Википедиа:Ноорог

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедиа:Ноорог</title>
    <ns>4</ns>
    <id>908</id>
    <revision>
      <id>861416</id>
      <parentid>858634</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудсыг '{{Msg:Sandbox}} &lt;!--Энэ мөрийг битгий арилгаарай!--&gt;   [[Ангилал:Википедиа:| ]]'-р сольж байна.</comment>
      <origin>861416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="mhknbj8nl03uaba5gl90efr30uubg6d" xml:space="preserve">{{Msg:Sandbox}} &lt;!--Энэ мөрийг битгий арилгаарай!--&gt;


[[Ангилал:Википедиа:| ]]</text>
      <sha1>mhknbj8nl03uaba5gl90efr30uubg6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>861440</id>
      <parentid>861030</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bayarkhangai</username>
        <id>1129</id>
      </contributor>
      <origin>861440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51407" sha1="1rtjvu3cda481qyjtxgdv6hsrylhety" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] суманд байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарын]] хүү, [[Сэнгэ|Сэнгийн]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = Амин Дара{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =
| death_date   =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Цэвээнравдан]]}}
'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}  

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд &quot;Бошигт хаан&quot; цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг-улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} 

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас болон шашин ===
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар-Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}}

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} 

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} 

Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан ахынхаа хаан ширээг калгамжлан, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Галдан Зүүнгарын хаан ширээнд суугаад хаан ширээг эзэгнэхийг хүссэн өөрийн эцэг нэгт ах нар болох Зодов тэргүүтэн болон өөрийн эсрэг хуйвалдаанд оролцсон хадам эцэг Очирт хааны зэвсэглэн тэмцсэн байна. Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Хожим нь тэрээр өөрийн хадам эцэг болох [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханы]] эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон байна.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам &quot;Бошигт [[хаан]]&quot; хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд &quot;бошигт&quot; цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу цэрэглэн мордоход тэрээр [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэн зугтан очсон байна. 5-р Далай лам нь Ак Таглик Хожагийн хүсэлтийг хүлээн авч,  [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүссэн байна.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидал авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн  авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод зүүнгарын эсрэг үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав. Босогчид түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Зодов баатар, Цэцэн тайж нар төрийн эргэлт хийж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]]  алсаны дараа [[Тавак хаан]] Зүүнгарын хаант улсыг хүч суларсан гэж үзэн түүний эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг бүрдүүлэн дайныг эхлүүлэн зүүнгарт довтолсон байна. Гэдч Зүүнгарчууд хурдан зохион байгуулалтад орж, Галдан хааны удирдлагаар хасгийн цэргийг буь цохин улмаар түүний нутагт нэвтрэн өөрийн хараат болгосон байна. Галдан хаан нь цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа &quot;баатар&quot; гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлон тэнд зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлэн хараат байдлыг бататгасан байна. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэн байлдаж байсан бөгөөд{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн.  {{sfn|Moiseev|1991|p=51}}  Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд дагаар орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас]] руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудад захирагч томилон буцсан байна.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} 
учир нь энэ үед зүүнгарын зүүн талд Манж Чин улсын Монголын эсрэг бодлого идэьхжсэн байна. Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Зүүнгар–Халхын дайн ===
{{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}}
Халын Түшээт хаан ихээхэн хэмжээний цэргийг татаж бэлтгэн анхлан Зүүн гарын нутагт довтлон, улмаар түүний зүүн өмнөд нутгийг эзлэн суусан байна.
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханд]] илгээсэн нь нэг талаар түүнийг бэхжүүлэх, нөгөө талаар  [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]]ы эсрэг Засагт хаантай байгуулсан холбооны дагуу үйлдсэн үйл ажиллагаа байв. Энэ үед Түшээт ханы хүү Засагт хаан ба Галдангийн дүүгийн эсрэг гэнэтийн довтолгоо хийсний үр дүнд тэд нар ялагдаж Засагт хаан Шар болон Галданы дүү алагджээ. Энэхүү гэнэтийн дайралт болон Түшээт хааны зүүнгарт хийсэн дайн нь Галдан хааныг Түшээт ханы эсрэг цэрэглэн мордоход хүргэсэн байна.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Халхын нутагт довтолсон бөгөөд энэ дайн болон өргөжсөн байна.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан  өөрийн цэргийг хоёр хэсэгт хуваан Хангай нуруугаар довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүгийн удирдсан цэрэгтэй Тамирын голд  тулгаран тулалдаж ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Улмаар Галдан өөрийн итгэлж жанжин [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийд]]ийг эзэлж, Занабазарыг олзлохоор илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}
Зүүнгарын нутгаас Түшээт хаан цэргийн гол хүчээхалх руу татан ирүүлсэн ба нэмж цэрэг татсаны дараа Зүүнгар ба Халхын цэрэг Олгой нуурын дэргэд шийдьэрлэх тулалдааныг хийсэн байна. Энд 3 хоног тулалдсаны боловч хэн хэн нь илрүүрхэж чадаагүй боловч Зүүнгарын цэрэг шөнийн нэхэтийн довтолгоо хийжээ. Энэ тулааны үед Түшээт хааны цэргийн Шамба дайчны захирсан хэсэгт зүүнгарчуудын гол доьтолгоо явагдаж, түүнийг Шамба дайчны цэрэг няцааж чадалгүй бутарсан байна. тулааны үед Түшээт хаан өөрөө бүслэлтэд орж арай л олзлогдоогүй бөгөөд түүнийг хүүгийнх нь удирдсан шадар цэргийн доьтолгоо бүслэлтээс гаргажээ. Шөнийн тулаанд ялагдсан халхын цэрэг сарнин өмнө зүгийн чиглэн бутарсан байна.
Үүний зэрэгцээ ар тал болох Зүүнгарын нутагт түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] түүнийг байхгүй байгааг далимдуулан Зүүнгарын хаан ширээг эзэгнэсэн байна. Энэ үед буюу 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-ны үед Галдан хаанд нийт 30,000 цэрэг байсан байна. Халхын ноёд зүүнгарт ялагдан улмаар Манжийн хааны эзэмшилд орсон өвөр монголд дүрвэн гарчээ. Энэ үеэс Галдан ба Манжийн хоорондын далд байсан өрсөлдөөн тэмцэл ил болж хурцадсан байна. 

=== Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 1690 оны 7-р сарын 27-нд  ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон өөрийн захирсан гурван армийг удирдан Галдангийн эсрэг дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]]-г эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн Ховд аймгийн газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр байгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

=== Захиргаа ===
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} 

== Гэр бүл ==
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, харин эх нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин Амин Дара байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}}

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Амин Дара

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}}

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]]  ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Цорос]]</text>
      <sha1>1rtjvu3cda481qyjtxgdv6hsrylhety</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Найдангийн Түвшинбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8789</id>
    <revision>
      <id>861429</id>
      <parentid>853547</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38579-68</username>
        <id>105806</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>861429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17938" sha1="4sa3u7cmk7nlt9rd3a113pq7a3norl9" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын жүдочин (1984 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс жүдочин
| name         = 
| image        = 
| image_size   = &lt;!-- only when absolutely necessary --&gt;
| alt          = 
| caption      = Түвшинбаяр [[2008 оны Бээжингийн Олимп]]од
| nationality  = {{MGL}}
| birth_date   = {{birth date and age|1984|6|1}}&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/olympics London 2012 Olympics.com]&lt;/ref&gt;
| birth_place  = [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]], [[Булган аймаг]], [[Монгол]]
| height       = 1.75 m
| weight       = 115 kg
| website      = 
&lt;!-- Sport --&gt;
| country      = {{MGL}}
| weight_class = –100 кг, +100&amp;nbsp;кг
| rank         = &lt;!-- Belt color ONLY. Automated when &quot;dan&quot; is used. --&gt;
| rank_ref     = 
| dan          = &lt;!-- Dan rank (number, 1-11), for Black belts only --&gt;
| club         = 
| team         = 
| turnedpro    = 
| coach        = 
| coaching     = 
| module2          = {{Инфобокс Бөх
| child = yes
| wrestling_title  = [[Улсын заан]]
| дуурьсгасан      = 
| title1           = Улсын заан
| title_year1      = 2017
| title2           = Улсын харцага
| title_year2      = 2013
| title3           = Аймгийн арслан
| title_year3      = 2006
| title4           = Аймгийн начин
| title_year4      = 2002
| шөвгөрсөн        = '''2''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]])
}}
&lt;!-- Achievements and titles --&gt;
| worlds_rank       = 3
| worlds_year       = 2017
| worlds_weight     = Men's +100 kg
| regionals_type    = AS
| regionals_rank    = 1
| regionals_year    = 2014
| regionals_weight  = Men's 100 kg
| regionals_year2   = 2016
| regionals_weight2 = &lt;!-- Optional – To link to specific weightclass competition article (when one exists) --&gt;
| nationals         = 
| olympics_rank     = 1
| olympics_year     = 2008
| olympics_weight   = Men's 100 kg
&lt;!-- Medal record --&gt;
| show-medals    = 
| medaltemplates =
{{Медаль|Спорт| Эрэгтэйчүүдийн [[жүдо]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Жүдо Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }}
{{Медаль|А| [[Жүдо 2008 оны Зуны Олимпод|2008&amp;nbsp;Бээжин]] | [[Жүдо 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 кг|{{nbnd}}100&amp;nbsp;кг]] }}
{{Медаль|М| [[Жүдо 2012 оны Зуны Олимпод|2012&amp;nbsp;Лондон]] | [[Жүдо 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 кг|{{nbnd}}100&amp;nbsp;кг]] }}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }}
{{Медаль|Х| [[2015 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015&amp;nbsp;Астана]] | [[2015 оны Жүдогийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн баг|Эрэгтэй&amp;nbsp;баг]] }}
{{Медаль|Х| [[2017 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2017&amp;nbsp;Будапешт]] | [[2017 оны Жүдогийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн +100 кг|+100&amp;nbsp;кг]] }}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Жүдо Азийн Наадамд|Азийн наадам]] }}
{{Медаль|А| [[Жүдо 2014 оны Азийн Наадамд|2014&amp;nbsp;Инчон]] | [[Жүдо 2014 оны Азийн Наадамд – Эрэгтэйчүүдийн +100 кг|{{nbnd}}100&amp;nbsp;кг]] }}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн жүдогийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }}
{{Медаль|А| [[2016 оны Азийн Жүдогийн АШТ|2016&amp;nbsp;Ташкент]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|М| [[2007 оны Азийн Жүдогийн АШТ|2007&amp;nbsp;Кувейт]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Х| [[2008 оны Азийн Жүдогийн АШТ|2008&amp;nbsp;Чэжү]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Х| [[2011 оны Азийн Жүдогийн АШТ|2011&amp;nbsp;Абу-Даби]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Жүдогийн Их Дуулга]] }}
{{Медаль|А| [[2012 оны Жүдогийн Парисын Их Дуулга|2012&amp;nbsp;Парис]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|М| [[2011 оны Жүдогийн Парисын Их Дуулга|2011&amp;nbsp;Парис]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Х| [[2013 оны Жүдогийн Токиогийн Их Дуулга|2013&amp;nbsp;Токио]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Тэмцээн| [[Олон Улсын Жүдогийн Холбоо|IJF]] Гранпри }}
{{Медаль|А| [[2013 оны Жүдогийн Чэжүгийн Гранпри|2013&amp;nbsp;Чэжү]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|А| [[2015 оны Жүдогийн Чиндаогийн Гранпри|2015&amp;nbsp;Чиндао]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|А| [[2018 оны Жүдогийн Хөх хотын Гранпри|2018&amp;nbsp;Хөх хот]] | +100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|М| [[2014 оны Жүдогийн Чэжүгийн Гранпри|2014&amp;nbsp;Чэжү]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|М| [[2019 оны Жүдогийн Хөх хотын Гранпри|2019&amp;nbsp;Хөх хот]] | +100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Х| [[2011 оны Жүдогийн Абу-Дабийн Гранпри|2011&amp;nbsp;Абу-Даби]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
{{Медаль|Х| [[2014 оны Жүдогийн Дюссельдорфын Гранпри|2014&amp;nbsp;Дюссельдорф]] | {{nbnd}}100&amp;nbsp;кг }}
| updated = 5 сарын 25, 2023
}}

