name = | carries = [[Хурдны зам А75|А75]] 4 эгнээ | crosses = [[Тарн гол|Тарн]] голын хөндий | locale = [[Мийо]]-[[Крессель]], [[Аверон]], [[Франц]] | owner = | maint = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae>{{Structurae|access-date=2026-06-22}}</ref> | id = | designer = [[Норман Фостер]], архитектор<ref name=structurae/><br /> [[Мишель Вирложе]], бүтцийн инженер<ref name=structurae/> | engineering = | design = Олон ташаатай [[Налуу татлагат гүүр|налуу татлагат]] [[виадук]] [[Францын авто замууд|авто замын]] [[гүүр]]<ref name=structurae/> | material = [[Бетон]], [[ган]] | length = {{convert|2460|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | width = {{convert|32.05|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | height = {{convert|343|m|abbr=on}} (max pylon above ground)<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/> | mainspan = {{convert|342|m|abbr=on}}<ref name=structurae/> | spans = {{convert|204|m|abbr=on}},<br />6×{{convert|342|m|abbr=on}},<br />{{convert|204|m|abbr=on}}<ref name="Buonomo, Servant, Virlogeux, Cremer, De Ville De Goyet, Del Forno">{{cite conference |last1=Буономо |first1=М. |last2=Серван |first2=Клод |last3=Вирложе |first3=Мишель |last4=Кремер |first4=Жан-Мари |last5=Де Виль Де Фойе |first5=В. |last6=Дел Форно |first6=Ж.-Й. |url=http://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |title=The design and the construction of the Millau Viaduct |date=2004-06-23{{ndash}}25 |conference=Steel bridges extend structural limits |location=Мийо, Франц |pages=1–18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219200253/https://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |archive-date=2018-02-19 }} {{Webarchiv|url=http://people.bath.ac.uk/jjo20/bh09/Papers/design.pdf |wayback=20180219200253 |text=The design and the construction of the Millau Viaduct |archiv-bot=2026-07-07 02:09:12 InternetArchiveBot }}</ref> | pierswater = | load = | clearance = | below = {{convert|270|m|abbr=on}}<ref name=structurae/><ref name=BBC-May2004>{{cite web|url=http://news.BBC.co.uk/1/hi/world/europe/3759307.stm|title=France 'completes' tallest bridge|website=news.BBC.co.uk|publisher=[[BBC News]]|date=2004-05-29|access-date=2026-06-22}}</ref> | life = 120 жил | builder = [[Эфаж|Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau]]<ref name=structurae/><ref name=BBC-Dec2004/><ref name=BBC-May2004/><ref name=BBC-Nov2003>{{cite news |author=Крис Бокман |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |location=Мийо |work=[[BBC News Online]] |date=2003-11-04 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | fabricator = | begin = {{Start date and age|2001|10|16|df=y}}<ref name=structurae/> | complete = | cost = {{Евро|394 сая|link=yes}}<ref name=BBC-Dec2004>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4091813.stm |title=France shows off tallest bridge |work=[[BBC News Online]] |date=2004-12-14 |access-date=2026-06-22 }}</ref> | inaugurated = {{Start date and age|2004|12|14|df=y}}<ref name=structurae/> | open = 2004 оны 12 сарын 14, 9:00<ref name=structurae/> | toll = {{Евро|8.30}} | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | replaces = | coordinates = {{Coord|44|04|46|N|03|01|20|E|region:FR_type:landmark|display=title,inline}} | references = }} '''Виадук де Мийо''' буюу '''Мийогийн гүүр''' ({{lang-fr|Viaduc de Millau}}) нь [[Франц|Өмнөд Францын]] [[Тарн гол]]ын хөндийд байх гүүр юм. Тус гүүрийн зургийг [[Мишел Вирложо]] гаргасан ба [[Норман Фостер]] хийцийг нь боловсруулжээ. 2004 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд тухайн үеийн францын ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] нээлтийн ёслолыг хийсэн ба үүнээс хоёр өдрийн дараа ашиглалтад авчээ. 2460 метрийн урттай энэ гүүр нь дэлхийн хамгийн урт [[налуу татлагат гүүр]] бөгөөд тулгуурын өндөр нь 343 метрээрээ Францын хамгийн өндөр байгууламж юм. 2006 онд гүүр ба түүнийг хийж гүйцэтгэсэн архитекторууд болон инженерүүд нь [[Олон Улсын Гүүр ба Хийцийн Инженерийн Байгууламжийн Нийгэмлэг|ОУГХИБН]]-ээс [[Шилдэг Хийцийн Шагнал]]аар ({{lang-en|Outstanding Structure Award}}) шагнуулжээ. == Зураг төсөл == Замын байрлал, газрын сонголт, зохион бүтээх зураг төсөл, тэдгээрийн төлөвлөлтөд бараг 20 гаран жилийг зарцуулсан байна. Эцсийн зураг төслийг франц гаралтай барилгын инженер Мишел Вирложо зохиосон бөгөөд түүний зургаар их британийн архитектор Норман Фостер гүүрийн хийцийн архитекурын ажлыг хийж гүйцэтгэв. 1996 оны зун шүүгчдийн баг авто замаас дээшээ долоон [[налуу татлагат гүүр|налуу татлагат пилон]] бүхий нийт таван хийцийн зургаас сонголт хийжээ. == Техникийн үзүүлэлт == Гүүрний зам нь хойноос урагшаа чигт 3 %-ийн өгсүүр бөгөөд дэвсгэр зургийн муруйлтын радиус нь 20.000&nbsp;м. Энэхүү муруйлт нь хэрэглэгчдэд гүүрийг илүү сайн харах боломжийг олгох зорилготой аж.<ref>Michel Virlogeux: ''Der Viadukt über das Tarntal bei Millau – Von den ersten Entwurfsgedanken bis zur Fertigstellung''. In: ''Bautechnik'', Jg. 83, 2006, S.&nbsp;96.</ref> Гүүрний сөрөг урсгал бүрт тус бүрдээ 3,5&nbsp;м өргөнтэй хоёр эгнээ замтайгаас гадна 3&nbsp;м-ийн өргөнтэй нэмэлт зогсох эгнээтэй. Эдгээр нь ослын хаалт, ослын дуудлагын багана, гал унтраагч, 24 цагийн хяналт, эргүүл, 3,2&nbsp;м өндөр салхины хамгаалалт зэргээр хамгаалагдсан байдаг. === Хийц === Гүүрний урт нь 2460&nbsp;м ба хоёр захын тулгуур хоорондын зай нь 204&nbsp;м, дунд талын зургаан тулгуур хоорондын зай 342&nbsp;м. 32&nbsp;метрийн өргөнтэй, хамгийн ихдээ 4,2&nbsp;м өндөртэй ромб хэлбэрийн замын дам нуруу нь Тарн голоос дээш 270&nbsp;м хүртэл өндөрт байрладаг. [[Ортотроп хавтан|Ортотроп]] замын хөндлөн огтлол нь ган [[хөндий дам нуруу]]наас бүрдэнэ.<ref>[http://structurae.de/bauwerke/millau-viadukt Millau-Viadukt.] In: Structurae</ref> Замын хийцэд тусгай зориулалтын [[Нимгэн төмөр#Зузаан ихтэй нимгэн төмөр|зузаан төмөр хавтанг]] ашигласан ба түүний доод талд нь [[Заарланд]]ын «Диллингер Хүттэ» үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн хатуулаг өндөртэй, нарийн мөхлөгт барилгын ганг хэрэглэжээ.<ref name="dillinger">{{Webarchiv |url=http://www.dillinger.de/dh/referenzen/stahlbau/00024314/index.shtml.de |text=''Grobblech für das Viadukt von Millau. Die längste Schrägseilbrücke der Welt: aus DI-MC.'' |wayback=20160118104430}}. In: ''Dillinger Hütte Gruppe''.</ref> 245&nbsp;м хүртэл өндөртэй тус гүүрний төмөр бетон тулгуур багана нь баригдаж дуусах хүртлээ дэлхийн хамгийн өндөр тулгууртай гүүр байв. Хөндий төмөр бетон тулгуур нь нийт уртаараа өөр өөр хөндлөн огтлолтой. Зорчих хэсгийн доогуур ү-хэлбэрт хуваагдсан, босоо тэнхлэг дагуу [[бэхэлгээний ган|бэхлэгдсэн]]. Тулгуур баганын суурийн талбай нь 220&nbsp;м² бөгөөд дээш нарийссаар 30&nbsp;м² болно. Тулгуур багана нь гүүрний өргөн чигт оройн хэсгээрээ 10&nbsp;м ёроол хэсгээрээ 27&nbsp;м (хамгийн өндөр тулгуур). [[Төмөр бетон|Төмөр бетон тулгуурт]] 53.000&nbsp;м³ [[бетон]] цутгажээ. Нийт 206.000&nbsp;тонн бетон хэрэглэсэн байна. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Viaduc de Millau 1.jpg|1000|Мийогийн гүүр}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Viaduc de Millau|Виадук де Мийо}} * [http://www.leviaducdemillau.com/ Compagnie Eiffage du Viaduc de Millau] == Эх сурвалж == <references/> [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Техникийн хамгийн]] [[Ангилал:Хурдны замын гүүр]] [[Ангилал:Францын замын гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:2000-аад онд барьсан]] ep225pgh0zoaret75nhllukoccrz6v0 0 114500 861159 665378 2026-07-06T12:01:31Z ~2026-38415-54 105763 /* Гавьяа шагнал */ 861159 wikitext text/x-wiki '''Жамсранжавын Пүрэвдорж''' нь [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. 1960 онд Завхан аймагт төрсөн. 1983 онд Завхан аймгийн ХЖДТеатрын дэргэдэх жүжигчний курсийг төгссөн. 1983-1991 онд Завхан аймгийн ХЖДТ-т жүжигчин, 1991 оноос одоог хүртэл УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж байна. == Уран бүтээлүүд == === Тайзны уран бүтээлүүд === # Наран гиймэл Улиастай - Цэрэг # Батлан даагч - Хүрлээ # Сүүлчийн үдэлт - Жамъян # Буцаж ирээгүйн учир - Антон # Танд ямар хамаа байна - Саруул # Хилэнгийн дөл - Тахар # Ховорхон бэр - Болд # Шинэ байшинд - Залдан # Тэнхлэг - Даш # Инээхийн учир /хошин хөтөлбөр/ # Учиртай гурван толгой - Балган # Тэнгисийн түрлэг - Араблезде # Алтан үст охин - Балбар # Итгэл - Даш # Шаналгаа - Хүрлээ # Нүгэл дагасан сүнс - Аав /сүнс/ # Макбет - Ментил # Цусан тахилга - Наяанрая # Туйлшрал – 93 # Ноён Амилькар - Машу # Хар будаа - Эзэн # Хүргэн # Цусан тхаилга - Хүү # Туйшрал -94 # Ричард ван - Реткдиф # Оршуулагдаагүй үрэгдэгсэд - Сорьб # Тамын дурлал - Фирмийн эзэн # Хаан түүх - Нүүнж сайд # Ричард ван - Кларенс # Ромео Жульетта - Петро # Хаан түүх II - Нүүнж сайд # Буудлын авхай - Альбафарита гүн # Хүслийн трамвай - Эмч # Гумажны өвгөн # Туйлшрал – 98 # Хурим - Хуримын гэрч # Тамгагүй төр - Зар мэдээч # Туйлшрал – 99 # Сарны инээд - Анчин нохой # Харанхуйд харагдахгүй - Хэнчбиш # Туйлшрал – 2000 # Далан худалч - Галдан # Туйлшрал – 2001 # Садар эрийг номхтгосон нь - Паскулотто # Тэмүүжин - Чирха # Туйлшрал – 2002 # Цахлай - Дорн # Надаар тоглосон хайр - Соёнгоо # Хаалганы өмнө - Ядам # Улаан дарвуулт хөлөг - Өвгөн # Жаргах гэж дурладаг уу - Оцгоо # Эрлэгийн данс - Архичин # философич # Аавын хонгорхон үрс - Аав # Кармен хүүхэн - Адуучин # Үгүйлэгдсэн хайр - Боловсон хүчин # Эмч # Гавал сар - Шинэчлэгч # Чимээгүй шөнө - Хэвтүүл # Саран хөхөө - Гарам – Од # Гарваа - Тамир # Гургалдайн дуут шөнө - Цэрэг # Нора - Зөөгч # Цагаан дарь эх - Зар түгээгч # Амьгүй албат - Сэлбээн # Найрын ширээний ууц - Зочин # Суудал - Өвгөн түшмэл # Атга нөж - Али Мухамед # Амьдрал чиний төлөө - # Ард хоригдол # Туйлшрал - Баян гуйранч” # Харц хатан - Гүн Чагдаржав # Төлөөс - Мэрэгч Түмэн # Нэргүй од - Тариачин # Эдип хаан - Лай хааны хоньчин # Кихот ноён - 1-р өвгөн, Агуяро элч # Норовын намтар - Осома # Тэнгэрийн хүү - Их зайран # Гамлет ”                                                          # Парисийн дарь эхийн сүм - Тиго, Олны хэсэг # Оролмаа эх - Цамба # Ану хатан - Цехүр увш === Дэлгэцийн уран бүтээл === #Цахилж яваа гөрөөс - Дамба #Байлдан дагуулч - Аав #Дээд хэмжээ - Архичин #Наймаачин - Байцаагч #Эзэнгүй айл - Мэрэгч #Араанд нь алт ард нь хутга - Боссын туслах #Цагаан дуганы гэгээ - Ринчинов #Амьдралын урсгал - Дамба #Өшрөх өрөвдөхийн учир - Аав #Өндөглөдөг шарсан тахиа - Дархан #Зүрхэнд шивнэсэн үг - Даш #Үхэж үл болно - Чингис хаан - Дайр Үсэн #Салхин хаан /Итали/ - Хөхөчү бөө #Чингис эзэн /Англи ВВС/ - Тэв тэнгэр #Эзэнт гүрэн /Автрали/ - Сорхон шар === Радио, Телевизийн уран бүтээл === #Алтан үст охин - Балбар #Тэнгисийн түрлэг - Араблезде #32 модон хүний үлгэр - Модон хүн === Клип === #“Нисванис” хамтлаг - Хүчтэй дурлал #Дуучин Н.Банзрагч - Хоожиймаа #Дуучин Т.Баясгалан - “Цахилж яваа гөрөөс” киноны дуу #Увертура - “Тэнгэрийн хүү”  жүжгийн дууны клип === Дурсамж, тайлан тоглолт === #Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн “Өнөр бүл” #Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт #Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын “Миний амьдралын 100 жил” #Соёлын тэргүүний ажилтан Дорлигжавын дурсамж тоглолт #Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын “Төрийн сүлд өршөө” тайлан тоглолт #Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт #Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт #Соёлын тэргүүний ажилтан С.Дамдингийн “Сөгдөж амтдарснаас сөрж үх”т айлан тоглолт #Төрийн хошой шагналт зохиолч Д.Намдагийн дурсамж тоглолт #“Бөмбөгөр ногооны дуудлага” #Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Ц.Гантөмөрийн “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт #Соёлын тэргүүний ажилтан найруулагч Ч.