[[Монгол улс]]ын анхны [[олимпын наадам|олимпын]] аварга (2008), анхны олимпын хос медальтан, [[жүдоч]], [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (2008) бөгөөд [[Монгол улсын гавьяат тамирчин|гавьяат тамирчин]] (2008) '''Найдангийн Түвшинбаяр''' [[1984]] оны [[6 сарын 1]]-нд Монгол улс [[Булган]] аймгийн [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан]] суманд малчин [[монгол үндэстэн|монгол]] эцэг Т. Найдан, эх Д. Цэнд-Аюуш нарын долоон хүүхдийн отгон нь болон төржээ.

Монгол хөвүүдийн  жишгээр [[үндэсний бөх|үндэсний бөхөд]] дуртай, зүтгэлтэй байсан Түвшинбаяр 2002 онд өсвөр (16 нас) бөхийн УАШТ-д түрүүлж, 2003 онд идэр (17-18 нас) бөхийн УАШТ-ээс хүрэл медаль зүүж, удалгүй Булган аймгийн наадамд түрүүлж [[аймгийн арслан]] цолтой залуу хүчтэн болов. Булган аймгийн арван жилийн II дунд сургуулийг төгсөөд [[Улаанбаатар]]т ирж, &quot;Авар­га&quot; биеийн тамирын дээд сургуульд элсэн жүдогоор хичээллэж эхлэв. 2006 онд багш дасгалжуулагч мэргэжил эзэмшиж төгсчээ. Булган аймагтаа Монгол улсын гавъяат дасгалжуулагч Шаравжамцын Эрдэнэ-Очир баг­шийн удирдлага дор бэлтгэл сургуулилтаа ханган барилдаж байсан бол нийслэлд ирээд [[Халиуны Болдбаатар]]ын шавь болжээ. 2006 оноос улсын шигшээд багтаж олон улсын тэмцээнд -100 кг жинд барилддаг болсон.&lt;ref&gt;[http://usmongoliatennis.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=111&amp;Itemid=75 Олимпын Аврага Найдангийн Түвшинбаяртай хийсэн ярилцлага]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2007 онд [[Эль-Кувейт]]ийн [[Жүдо барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ААШТ]]-ээс мөнгө, 2008 онд [[Чэжү хот|Чэжүд]] болсон ААШТ-ээс хүрэл медаль хүртэв. Намар нь болсон [[Бээжингийн олимп|олимпын]] наадaмд таван учраагаа дийлж Монгол улсын түүхэнд анхны алтан медалийг авчирчээ. Ингэхдээ Японы [[Сүзүки Кэйжи|Сүзүкиг]] давхар хамж цэвэр, Германы Берлаг юүко үнэлгээгээр, Өмнө Солонгосын [[Чан Сон-ху|Чанг]] коко үнэлгээгээр, Азербайжаны [[Мовлуд Миралиев|Миралиевийг]] цаг сунгаж юүкогоор, шигшээ барилдаанд Казакстаны бөх Асхат [[Асхат Житкеев|Житкеевийг]] ваза-аригаар хожжээ (тэр үед олимпын жүдо бөх хөлд орох ба гараараа хөлийг авч шидэх мэхээр олимпын чөлөөт бөхтэй их төстэй байсан)&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/videoplayback-86_202403 Video. Judo, the 2008 Summer Olympics, Naidangiin Tüvshinbayar vs Keiji Suzuki.] ''Internet Archive''. Retrieved Mar 05, 2024.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/mmi_20240705 Video. Judo, the 2008 Summer Olympics, Naidangiin Tüvshinbayar vs Movlud Miraliyev.] ''Internet Archive''. Retrieved Apr. 08, 2024.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/videoplayback-2023-11-29-t-210610.771 Video. Judo, the 2008 Summer Olympics, Naidangiin Tüvshinbayar vs Askhat Zhitkeyev.] ''Internet Archive''. Retrieved Mar 06, 2024.&lt;/ref&gt;. [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпод]] дөрөв ялж, Оросын [[Тагир Хайбулаев]]тай шигшээд шалгарч, сууж үүрүүлэх мэхээр хожигдож, мөнгөн медаль хүртэн, Монгол улсын анхны олимпын хос медальтан болжээ. Энэ хооронд хоёр удаа (2010, 2011) Монгол улсын аварга болсон. &quot;Будапешт-2017” жудо бөхийн насанд хүрэгчдийн ДАШТ-ний +100 кг жинд доогуур барилдаж Гүржийн шинэ залуу од Гурам Тушишвилийг даралтаар цэвэр хожиж, хүрэл медаль хүртсэн. 2017 онд төрийн тэргүүн зэргийн Чингис хааны одонгоор шагнагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/48445.html |title=Archive copy |access-date=2017-11-19 |archive-date=2017-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119104556/http://olloo.mn/n/48445.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/naidangiin-tuvshinbayar-won-a-bronze-medal-at-the-2017-world-championships Video. Naidangiin Tüvshinbayar won a bronze medal  at the 2017 World Championships]&lt;/ref&gt;.

2008 оны 8-р сарын 25-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Найдангийн Түвшинбаярт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол, Сүхбаатарын одон, Алтан соёмбо тэмдэг, Монгол Улсын гавьяат тамирчин цолоор шагнажээ.

==Үндэсний бөх==
2013 оны Ардын хувьсгалын 92 жилийн ойн улсын их баяр, наадамд Дархан аварга [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]аар 6 давж [[Улсын харцага]] цол хүртсэн. Улмаар 2017 оны Ардын хувьсгалын 96 жилийн ойн улсын их баяр, наадамд улсын харцага цолны болзлыг хангасан [[Оргихын Хангай]]гаар 7 даван шөвгийн дөрөвт үлдэж, [[улсын заан]] болжээ. Мөн 2006 болон 2012 онуудад улсын наадамд 4 давж байв.
=== Улсын наадмын дэвжээнд ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2013
|Ардын хувьсгалын 92 жилийн ойн улсын их баяр, наадамд [[Дархан аварга]] [[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]]аар 6 давж Улсын харцага цол хүртсэн. 
!512
|-
!2017
|Ардын хувьсгалын 96 жилийн ойн улсын их баяр, наадамд улсын шинээр [[улсын харцага]] цолны болзлыг хангасан [[Оргихын Хангай]]гаар 7 даван шөвгийн дөрөвт үлдэж, [[улсын заан]] цол хүртсэн.
!512
|}
=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2002
|[[Булган аймаг|Булган]] аймгийн баяр наадамд 5 давж шөвгөрөн [[Аймгийн начин]] цол хүртсэн.
!128
|-
!2006
|Булган аймгийн баяр наадамд 7 даван түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол хүртсэн.
!128
|}
==Олимпын Хорооны тэргүүн==
2020 оны 8 сарын 14-нд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]] Н. Түвшинбаярыг тэргүүнээрээ сонгосон. Гэсэн ч доор дурдсан гэмт хэрэгт холбогдсон тул түүнийг  2021 оны 5 сарын 23-нд албан тушаалаас нь түдгэлзүүлж, улмаар 6 сарын 5-нд Түвшинбаяр тэргүүний тамгаа хүлээлгэн өгсөн юм.

== Гэмт хэрэгт холбогдов ==
2021 оны 4-р сарын 2-ны өдөр Н.Түвшинбаяр багын найз болох Монгол улсын начин [[Эрдэнэбилэгийн Энхбат|Э.Энхбатын]] биед халдаж, хүнд гэмтэл учруулсан бөгөөд Э.Энхбат ухаан оролгүй байсаар 2021 оны 12-р сарын 24-нд нас нөгчсөн. Н.Түвшинбаяр хүн амины хэрэгт яллагдагчаар тооцогдон хоригдож буй бөгөөд 2022 оны 6-р сарын 9-нд шүүх хурал нь болж, Улсын яллагч, прокуророос 19 жил хорих ял, 480 цаг нийтэд тустай ажил хийлгэх зэрэг ялуудыг тус тусад нь эдлүүдэх санал гаргаж, улмаар Хан-Уул дүүргийн Эрүүгийн хэргийн шүүх Н.Түвшинбаярт 16 жилийн хорих ялыг нээлттэй хорих байгууллагад эдлүүлэх ял оноож шийдвэрлэв. &lt;ref&gt;[https://gogo.mn/r/9qgl5 Н.Түвшинбаярт 16 жилийн хорих ял оноолоо]&lt;/ref&gt; 

==Гэр бүл==
Н.Түвшинбаяр 2009 онд Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын уугуул Болдпүрэвийн Оюунбилэгтэй гэр бүл болж, Манлай, Мандах хэмээх хүү Өэлүн хэмээх охинтой болсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/116212.shtml |title=Аваргын гэр бүл |access-date=2013-04-20 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530072247/http://sport.news.mn/content/116212.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}
* Жүдо бөхийн танилцуулга, барилдааны дүн бүртгэл: [http://www.judoinside.com/judoka/view/43486/judo-career/ Найданы Түвшинбаяр]

{{Жүдогийн хагас хүнд жингийн олимпын аваргын хөтлөгч}}
{{DEFAULTSORT:Түвшинбаяр, Найдангийн}}
[[Ангилал:Улсын заан]]
[[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]]
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Монголын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Алтан соёмбо тэмдэг шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Хүн амины хэрэгтэн]]
[[Ангилал:2021 оны эрүүгийн хэрэг]]
[[Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг]]
[[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1984 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>4sa3u7cmk7nlt9rd3a113pq7a3norl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>861471</id>
      <parentid>861182</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146041" sha1="e7j1bv3hqur4a9vk6l3uklmgc3z5qdu" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс
| common_name            = Зүүнгар
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}&lt;br&gt;'''Зүнһар хаант улс'''&lt;br&gt;([[Ойрад аялга|Ойрад]])
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635–1741
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1688–1759
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
=== Гарал үүсэл ===
[[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]]
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}}

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}}

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}
[[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]]
1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}}

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}
[[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]]
Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}}

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>e7j1bv3hqur4a9vk6l3uklmgc3z5qdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 сарын 8</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16655</id>
    <revision>
      <id>861439</id>
      <parentid>861316</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T18:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>30144</id>
      </contributor>
      <comment>Жон Д. Рокфеллер ➯ [[Жон Рокфеллер|Жон Д. Рокфеллер]]</comment>
      <origin>861439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4140" sha1="jm6s95uqjja38ul8lp3jugqmr0bfoz0" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|7 сарын}}
'''7 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 189 дахь ([[өндөр жил]] бол 190 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 176 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* МЭӨ 52-  [[Парис]] (Лутетиа) хотыг байгуулсан гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн он сар өдөр юм.
* 1497 - [[Васко да Гама|Васко да Гамагийн]] удирдсан Европоос Энэтхэг рүү хийсэн анхны далайн экспедиц [[Лиссабон]] хотоос хөдөлжээ.
* 1796 - [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департамент]] анхны АНУ-ын паспортыг олгосон.
* 1969 - [[Вьетнамын дайн]]: Америкийн цэргүүдийг Өмнөд Вьетнамаас гаргах ажиллагаа эхэлж, гурван жил хагасын дараа дууссан.
* 1972 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] ЗХУ гурван жилийн хугацаанд 750 сая долларын үнэтэй Америкийн үр тариа худалдаж авна гэж зарласан.
* 1974 - [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Коммунист намын]] Төв Хороо Байгаль-Амарын төмөр замын гол шугам (БАМ)-ын барилгын төслийг батлав.
* 1980 - Алматы хотод Ту-154 онгоц осолдсон. 166 хүн нас барсан нь Казахстаны түүхэн дэх хамгийн аймшигтай агаарын ослын нэг болжээ.
* 1990 - 1990 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий финал: Баруун Герман Ром хотод Аргентиныг 1:0-ээр хожсон.
* 1994 - [[Ким Ил Сон]] нас барсны дараа БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалж, хүү удирдагч [[Ким Жон Ил|Ким]] [[Ким Жон Ил|Жон Илийн]] хувьд БНАСАУ-ын Их удирдагчийн албан тушаалыг бий болгосон.
* 2022 - Японд болсон сонгуулийн кампанит ажлын үеэр Ерөнхий сайд [[Абэ Шинзоо|Абэ]] [[Абэ Шинзоо|Шинзоо]] алагджээ.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1839 — [[Жон Рокфеллер|Жон Д. Рокфеллер]] (1937 онд нас барсан), Америкийн аж үйлдвэрч, &quot;Стандарт Ойл&quot; компанийн үүсгэн байгуулагч.
* 1842 — Николай Бенардос (1905 онд нас барсан), Оросын инженер, бүх төрлийн цахилгаан нуман гагнуурын зохион бүтээгч.
* 1843 — Херманн Кристиан Хилдебранд (1890 онд нас барсан), Германы Балтийн түүхч, архивч, сурган хүмүүжүүлэгч.
* 1894 — [[Пётр Капица]] (1984 онд нас барсан), Зөвлөлтийн физикч, инженер, академич, Нобелийн шагналт (1978).
* 1895 — [[Игорь Тамм]] (1971 онд нас барсан), Зөвлөлтийн онолын физикч, профессор, академич, Физикийн Нобелийн шагналт (1958).

== Энэ өдөр нас барагсад ==
1994 - Ким Ил Сон (1912 онд төрсөн), Умард Солонгосын төрийн зүтгэлтэн, удирдагч, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1946 оноос хойш).

== Тэмдэглэлт баярууд ==

----
{{Commonscat|8 July|7 сарын 8}}

[[Ангилал:Өдөр|0708]]
[[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#08]]</text>
      <sha1>jm6s95uqjja38ul8lp3jugqmr0bfoz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваач</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24399</id>
    <revision>
      <id>861393</id>
      <parentid>861057</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12708" sha1="f2rw8kzgev6rqire6p5yhxty14a0kzf" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Даваач
| title           =[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]]
| image           = Dawachi surrendering to Qing general Zhaohui at Ili in 1755. Painting by Jesuit painter at the Qing court, Ignatius Sichelbart, 1764.jpg
| caption         = 1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] Чин улсын жанжин [[Жаохуй|Жаохуйд]] бууж өгсөн Даваач, Ойрадын уламжлалт хувцастай.
| reign           =
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Ламдаржаа]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     = 
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| father          = [[Намжилдаш]]
| mother          = 
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   =1759
| death_place  =[[Хаалган]]
| date of burial  =
| place of burial =
|}}

'''Даваач''' ([[Ойрад–Халимаг аялга|халим]]. ''Давчи ,'' -1759 онд Хаалганд нас барсан) -[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсыг]] 1753-1755 онд захирсан сүүлчийн 8 дахь [[хунтайж]] юм. XVII зууны эхэн үеэс хүчихэгжин [[Алтайн нуруу|Алтайн]] ар өвөр, одоогийн [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]], [[Төвөд]], [[Хөх нуур]]ыг эзэрхэж, [[Дундад Ази|Дундад Азийн]] хэд хэдэн улсаас алба гувчуур авч, [[Манж]]тай дайтаж, [[Орос]]той эн тэнцүү харилцаж байсан [[Зүүнгар]]ын улсын хаадыг [[Галдан бошигт хаан]]аас (1644–1697) эхлэн тоолдог бөгөөд [[Цэвээнравдан]], [[Галданцэрэн хаан]], [[Цэвээндоржнамжил]], [[Лхамдаржаа]] нар залгамжлаад хамгийн сүүлд Даваач богино хугацаанд төр барьжээ.

== Уг гарал ==
Даваач хунтайжийн дээд өвөг нь [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], хуланц өвөө нь Бум тайж, элэнц өвөө нь [[Их Цэрэндондов]] жанжин, өвөө нь Баатар тайж, эцэг нь Намжилдаш нар юм. [[Тарвагатай]] орчим нутаглаад, [[Галданцэрэн хаан]]ыг ч ойшоодоггүй байжээ.{{Citation needed}} [[Манж]]ийн улс төрийн шургуу бодлого, дотоодын хямрал эвдрэлээс болж бууран доройтсон Зүүнгар улсын хаан ширээ эзэнгүйдэж ирсэн үймээнт үед Хойдын [[Амарсанаа]] хүчин тусалж түүнийг хаан сууринд суулгасан боловч мөн л эрх мэдэл булаалдсан хоорондын тэмцлийн дүнд Амарсанаагийнхаа гарт орж Манжид хүргэгдсэн түүхтэй хүн юм.

== Зүүнгар улсын сүүлчийн хаан болсон нь ==
[[Лхамдаржаа]] хан ширээг булаан авсанд Амарсанаа ихэс ноёдтой холбоолон эсэргүүцээд хүчин мөхсдөж, 1751 оны үеэр [[Казахстан]] руу зайлан оджээ. [[Лхамдаржаа]] хэдэн удаа Казахын хан [[Аблай султан|Абалайд]] төлөөний хүн явуулж, хүргүүлж ирүүлэх гэсэнд Казахын хан эс зөвшөөрчээ. Гэтэл [[Лхамдаржаа]] 1752 оны 9-р сард Казахын зүг их цэрэг хөдөлгөж булаан авчруулахаар явуулжээ. Тэр зуур Даваач нутагтаа буцан ирж, Амарсанаатай нийлэн Ламдаржаагийн эсрэг тэмцэл өрнүүлж 1752 оны эцсээр Лхамдаржааг баривчлан алж, өөрөө хан өргөмжлөгджээ. Гэтэл орж ирээд удаагүй байсан [[Дөрвөд]] ноён [[Нэмэхжаргал]] “Даваачийн хамт Зүүнгарын газрыг хуваан захирсугай!” гэж 10000 цэрэг дагуулан [[Хулж хот|Ил]] хотод очиж хан өргөөг дайрсанд Даваач Тарвагатайд зугтан оджээ. 1753 оны эцсээр Амарсанаагийн тусламжаар [[Нэмэхжаргал]]ыг гэнэдүүлэн дайрч барьж алаад, хаан оронд дахин суусан ч удалгүй Амарсанаагийн Илээс хойш [[Алтай]] хүртэлх өргөн уудам газар оронг эзлэх шаардлагыг эс зөшөөрсөнөөс тэдний хооронд зөрчил гарчээ.