Түвшингийн “Хайрын тайз” тайлан тоглолт #Ардын зураач, урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Ц.Доржпаламын тайлан тоглолт #Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Ардын жүжигчин, найруулагч Б.Мөнхдоржийн “Театр-жүжиг-би” тайлан тоглолт #Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн найруулагч Б.Баатарын “Атга нөж” тайлан тоглолт #“Алтан үе” дурсамж тоглолт 2005 #“Алтан үе” дурсамж тоглолт 2006 #“Алтан үе” дурсамж тоглолт 2007 #Г.Мягмарнаран “Уран бүтээлийн цэнгүүн” #Б.Жаргалсайхан “Миний орон зай” тоглолт #Н.Наранбаатар “Надаас хөврөх цаг хугацаа” #Б.Баатар “Авьяастнаа дэдлэх авьяастнууд” === Олон улсын фестивалууд === #Япон улсын болсон Азийн кино наадамд “Цахилж яваа гөрөөс” киногоор 1995 онд уригдсан. # ОХУ-ын Улаан-Үд хотноо зохиогдсон “Чингисийн жүжгийн наадам” –д “Тэмүүжин” жүжгээр == Гавьяа шагнал== *2001 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг *2011 онд Алтан гадас одон *2026 онд Монгол улсын гавъяат жүжигчин {{DEFAULTSORT:Пүрэвдорж, Жамсранжавын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Завханыхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] 31kla4ciak5qr6g6rw9i3fk6xi3dgp7 0 122320 861169 861115 2026-07-06T12:44:56Z Scharfheld Regenbogen 75522 Bilder gefügt 861169 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|442x442px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (Монгол: [https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ]. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|HT2 '''Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg''']] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] t59h6an3obsh9wkurom2dt5mnhuaykm 861247 861169 2026-07-07T08:14:14Z Scharfheld Regenbogen 75522 861247 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|372x372px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (Монгол: [https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ]. англиар: ''Mongolian Brāhmī Script'') бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|362x362px|The consonant phoneme system of the Proto-Mongolic language (according to Prof. D. Tumurtogoo / reconstructed by Dr. L. Qurčabaγatur Solongγod).]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|374x374px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|246x246px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|247x247px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|268x268px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|HT2 '''Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg''']] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == [[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)]] === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт]]'''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд]] Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] 9xnho0rowg632wj91xkpheydudgl9lp 861249 861247 2026-07-07T08:32:09Z Scharfheld Regenbogen 75522 861249 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|407x407px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|390x390px|The consonant phoneme system of the Proto-Mongolic language (according to Prof. D. Tumurtogoo / reconstructed by Dr. L. Qurčabaγatur Solongγod).]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|408x408px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|268x268px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|267x267px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|425x425px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|283x283px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' 于阗-和田) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' 吐火罗语) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' 图木舒克语) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' 粟特语) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' 回鹘语) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' 蒙古语) брахми бичиг хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|378x378px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|620x620px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|HT2 '''Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg'''|268x268px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == [[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|379x379px]] === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|400x400px]]'''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|400x400px]] Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] e0grs1idm848z8i5z9031pyqlvydz23 861250 861249 2026-07-07T08:38:53Z Scharfheld Regenbogen 75522 861250 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|407x407px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|390x390px|The consonant phoneme system of the Proto-Mongolic language (according to Prof. D. Tumurtogoo / reconstructed by Dr. L. Qurčabaγatur Solongγod).]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|408x408px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|268x268px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|267x267px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|425x425px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|283x283px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг<ref>'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.</ref> хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|378x378px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|620x620px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|HT2 '''Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg'''|268x268px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == [[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|379x379px]] === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|400x400px]]'''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|400x400px]] Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] h85cbpqdd1iu8samcmhhbtsx2goozid 861251 861250 2026-07-07T08:41:27Z Scharfheld Regenbogen 75522 861251 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|407x407px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|390x390px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|408x408px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|268x268px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|267x267px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|425x425px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|283x283px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг<ref>'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.</ref> хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|378x378px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|620x620px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|HT2 '''Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg'''|268x268px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == [[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|379x379px]] === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|400x400px]]'''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|400x400px]] Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] o9oqe8laf7u0kauwxcjd565adl9o75k 861281 861251 2026-07-07T11:17:22Z Scharfheld Regenbogen 75522 861281 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|407x407px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|390x390px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|408x408px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|268x268px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|267x267px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|425x425px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|283x283px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг<ref>'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.</ref> хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|378x378px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|620x620px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|HT2 '''Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg'''|268x268px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. Монгол-брахми бичигт (ялангуяа Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс буюу HT1-д) эдгээр дөрвөн үндсэн бүтэц (V, CV, VC, CVC)<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> нь графем зүйн хатуу дүрмийн дагуу илэрдэг: '''Үеийн бүтцийн хэв шинж (Типологи)''' '''Нээлттэй үе''' (эгшгээр төгссөн): * '''V''': Цэвэр эгшгэн үе – ''uqaǰu'' (Үг 12) * '''CV''': Гийгүүлэгч + Эгшиг – ''bičibe'' (Үг 99) '''Хаалттай үе''' (гийгүүлэгчээр төгссөн): * '''VC''': Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''uh'' (Үг 90) * '''CVC''': Гийгүүлэгч + Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''barγo'' (Үг 50)<ref>L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, S. 93.</ref> == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == [[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|379x379px]] === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|400x400px]]'''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|400x400px]] Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] k38e7h5mq4tktdhq9mq467b3x23nuks 861282 861281 2026-07-07T11:21:01Z Scharfheld Regenbogen 75522 861282 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|407x407px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|390x390px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|408x408px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|268x268px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|267x267px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|425x425px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|283x283px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг<ref>'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.</ref> хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|378x378px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|620x620px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|Eine vorläufige Lesung und Transkription der HT2-Inschrift von L. Qurčabaγatur Solongγod.|268x268px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. Монгол-брахми бичигт (ялангуяа Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс буюу HT1-д) эдгээр дөрвөн үндсэн бүтэц (V, CV, VC, CVC)<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> нь графем зүйн хатуу дүрмийн дагуу илэрдэг:[[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|379x379px]] '''Үеийн бүтцийн хэв шинж (Типологи)''' '''Нээлттэй үе''' (эгшгээр төгссөн): * '''V''': Цэвэр эгшгэн үе – ''uqaǰu'' (Үг 12) * '''CV''': Гийгүүлэгч + Эгшиг – ''bičibe'' (Үг 99) '''Хаалттай үе''' (гийгүүлэгчээр төгссөн): * '''VC''': Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''uh'' (Үг 90) * '''CVC''': Гийгүүлэгч + Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''barγo'' (Үг 50)<ref>L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, S. 93.</ref> == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|400x400px]]'''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|400x400px]] Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] qsrh3w14558bi1ydrohp6syum88udpp 861284 861282 2026-07-07T11:32:23Z Scharfheld Regenbogen 75522 861284 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|407x407px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|390x390px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|408x408px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|268x268px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|267x267px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|425x425px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|283x283px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг<ref>'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.