== Зүүнгар улс мөхсөн нь ==
[[Файл:Dawachi.jpg|thumb|Чин улсын хувцастай Даваач. 1755-1759 оны хооронд [[Бээжин|Бээжингийн]] Чин улсын ордонд [[Жан Денис Аттире]] зурсан.]]
Амарсанаа Казахын зүг явж [[Эрчис мөрөн]] сав газарт суужээ. Амарсанаагийн эсрэг 3 удаа цэрэг илгээсэн боловч ялж чадсангүй эцэстээ өөрөө 30000 цэрэг авч байлдахаар очсонд, Амарсанаа ихэд дарагдан өөрийн харъят 20000 [[Хойд (овог)|Хойдоо]] дагуулан Манж улсад оржээ. 1753 онд дөрвөд аймгийн “[[Цэрэн (Дөрвөд)|Цэрэн]], Цэрэн увш, Цэрэнмөнх” тэргүүтэй ноёд дургүйцэн Манж улсыг дагав. Үүний улмаас Зүүнгарын хаант улсын хүчин ихэд буурч, Манж улсын байлдан эзлэх бодлогод тохиол олгожээ. 1755 оны 3-р сард Манж улсын 50000 цэрэг 2 зам хуваагдан байлдахаар ирэв. Хойд замын цэргийг [[Банди]], Амарсанаа нар, баруун замын цэргийг [[Юн Чан]], [[Саарал]] нар удирдан ирэв. 3-р сард хойд замын цэргийн түрүүчийн бүлэг туршуулын ангийг Амарсанаа удирдаж [[Улиастай]]гаас хөдлөн гарав. Баруун замын туршуулын ангийг Саарал удирдаж, 4-р сард [[Бархөл]]өөс мордов. Их цэргийг Банди, Юн Чан нар авч хөдлөн гараад бор талд нийлж, Илийн зүг довтлон орж ирэв. Зүүнгарын хилд сахиул байсангүй Манж улсын цэрэг Зүүнгарын нутагт түрэмгийлэн орж 5-р сарын үеэр [[Эрээнхавирга]], [[Бортал]] зэрэг чухал газрыг ямарч саадгүй эзлэн авч, 6-р сарын ихээр Илд хүрч, шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр болжээ. Энэ үед 7000 шахам цэрэг цуглуулж, [[Хаш нуур]]ын дэргэд хориглон байлдахаар шивээлэн хүлээжээ. Банди өдөөн гаргаж баривчлан авах гэсэнд, бэхлэн сахиад байлдахаар гараагүй болохоор, Банди шөнө дөлөөр цэрэг аван  дайрч орж ирсэнд, 10000 гаруй цэргээ дагуулан, эхнэр хүүхэд, гэр тэргээ орхин зугтан яваад, Зүүнгарын жинхэнэ нутгаа алджээ. Эндээс хэдэн уул далдлан цэргийн хүрээ байгуулан сахин суув.  5-р сарын 23-ны шөнө Бандийн зарлигаар тагнахаар ирсэн [[Аюуш]], [[Батжаргал]],  Цанши зэрэг 25 хүн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрсанд, цэрэг анги нь үймэн сандарч, 4 зүгтээ бутран сарнив. Арай чамай 2000 гаруй хүмүүсээ цуглуулан дагуулж зугтаан гарсанд, үлдсэн олон нь байлдалгүгээр бууж өгчээ. Манж улсын [[Дарданга]] нар үргэлжлүүлэн нэхэж, авга Балжуур болон 6000 гаруй албатыг нь олзлон авжээ. [[Тэнгэр уул]]ын өврийг чиглэн одоход 70 гаруйхан бараа бологсод л үлдсэн байв. Банди жанжин [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Үш]], [[Турфан хот|Турфан]] зэрэг газар хүн  илгээж, “Бидэнд туслан Даваачийг барьж өгөх болов уу?” гэж [[Уйгурууд]]ад хэл хүргүүлэв. Үш, Түрфаны хотын дарга урьдаас найртай байсан хэдий боловч Бандийн хүчнээс сүрдэн Үш, Түрфанаар дамжиж, [[Кашгар]]т очих гэж байгааг нь тагнан мэдээд, шугуйд цэрэг бүгүүлж, өөрийн дүүдээ архи, мах бариулан хуурмагаар зам тосож угтаад 70 гаруй хүмүүсийг бүгдийг нь баривчлан авч, Манж улсын цэргийн хүрээнд хүргэж өгчээ. Банди ихэд баярлаж [[Бээжин]]д [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]]ы дэргэд хүргэсэнд уучлал хүртээж, “[[Чин ван]]” өргөмжлөн, гүнжээ өгч [[эфү]] болгоод урьд дагуулж байсан 40-50 өрх хүмүүстэй нь хамт Бээжинд зохицуулан суулгажээ. Хожим нь шадар хиа өргөмжлөгдөж, 1759 онд Бээжинд өвчнөөр нас баржээ. Даваач хот газар дасахгүйгээс өдөр бүр нуурын усанд галуу, нугас тэжээх буюу сэлж сэтгэлээ хуурдаг байжээ. Түүний тэжээсэн галуу, нугасны өндөг нь онцгой том байсан тул хааны ордонд өдөр бүр аваачдаг байжээ.{{Citation needed}}

== Хойчис ==
{{tree list}}
* '''Даваач хунтайж''', '''Цорос хошой чин ван''' (1757-1759)
**Лубжаа: Даваачийн ахмад хүү, 1759 онд &quot;цорос төрийн жүн ван&quot; хэргэм залгамжилсан. 1774 онд нас барсан.
***Бүрнээ: Лубжаагийн хүү. 1781 онд &quot;цоросын хошууны бэйс&quot; хэргэм залгамжлан, 1783 онд хошууны бэйс хэргэмийг үе улиран залгамжлах соёрхол хүртсэн.
****Гэнинсү: Бүрнээгийн хүү. 1797 онд &quot;цоросын хошууны бэйс&quot; хэргэмийг залгамжлан, 1838 онд нас барсан.
*****Икэнгэ: Гэнинсүгийн хүү. 1838 онд &quot;хошууны бэйс&quot; хэргэмийг залгамжлан, 1879 онд нас барсан.
******Тангүсэ: Икэнгэгийн хүү. 1879 онд &quot;хошууны бэйс&quot; хэргэм залгамжилсан. 1912 онд [[ДИУ]]-ын анхны парламентийн гишүүн болсон.
**Бодис: Даваачийн хоёрдугаар хүү, 1774 онд &quot;цоросын төрийн бэйл&quot; хэргэм залгамжилсан. 1781 онд нас барсан.
{{tree list|end}}
== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Цорос]] (14-р зуун-1755 он)||||1759}}
{{s-reg|}}
{{s-bef|өмнө=[[Ламдаржаа]]}}
{{s-ttl|албан_тушаал=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[хунтайж]]|он=1753-1755}}
{{s-aft|дараа=[[Амарсанаа]]}}
{{end}}

[[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1759 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]]
[[Ангилал:Цорос]]</text>
      <sha1>f2rw8kzgev6rqire6p5yhxty14a0kzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28125</id>
    <revision>
      <id>861403</id>
      <parentid>856087</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>861403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53669" sha1="dsud9y64xts613rnphpddih95ugkcsz" xml:space="preserve">{{Multiple image
|total_width=300
|image1=Yagaan noyon.jpg
|perrow=2
|image2=Yumjaagiin-tsedenbal.jpg
|image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg
|image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png
|caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд
[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]
|caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]]
}}
{{Монгол улсын улс төр}}
'''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.&lt;ref&gt;[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]&lt;/ref&gt; Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}}

1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон.

==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар==

=== [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга
! rowspan=&quot;2 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]&lt;br&gt;{{small|(1870–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]]
| {{small|[[Чин ван]]}}&lt;br&gt;'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1869–1915)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 11 сарын 28
| 1911 оны 12 сарын 29
| {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|}