</ref> хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|378x378px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|620x620px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|Eine vorläufige Lesung und Transkription der HT2-Inschrift von L. Qurčabaγatur Solongγod.|268x268px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. Монгол-брахми бичигт (ялангуяа Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс буюу HT1-д) эдгээр дөрвөн үндсэн бүтэц (V, CV, VC, CVC)<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> нь графем зүйн хатуу дүрмийн дагуу илэрдэг:[[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|379x379px]] '''Үеийн бүтцийн хэв шинж (Типологи)''' '''Нээлттэй үе''' (эгшгээр төгссөн): * '''V''': Цэвэр эгшгэн үе – ''uqaǰu'' (Үг 12) * '''CV''': Гийгүүлэгч + Эгшиг – ''bičibe'' (Үг 99) '''Хаалттай үе''' (гийгүүлэгчээр төгссөн): * '''VC''': Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''uh'' (Үг 90) * '''CVC''': Гийгүүлэгч + Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''barγo'' (Үг 50)<ref>L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, S. 93.</ref> == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|400x400px]]үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|400x400px]]хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] oxc1q46ulvkiqv6463bhhpaiecprv0b 861287 861284 2026-07-07T11:38:31Z Scharfheld Regenbogen 75522 861287 wikitext text/x-wiki [[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|433x433px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]] '''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.<ref>[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]</ref>) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй <ref>Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>, S. 380.</ref>, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.</ref>. Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт: * 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй. * 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. == Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) == [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|417x417px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]] === Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц === '''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.</ref>, ''uqah'' (Wo. 11)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.</ref>, ''uqaǰu'' (Wo. 12)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.</ref>, ''uqabar'' (Wo. 54)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.</ref>. [[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|436x436px]] '''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.</ref>. '''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.</ref>. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.</ref>. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.</ref>. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' <ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.</ref>. === 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц === Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.</ref>. '''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. [[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|285x285px]] '''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>, ''hanï'' (Wo. 57)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.</ref>. '''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.</ref>, ''tügeniye'' (Wo. 60)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.</ref>, ''kergin'' (Wo. 49)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.</ref>. [[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|285x285px]] '''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.</ref>. '''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.</ref>, ''bodïsattva'' (Wo. 6)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.</ref>. == Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд == Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно: #Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.</ref>. #Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт. #Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.</ref>. #Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.</ref>. #Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.</ref>. #Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.</ref>. # Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.</ref>. #Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.</ref>. #Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.</ref>. #Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.</ref>. [[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|453x453px]] == Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал == [[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|300x300px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]] Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ<ref>''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org</ref>. Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг<ref>'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.</ref> хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.</ref>. == Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс == Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. </ref> === Бугутын бичээс === „Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна<ref>Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)</ref>. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна. [[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.|400x400px]] === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 === Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ<ref>Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)</ref>. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна<ref>Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)</ref>. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.</ref>. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ<ref>''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn</ref>. ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ==== ''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)^(1-7)'' ''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu⁽¹²⁾ hïrï anaqay(a)^(8-14)'' ''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü^(15-23)'' [[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|657x657px]] ''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen^(24-34)'' ''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan^(35-44)'' ''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü^(45-52)'' ''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer^(53-61)'' ''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan^(62-69)'' ''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…^(70-79)'' ''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi^(80-89)'' ''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa^(90-100)'' <ref>L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.</ref>''.'' ==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ==== (НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр) 1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12], 2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23], 3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34], 4. Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47], 5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53], 6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58], 7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70], 8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]….. 9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87], 10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 130; L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 42.</ref>. === Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 === [[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|Eine vorläufige Lesung und Transkription der HT2-Inschrift von L. Qurčabaγatur Solongγod.|284x284px]] Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362</ref>''.'' Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.</ref>. Монгол-брахми бичигт (ялангуяа Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс буюу HT1-д) эдгээр дөрвөн үндсэн бүтэц (V, CV, VC, CVC)<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> нь графем зүйн хатуу дүрмийн дагуу илэрдэг:[[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|403x403px]] '''Үеийн бүтцийн хэв шинж (Типологи)''' '''Нээлттэй үе''' (эгшгээр төгссөн): * '''V''': Цэвэр эгшгэн үе – ''uqaǰu'' (Үг 12) * '''CV''': Гийгүүлэгч + Эгшиг – ''bičibe'' (Үг 99) '''Хаалттай үе''' (гийгүүлэгчээр төгссөн): * '''VC''': Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''uh'' (Үг 90) * '''CVC''': Гийгүүлэгч + Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''barγo'' (Үг 50)<ref>L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, S. 93.</ref> == Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц == === HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо === „Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.</ref> гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.</ref> гэж тодорхойлсон байна. Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|421x421px]]үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“<ref>Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.</ref> гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна. === Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим === Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг: * '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ. * '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно. * '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??]. * '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|416x416px]]хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.</ref>. === HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа === Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье<ref>L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.</ref>. == Ном зүй == * '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. <nowiki>ISBN 978-9919-504-82-3</nowiki>. * '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620). * '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343). * '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621). * '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-11-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-05-5</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-04-8</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-07-9</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod & Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-08-6</nowiki>. * '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. <nowiki>ISBN 978-3-943553-15-4</nowiki>. == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi (HT1)] * [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script] * [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script] [[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]] gxg21o8629z2iy2cc6caghosenabg09 14 125923 861244 727222 2026-07-07T08:06:46Z Chongkian 21163 861244 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын үйлчилгээний аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл]] [[Ангилал:Санхүүгийн үйлчилгээний байгууллага улс орноор]] ixfsoll2m0q642zk5b5zy30l09s8a9e 0 132256 861246 856211 2026-07-07T08:11:30Z Bayasaa 620 861246 wikitext text/x-wiki '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн ) -Монгол Улсын Үндэн хуулийн цэцийн гишүүн. == Намтар == 1993 онд Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн бакалавр, 1999 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуульд хууль зүйн магистр, 1998-2002 онд УБИС-д багш. 2002-2016 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургуульд багш, ахлах багш. 2007 оноос Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зөвлөх. шинжээчдийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх, 2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх, 2013-2015 онд Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлийн Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга, 2015- 2017 онд нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч. 2018-2019 онд ЗГХЭГ-ын Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга. 2019-2023 онд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан байна. 