===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол хаад|Хаан]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Ерөнхий сайд
! rowspan=&quot;13 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; | '''[[Богд хаан]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]&lt;br&gt;{{small|(1911–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1914)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}}
| 1912 оны 7 сар
| {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар)
|-
| 1
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]]
| {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}&lt;br&gt;'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1878–1919)}}
| 1912 оны 11 сар
| 1919 оны 4 сар †
| {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| 2
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1850–1920)}}
| 1919 оны 4 сарын 9
| 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}}
| {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22)
|-
| 3
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;{{small|(1874–1923)}}&lt;br&gt;{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}}
| 1921 оны 2 сарын 22
| 1921 оны 5 сар
| {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]]
| [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}&lt;br&gt;'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1937)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1921 оны 5 сар
| 1921 оны 7 сарын 10
| {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]]
| '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1880–1922)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}}
| 1921 оны 3 сарын 13
| 1921 оны 4 сарын 16
| {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 4
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]]
| '''[[Догсомын Бодоо]]'''&lt;br&gt;{{small|(1885–1922)}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}}
| 1921 оны 4 сарын 16
| 1922 оны 1 сарын 7
| {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3)
|-
| 5
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1874–1923)&lt;/small&gt;
| 1922 оны 3 сарын 3
| 1923 оны 3 сарын 23 †
| {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 6
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| 1923 оны 6 сарын 23
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late
Define $today = {{#time:d/m/Y}}
Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам
  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:01/01/1925
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912
Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170
TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;
BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till
 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Да лам Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
|}}
===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| (6)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| 1928 оны 2 сарын 13 †
| {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21)
|-
| 7
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1928 оны 2 сарын 21
| 1930 оны 4 сарын 27
| {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 8
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]]
| '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1894–1933)}}
| 1930 оны 4 сарын 27
| 1932 оны 7 сарын 2
| {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 9
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]]
| '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1892–1937)}}
| 1932 оны 7 сарын 2
| 1936 оны 3 сарын 2
| {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22)
|-
| 10
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1936 оны 3 сарын 22
| 1939 оны 3 сарын 7
| {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24)
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| 11
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]]
| {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1895–1952)}}
| 1939 оны 3 сарын 24
| 1952 оны 1 сарын 26 †
| {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 12
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|100px|alt=Yumjaagiin Tsedenbal]]
| {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1916–1991)}}
| 1952 оны 1 сарын 26
| 1974 оны 6 сарын 11
| {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 13
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]]
| '''[[Жамбын Батмөнх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1926–1997)}}
| 1974 оны 6 сарын 11
| 1984 оны 12 сарын 12
| {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 14
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sodnom_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sodnom_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Думаагийн Содном]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933 онд төрсөн)}}
| 1984 оны 12 сарын 12
| 1990 оны 3 сарын 21
| {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 15
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gungadorj_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gungadorj_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1935 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 3 сарын 21
| 1990 оны 9 сарын 11
| {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ерөнхий''' '''сайд'''
|-
| 16
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 9 сарын 11
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:26/11/1924 till:12/02/1992
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:BalingiinTserendorj
  from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
|}}

===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; | Засгийн газар
! rowspan=&quot;2&quot; | Сонгууль
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br /&gt;{{small|(Бүрэн эрх)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
| (16)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| 1992 оны 7 сарын 21
| {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}}
| {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}}
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''&lt;br&gt;[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]&lt;br&gt;{{small|(1990–1997)}}
|-
| 17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933–2007)}}
| 1992 оны 7 сарын 21
| 1996 оны 7 сарын 19
| {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]]
| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I&lt;br&gt;{{small|(1992)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 18
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;2&quot; | 1998 оны 4 сарын 23
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
| rowspan=&quot;6&quot; | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II&lt;br&gt;{{small|(1996)}}]]
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''&lt;br&gt;[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]&lt;br&gt;{{small|(1997–2005)}}
|-
| 19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 1998 оны 4 сарын 23
| 1998 оны 12 сарын 9
| {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]]
| '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''&lt;br&gt;{{small|(1957–2007)}}
| 1998 оны 12 сарын 9
| 1999 оны 7 сарын 22
| {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]]
| '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1999 оны 7 сарын 22
| 1999 оны 7 сарын 30
| {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
|-
| 21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1961 онд төрсөн)}}
| 1999 оны 7 сарын 30
| 2000 оны 7 сарын 26
| {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]]
| '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2000 оны 7 сарын 26
| 2004 оны 8 сарын 20
| {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]]
| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III&lt;br&gt;{{small|(2000)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 23
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004 оны 8 сарын 20
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006 оны 1 сарын 13
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| rowspan=&quot;5&quot; | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV&lt;br&gt;{{small|(2004)}}]]
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]&lt;br&gt;{{small|(2005–2009)}}
|-
| colspan=&quot;9&quot; | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25)
|-
| 24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]]
| '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1964 онд төрсөн)}}
| 2006 оны 1 сарын 25
| 2007 оны 11 сарын 22
| {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 25
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1956 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007 оны 11 сарын 22
| rowspan=&quot;3&quot; | 2009 оны 10 сарын 29
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]&lt;br&gt;{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]&lt;br&gt;{{small|(2009–2017)}}
|-
| 26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]]
| '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 2009 оны 10 сарын 29
| 2012 оны 8 сарын 10
| {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
|-
| 27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]]
| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2012 оны 8 сарын 10
| 2014 оны 11 сарын 5
| {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI&lt;br&gt;{{small|(2012)}}]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};&quot; |
| [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]]
| '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 2014 оны 11 сарын 5
| 2014 оны 11 сарын 21
| {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}
| style=&quot;background:#EFA7AB;&quot; | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 28
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1969 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 оны 11 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 29
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''&lt;br&gt;{{small|(1973 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]&lt;br&gt;{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}}
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''&lt;br&gt;[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]&lt;br&gt;{{small|(2017–2021)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1968 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]]
|-
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]&lt;br&gt;{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 31
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''&lt;br&gt;{{small|(1980 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;3&quot; | 2025 оны 6 сарын 3
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]]
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]&lt;br&gt;{{small|(2021 оноос хойш)}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]&lt;br&gt;{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}}
|-
| 32
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]]
| '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1970 онд төрсөн)}}
| 2025 оны 6 сарын 13
| 2026 оны 3 сарын 30
| {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
|-
|33
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1987 онд төрсөн)}}
|2026 оны 3 сарын 30
|''Алба хашиж байгаа''
|{{Age in years and days|2026|3|30}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}}
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:12/02/1992 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:Byambasüren
  from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025     color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}
==Цаг хугацааны график==
{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч)
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Г.Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==Мөн үзэх==
* [[Монгол хаад]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]

==Тэмдэглэл==
{{notelist}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]]
[[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]]</text>
      <sha1>dsud9y64xts613rnphpddih95ugkcsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэвээнравдан хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30006</id>
    <revision>
      <id>861388</id>
      <parentid>861387</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3930" sha1="k0pbjpwkn6fo6y3i1yi0u98oliwgj5p" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хунтайж дараа нь хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан
| name            = Цэвээнравдан
| title           = Цэвээнравдан хаан
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж мөн хаан]]
| reign           = 1697–1727
| coronation      =1697 
| predecessor     = [[Галдан бошигт хаан]]
| successor       = [[Галданцэрэн хаан]]
| queen           =Гүнгэравдан &lt;small&gt;(Их [[Хатан]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Сэтэржав &lt;small&gt;(Бага [[Хатан]])&lt;/small&gt; 
| issue           = {{tree list}}
*'''Түүний их Хатанаас:'''
**[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
**Ботлог
*'''Түүний бага Хатанаас:'''
**Лувсансүр
**Шонодаваа
**Тодорхойгүй охин
{{tree list/end}}
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          = [[Сэнгэ хунтайж]]
| birth_date   =Тодорхойгүй
| death_date   = 1727|image=Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|caption=Цэвээнравдан хааны орчин үеийн дүрслэл|regnal name=Цэвээнравдан эрдэнэ зоригт [[хунтайж]]&lt;br&gt;Цэвээнравдан [[хаан]]|religion=[[Төвөдийн Буддын шашин]]|full name=Сэнгийн Цэвээнравдан}}

'''Сэнгийн Цэвээнравдан''', (Төрсөн он, сар, өдөр тодорхойгүй–1727) эсвэл '''Цэвээнравдан хаан''' (1697–1727) нь [[Сэнгэ хунтайж]]ийн хүү бөгөөд 1697 онд авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаанаас]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан ширээг булаан авч, ''&quot;Эрдэнэ Зоригт [[хунтайж]]&quot;''{{Sfn|Perdue|2005|p=210}} ба ''&quot;[[хаан]]&quot;''{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Baabar|1999|p=87}}цолтойгоор Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж мөн хаан болсон. Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Зүүнгарын Хаант Улсыг оргил үедээ хүргэсэн хүн гэж үздэг.{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} Тэрээр [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] оросуудыг ялж, Манжийн эсрэг Зүүнгарын [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|тусгаар тогтнолыг хадгалсан]]. Тэр бас [[Казахын ханлиг]] эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|дайныг]] үргэлжлүүлж байв. 

== Бага нас ==

== Хаанчлал ба дайн ==

=== Түүний цолын талаарх үзэл бодлын зөрчилдөөн ===

=== Казахуудын эсрэг хийсэн дайнууд ===

== Нийгэм–эдийн засгийн бодлого ==

== Гэр бүл ==

== Түүхэнд ==

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
[[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1727 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:Цорос]]
&lt;references /&gt;

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}</text>
      <sha1>k0pbjpwkn6fo6y3i1yi0u98oliwgj5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галданцэрэн хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30011</id>
    <revision>
      <id>861389</id>
      <parentid>861350</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7515" sha1="9rbl49a0us03qgwn6zugho6ld8e8edd" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| title           = [[Хаан]]
| image           =Kalmyk warriors.jpg 
| caption         =Түүний засаглалын үеийн Зүүнгарын арми. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1727–1745
| coronation      =1727 
| full name       = Цэвээнравданы Галданцэрэн
| predecessor     = [[Цэвээнравдан]]
| successor       = [[Цэвээндоржнамжил]]
| queen           = 
| spouse          =
| spouse-type     =
| issue           = [[Ламдаржаа]]&lt;br&gt;[[Цэвээндоржнамжил]]&lt;br&gt;Цэвээндаш&lt;br&gt;[[Уламбаяр хатан]]
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          = [[Цэвээнравдан]]
| mother          = Гүнгэравдан хатан
| birth_date   =1693
| birth_place  =
| death_date   = 1745
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
||birth_name=Цэвээнравданы Галданцэрэн}}

'''Цэвээнравданы Галданцэрэн''', (1693–1745) эсвэл '''Галданцэрэн хаан''' (1727–1745) нь 1727 оноос 1745 онд нас барах хүртлээ [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Цорос]]–[[Хошууд|Хошуудын]] [[хунтайж]], [[хаан]] байв.

Галданцэрэн хаан бол [[Лацан хаан|Лацан хааны]] эгч Гүнгэравдан хатан ба [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ууган хүү юм. Аавыг нь сөргөлдөгч бүлэглэлүүд алсны дараа Галданцэрэнгийн эцэг нэгтэй дүү Торгууд Лувсансүрийн хооронд иргэний дайн болж, Галданцэрэн ялж, өөрийгөө Зүүнгарын шинэ хаан хэмээн өргөмжилжээ.

== Хаанчлал ==
Галданцэрэн хаан ширээнд суусны дараа эцгийнхээ [[Чин улс|Чин улстай]] сөргөлдөх бодлогыг үргэлжлүүлэв. Тэрээр 1723 оны [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] [[Хошууд|Хошуудын]] бослогын удирдагч [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзаныг]] бууж өгөхөөс татгалзаж, Чин улсын вассал [[Халх|Халх Монголчуудын]] эсрэг аян дайныг удирджээ.{{Sfn|Dai|2009|p=93}}

1729 оны хавар Чин улсын эсрэг [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|дайн]] дэгдэж, Галданцэрэнгийн цэрэг Чин улсын эсрэг олон тооны ялалт байгуулав.{{Sfn|Dai|2009|p=100}} Дайн 1739 он хүртэл үргэлжилсэн. Энхийн хэлэлцээр 1734 онд аль хэдийн эхэлсэн байв. Дайгийн хэлснээр 1737 онд хоёр тал эцэст нь энх тайван тохиролцож, Галданцэрэн цутгалын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна.{{Sfn|Dai|2009|p=118}} Гэсэн хэдий ч Артур 1739 онд энхийн гэрээгээр Алтайн нуруу болон Увс нуур дээр Зүүнгар–Чин улсын хил хязгаарыг тогтоосон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Arthur|2017|p=601}}

Тэрээр аян дайны үеэр олон эрдэмтэн хүмүүсийг олзлон авч, улсынхаа сайн сайхны төлөө ажиллуулсан. Түрэгийн баянбүрд оршин суугчид хөдөө аж ахуйн усжуулалтын төслүүдийг хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=306}} Галданцэрэн дайныг өөрийн хаант улсыг бэхжүүлэх цорын ганц хэрэгсэл гэж үзээд зогсохгүй, эдийн засаг, технологийн суурийг нь сайжруулахын төлөө ажилласан. Галданцэрэн хилэн, цаас, даавуу үйлдвэрлэх үйлдвэрүүд барьсан.

Галданцэрэн 80,000–100,000 морьт цэрэгтэй хүчирхэг армитай байсан бөгөөд бүгд галт зэвсэгтэй, хангалттай морьтой байв.{{Sfn|Adle|2003|p=150}} Тэрээр мөн [[Швед|Шведийн]] [[Йохан Густав Ренат]] зэрэг олзлогдсон офицеруудын тусламжтайгаар өөрийн цэргийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=307}}

Гэвч Галданцэрэнгийн санхүүгийн үндэс нь Орос болон Чин гүрний хоорондох худалдааны зам,{{Sfn|Adle|2003|p=150}} алдартай Цайны зам, үнэт Хятадын бараа бүтээгдэхүүнийг Москва руу урсгаж байснаас олсон ашиг байв.

Галданцэрэн 1745 онд нас барахад түүний бэхжүүлсэн Зүүнгарын Хаант Улс гурван хүүгийнх нь хоорондын залгамж халааны маргааны золиос болж, хожим нь Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэгчэд]] ялагдаж, [[Зүүнгарын геноцид|геноцидэд]] өртөв.

== Гэр бүл ==
'''Эцэг:''' [[Цэвээнравдан хаан]]

'''Эх:''' Гүнгэравдан хатан (төрсөн эх), Сэтэржав (хойд эх)

'''Ах дүүс:''' Лувсансүр, Ботлог, Шонодаваа

'''Хөвгүүд:''' [[Ламдаржаа]], [[Цэвээндоржнамжил]], Цэвээндаш{{Sfn|Perdue|2005|p=270}}

'''Охин:''' [[Уламбаяр хатан]]{{Sfn|Perdue|2005|p=270}}

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
[[Ангилал:Зүүнгарын хан]]
[[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1745 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Цорос]]
&lt;references /&gt;

=== Ном зүй ===

* {{cite book |last=Dai |first=Yingcong |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet:imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press, 2009 |year=2009 |isbn=0-295-98952-1}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}}
* {{Cite book |author=Arthur |first=W. Hummel Sr. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>9rbl49a0us03qgwn6zugho6ld8e8edd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861390</id>
      <parentid>861389</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7517" sha1="1iaxrdqngjlxgrfop92iqjh7joofjur" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| title           = [[Хаан]]
| image           =Kalmyk warriors.jpg 
| caption         =Түүний засаглалын үеийн Зүүнгарын арми. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1727–1745
| coronation      =1727 
| full name       = Цэвээнравданы Галданцэрэн
| predecessor     = [[Цэвээнравдан]]
| successor       = [[Цэвээндоржнамжил]]
| queen           = 
| spouse          =
| spouse-type     =
| issue           = [[Ламдаржаа]]&lt;br&gt;[[Цэвээндоржнамжил]]&lt;br&gt;Цэвээндаш&lt;br&gt;[[Уламбаяр хатан]]
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          = [[Цэвээнравдан]]
| mother          = Гүнгэравдан хатан
| birth_date   =1693
| birth_place  =
| death_date   = 1745
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
||birth_name=Цэвээнравданы Галданцэрэн}}

'''Цэвээнравданы Галданцэрэн''', (1693–1745) эсвэл '''Галданцэрэн хаан''' (1727–1745) нь 1727 оноос 1745 онд нас барах хүртлээ [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Цорос]]–[[Хошууд|Хошуудын]] [[хунтайж]], [[хаан]] байв.

Галданцэрэн хаан бол [[Лацан хаан|Лацан хааны]] эгч Гүнгэравдан хатан ба [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ууган хүү юм. Аавыг нь сөргөлдөгч бүлэглэлүүд алсны дараа Галданцэрэнгийн эцэг нэгтэй дүү Торгууд Лувсансүрийн хооронд иргэний дайн болж, Галданцэрэн ялж, өөрийгөө Зүүнгарын шинэ хаан хэмээн өргөмжилжээ.

== Хаанчлал ==
Галданцэрэн хаан ширээнд суусны дараа эцгийнхээ [[Чин улс|Чин улстай]] сөргөлдөх бодлогыг үргэлжлүүлэв. Тэрээр 1723 оны [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] [[Хошууд|Хошуудын]] бослогын удирдагч [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзаныг]] бууж өгөхөөс татгалзаж, Чин улсын вассал [[Халх|Халх Монголчуудын]] эсрэг аян дайныг удирджээ.{{Sfn|Dai|2009|p=93}}

1729 оны хавар Чин улсын эсрэг [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|дайн]] дэгдэж, Галданцэрэнгийн цэрэг Чин улсын эсрэг олон тооны ялалт байгуулав.{{Sfn|Dai|2009|p=100}} Дайн 1739 он хүртэл үргэлжилсэн. Энхийн хэлэлцээр 1734 онд аль хэдийн эхэлсэн байв. Дайгийн хэлснээр 1737 онд хоёр тал эцэст нь энх тайван тохиролцож, Галданцэрэн цутгалын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна.{{Sfn|Dai|2009|p=118}} Гэсэн хэдий ч Артур 1739 онд энхийн гэрээгээр Алтайн нуруу болон Увс нуур дээр Зүүнгар–Чин улсын хил хязгаарыг тогтоосон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Arthur|2017|p=601}}

Тэрээр аян дайны үеэр олон эрдэмтэн хүмүүсийг олзлон авч, улсынхаа сайн сайхны төлөө ажиллуулсан. Түрэгийн баянбүрд оршин суугчид хөдөө аж ахуйн усжуулалтын төслүүдийг хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=306}} Галданцэрэн дайныг өөрийн хаант улсыг бэхжүүлэх цорын ганц хэрэгсэл гэж үзээд зогсохгүй, эдийн засаг, технологийн суурийг нь сайжруулахын төлөө ажилласан. Галданцэрэн хилэн, цаас, даавуу үйлдвэрлэх үйлдвэрүүд барьсан.

Галданцэрэн 80,000–100,000 морьт цэрэгтэй хүчирхэг армитай байсан бөгөөд бүгд галт зэвсэгтэй, хангалттай морьтой байв.{{Sfn|Adle|2003|p=150}} Тэрээр мөн [[Швед|Шведийн]] [[Йохан Густав Ренат]] зэрэг олзлогдсон офицеруудын тусламжтайгаар өөрийн цэргийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=307}}

Гэвч Галданцэрэнгийн санхүүгийн үндэс нь Орос болон Чин гүрний хоорондох худалдааны зам,{{Sfn|Adle|2003|p=150}} алдартай Цайны зам, үнэт Хятадын бараа бүтээгдэхүүнийг Москва руу урсгаж байснаас олсон ашиг байв.

Галданцэрэн 1745 онд нас барахад түүний бэхжүүлсэн Зүүнгарын Хаант Улс гурван хүүгийнх нь хоорондын залгамж халааны маргааны золиос болж, хожим нь Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэгчэд]] ялагдаж, [[Зүүнгарын геноцид|геноцидэд]] өртөв.