2023 оны 11-р сард Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнд Улсын Их Хурлаас нэр дэвшүүлж баталсан байна. 2025 оны 11-р сарын 28-нд Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилсон. Тэрбээр Үндсэн хууль болон шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр Америк, Герман, Япон, Франц, Солонгос, Швейцарын холбооны улсад мэргэжил дээшлүүлсэн. Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор цолтой. {{DEFAULTSORT:Өлзийсайхан, Лувсандоржийн }} [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] 23ej6lb06uj4p9ah86r8dvqy4sqkppd 0 138657 861234 858493 2026-07-07T06:32:18Z AnujinM 95412 861234 wikitext text/x-wiki [[Файл:Molomjamts L Portrait.jpg|thumb|Өөрийн фото хөрөг]] '''Лхасүрэнгийн Моломжамц''' (1961 оны 10-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотод төрсөн - 1998 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан) [[Монголын урчуудын эвлэл|Монголын Урчуудын Эвлэл]]<nowiki/>ийн нэрэмжит шагналт зураач, МУЭ-гишүүн, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ]] намын гишүүн, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч, СУИС-ийн багшаар тус тус ажилласан. ==Намтар== Лхасүрэнгийн Моломжамц Улаанбаатар хотод төрж өссөн. Анх таван настайдаа зураг зурж өвөөдөө магтуулан өхөөрдүүлж байсан гэдэг. Дунд сургуульд байхдаа "Международный детский фестиваль СССР-74" 1974 оны [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсын]] хүүхдийн наадамд “Хөгжлийн зам” зургаараа алтан медаль 1-р байр эзэлсэн. Унгарын Занкагийн Хүүхдийн бүтээлийн галерейгаас (Gyermekalkotások Galériája) зохиогдсон Олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд “Буурын ноцолдоон” зургаараа 1976 онд оролцсон. "Международный детский фестиваль СССР-77" 1977 оны Зөвлөлт холбоот улсын хүүхдийн наадамд "Манай гаргийн хүүхдүүд" зургаараа оролцон мөнгөн медаль хүртэж, [[Артек (олон улсын хүүхдийн зуслан)|Артек]] олон улсын хүүхдийн зусланд амарч байсан. Энэтхэгийн Шанкарын олон улсын хүүхдийн зургийн уралдаанд, 1977 онд "Хөдөө нутаг" зургаараа оролцож мөнгөн медаль хүртсэн. "Biiku Bunka Kyokai (Япон улсын урлагийн боловсролын сан) & Nippon Television Network Cultural Society"-н 13 дахь удаагийн олон улсын хүүхдийн үзэсгэлэнгийн мөнгөн медаль. Улаанбаатар хотын Октябрийн районы 10 жилийн 42-р дунд сургуульд суралцаж 7-р ангиа сайн дүнтэй төгсөж, өөрийн авьяас сонирхлын дагуу Дүрслэх Урлагийн Дунд Сургуульд зургийн ангид 1977 онд орж суралцаад 1981 онд төгссөн. Ингээд Сэлэнгэ аймгийн Урчуудын Эвлэлд зураачаар томилогдон очиж ажиллаж, уран бүтээлийн ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тогтмол оролцсоор, 1984 оноос Монголын Урчуудын Эвлэлийн хорооны Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрт гүйцэтгэх зураачаар ажилласан. Улмаар 1989-1995 оны хооронд ЗХУ-ын Санкт-Петербург (тухайн үеийн Ленинград) хотын [[:en:Saint_Petersburg_Stieglitz_State_Academy_of_Art_and_Design|А.Л.Штиглицийн нэрэмжит Уран зураг, аж үйлдвэрийн академ]]<nowiki/>ийг(хуучнаар Санкт-Петербург хотын В.И.Мухина нэрэмжит дүрслэх урлагийн академи) монументаль чимэглэлийн уран зургийн зураач, урлаг судлалын магистрын зэрэгтэй суралцаж төгссөн. Уран зургийн мэргэжлийн багш нар нь Монгол улсын төрийн шагналт зураач [[Батцэндийн Пүрэвсүх|Б.Пүрэвсүх]], урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зураач [[Сумъяажавын Дондог|С.Дондог]], Орос улсын ардын зураач [[:ru:Савинов,_Глеб_Александрович|Глеб Александрович Савинов]], Орос улсын гавьяат зураач [[:ru:Кузнецов,_Олег_Иванович_(скульптор)|Олег Иванович Кузнецов]].<ref>{{Cite news |last=Пүрэвжавын |first=Пүрэвсүрэн |date=1996.10.05 |title=Зам дөнгөж эхэлж байна |pages=1 |work=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН МЭДЭЭ |url=https://ubinfo.mn/zgm |archive-date=2025-01-25 |access-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125050342/https://ubinfo.mn/zgm |url-status=dead }}</ref> Өөрийн бие даасан үзэсгэлэнг МУЭ-ийн үзэсгэлэнгийн танхимд 1997 онд гаргасан. Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны нэрэмжит шагналыг "Шивнээ", "Алтан намар" бүтээлүүдээрээ 1997 оны 12-р сарын 25-нд хүртсэн. ==Гарал== Тэрээр хуучнаар Засагт ханы эрдэнэ бэйсийн хошуу одоогийн [[Чандмань сум (Ховд)|Ховд аймгийн Чандмань сум]]ын зүүн урд хэсэг Талын булаг багаас гаралтай Олхонуд овгийн хүн. ==Галерей== Монголын уран зургийн галерейн алтан сан хөмрөгийн бүтээлүүд:<gallery widths="133" heights="120"> Файл:Чулуунууд.jpg|''Чулуунууд,'' (1992) Файл:Цэлмэг өдөр.jpg|''Цэлмэг өдөр,'' (1991) Файл:Цагаан натюрморт.jpg|''Цагаан натюрморт,'' (1993) Файл:Анужин.jpg|''Анужин,'' (1991) Файл:Алтан намар, (1996）.jpg|''Алтан намар,'' (1996） </gallery> * "Нарлаг өдөр" * "Оюутны өрөө" * "Найр" * "Талын дуу" * "Талын айл" Байгалийн сэдэвт уран зургийн уралдаанд "Дөрвөн улирал" цуврал зураг нь хоёрдугаар байранд шалгарсан (1995 он). Урлаг судлаач Д.Дашбалдан агсан Үнэн сонинд бичсэн нэг нийтлэлдээ зураач Л.Моломжамцын "Партизаны гудамж", "Эмээ бид хоёр" бүтээлүүдийг үнэлэн бичсэн байдаг. Хөдөө нутаг, байгалийн сэдэвт зураг зурж байсныг урлаг судлалын ухааны доктор М.Батзориг өөрийн багшийнхаа тухай бичсэн нийтлэлдээ: ''"Монголын байгалийн зурагт үзэгдэл болсон бүтээлийг нэрлэ гэвэл би Б.Чогсомын “Хоргын дуулал”, “Говь”, Л.Гаваагийн “Нутгийн бараа”, Г.Орсоогийн “Борооны өмнө”, До.Болдын “Орхоны хүрхрээ”, Ц.Энхжин, Ц.Нарангэрэл нарын тал нутгийн цуврал, Л.Моломжамц, Х.Ганбат нарын зарим нэг зураг, С.Дагвадоржийн “Үенчийн хавцал”, Ч.Ичинноров зураачийн ерээд оны үеийн зургуудыг нэрлэнэ."''<ref>{{Cite news |last=Mart |first=Batzorig |date=2020-11-29 |title=Билиг танхай зураач |language=en |work=Medium |url=https://batzorigmart.medium.com/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%87-e4cc79dcd554}}</ref> гэж дурдсан байв. Түүний бүтээлүүд уран зураг цуглуулагч МУИС-ийн профессор, геологи эрдэс зүйн шинжлэх ухааны доктор Ж.Бямба <ref>{{Cite web |title=Ж.Бямба: Геологийн шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл хоёр нэгдмэл байх ёстой |url=http://www.baabar.mn/article/6452 |website=www.baabar.mn {{!}} Шилдэг нийтлэлчдийн клуб}}</ref>, Монгол Улсын Ардын багш, профессор Л.Дашням<ref>{{Cite web |title=Л.Дашням: Монголын оюуны их өв сан, зургууд, зураач нараас холдомгүй байна |url=https://montsame.mn/en/read/339409 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> нарт байна. ==Гэр бүл== Эхнэр Баасангийн Энхтуяа, хүү Моломжамцын Анужин. ==Эшлэл== <references /> {{DEFAULTSORT:Моломжамц, Лхасүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын зураач]] [[Ангилал:Монголын уран зураач]] [[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] 3ba1av994qlhcu1xz22pkhqc6sxg8wq 10 145844 861179 860935 2026-07-06T13:22:44Z HorseBro the hemionus 100126 861179 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ** [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] ** [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] ** [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар дайн]] ** [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] ** [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд <small>(1717)</small>]] ** [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] ** [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд <small>(1720)</small>]] * [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ** [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] ** [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эцсийн дайн]] ** [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] ** [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]] ** [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} sf7ba3wcfd6199o5kleazus5sqkicf3 861252 861179 2026-07-07T08:48:58Z HorseBro the hemionus 100126 861252 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ** [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] ** [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] ** [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар дайн]] ** [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] ** [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд <small>(1717)</small>]] ** [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] ** [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд <small>(1720)</small>]] * [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ** [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] ** [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн|Эцсийн дайн]] ** [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] ** [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]] ** [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] ** [[Хоргосын тулалдаан|Хоргос]] }} ga2ygurlwnv8orv7ixuhkox0j5hhp9e 0 145952 861180 853387 2026-07-06T13:23:22Z HorseBro the hemionus 100126 [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 861180 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] nmf1vnm7zwu7vakxsj8gurw3o51j0xj 0 147011 861162 2026-07-06T12:09:58Z HorseBro the hemionus 100126 [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 861162 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 3zsv9ohajrbtbcvnr4twmj2gxucs1rs 10 147012 861175 2026-07-06T13:09:25Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Юань Улс | flag alias =Standards of Genghis Khan.png | border = | flag alias-military = Purpoted Military Flag of the Yuan Dynasty (2).png | link alias-military =Military of the Yuan dynasty | flag alias-naval =Purported Naval Flag of the Yuan Dynasty.png | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> </noincl..." 861175 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Юань Улс | flag alias =Standards of Genghis Khan.png | border = | flag alias-military = Purpoted Military Flag of the Yuan Dynasty (2).png | link alias-military =Military of the Yuan dynasty | flag alias-naval =Purported Naval Flag of the Yuan Dynasty.png | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> </noinclude> }} l19w71m1d4gk80lxbgi2xh3lw61vxro 10 147013 861176 2026-07-06T13:10:59Z HorseBro the hemionus 100126 [[Загвар:Country Data Юань Улс]] руу чиглүүлэгдлээ 861176 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Загвар:Country Data Юань Улс]] qzkr4mv70e4tb0328kc2prurben396f 0 147014 861181 2026-07-06T13:24:04Z HorseBro the hemionus 100126 [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 861181 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Эцсийн_Зүүнгар–Чин_улсын_дайн]] q5ynv40rnuur7l0ufd6k36fxjpvzo5l 0 147016 861187 2026-07-06T23:44:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Sergey Fedorovich Oldenburg.jpg|thumb|Сергей Ольденбург, 1930 он.]] '''Сергей''' '''Ольденбу́рг''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Фёдорович Ольденбу́рг,'' 1863 оны 9-р сарын 26-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт улсын]] Ар Байгалийн тойргийн Бянкино тосгонд төрсөн —1934 оны 2-р сарын 28-..." 861187 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergey Fedorovich Oldenburg.jpg|thumb|Сергей Ольденбург, 1930 он.]] '''Сергей''' '''Ольденбу́рг''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Фёдорович Ольденбу́рг,'' 1863 оны 9-р сарын 26-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт улсын]] Ар Байгалийн тойргийн Бянкино тосгонд төрсөн —1934 оны 2-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод нас барсахн) — оросын болон зөвлөлтийн дорно судлаач эрдэмтэн, филологич, Оросын Энэтхэг дэг сургуулийн үндэслэгчдийн нэг, улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. 1912-1917 онд Оросын Төрийн Зөвлөлийн гишүүн, 1917 онд Оросын түр Засгийн газрын Ардын гэгээрлийн яамны сайд. Сурган хүмүүжүүлэгч Фёдор Ольденбургын отгон дүү. 4jy3ngx6wi899g4espsdsipk2l9mt4g 861197 861187 2026-07-07T00:39:55Z Zorigt 49 861197 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergey Fedorovich Oldenburg.jpg|thumb|Сергей Ольденбург, 1930 он.]] '''Сергей Ольденбург''' ({{langx|ru|Серге́й Фёдорович Ольденбу́рг}}, 1863 оны 9-р сарын 26-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт улсын]] Ар Байгалын тойргийн Бянкино тосгонд төрсөн —1934 оны 2-р сарын 28-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод нас барсан) — Оросын болон Зөвлөлтийн дорно судлаач эрдэмтэн, филологич, Оросын Энэтхэг дэг сургуулийн үндэслэгчдийн нэг, улс төрч, төрийн зүтгэлтэн. 1912-1917 онд Оросын Төрийн Зөвлөлийн гишүүн, 1917 онд Оросын түр Засгийн газрын Ардын гэгээрлийн яамны сайд. Сурган хүмүүжүүлэгч Фёдор Ольденбургийн отгон дүү. {{DEFAULTSORT:Ольденбург, Сергей}} [[Ангилал:Оросын эрдэмтэн]] [[Ангилал:1863 онд төрсөн]] [[Ангилал:1934 онд өнгөрсөн]] 5niwv7tw2o2culo6x5r0i0tc5rvz67y 0 147017 861189 2026-07-07T00:05:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Lockheed Martin logo (2).svg|thumb|341x341px]] '''Lockheed Martin Corporation''' (Lockheed Martin корпораци) - нисэх онгоц үйлдвэрлэл, сансар судлалын инженерчлэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл, шуудангийн автоматжуулалт, нисэх онгоцны буудлын дэд бүтэц, ложистикийн чиглэлээр мэргэшсэн Америкий..." 861189 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lockheed Martin logo (2).svg|thumb|341x341px]] '''Lockheed Martin Corporation''' (Lockheed Martin корпораци) - нисэх онгоц үйлдвэрлэл, сансар судлалын инженерчлэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл, шуудангийн автоматжуулалт, нисэх онгоцны буудлын дэд бүтэц, ложистикийн чиглэлээр мэргэшсэн Америкийн батлан ​​​​хамгаалах салбарын корпораци юм. Уг корпораци 1995 онд Lockheed болон Martin Marietta компаниудыг нэгтгэснээр байгуулагдсан. Төв байр нь АНУ-ын [[Мэрилэнд]] мужийн Бетезда хотод байрладаг. Тус компани нь [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын]] [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|Холбооны засгийн газрын]] агентлагуудтай байгуулсан гэрээний хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн том цэргийн зэвсэг, тоног төхөөрөмж (жижиг зэвсэг, хуягт тээврийн хэрэгслээс эхлээд хиймэл дагуулын систем, тив хоорондын пуужин, гадаргын хөлөг онгоц хүртэл) хөгжүүлэгч, үйлдвэрлэгч байсаар ирсэн байна. == Эзэмшигч болон удирдлага == [[Файл:Lockheed F-35 Joint Strike Fighter.jpg|thumb]] Тус корпорацийн хувьцаа [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] дээр бүртгэлтэй бөгөөд хувьцааны 75 гаруй хувийг байгууллагын хөрөнгө оруулагчид эзэмшдэг бөгөөд 2022 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн том нь State Street Corporation (14.7%), [[Vanguard Group]] (8.7%), BlackRock (6.6%), Capital World Investores (4.7%) байв. Жэймс Д.Тайклет (англи. ''James D. Taiclet'') - Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга (2021 оны 3-р сараас хойш), Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирал (2020 оны 6-р сараас хойш) юм. == Үйл ажиллагаа == 2021 оны байдлаарх үйл ажиллагааны чиглэлүүд: * ''Агаарын нисэх онгоц'' — цэргийн нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлдвэрлэх, засвар үйлчилгээ хийх (F-35 Lightning II Joint Strike Fighter, C-130 Hercules, F-16 Fighting Falcon, F-22 Raptor); орлогын 40%, үүнд [[F-35]]-аас 27%. * ''Пуужин ба галын хяналтын систем'' — пуужингийн систем, пуужин (дуунаас хурдан) болон удирдлагын систем үйлдвэрлэх; орлогын 17%. * ''Нисдэг тэрэг ба тагнуул'' — Sikorsky нисдэг тэрэг, тагнуулын мэдээлэл цуглуулах, кибер аюулгүй байдлын техник хангамж, програм хангамж; орлогын 25%. * ''Сансрын хөтөлбөрүүд'' — хиймэл дагуул, шумбагч онгоцноос хөөргөсөн баллистик пуужин (Trident II), GPS-ийн шинэчлэл, O {| class="wikitable" |+Санхүүгийн үзүүлэлтүүд /тэрбум ам.доллар/ ! !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 |- |Эргэлт |40,61 |41,21 |43,87 |45,67 |46,50 |40,57 |39,24 |39,95 |40,54 |47,25 |49,96 |53,76 |59,81 |65,40 |67,04 |- |Цэвэр ашиг |3,000 |3,185 |2,973 |2,878 |2,655 |2,745 |2,981 |3,614 |3,605 |5,302 |1,963 |5,046 |6,230 |6,833 |6,315 |- |Активууд |28,96 |33,50 |35,17 |35,11 |37,91 |38,89 |36,35 |37,19 |49,30 |47,81 |46,62 |44,88 |47,53 |50,71 |50,87 |- |Өөрийн хөрөнгө |9,725 |2,753 |3,966 |3,497 |1,001 |0,039 |4,918 |3,400 |3,097 |1,606 | -0,776 |1,449 |3,171 |6,038 |10,96 |} * rion сансрын хөлөг, дуунаас хурдан зэвсэг, инновацийн пуужингийн хөдөлгүүр хөгжүүлэх үйлдвэрлэл; орлогын 18%. 58kk8pt578is9kf10jd1e93cync40vs 861200 861189 2026-07-07T00:45:55Z Zorigt 49 861200 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lockheed Martin logo (2).svg|thumb|341x341px]] '''Lockheed Martin Corporation''' (Локхийд Мартин Корпорац) - нисэх онгоц үйлдвэрлэл, сансар судлалын инженерчлэл, хөлөг онгоцны үйлдвэрлэл, шуудангийн автоматжуулалт, нисэх онгоцны буудлын дэд бүтэц, ложистикийн чиглэлээр мэргэшсэн Америкийн батлан ​​​​хамгаалах салбарын корпорац юм. Уг корпорац 1995 онд Lockheed болон Martin Marietta компаниудыг нэгтгэснээр байгуулагдсан. Төв байр нь АНУ-ын [[Мэрилэнд]] мужийн Бетезда хотод байрладаг. Тус компани нь [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-ын Холбооны засгийн газрын]] агентлагуудтай байгуулсан гэрээний хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн том цэргийн зэвсэг, тоног төхөөрөмж (жижиг зэвсэг, хуягт тээврийн хэрэгслээс эхлээд хиймэл дагуулын систем, тив хоорондын пуужин, гадаргын хөлөг онгоц хүртэл) хөгжүүлэгч, үйлдвэрлэгч байсаар ирсэн байна. == Эзэмшигч болон удирдлага == [[Файл:Lockheed F-35 Joint Strike Fighter.jpg|thumb]] Тус корпорацын хувьцаа [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]] дээр бүртгэлтэй бөгөөд хувьцааны 75 гаруй хувийг байгууллагын хөрөнгө оруулагчид эзэмшдэг бөгөөд 2022 оны 12-р сарын байдлаар хамгийн том нь State Street Corporation (14.7%), [[Vanguard Group]] (8.7%), BlackRock (6.6%), Capital World Investores (4.7%) байв. Жэймс Д.Тайклет (англи. ''James D. Taiclet'') - Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга (2021 оны 3-р сараас хойш), Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирал (2020 оны 6-р сараас хойш) юм. == Үйл ажиллагаа == 2021 оны байдлаарх үйл ажиллагааны чиглэлүүд: * ''Агаарын нисэх онгоц'' — цэргийн нисэх онгоц зохион бүтээх, үйлдвэрлэх, засвар үйлчилгээ хийх (F-35 Lightning II Joint Strike Fighter, C-130 Hercules, F-16 Fighting Falcon, F-22 Raptor); орлогын 40%, үүнд [[F-35]]-аас 27%. * ''Пуужин ба галын хяналтын систем'' — пуужингийн систем, пуужин (дуунаас хурдан) болон удирдлагын систем үйлдвэрлэх; орлогын 17%. * ''Нисдэг тэрэг ба тагнуул'' — Sikorsky нисдэг тэрэг, тагнуулын мэдээлэл цуглуулах, кибер аюулгүй байдлын техник хангамж, програм хангамж; орлогын 25%. * ''Сансрын хөтөлбөрүүд'' — хиймэл дагуул, шумбагч онгоцноос хөөргөсөн баллистик пуужин (Trident II), GPS-ийн шинэчлэл; сансрын хөлөг, дуунаас хурдан зэвсэг, инновацийн пуужингийн хөдөлгүүр хөгжүүлэх үйлдвэрлэл; орлогын 18%. {| class="wikitable" |+Санхүүгийн үзүүлэлтүүд /тэрбум ам.доллар/ ! !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 |- |Эргэлт |40,61 |41,21 |43,87 |45,67 |46,50 |40,57 |39,24 |39,95 |40,54 |47,25 |49,96 |53,76 |59,81 |65,40 |67,04 |- |Цэвэр ашиг |3,000 |3,185 |2,973 |2,878 |2,655 |2,745 |2,981 |3,614 |3,605 |5,302 |1,963 |5,046 |6,230 |6,833 |6,315 |- |Активууд |28,96 |33,50 |35,17 |35,11 |37,91 |38,89 |36,35 |37,19 |49,30 |47,81 |46,62 |44,88 |47,53 |50,71 |50,87 |- |Өөрийн хөрөнгө |9,725 |2,753 |3,966 |3,497 |1,001 |0,039 |4,918 |3,400 |3,097 |1,606 | -0,776 |1,449 |3,171 |6,038 |10,96 |} t84usm18htrfkof4h999l3tnbezwvp1 0 147018 861194 2026-07-07T00:31:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Василий Алексеев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Васи́лий Миха́йлович Алексе́ев,'' 1881 оны 1-р сарын 14-нд Оросын эзэнт улсын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] төрсөн — 1951 оны 5-р сарын 12-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод нас барсан) — оросын, зөвлөлтийн Хятад судлал|хятад..." 861194 wikitext text/x-wiki '''Василий Алексеев''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Васи́лий Миха́йлович Алексе́ев,'' 1881 оны 1-р сарын 14-нд Оросын эзэнт улсын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] төрсөн — 1951 оны 5-р сарын 12-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод нас барсан) — оросын, зөвлөлтийн [[Хятад судлал|хятад судлаач]], хэл зүйч, хятад сонгодог уран зохиолч орчуулагч (амьдралынхаа турш хятадын 230 орчим зохиолчийн 1 мянга гаруй уран бүтээлийг орчуулсан). ЗХУ-ын ШУА-ийн гишүүн. Оросын түүхч Юрий Алексеевын авга ах. 1902 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн Дорно дахины хэлний факультетийг төгссөн. 1904 онд түүнийг боловсролоо Европт (Англи, Франц, Герман, 1904-1906) үргэлжлүүлэхээр илгээсэн нь түүнд маш их тус болсон; тэрээр Стефен Бушелл, ялангуяа [[Эдуар Шаванн|Эдуар]] [[Эдуар Шаванн|Шаванн]] зэрэг хятад судлаачидтай танилцаж тэднийг талархан дурссан байдаг. 1907-1909 онд тэрээр Хятадад амьдарч, Эдуар Шаванн, [[Поль Пеллио]] нартай хамтран ажиллаж байжээ. 1912 онд түүнийг Өмнөд Хятад руу илгээжээ. 1910 оноос Санкт-Петербургийн (хожим нь Ленинградын) Их Сургуулийн Амьд Дорно дахины хэлний хүрээлэнд багшилсан ажээ. 1916 онд тэрээр "Яруу найрагчийн тухай Хятад шүлэг. Сикун Тугийн бадаг (837-908) орчуулга ба судалгаа" гэсэн магистрын диссертацийг хамгаалсан байна. Профессор (1918 оны 12-р сарын 2). 1923 онд тэрээр Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн Түүхийн Шинжлэх Ухаан, Филологийн тэнхимийн гишүүнээр сонгогджээ. 1920-иод онд Алексеев Петербургийн Азийн музейн гол ажилтнуудын нэг байв. Түүний эхнэр, түүхч М. А. Дьяконовын охин Наталья мөн тэнд ажиллаж байжээ. 1923 оны зун Европ руу аялах үеэрээ [[Сергей Ольденбург]], Василий Алексеев нар Азийн музейд зориулж Даогийн шашны дүрэм болох "Таозан"-ыг бүрэн хэвлэхийг захиалсан бөгөөд уг ном нь 1923-1926 онд Шанхайд хэвлэгдсэн байна. 1926 оны 3-р сард В.Алексеев Лондонгийн Их Сургуулийн Дорно дахины судлалын сургуульд Хятадын театрын талаар 5 цуврал лекц уншсан байна. 1926 оны 11-р сард тэрээр Францын коллеж болон Гуймет музейд Хятадын уран зохиолын талаар 6 лекц уншсан юм. Эдгээр лекцүүд нь 1937 онд Парист Франц хэл дээр хэвлэгдсэн "Хятадын уран зохиол" номын үндэс болсон байна. 3fsyhz556ku34mqdistx5mytu63ub8z 861201 861194 2026-07-07T00:50:07Z Zorigt 49 861201 wikitext text/x-wiki '''Василий Алексеев''' ({{langx|ru|Васи́лий Миха́йлович Алексе́ев}}, 1881 оны 1-р сарын 14-нд Оросын эзэнт улсын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] төрсөн — 1951 оны 5-р сарын 12-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод нас барсан) — Оросын, Зөвлөлтийн [[Хятад судлал|хятад судлаач]], хэл зүйч, хятад сонгодог уран зохиолч орчуулагч (амьдралынхаа турш Хятадын 230 орчим зохиолчийн 1 мянга гаруй уран бүтээлийг орчуулсан). ЗХУ-ын ШУА-ийн гишүүн. Оросын түүхч Юрий Алексеевын авга ах. 1902 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн Дорно дахины хэлний факультетыг төгссөн. 