== Гэр бүл ==
'''Эцэг:''' [[Цэвээнравдан хаан]]

'''Эх:''' Гүнгэравдан хатан (төрсөн эх), Сэтэржав (хойд эх)

'''Ах дүүс:''' Лувсансүр, Ботлог, Шонодаваа

'''Хөвгүүд:''' [[Ламдаржаа]], [[Цэвээндоржнамжил]], Цэвээндаш{{Sfn|Perdue|2005|p=270}}

'''Охин:''' [[Уламбаяр хатан]]{{Sfn|Perdue|2005|p=270}}

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
[[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1745 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Цорос]]
&lt;references /&gt;

=== Ном зүй ===

* {{cite book |last=Dai |first=Yingcong |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet:imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press, 2009 |year=2009 |isbn=0-295-98952-1}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}}
* {{Cite book |author=Arthur |first=W. Hummel Sr. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498}}

{{Authority control}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]</text>
      <sha1>1iaxrdqngjlxgrfop92iqjh7joofjur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ламдаржаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30029</id>
    <revision>
      <id>861394</id>
      <parentid>861034</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4162" sha1="foo7rjp85fwovwrboh5wxhjbnezzed8" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}}
{{Инфобокс хаан
| name            = Ламдаржаа
| title           = [[Хунтайж]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]]
| reign           = 1749-1753
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Цэвээндоржнамжил]]
| successor       = [[Даваач]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     =
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| father          = [[Хархул]]
| mother          =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   = 1753
| death_place  = [[Или]], [[Зүүнгар]]
| date of burial  =
| place of burial =
|}}

'''Ламдаржаа''' буюу '''&quot;Лам-Эрдэнэбаатар хунтайж&quot;'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Л |first=Энхсаруул |title=Зүүнгар улсын хаан Ламдаржаа Манж Чин улсад элч зарж харилцсан нь |url=https://www.academia.edu/94608166/%D0%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%A7%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%8D%D0%BB%D1%87_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B6_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D1%8C_Acta_Historica_Mongolici_Tomus_XVII_Fasciculus_1_25_%D0%A3%D0%B1_2016 |journal=Acta Historica Mongolici |volume=Tomus XVII, Fasciculus 1 -25 |pages=209-210}}&lt;/ref&gt; нь [[Зүүнгар|Зүүнгарыг]] 1749-1753 он хүртэл  захирч байсан, Цорос овгийн [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хунтайжийн]] хөвүүн юм. 1749 онд ойрадын [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсын]] [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндоржнамжил хунтайж]], өөрийн эгч Уламбаяр хатантай төрийн эрхийг булаалдан алсны дараа, Галданцэрэн хунтайжийн бага хатнаас төрсөн Ламдаржаа нь Уламбаярын нөхөр Сайнбилэгийн хамт төрийн эргэлт гаргаж, улсын эзэн Цэвээндоржнамжилыг хороогоод Ламдаржаа нь хунтайж болсны дараа Ламдаржаа нэрээ халж, &quot;'''Лам-Эрдэнэбаатар хунтайж'''&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; гэж өөрчилжээ. 

Тэрээр улсын эзэн болсны дараа 1750-1751, 1752 онд хоёр удаа [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] элч илгээн &quot;''өөрийгөө Зүүнгарын хунтайж болсноо зарлан, хоёр улс хилийн худалдаа хийх, [[Саруул (Зайсан)| Саруул зайсан]] зэрэг Чин улсад дагаар орсон ардыг буцаан өгөх, [[Төвөд|Төвд]] рүү зүүнгарчуудыг шашин мөргөл хийх, лам залах зөвшөөрөл олгох&quot;''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; зэрэг асуудлыг тавьсан ч, Зүүнгарт дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хурцдаснаар бүтэлгүйтсэн. 1753 онд [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү [[Даваач]] болон хойдын ноён [[Амарсанаа]] нарт ялагдан нас барсан.

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1726 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1753 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:Цорос]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]]</text>
      <sha1>foo7rjp85fwovwrboh5wxhjbnezzed8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861396</id>
      <parentid>861394</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4100" sha1="34y6hrwip1ss2es8513e88vcl4styes" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}}
{{Инфобокс хаан
| name            = Ламдаржаа
| title           = [[Хунтайж]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]]
| reign           = 1749-1753
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     = [[Цэвээндоржнамжил]]
| successor       = [[Даваач]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     =
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| father          = [[Хархул]]
| mother          =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   = 1753
| death_place  = [[Или]], [[Зүүнгар]]
| date of burial  =
| place of burial =
|}}

'''Ламдаржаа''' буюу '''&quot;Лам-Эрдэнэбаатар хунтайж&quot;'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Л |first=Энхсаруул |title=Зүүнгар улсын хаан Ламдаржаа Манж Чин улсад элч зарж харилцсан нь |url=https://www.academia.edu/94608166/%D0%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%A7%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%8D%D0%BB%D1%87_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B6_%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D1%8C_Acta_Historica_Mongolici_Tomus_XVII_Fasciculus_1_25_%D0%A3%D0%B1_2016 |journal=Acta Historica Mongolici |volume=Tomus XVII, Fasciculus 1 -25 |pages=209-210}}&lt;/ref&gt; нь [[Зүүнгар|Зүүнгарыг]] 1749-1753 он хүртэл  захирч байсан, Цорос овгийн [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хунтайжийн]] хөвүүн юм. 1749 онд ойрадын [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улсын]] [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндоржнамжил хунтайж]], өөрийн эгч Уламбаяр хатантай төрийн эрхийг булаалдан алсны дараа, Галданцэрэн хунтайжийн бага хатнаас төрсөн Ламдаржаа нь Уламбаярын нөхөр Сайнбилэгийн хамт төрийн эргэлт гаргаж, улсын эзэн Цэвээндоржнамжилыг хороогоод Ламдаржаа нь хунтайж болсны дараа Ламдаржаа нэрээ халж, &quot;'''Лам-Эрдэнэбаатар хунтайж'''&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; гэж өөрчилжээ. 

Тэрээр улсын эзэн болсны дараа 1750-1751, 1752 онд хоёр удаа [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] элч илгээн &quot;''өөрийгөө Зүүнгарын хунтайж болсноо зарлан, хоёр улс хилийн худалдаа хийх, [[Саруул (Зайсан)| Саруул зайсан]] зэрэг Чин улсад дагаар орсон ардыг буцаан өгөх, [[Төвөд|Төвд]] рүү зүүнгарчуудыг шашин мөргөл хийх, лам залах зөвшөөрөл олгох&quot;''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; зэрэг асуудлыг тавьсан ч, Зүүнгарт дотоодын эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хурцдаснаар бүтэлгүйтсэн. 1753 онд [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү [[Даваач]] болон хойдын ноён [[Амарсанаа]] нарт ялагдан нас барсан.

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1726 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1753 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Цорос]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]]</text>
      <sha1>34y6hrwip1ss2es8513e88vcl4styes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баден-Вюртемберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34362</id>
    <revision>
      <id>861466</id>
      <parentid>830783</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GregorBungensheim</username>
        <id>99505</id>
      </contributor>
      <comment>wrong anthem</comment>
      <origin>861466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6910" sha1="rs77d3un88yakhi180d0dq74dq3fk27" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун өмнөд Герман дахь Холбооны муж}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| official_name           = Баден-Вюртемберг
| native_name             = 
| native_name_lang        = de
| settlement_type         = [[Германы муж улс|Муж]]
| image_skyline           = 
| imagesize               = 270px
| image_caption           = 
| image_flag              = Flag of Baden-Württemberg.svg
| flag_size               = 120px
| flag_link               = Баден-Вюртембергийн туг
| image_shield            = Greater coat of arms of Baden-Württemberg.svg
| shield_size             = 120
| shield_link             = Баден-Вюртембергийн сүлд
| image_blank_emblem      = The-laend03.svg
| anthem                  = 
| image_map               = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=5|type=shape&lt;!--line--&gt;|id=|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=51.1|frame-long=10.5|frame-width=250|frame-height=300}}
| mapsize                 = 155px
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|48|32|16|N|9|2|28|E|type:adm1st_region:DE|display=inline,title}}
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = {{flag|Герман}}
| established_title       = Байгуулагдсан
| established_date        = [[Баден-Вюртембергийн түүх#Баден-Вюртемберг муж (1952 - одоо үе)|4 сарын 25, 1952]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=25. April 1952 – Die Entstehung des Landes Baden-Württemberg |url=http://www.lpb-bw.de/entstehung_baden-wuerttembergs.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407021409/http://www.lpb-bw.de/entstehung_baden-wuerttembergs.html |archive-date=2015-04-07  |access-date=21 August 2022}}&lt;/ref&gt;
| seat_type               = Нийслэл
| seat                    = [[Штутгарт]]
| governing_body          = [[Баден-Вюртембергийн Ландтаг]]
| leader_party            = [[Холбоо 90/Ногоонууд|Ногоон]]
| leader_title            = [[Мужийн ерөнхий сайд (Герман)|Ерөнхий сайд]]
| leader_name             = [[Винфрид Кречман]]
| leader_title1           = Эрх баригч намууд
| leader_name1            = {{Polparty|Germany|Green}} / {{Polparty|Germany|CDU}} 
| leader_title2           = [[Бундесрат|Бундесратын санал]]
| leader_name2            = 6 (69-өөс)
| leader_title3           = [[Бундестаг|Бундестагын суудал]]
| leader_name3            = [[2021 оны Германы холбооны сонгуулийн үр дүн#Баден-Вюртемберг|102 (736-аас)]]
| total_type              = Нийт
| area_footnotes          = &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.baden-wuerttemberg.de/en/our-state/the-state-and-its-people/ |title=The State and its people |work=Baden-Württemberg |access-date =18 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2          = 35751.46
| elevation_m             = 
| population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/Bevoelk_I_D_A_vj.csv|title=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2017|work=Statistisches Landesamt Baden-Württemberg|date=2018|language=de|access-date=2023-11-12|archive-date=2018-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118143512/https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/Bevoelk_I_D_A_vj.csv|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_total        = 11,111,496 · [[Германы мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|3-р байр]]
| population_as_of        = 2020-09-30
| population_density_km2  = 311
| population_urban        = 
| population_metro        = 
| population_demonym      = 
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST         = +2
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| area_code_type          = 
| area_code               = 
| registration_plate      = 
| blank_name_sec1         = [[Бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ (нэрлэсэн)]]
| blank_info_sec1         = €524 тэрбум (2019)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp|title=Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – in Deutschland 1991 bis 2019 nach Bundesländern (WZ 2008) – VGR dL|first=Statistisches Landesamt|last=Baden-Württemberg|website=www.vgrdl.de|access-date=23 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625204722/https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; · [[Германы мужийн жагсаалт (ДНБ-ээр)|3-р байр]]
| blank1_name_sec1        = ДНБ нэг хүнд ноогдох
| blank1_info_sec1        = €47,000 (2019) · [[Германы мужийн жагсаалт (нэг хүнд ноогдох ДНБ-ээр)|4-р байр]]
| blank2_name_sec2         = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]]
| blank2_info_sec2         = 0.956 (2021)&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|green|маш өндөр}} · [[Германы мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|3-р байр]]
| iso_code                = DE-BW
| website                 = {{URL|http://www.baden-wuerttemberg.de/en/home|baden-wuerttemberg.de}}
| footnotes               = 
}}

'''Баден-Вюртемберг''' ({{lang-de|Baden-Württemberg}} [ˈbaːdən ˈvʏʁtəmˌbɛʁk]) — [[Герман]] улсын [[Герман улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]].