1904 онд түүнийг боловсролоо Европт (Англи, Франц, Герман, 1904-1906) үргэлжлүүлэхээр илгээсэн нь түүнд маш их тус болсон; тэрээр Стефен Бушелл, ялангуяа [[Эдуар Шаванн]] зэрэг хятад судлаачидтай танилцаж тэднийг талархан дурссан байдаг. 1907-1909 онд тэрээр Хятадад амьдарч, Эдуар Шаванн, [[Поль Пеллио]] нартай хамтран ажиллаж байжээ. 1912 онд түүнийг Өмнөд Хятад руу илгээжээ. 1910 оноос Санкт-Петербургийн (хожим нь Ленинградын) Их Сургуулийн Амьд Дорно дахины хэлний хүрээлэнд багшилсан ажээ. 1916 онд тэрээр "Яруу найрагчийн тухай Хятад шүлэг. Сикун Тугийн бадаг (837-908) орчуулга ба судалгаа" гэсэн магистрын диссертацийг хамгаалсан байна. Профессор (1918 оны 12-р сарын 2). 1923 онд тэрээр Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн Түүхийн Шинжлэх Ухаан, Филологийн тэнхимийн гишүүнээр сонгогджээ. 1920-иод онд Алексеев Петербургийн Азийн музейн гол ажилтнуудын нэг байв. Түүний эхнэр, түүхч М. А. Дьяконовын охин Наталья мөн тэнд ажиллаж байжээ. 1923 оны зун Европ руу аялах үеэрээ [[Сергей Ольденбург]], Василий Алексеев нар Азийн музейд зориулж Даогийн шашны дүрэм болох "Таозан"-ыг бүрэн хэвлэхийг захиалсан бөгөөд уг ном нь 1923-1926 онд Шанхайд хэвлэгдсэн байна. 1926 оны 3-р сард В.Алексеев Лондоны Их Сургуулийн Дорно дахины судлалын сургуульд Хятадын театрын талаар 5 цуврал лекц уншсан байна. 1926 оны 11-р сард тэрээр Францын коллеж болон Гуймет музейд Хятадын уран зохиолын талаар 6 лекц уншсан юм. Эдгээр лекцүүд нь 1937 онд Парист франц хэлээр хэвлэгдсэн "Хятадын уран зохиол" номын үндэс болсон байна. {{DEFAULTSORT:Алексеев, Василий}} [[Ангилал:Оросын эрдэмтэн]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1951 онд өнгөрсөн]] mef0x3xzp3x7j55im6hjxgtot8n8lcp 0 147019 861195 2026-07-07T00:35:08Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Ч.Базарсад (1876-1943) нь Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сум-нэгдэл)-ны харьят юм. 1921 оны эхээр Ч.Базарсад Д.Сүхбаатараас Эрдэнэ вангийн хошуу тамгын газар илгээсэн захидлыг хүлээж аваад 70 гаруй хүнийг дагуулан жур..." 861195 wikitext text/x-wiki Ч.Базарсад (1876-1943) нь Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сум-нэгдэл)-ны харьят юм. 1921 оны эхээр Ч.Базарсад Д.Сүхбаатараас Эрдэнэ вангийн хошуу тамгын газар илгээсэн захидлыг хүлээж аваад 70 гаруй хүнийг дагуулан журамт цэрэгтэй очиж нийлжээ. Тэндээс нутаг хошуундаа дахин эгэж Ардын журамт цэрэгт 130 шахам хүмүүс нэмэн элсүүлжээ. 1921 оны 2 сарын хорьдоор ардын журамт цэргийн анхны хороодыг зохион байгуулахад Ч.Базарсад дөрөвдүгээр хорооны даргаар томилогдсон байна. 1921 оны 3 сарын аравдаар Шаамарын Шар тохойд хятадын түрэмгий цэргийн эсрэг хийсэн анхны тулалдаан болон мөн сарын 18 нд Хиагтыг чөлөөлөх байлдаанд Ч.Базарсад захирсан хороогоо удирдан идэвхтэй оролцжээ. Хиагтыг чөлөөлсний дараа Ивцэг өртөөн дэх журамт цэргийн хамгаалалтын тэргүүн отрядыг удирдаж байсны гадна Шаамар зэрэг газраар явж цэргийн хоол хүнс бэлтгэхэд хүчин зүтгэж, цагаантны элдэв бүлэглэлийн эсрэг удаа дараа байлдаж байв. Ардын хувьсгалын дараа Ч.Базарсад Алтанбулагийн сайдын яам, орон нутгийн аж ахуй, зас p66bctd2dik2x2on2p8284qcy6os5ey 861203 861195 2026-07-07T00:59:32Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ч.Базарсад]] to [[Чагдагийн Базарсад]] without leaving a redirect 861195 wikitext text/x-wiki Ч.Базарсад (1876-1943) нь Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сум-нэгдэл)-ны харьят юм. 1921 оны эхээр Ч.Базарсад Д.Сүхбаатараас Эрдэнэ вангийн хошуу тамгын газар илгээсэн захидлыг хүлээж аваад 70 гаруй хүнийг дагуулан журамт цэрэгтэй очиж нийлжээ. Тэндээс нутаг хошуундаа дахин эгэж Ардын журамт цэрэгт 130 шахам хүмүүс нэмэн элсүүлжээ. 1921 оны 2 сарын хорьдоор ардын журамт цэргийн анхны хороодыг зохион байгуулахад Ч.Базарсад дөрөвдүгээр хорооны даргаар томилогдсон байна. 1921 оны 3 сарын аравдаар Шаамарын Шар тохойд хятадын түрэмгий цэргийн эсрэг хийсэн анхны тулалдаан болон мөн сарын 18 нд Хиагтыг чөлөөлөх байлдаанд Ч.Базарсад захирсан хороогоо удирдан идэвхтэй оролцжээ. Хиагтыг чөлөөлсний дараа Ивцэг өртөөн дэх журамт цэргийн хамгаалалтын тэргүүн отрядыг удирдаж байсны гадна Шаамар зэрэг газраар явж цэргийн хоол хүнс бэлтгэхэд хүчин зүтгэж, цагаантны элдэв бүлэглэлийн эсрэг удаа дараа байлдаж байв. Ардын хувьсгалын дараа Ч.Базарсад Алтанбулагийн сайдын яам, орон нутгийн аж ахуй, зас p66bctd2dik2x2on2p8284qcy6os5ey 861204 861203 2026-07-07T01:04:37Z Zorigt 49 861204 wikitext text/x-wiki '''Чагдагийн Базарсад''' (1876-1943) нь Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сум)-ны харьяат юм. 1921 оны эхээр Ч.Базарсад Д.Сүхбаатараас Эрдэнэ вангийн хошуу тамгын газар илгээсэн захидлыг хүлээж аваад 70 гаруй хүнийг дагуулан журамт цэрэгтэй очиж нийлжээ. Тэндээс нутаг хошуундаа дахин эгэж Ардын журамт цэрэгт 130 шахам хүмүүс нэмэн элсүүлжээ. 1921 оны 2 сарын хорьдоор ардын журамт цэргийн анхны хороодыг зохион байгуулахад Ч.Базарсад дөрөвдүгээр хорооны даргаар томилогдсон байна. 1921 оны 3 сарын аравдаар Шаамарын Шар тохойд Хятадын түрэмгий цэргийн эсрэг хийсэн анхны тулалдаан болон мөн сарын 18-нд [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]д Ч.Базарсад захирсан хороогоо удирдан идэвхтэй оролцжээ. Хиагтыг чөлөөлсний дараа Ивцэг өртөөн дэх журамт цэргийн хамгаалалтын тэргүүн отрядыг удирдаж байсны гадна Шаамар зэрэг газраар явж цэргийн хоол хүнс бэлтгэхэд хүчин зүтгэж, цагаантны элдэв бүлэглэлийн эсрэг удаа дараа байлдаж байв. Ардын хувьсгалын дараа Ч.Базарсад Алтанбулагийн сайдын яамны бичээч, баг, сумын дарга, Цагаан эрэг дэх буудлын эрхлэгч, Сэлэнгэ аймгийн мал аж ахуйн хэлтэс, хоршоо зэрэг газруудад ажиллаж байсан. {{DEFAULTSORT:Базарсад, Чагдагийн}} [[Ангилал:Ардын хувьсгалын партизан]] [[Ангилал:1876 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] g2uy9g8q99ihh0grcrn0xqe6bss4r66 0 147020 861198 2026-07-07T00:43:56Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "О.Цэрэндорж нь Хаант Орос улс болон Автономит Монгол улсын хилийн зурвас дахь Лаварын Сумъяа бэйсийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ, Хөвсгөл орчмын бүс нутаг)-наас гаралтай.Хуучин Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байсан туршлагатай, моринд гарамгай, буудлагы..." 861198 wikitext text/x-wiki О.Цэрэндорж нь Хаант Орос улс болон Автономит Монгол улсын хилийн зурвас дахь Лаварын Сумъяа бэйсийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ, Хөвсгөл орчмын бүс нутаг)-наас гаралтай.Хуучин Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байсан туршлагатай, моринд гарамгай, буудлагын өндөр чадвартай шилдэг дайчдын нэг байв. 1920 оны сүүл, 1921 оны эхээр Д.Сүхбаатар нарын удирдсан Ардын нам Хиагт орчмоор гамин болон цагаантны эсрэг цэрэг элсүүлж эхлэхэд өөрийн харьяат дайчдыг дагуулан ирж нэгдсэн. Ардын Түр Засгийн газрын 1921 оны 3 дугаар сарын 10-ны өдрийн шийдвэрээр цэргийг системтэй зохион байгуулалтад оруулж, дөрвөн хороо болгон хувааж, 2-р хорооны даргаар О.Цэрэндоржийг томилсон байна. 1921 оны 3 дугаар сарын 17-18-нд шилжих шөнө О.Цэрэндорж өөрийн удирдсан 2-р хорооны цэргүүдийг аван Хонгор морьтын даваагаар давж, Хиагт хотын дэргэд хүрэлцэн иржээ. дугаар сарын 18-ны өглөө эхэлсэн Хиагтыг чөлөөлөх шийдвэрлэх тулалдаанд түүний хороо хотын баруун болон хойд чиглэлээс Хятадын гамин цэргийн давуу хүчний эсрэг баатарлаг гавьяа байгуулан тулалдаж, ялалт байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эх орноо харийн дарлалаас чөлөөлөхөд гаргасан гавьяаг нь үнэлж, 1931 онд "Ардын хувьсгалын улаан партизан" хүндэт цолыг олгосон байна. qzj3ju3ieyfavt45ctt3dlmfm8ju5mp 861199 861198 2026-07-07T00:45:35Z Bayarkhangai 1129 861199 wikitext text/x-wiki О.Цэрэндорж нь Хаант Орос улс болон Автономит Монгол улсын хилийн зурвас дахь Лаварын Сумъяа бэйсийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ, Хөвсгөл орчмын бүс нутаг)-наас гаралтай.Хуучин Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байсан туршлагатай, моринд гарамгай, буудлагын өндөр чадвартай шилдэг дайчдын нэг байв. 1920 оны сүүл, 1921 оны эхээр Д.Сүхбаатар нарын удирдсан Ардын нам Хиагт орчмоор гамин болон цагаантны эсрэг цэрэг элсүүлж эхлэхэд өөрийн харьяат дайчдыг дагуулан ирж нэгдсэн. Ардын Түр Засгийн газрын 1921 оны 3 дугаар сарын 10-ны өдрийн шийдвэрээр цэргийг системтэй зохион байгуулалтад оруулж, дөрвөн хороо болгон хувааж, 2-р хорооны даргаар О.Цэрэндоржийг томилсон байна. 1921 оны 3 дугаар сарын 17-18-нд шилжих шөнө О.Цэрэндорж өөрийн удирдсан 2-р хорооны цэргүүдийг аван Хонгор морьтын даваагаар давж, Хиагт хотын дэргэд хүрэлцэн иржээ. дугаар сарын 18-ны өглөө эхэлсэн Хиагтыг чөлөөлөх шийдвэрлэх тулалдаанд түүний хороо хотын баруун болон хойд чиглэлээс Хятадын гамин цэргийн давуу хүчний эсрэг баатарлаг гавьяа байгуулан тулалдаж, ялалт байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.3 дугаар сарын 18-ны үд дунд сум галт хэрэгсэл дууссаны улмаас журамт цэргүүд хотоос түр ухарсан. Энэ эгзэгтэй үед О.Цэрэндорж өөрийн хорооны дайчдыг шуурхай зохион байгуулж, үдээс хойш 16 цагт их бууны галын дэмжлэгтэйгээр хоёр дахь шийдвэрлэх довтолгоог амжилттай гүйцэтгэжээ Эх орноо харийн дарлалаас чөлөөлөхөд гаргасан гавьяаг нь үнэлж, 1931 онд "Ардын хувьсгалын улаан партизан" хүндэт цолыг олгосон байна. jypbc14mbjnp8zagpzm1rfj7ieeco9c 861209 861199 2026-07-07T01:11:10Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[О.Цэрэндорж]] to [[Очирын Цэрэндорж]] without leaving a redirect 861199 wikitext text/x-wiki О.Цэрэндорж нь Хаант Орос улс болон Автономит Монгол улсын хилийн зурвас дахь Лаварын Сумъяа бэйсийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ, Хөвсгөл орчмын бүс нутаг)-наас гаралтай.Хуучин Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байсан туршлагатай, моринд гарамгай, буудлагын өндөр чадвартай шилдэг дайчдын нэг байв. 1920 оны сүүл, 1921 оны эхээр Д.Сүхбаатар нарын удирдсан Ардын нам Хиагт орчмоор гамин болон цагаантны эсрэг цэрэг элсүүлж эхлэхэд өөрийн харьяат дайчдыг дагуулан ирж нэгдсэн. Ардын Түр Засгийн газрын 1921 оны 3 дугаар сарын 10-ны өдрийн шийдвэрээр цэргийг системтэй зохион байгуулалтад оруулж, дөрвөн хороо болгон хувааж, 2-р хорооны даргаар О.Цэрэндоржийг томилсон байна. 1921 оны 3 дугаар сарын 17-18-нд шилжих шөнө О.Цэрэндорж өөрийн удирдсан 2-р хорооны цэргүүдийг аван Хонгор морьтын даваагаар давж, Хиагт хотын дэргэд хүрэлцэн иржээ. дугаар сарын 18-ны өглөө эхэлсэн Хиагтыг чөлөөлөх шийдвэрлэх тулалдаанд түүний хороо хотын баруун болон хойд чиглэлээс Хятадын гамин цэргийн давуу хүчний эсрэг баатарлаг гавьяа байгуулан тулалдаж, ялалт байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.3 дугаар сарын 18-ны үд дунд сум галт хэрэгсэл дууссаны улмаас журамт цэргүүд хотоос түр ухарсан. Энэ эгзэгтэй үед О.Цэрэндорж өөрийн хорооны дайчдыг шуурхай зохион байгуулж, үдээс хойш 16 цагт их бууны галын дэмжлэгтэйгээр хоёр дахь шийдвэрлэх довтолгоог амжилттай гүйцэтгэжээ Эх орноо харийн дарлалаас чөлөөлөхөд гаргасан гавьяаг нь үнэлж, 1931 онд "Ардын хувьсгалын улаан партизан" хүндэт цолыг олгосон байна. jypbc14mbjnp8zagpzm1rfj7ieeco9c 861210 861209 2026-07-07T01:13:26Z Zorigt 49 861210 wikitext text/x-wiki '''Очирын Цэрэндорж''' (1871-1937) нь Хаант Орос улс болон Автономит Монгол улсын хилийн зурвас дахь [[Лаварын Сумъяа]] бэйсийн хошуу (одоогийн Сэлэнгэ, Хөвсгөл орчмын бүс нутаг)-наас гаралтай. Хуучин Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байсан туршлагатай, моринд гарамгай, буудлагын өндөр чадвартай шилдэг дайчдын нэг байв. 1920 оны сүүл, 1921 оны эхээр Д.Сүхбаатар нарын удирдсан Ардын нам Хиагт орчмоор гамин болон цагаантны эсрэг цэрэг элсүүлж эхлэхэд өөрийн харьяат дайчдыг дагуулан ирж нэгдсэн. Ардын Түр Засгийн газрын 1921 оны 3 дугаар сарын 10-ны өдрийн шийдвэрээр цэргийг системтэй зохион байгуулалтад оруулж, дөрвөн хороо болгон хувааж, 2-р хорооны даргаар О.Цэрэндоржийг томилсон байна. 1921 оны 3 дугаар сарын 17-18-нд шилжих шөнө О.Цэрэндорж өөрийн удирдсан 2-р хорооны цэргүүдийг аван Хонгор морьтын даваагаар давж, Хиагт хотын дэргэд хүрэлцэн иржээ. дугаар сарын 18-ны өглөө эхэлсэн Хиагтыг чөлөөлөх шийдвэрлэх тулалдаанд түүний хороо хотын баруун болон хойд чиглэлээс Хятадын гамин цэргийн давуу хүчний эсрэг баатарлаг гавьяа байгуулан тулалдаж, ялалт байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 3 дугаар сарын 18-ны үд дунд сум галт хэрэгсэл дууссаны улмаас журамт цэргүүд хотоос түр ухарсан. Энэ эгзэгтэй үед О.Цэрэндорж өөрийн хорооны дайчдыг шуурхай зохион байгуулж, үдээс хойш 16 цагт их бууны галын дэмжлэгтэйгээр хоёр дахь шийдвэрлэх довтолгоог амжилттай гүйцэтгэжээ. Эх орноо харийн дарлалаас чөлөөлөхөд гаргасан гавьяаг нь үнэлж, 1931 онд "Ардын хувьсгалын улаан партизан" хүндэт цолыг олгосон байна. {{DEFAULTSORT:Цэрэндорж, Очирын}} [[Ангилал:Ардын хувьсгалын партизан]] [[Ангилал:1871 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] 5opmks0kbcu3d9163ydmsvaxq8uprgm 0 147021 861202 2026-07-07T00:54:23Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Сахалт лам Бөхбаян нь 20-р зууны эхэн үеийн Монголын үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг анхлан санаачлагч, зүтгэлтнүүдийн нэг байв. Тэрээр Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён Засагт ван Удайн төрсөн дүү бөгөөд..." 861202 wikitext text/x-wiki Сахалт лам Бөхбаян нь 20-р зууны эхэн үеийн Монголын үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг анхлан санаачлагч, зүтгэлтнүүдийн нэг байв. Тэрээр Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён Засагт ван Удайн төрсөн дүү бөгөөд түүхэнд "Сахалт лам" хэмээн алдаршжээ6 Тусгаар тогтнолыг өдөөгч: Монголын тухайн үеийн нэрт дипломатч Б.Цэрэндорж Хятадын төлөөлөгч Чен Лу-тай уулзахдаа "Сахалт лам Бөхбаян бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг хамгийн анх өдөөн эхлүүлэгч мөн. Хэрэв Удай, Хайсан, Бөхбаян нар Хүрээнд ирээгүй бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнол гэгч хэрэг явдал гарахгүй байсан" хэмээн харамсан өгүүлсэн байдаг. Бөхбаян нь Гүн Хайсан нарын хамт Өвөр Монголоос Их Хүрээнд ирж, Халхын ноёд, лам нарын үндэсний ухамсрыг сэргээх, Чин улсын дарлалаас салж тусгаар улс болох санааг анхлан тарьж, хөдөлгөсөн түүхтэй. Түүний энэхүү идэвхтэй үйл ажиллагаа Чин ван М.Ханддорж нарын Халхын нөлөө бүхий ноёдын сэтгэлийг хөдөлгөж, 1911 оны хувьсгалын суурийг тавьжээ6 эрээр зөвхөн Халх Монгол бус, Өвөр Монгол, Баргыг багтаасан Нэгдсэн Монгол Улсыг байгуулахын төлөө тууштай тэмцсэн. Түүний ах Засагт ван Удай 1912 онд Хятадын эсрэг зэвсэгт бослого гаргаж, улмаар Богд хаант Монгол Улсад дагаар орж ирэхэд Бөхбаян хамт байж, ар талын улс төрийн ажлыг дэмжин зохион байгуулж байжээ. Бөхбаяны тэмцэл Хятадын Дундад Иргэн Улсын Засгийн газарт асар том аюул занал учруулж байсан тул түүнийг зандалчдын гол бай болгожээ. Тэрээр 1916 оны Цагаан сарын үеэр Хятадын талын захиалга, улсаа худалдсан урвагчдын явуулгаар цаг бусаар хорлогдон нас барсан хэмээн түүхийн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. 40rfy1l87ukia5njxmt54gvpvq3ixde 861214 861202 2026-07-07T01:19:15Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Сахалт лам Бөхбаян]] to [[Бавуугийн Бөхбаян]] 861202 wikitext text/x-wiki Сахалт лам Бөхбаян нь 20-р зууны эхэн үеийн Монголын үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг анхлан санаачлагч, зүтгэлтнүүдийн нэг байв. Тэрээр Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён Засагт ван Удайн төрсөн дүү бөгөөд түүхэнд "Сахалт лам" хэмээн алдаршжээ6 Тусгаар тогтнолыг өдөөгч: Монголын тухайн үеийн нэрт дипломатч Б.Цэрэндорж Хятадын төлөөлөгч Чен Лу-тай уулзахдаа "Сахалт лам Бөхбаян бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг хамгийн анх өдөөн эхлүүлэгч мөн. Хэрэв Удай, Хайсан, Бөхбаян нар Хүрээнд ирээгүй бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнол гэгч хэрэг явдал гарахгүй байсан" хэмээн харамсан өгүүлсэн байдаг. Бөхбаян нь Гүн Хайсан нарын хамт Өвөр Монголоос Их Хүрээнд ирж, Халхын ноёд, лам нарын үндэсний ухамсрыг сэргээх, Чин улсын дарлалаас салж тусгаар улс болох санааг анхлан тарьж, хөдөлгөсөн түүхтэй. Түүний энэхүү идэвхтэй үйл ажиллагаа Чин ван М.Ханддорж нарын Халхын нөлөө бүхий ноёдын сэтгэлийг хөдөлгөж, 1911 оны хувьсгалын суурийг тавьжээ6 эрээр зөвхөн Халх Монгол бус, Өвөр Монгол, Баргыг багтаасан Нэгдсэн Монгол Улсыг байгуулахын төлөө тууштай тэмцсэн. Түүний ах Засагт ван Удай 1912 онд Хятадын эсрэг зэвсэгт бослого гаргаж, улмаар Богд хаант Монгол Улсад дагаар орж ирэхэд Бөхбаян хамт байж, ар талын улс төрийн ажлыг дэмжин зохион байгуулж байжээ. Бөхбаяны тэмцэл Хятадын Дундад Иргэн Улсын Засгийн газарт асар том аюул занал учруулж байсан тул түүнийг зандалчдын гол бай болгожээ. Тэрээр 1916 оны Цагаан сарын үеэр Хятадын талын захиалга, улсаа худалдсан урвагчдын явуулгаар цаг бусаар хорлогдон нас барсан хэмээн түүхийн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. 40rfy1l87ukia5njxmt54gvpvq3ixde 861217 861214 2026-07-07T01:27:31Z Zorigt 49 861217 wikitext text/x-wiki "Сахалт лам" хэмээх '''Бавуугийн Бөхбаян''' нь 20-р зууны эхэн үеийн Монголын үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг анхлан санаачлагч, зүтгэлтнүүдийн нэг байв. Тэрээр Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён [[Засагт ван Удай]]н төрсөн дүү юм. Тусгаар тогтнолыг өдөөгч: Монголын тухайн үеийн нэрт дипломатч Б.Цэрэндорж Хятадын төлөөлөгч Чен Лутай уулзахдаа "Сахалт лам Бөхбаян бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг хамгийн анх өдөөн эхлүүлэгч мөн. Хэрэв Удай, [[Баянтөмөрийн Хайсан|Хайсан]], Бөхбаян нар Хүрээнд ирээгүй бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнол гэгч хэрэг явдал гарахгүй байсан" хэмээн харамсан өгүүлсэн байдаг. Бөхбаян нь Гүн Хайсан нарын хамт Өвөр Монголоос Их Хүрээнд ирж, Халхын ноёд, лам нарын үндэсний ухамсрыг сэргээх, Чин улсын дарлалаас салж тусгаар улс болох санааг анхлан тарьж, хөдөлгөсөн түүхтэй. Түүний энэхүү идэвхтэй үйл ажиллагаа Чин ван М.Ханддорж нарын Халхын нөлөө бүхий ноёдын сэтгэлийг хөдөлгөж, 1911 оны хувьсгалын суурийг тавьжээ. Тэрээр зөвхөн Халх Монгол бус, Өвөр Монгол, Баргыг багтаасан Нэгдсэн Монгол Улсыг байгуулахын төлөө тууштай тэмцсэн. Түүний ах Засагт ван Удай 1912 онд Хятадын эсрэг зэвсэгт бослого гаргаж, улмаар Богд хаант Монгол Улсад дагаар орж ирэхэд Бөхбаян хамт байж, ар талын улс төрийн ажлыг дэмжин зохион байгуулж байжээ. Бөхбаяны тэмцэл Хятадын Дундад Иргэн Улсын Засгийн газарт асар том аюул занал учруулж байсан тул түүнийг зандалчдын гол бай болгожээ. Тэрээр 1916 оны Цагаан сарын үеэр Хятадын талын захиалга, улсаа худалдсан урвагчдын явуулгаар цаг бусаар хорлогдон нас барсан хэмээн түүхийн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. {{DEFAULTSORT:Бөхбаян, Бавуугийн}} [[Ангилал:Олно Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:19-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1916 онд өнгөрсөн]] nze5cez0h42fppbc81sert0uqpkwb88 861218 861217 2026-07-07T01:28:56Z Zorigt 49 861218 wikitext text/x-wiki "Сахалт лам" хэмээх '''Бавуугийн Бөхбаян''' нь 20-р зууны эхэн үеийн Монголын үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг анхлан санаачлагч, зүтгэлтнүүдийн нэг байв. Тэрээр Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин өмнөд хошууны засаг ноён [[Засагт ван Удай]]н төрсөн дүү юм. Тусгаар тогтнолыг өдөөгч: Монголын тухайн үеийн нэрт дипломатч Б.Цэрэндорж Хятадын төлөөлөгч Чен Лутай уулзахдаа "Сахалт лам Бөхбаян бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг хамгийн анх өдөөн эхлүүлэгч мөн. Хэрэв Удай, [[Баянтөмөрийн Хайсан|Хайсан]], Бөхбаян нар Хүрээнд ирээгүй бол Гадаад Монголын тусгаар тогтнол гэгч хэрэг явдал гарахгүй байсан" хэмээн харамсан өгүүлсэн байдаг. Бөхбаян нь Гүн Хайсан нарын хамт Өвөр Монголоос Их Хүрээнд ирж, Халхын ноёд, лам нарын үндэсний ухамсрыг сэргээх, Чин улсын дарлалаас салж тусгаар улс болох санааг анхлан тарьж, хөдөлгөсөн түүхтэй. Түүний энэхүү идэвхтэй үйл ажиллагаа Чин ван М.Ханддорж нарын Халхын нөлөө бүхий ноёдын сэтгэлийг хөдөлгөж, 1911 оны хувьсгалын суурийг тавьжээ. Тэрээр зөвхөн Халх Монгол бус, Өвөр Монгол, Баргыг багтаасан Нэгдсэн Монгол Улсыг байгуулахын төлөө тууштай тэмцсэн. Түүний ах Засагт ван Удай 1912 онд Хятадын эсрэг зэвсэгт бослого гаргаж, улмаар Богд хаант Монгол Улсад дагаар орж ирэхэд Бөхбаян хамт байж, ар талын улс төрийн ажлыг дэмжин зохион байгуулж байжээ. Бөхбаяны тэмцэл Хятадын Дундад Иргэн Улсын Засгийн газарт асар том аюул занал учруулж байсан тул түүнийг зандалчдын гол бай болгожээ. Тэрээр 1916 оны Цагаан сарын үеэр Хятадын талын захиалга, улсаа худалдсан урвагчдын явуулгаар цаг бусаар хорлогдон нас барсан хэмээн түүхийн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. {{DEFAULTSORT:Бөхбаян, Бавуугийн}} [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:19-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1916 онд өнгөрсөн]] itmvgimrcqlg60u65y55oeipkyfhmfn 0 147022 861206 2026-07-07T01:06:31Z Bayarkhangai 1129 Хуудас үүсгэв: "Их Монгол Улсын үеийн гар тулааны урлаг нь өнөөгийн бидний мэдэх спорт, тэмцээний хэлбэрээс тэс өөр, цэвэр амьд үлдэх, дайсныг богино хугацаанд зарах (жагсаалаас гаргах) зорилготой цэрэг-тактикийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байв. Монголын морьт цэрэг голчл..." 861206 wikitext text/x-wiki Их Монгол Улсын үеийн гар тулааны урлаг нь өнөөгийн бидний мэдэх спорт, тэмцээний хэлбэрээс тэс өөр, цэвэр амьд үлдэх, дайсныг богино хугацаанд зарах (жагсаалаас гаргах) зорилготой цэрэг-тактикийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байв. Монголын морьт цэрэг голчлон нум сум, илд, жадаар байлддаг байсан ч зэвсэггүй болох, мориноос буух эсвэл тулж тулалдах үед гар тулааны бэлтгэл нь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байжээ. Үүний үүсэл, хөгжлийг хэд хэдэн үндсэн хэсэгт хувааж үзэж болно. == Бөх буюу гардан тулаан == Монгол гар тулааны хамгийн том суурь нь үндэсний бөх (барилдхаан) байв. Тухайн үеийн барилдаан нь өнөөгийнх шиг наадмын зүлэг ногоон дэвжээн дээрх дүрэм журамтай спорт биш, харин тулааны талбарт дайсныг газар унагаж, дээрээс нь дарах, үе мөчийг нь цоожлох цэргийн бэлтгэл байжээ. Тэнцвэр ба Суурь: Морь унах, хуяг дуулгатайгаа чөлөөтэй хөдөлж, хүнээ татаж унагах чадварыг барилдаанаар суулгадаг байв. Гарцаагүй ялалт: Түүхэн сурвалжуудад Чингис хаан болон түүний жанжид хүчит бөхчүүдийг цэргийн манлайд тавьж, чухал үүрэг гүйцэтгүүлдэг байсан нь үүнийг гэрчилнэ (Жишээ нь: Бөри бөх, Бэлгүтэй нарын түүх). == Цэргийн тулааны урлаг (Гар тулааны тактик) == Их Монгол Улсын цэргүүдийн дунд "Тулмал тулаан" буюу зэвсэггүйгээр дайсныг хэрхэн хөнөөх, баривчлах тусгай техникүүд байсан бөгөөд үүнд дараах аргууд голчилдог байв: Цохилт ба Өшиглөлт: Өнөөгийн "Банди зодоон" буюу монгол тулааны урлагийн уламжлалд үлдсэнээр, гараар дундуураа цохих, алгаар болон хурууны үеэр эмзэг цэгүүдэд (төвөнх, элэг, суганы хонхор) цохих аргуудыг хэрэглэдэг байв. Морьтой хүнээс унахдаа эсвэл морины араас өшиглөх техникүүд ч байжээ. Үе мөчний цоож ба Хөших техник: Дайсны зэвсэг барьсан гарыг хугалах, мөрний үеийг мултлах зэрэг хурдан хугацаанд өрсөлдөгчөө жагсаалаас гаргах аргуудыг эзэмшсэн байв. Хуяг дуулганы эсрэг техник: Европ, Азийн хүнд хуягтай баатартай тулалдахад цохилтоос илүүтэйгээр тэнцвэрийг нь алдуулах, хуягны завсар руу (суга, хүзүү) нэвтрэх уналт, мултралтуудыг ашигладаг байжээ. == Ан агнуур буюу "Зэгэтэ-аба" (Холбоот бэлтгэл) == Монголчуудын зохион байгуулдаг байсан их ав буюу зэгэтэ-аба нь зөвхөн тактик, харилцаа холбооны бэлтгэл төдийгүй гар тулааны, ялангуяа араатан амьтадтай тулж ажиллах, тэднийг барьж хүлж сурах замаар биеийн хүч, самбаа, зэвсэггүй тулалдах сэтгэл зүйн асар том сургуулилалт болдог байв. Түүхэн тэмдэглэл: Мөнх хааны ордонд зочилсон барууны аялагч Вильям де Рубрук өөрийн тэмдэглэлдээ монголчуудын биеийн хөгжил, гар тулааны бэлтгэл болон барилдах чадварыг гайхан бичиж, тэднийг ер бусын тэнхээтэй, тэвчээртэй хүмүүс хэмээн тодорхойлсон байдаг. Товчхондоо, Их Монгол Улсын гар тулаан нь тусдаа бие даасан "урлаг" гэхээсээ илүүтэйгээр үндэсний бөх, ан агнуур, цэргийн хатуу сахилга бат, амьд үлдэх зориг дөрвийн нэгдэл дээр үүссэн, практик шинж чанартай зэвсэгт хүчний тусгай бэлтгэл байсан юм. 4gb4o4e90qofqwjvxgbgbhg1x72r072 861212 861206 2026-07-07T01:14:28Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[ИХ Монгол Улсын цэргийн гардан тулааны урлаг]] to [[Их Монгол Улсын цэргийн гардан тулааны урлаг]] without leaving a redirect 861206 wikitext text/x-wiki Их Монгол Улсын үеийн гар тулааны урлаг нь өнөөгийн бидний мэдэх спорт, тэмцээний хэлбэрээс тэс өөр, цэвэр амьд үлдэх, дайсныг богино хугацаанд зарах (жагсаалаас гаргах) зорилготой цэрэг-тактикийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байв. Монголын морьт цэрэг голчлон нум сум, илд, жадаар байлддаг байсан ч зэвсэггүй болох, мориноос буух эсвэл тулж тулалдах үед гар тулааны бэлтгэл нь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байжээ. Үүний үүсэл, хөгжлийг хэд хэдэн үндсэн хэсэгт хувааж үзэж болно. == Бөх буюу гардан тулаан == Монгол гар тулааны хамгийн том суурь нь үндэсний бөх (барилдхаан) байв. Тухайн үеийн барилдаан нь өнөөгийнх шиг наадмын зүлэг ногоон дэвжээн дээрх дүрэм журамтай спорт биш, харин тулааны талбарт дайсныг газар унагаж, дээрээс нь дарах, үе мөчийг нь цоожлох цэргийн бэлтгэл байжээ. Тэнцвэр ба Суурь: Морь унах, хуяг дуулгатайгаа чөлөөтэй хөдөлж, хүнээ татаж унагах чадварыг барилдаанаар суулгадаг байв. Гарцаагүй ялалт: Түүхэн сурвалжуудад Чингис хаан болон түүний жанжид хүчит бөхчүүдийг цэргийн манлайд тавьж, чухал үүрэг гүйцэтгүүлдэг байсан нь үүнийг гэрчилнэ (Жишээ нь: Бөри бөх, Бэлгүтэй нарын түүх). == Цэргийн тулааны урлаг (Гар тулааны тактик) == Их Монгол Улсын цэргүүдийн дунд "Тулмал тулаан" буюу зэвсэггүйгээр дайсныг хэрхэн хөнөөх, баривчлах тусгай техникүүд байсан бөгөөд үүнд дараах аргууд голчилдог байв: Цохилт ба Өшиглөлт: Өнөөгийн "Банди зодоон" буюу монгол тулааны урлагийн уламжлалд үлдсэнээр, гараар дундуураа цохих, алгаар болон хурууны үеэр эмзэг цэгүүдэд (төвөнх, элэг, суганы хонхор) цохих аргуудыг хэрэглэдэг байв. Морьтой хүнээс унахдаа эсвэл морины араас өшиглөх техникүүд ч байжээ. Үе мөчний цоож ба Хөших техник: Дайсны зэвсэг барьсан гарыг хугалах, мөрний үеийг мултлах зэрэг хурдан хугацаанд өрсөлдөгчөө жагсаалаас гаргах аргуудыг эзэмшсэн байв. Хуяг дуулганы эсрэг техник: Европ, Азийн хүнд хуягтай баатартай тулалдахад цохилтоос илүүтэйгээр тэнцвэрийг нь алдуулах, хуягны завсар руу (суга, хүзүү) нэвтрэх уналт, мултралтуудыг ашигладаг байжээ. == Ан агнуур буюу "Зэгэтэ-аба" (Холбоот бэлтгэл) == Монголчуудын зохион байгуулдаг байсан их ав буюу зэгэтэ-аба нь зөвхөн тактик, харилцаа холбооны бэлтгэл төдийгүй гар тулааны, ялангуяа араатан амьтадтай тулж ажиллах, тэднийг барьж хүлж сурах замаар биеийн хүч, самбаа, зэвсэггүй тулалдах сэтгэл зүйн асар том сургуулилалт болдог байв. Түүхэн тэмдэглэл: Мөнх хааны ордонд зочилсон барууны аялагч Вильям де Рубрук өөрийн тэмдэглэлдээ монголчуудын биеийн хөгжил, гар тулааны бэлтгэл болон барилдах чадварыг гайхан бичиж, тэднийг ер бусын тэнхээтэй, тэвчээртэй хүмүүс хэмээн тодорхойлсон байдаг. Товчхондоо, Их Монгол Улсын гар тулаан нь тусдаа бие даасан "урлаг" гэхээсээ илүүтэйгээр үндэсний бөх, ан агнуур, цэргийн хатуу сахилга бат, амьд үлдэх зориг дөрвийн нэгдэл дээр үүссэн, практик шинж чанартай зэвсэгт хүчний тусгай бэлтгэл байсан юм. 4gb4o4e90qofqwjvxgbgbhg1x72r072 0 147023 861215 2026-07-07T01:19:15Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Сахалт лам Бөхбаян]] to [[Бавуугийн Бөхбаян]] 861215 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бавуугийн Бөхбаян]] 1jcruiarynorhsl7a2jqh4jclqu06ep 0 147024 861222 2026-07-07T02:19:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Amberes; vistas MAS 2.jpg|thumb|380x380px]] '''Антве́рпен''' (франц. ''Anvers'' , [[Фламанд хэл|фламанд.]] ''Antwerpn'') — [[Бельги]] улсын Фламанд нутагт орших боомт хот. Тус улсын хамгийн том хот бөгөөд Фландерсийн хамгийн том хот болох Антверпен нь тус мужийн нийслэл юм. Энэ хот нь Ше..." 861222 wikitext text/x-wiki [[Файл:Amberes; vistas MAS 2.jpg|thumb|380x380px]] '''Антве́рпен''' (франц. ''Anvers'' , [[Фламанд хэл|фламанд.]] ''Antwerpn'') — [[Бельги]] улсын Фламанд нутагт орших боомт хот. Тус улсын хамгийн том хот бөгөөд Фландерсийн хамгийн том хот болох Антверпен нь тус мужийн нийслэл юм. Энэ хот нь Шельд голын эрэг дээр байрладаг. Антверпен далайн боомт нь дэлхийн 20 том боомтуудын нэг бөгөөд [[Роттердам]] хотын боомтын дараа Европт хоёрдугаарт ордог. tq85gtmz8q2ahzvy5w9g0zs8wjgwymb 861224 861222 2026-07-07T02:32:08Z Zorigt 49 861224 wikitext text/x-wiki [[Файл:Amberes; vistas MAS 2.jpg|thumb|380x380px]] '''Антверпен''' ({{{langx|nl|Antwerpen}}, {langx|fr|Anvers}}) — [[Бельги]] улсын Фламанд нутагт орших боомт хот. Тус улсын хамгийн том хот бөгөөд Фландерсын хамгийн том хот болох Антверпен нь тус мужийн нийслэл юм. Энэ хот нь Шельд голын эрэг дээр байрладаг. Антверпен далайн боомт нь дэлхийн 20 том боомтуудын нэг бөгөөд [[Роттердам]] хотын боомтын дараа Европт хоёрдугаарт ордог. [[Ангилал:Бельгийн суурин]] 2su9ier3g8xdc4jjqkz28pv9l2hbli4 861225 861224 2026-07-07T02:32:18Z Zorigt 49 861225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Amberes; vistas MAS 2.jpg|thumb|380x380px]] '''Антверпен''' ({{langx|nl|Antwerpen}}, {{langx|fr|Anvers}}) — [[Бельги]] улсын Фламанд нутагт орших боомт хот. Тус улсын хамгийн том хот бөгөөд Фландерсын хамгийн том хот болох Антверпен нь тус мужийн нийслэл юм. Энэ хот нь Шельд голын эрэг дээр байрладаг. Антверпен далайн боомт нь дэлхийн 20 том боомтуудын нэг бөгөөд [[Роттердам]] хотын боомтын дараа Европт хоёрдугаарт ордог. [[Ангилал:Бельгийн суурин]] ni8t4vwoi341d9607rm07mf2pehowmv 861283 861225 2026-07-07T11:25:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 861283 wikitext text/x-wiki [[Файл:Amberes; vistas MAS 2.jpg|thumb|380x380px]] '''Антверпен''' ({{langx|nl|Antwerpen}}, {{langx|fr|Anvers}}) — [[Бельги]] улсын Фламанд нутагт орших боомт хот. Тус улсын хамгийн том хот бөгөөд Фландерсын хамгийн том хот болох Антверпен нь тус мужийн 536 079 хүн амтай нийслэл юм. Энэ хот нь Шельд голын эрэг дээр байрладаг. Антверпен далайн боомт нь дэлхийн 20 том боомтуудын нэг бөгөөд [[Роттердам]] хотын боомтын дараа Европт хоёрдугаарт ордог. == Эдийн засаг == Антверпе бол нефть химийн, механик инженерчлэл болон бусад салбарууд, мөн цөмийн эрчим хүч бүхий томоохон аж үйлдвэрийн төв. Мөн тус хот алмаз боловсруулах, худалдаалах дэлхийн төв бөгөөд Даймонд дүүрэгт төвлөрдөг. [[Антверпений Их Сургууль]] болон хэд хэдэн их сургуультай томоохон боловсролын төв. [[Ангилал:Бельгийн суурин]] t8mfawaha2vgg6fs5zkje8zr5rtx1co 0 147025 861286 2026-07-07T11:36:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Universiteit Antwerpen nieuw logo.svg|thumb|321x321px]] '''Антверпенский университет''' ([[Нидерланд хэл|нидер.]] ''Universiteit Antwerpen'', товч.— UA)- [[Бельги]] улсын тэргүүлэх их сургуулиудын нэг бөгөөд [[Антверпен]] хотод байрладаг. Энэхүү их сургууль нь Европын их сургуулиудын холбоо бо..." 861286 wikitext text/x-wiki [[Файл:Universiteit Antwerpen nieuw logo.svg|thumb|321x321px]] '''Антверпенский университет''' ([[Нидерланд хэл|нидер.]] ''Universiteit Antwerpen'', товч.— UA)- [[Бельги]] улсын тэргүүлэх их сургуулиудын нэг бөгөөд [[Антверпен]] хотод байрладаг. Энэхүү их сургууль нь Европын их сургуулиудын холбоо болох Утрехтийн сүлжээний гишүүн юм. [[Файл:Campus Middelheim Building A.jpg|thumb|423x423px]] Энэ нь өмнө нь Антверпений Улсын Их Сургуулийн Төв (RUCA, Rijksunuversitair Centrum Antwerp), Гэгээн Игнатиус Антверпений Их Сургуулийн Факультетүүд (UFSIA, Universitaire Faculteiten Sint-Ignatius Antwerp), Антверпений Их Сургуулийн хүрээлэн (UIA, Universitaire Instelling Antwerp) гэгддэг байсан 3 их сургууль нэгдэж 2003 онд байгуулагдсан байна. Тиймээс тус их сургуулийн үндэс суурь нь 1852 оноос эхлэлтэй гэж үздэг. Антверпений Их Сургууль нь Бельгийн Колоничлолын Их Сургууль зэрэг олон хуучин дээд боловсролын байгууллагуудыг шууд болон шууд бусаар нэгтгэсэн юм. Антверпений Их Сургууль нь ойролцоогоор 15,000 оюутан, 850 ажилтантай бөгөөд үүгээрээ Фландерсийн 3 дахь том их сургууль болдог юм. 1,000 гаруй оюутан (солилцооны оюутнуудыг оруулаагүй) гадаадаас ирсэн боловч дийлэнх нь [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] орнуудаас ирсэн байна. Европын боловсрол, судалгааны олон улсын харилцаатай холбоотой бэрхшээлүүдийг шийдвэрлэхийн тулд тус их сургууль Антверпений Их Сургуулиудын Холбоонд (AUHA) элссэн. == Тэнхмүүд == * Эм зүй, биоанагаах ухаан, мал эмнэлгийн шинжлэх ухааны факультет (Faculteit Farmaceutische, Biomedische en Diergeneeskundige Wetenschappen) * Анагаах ухаан, эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны факультет (Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen) * Филологи, философийн факультет (хүмүүнлэгийн ухаан орно) (Faculteit Letteren en Wijsbegeerte) * Дизайны факультет (Faculteit Ontwerpwetenschappen) * Хууль зүйн факультет (Faculteit Rechten) * Нийгмийн шинжлэх ухааны факультет (Faculteit Sociale Wetenschappen) * Хэрэглээний эдийн засгийн шинжлэх ухааны факультет (Faculteit Toegepaste Economische Wetenschappen) * Хэрэглээний инженерийн шинжлэх ухааны факультет (Faculteit Toegepaste Ingenieurswetenschappen) * Шинжлэх ухааны факультет (Байгалийн шинжлэх ухаан). bhtwbfzh143elrrckkma5diksgmyra0 0 147026 861289 2026-07-07T11:49:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of the Dutch World.svg|thumb|401x401px|Нидерланд хэлний тархац]] '''Нидерланд хэл''' (мөн ''голланд хэл'', өөрсдөө — ''de'' ''Nederlandse taal'' ) — Энэтхэг-Европын хэлний гэр бүлийн Герман хэлний бүлэгт (Баруун Германы хэлний дэд бүлэг) багтдаг Голланд болон Фламандын ард түмний х..." 861289 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Dutch World.svg|thumb|401x401px|Нидерланд хэлний тархац]] '''Нидерланд хэл''' (мөн ''голланд хэл'', өөрсдөө — ''de'' ''Nederlandse taal'' ) — Энэтхэг-Европын хэлний гэр бүлийн Герман хэлний бүлэгт (Баруун Германы хэлний дэд бүлэг) багтдаг Голланд болон Фламандын ард түмний хэл юм. Энэ хэлээр голчлон Нидерланд болон Бельгид ярьж хэлэлцдэг. Хоёр дахь хэлээр ярьдаг хүмүүсийг тооцвол 2021 онд ойролцоогоор 30 сая нидерланд хэлээр ярьдаг байжээ. Бичгийн хэл нь Латин цагаан толгой дээр суурилдаг байна. Нидерланд буюу голланд хэлийг голчлон Нидерланд (17 сая хүн буюу хүн амын 96% нь албан ёсны хэл бөгөөд төрөлх хэл нь юм) болон Бельги улсуудад хэргэлэж ярьдаг бөгөөд тэнд ойролцоогоор 6.5 сая хүн буюу хүн амын 60% нь ярьдаг (Фландерс дахь цорын ганц албан ёсны хэл бөгөөд Брюссель дэх хоёр албан ёсны хэлний нэг юм). Мөн [[Суринам]], Нидерландын Антилийн арлууд, Арубад ярьдаг. Нэмж дурдахад, Францын хойд хэсэг (Францын Фландерс) болон Герман (Нидерландын зэргэлдээх бүс нутагт)-д Голланд хэлээр ярьдаг хүмүүс байдаг. АНУ, Канад, Австрали, Шинэ Зеланд болон бусад орнуудад цөөн тооны Голланд, Бельги гаралтай цагаачид голчлон өдөр тутмын амьдралдаа Голланд хэлийг ашигладаг байна. Нэг дэх болон хоёр дахь хэл хэлбэрээр нийт ярьдаг хүмүүсийн тоо ойролцоогоор 30 сая байна. rljtpfqxevr9mp1awokw94kkf9mvnce