== Хошууны эрхтэй есөн хот ==
* [[Баден-Баден]]  (Baden-Baden)
* [[Хайделберг|Хайдельберг]]  (Heidelberg)
* [[Карлсруэ]] (Karlsruhe)
* [[Манхайм]] (Mannheim)
* [[Пфорцхайм]] (Pforzheim)
* [[Ульм]] (Ulm)
* [[Фрайбург]] (Freiburg im Breisgau)
* [[Хайльбронн]] (Heilbronn)
* [[Штутгарт]] (Stuttgart)

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:View of Baden-baden.jpeg|[[Баден-Баден]]
Зураг:Mannheim Innenstadt.jpg|[[Манхайм]]
Зураг:Uni KA Portal.jpg|[[Карлсруэгийн технологийн хүрээлэн]]
&lt;/gallery&gt;

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{Загвар:Германы муж улс}}

[[Ангилал:Германы муж улс]]
[[Ангилал:Баден-Вюртемберг| ]]</text>
      <sha1>rs77d3un88yakhi180d0dq74dq3fk27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангельск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35618</id>
    <revision>
      <id>861461</id>
      <parentid>858086</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11413" sha1="qarynnxk6lwxybatdu591bnyl1wc4tx" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Архангельск мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Архангельск
|ru_name=
|image_skyline  ={{Photomontage
 | photo1a      = Arkhangelsk. Northern Dvina River P7151363 2200.jpg
 | photo2a      = Arkhangelsk. Icebreaker Dikson P7161419 2200.jpg
 | photo2b      = Arkhangelsk. Northern Dvina River. Dormition Church P7161467 2200.jpg
 | photo3a      = Arkhangelsk. Northern Dvina River P7151348 2200.jpg
 | color        = white
 | color_border = white
 | position     = center
 | spacing      = 2
 | size         = 266
}}
|coordinates   = {{coord|64|32|N|40|32|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa  =Coat of Arms of Arkhangelsk.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Arkhangelsk.png
|flag_caption=
|pushpin_map =Орос Архангельск муж#Орос#Европ
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=6 сарын сүүлчийн ням гараг
|holiday_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=275/0|title=www.arhcity.ru|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|federal_subject=[[Архангельск муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;OKATO1&quot;&gt;{{OKATO reference|11 401}}&lt;/ref&gt;
|adm_city_jur=Архангельск [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|adm_ctr_of1=[[Архангельск муж]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|adm_ctr_of2=Архангельск мужийн чанартай хот
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;OKATO1&quot;/&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Архангельск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|mun_admctr_of1=Архангельск хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|mun_admctr_of2=Приморский хотын дүүрэг
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|leader_title=Head
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;arhcity&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=3/1|script-title=ru:Информация о мэре города|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|leader_name=[[Дмитрий Морев]]
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;arhcity&quot;/&gt;
|representative_body=[[Архангельск хотын дум|Хотын дум]]
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=294.42
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;passport&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=1/1|script-title=ru:Паспорт города|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=348783
|pop_2010census_rank=50-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=1185
|pop_density_ref=
|pop_latest=350,985
|pop_latest_date=2013
|pop_latest_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов) |access-date=February 8, 2014 |archive-date=December 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221091718/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|established_date=1584
|established_title=Новохолмого́ры
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{cite book|title=Энциклопедия Города России|year=2003|publisher=Большая Российская Энциклопедия|location=Moscow|isbn=5-7107-7399-9|page=25}}&lt;/ref&gt;
|current_cat_date=1584
|current_cat_date_ref=
|postal_codes=163000-163071
|postal_codes_ref=&lt;ref name=&quot;PostCode&quot;&gt;{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/database/ops.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html|url-status=dead|archive-date=December 12, 2006|title=List of postal codes|publisher=[[Russian Post]]|language=ru|access-date=July 23, 2011}}&lt;/ref&gt;
|dialing_codes=8182
|dialing_codes_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf |script-title=ru:Коды областных центров |publisher=Beeline |language=ru |access-date=August 26, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123142255/http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf |archive-date=November 23, 2011 |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
|website=http://www.arhcity.ru
|website_ref=
}}

'''Архангельск''' ([[оросоор]] Арха́нгельск) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Архангельск муж]]ийн төв, 351 мянган хүнтэй [[хот]]. Дундад зуунаас эхлэн 1703 оныг хүртэл Оросын хаант улсын тэнгисийн гол боомт хот байсан. Нийслэл Москва хоттой холбогдсон 1133 км урт төмөр зам нь Вологда, Ярослав хотуудаар дайрч өнгөрдөг. Олон улсын нислэг үйлддэг Талаги, орон нутгийн нислэг үйлдэх Васьково онгоцны буудал тус хотод байрлана.

== Хотын сүлд тэмдэг ==
Архангельск хотын сүлд нь Тэнгэр элч Михайл ад чөтгөрийг ялан дийлж буйг дүрсэлсэн байдаг. Энэ нь одоогийн тус хот байрлаж буй газарт Тэнгэр элч Михайл ад чөтгөртэй тэмцэж ялсан гэх домогтой холбон тайлбарладаг. [http://www.baronage.co.uk/2003b/russia-1.html]

== Газар зүй ==
=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Архангельск (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|width = auto
|Jan record high C = 5.0
|Feb record high C = 5.2
|Mar record high C = 12.3
|Apr record high C = 25.3
|May record high C = 32.1
|Jun record high C = 33.0
|Jul record high C = 34.4
|Aug record high C = 33.4
|Sep record high C = 27.7
|Oct record high C = 18.3
|Nov record high C = 10.0
|Dec record high C = 5.8
|year record high C = 34.4
|Jan high C = -8.4
|Feb high C = -7.1
|Mar high C = -1.1
|Apr high C = 5.6
|May high C = 13.1
|Jun high C = 18.7
|Jul high C = 22.1
|Aug high C = 18.6
|Sep high C = 12.8
|Oct high C = 5.0
|Nov high C = -1.9
|Dec high C = -5.3
|year high C = 6.0
|Jan mean C = -11.6
|Feb mean C = -10.7
|Mar mean C = -5.5
|Apr mean C = 0.8
|May mean C = 7.5
|Jun mean C = 13.1
|Jul mean C = 16.5
|Aug mean C = 13.6
|Sep mean C = 8.8
|Oct mean C = 2.5
|Nov mean C = -4.2
|Dec mean C = -8.2
|year mean C = 1.9
|Jan low C = -15.2
|Feb low C = -14.4
|Mar low C = -9.7
|Apr low C = -3.4
|May low C = 2.5
|Jun low C = 7.7
|Jul low C = 11.5
|Aug low C = 9.3
|Sep low C = 5.6
|Oct low C = 0.4
|Nov low C = -6.7
|Dec low C = -11.3
|year low C = -2.0
|Jan record low C = -45.2
|Feb record low C = -41.2
|Mar record low C = -37.1
|Apr record low C = -27.3
|May record low C = -13.7
|Jun record low C = -3.9
|Jul record low C = -0.5
|Aug record low C = -4.1
|Sep record low C = -7.5
|Oct record low C = -21.1
|Nov record low C = -36.1
|Dec record low C = -43.2
|year record low C = -45.2
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 42
|Feb precipitation mm = 32
|Mar precipitation mm = 31
|Apr precipitation mm = 32
|May precipitation mm = 48
|Jun precipitation mm = 65
|Jul precipitation mm = 75
|Aug precipitation mm = 82
|Sep precipitation mm = 62
|Oct precipitation mm = 68
|Nov precipitation mm = 51
|Dec precipitation mm = 48
|year precipitation mm = 636
|Jan snow depth cm = 36
|Feb snow depth cm = 45
|Mar snow depth cm = 48
|Apr snow depth cm = 19
|May snow depth cm = 1
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 2
|Nov snow depth cm = 11
|Dec snow depth cm = 24
|year snow depth cm = 48
|Jan rain days = 2
|Feb rain days = 2
|Mar rain days = 4
|Apr rain days = 10
|May rain days = 17
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 18
|Aug rain days = 19
|Sep rain days = 22
|Oct rain days = 19
|Nov rain days = 9
|Dec rain days = 4
|year rain days = 143
|Jan snow days = 27
|Feb snow days = 26
|Mar snow days = 23
|Apr snow days = 13
|May snow days = 6
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 2
|Oct snow days = 13
|Nov snow days = 25
|Dec snow days = 28
|year snow days = 163
|Jan humidity = 85
|Feb humidity = 84
|Mar humidity = 80
|Apr humidity = 72
|May humidity = 68
|Jun humidity = 69
|Jul humidity = 75
|Aug humidity = 81
|Sep humidity = 85
|Oct humidity = 88
|Nov humidity = 89
|Dec humidity = 87
|year humidity = 80
|Jan sun = 14.2
|Feb sun = 50.6
|Mar sun = 129.3
|Apr sun = 189.1
|May sun = 252.8
|Jun sun = 291.0
|Jul sun = 298.0
|Aug sun = 200.9
|Sep sun = 111.3
|Oct sun = 50.3
|Nov sun = 14.9
|Dec sun = 1.8
|year sun = 
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name = Pogoda &gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22550.htm |title=Weather and Climate-The Climate of Arkhangelsk |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru |access-date=2026-06-03 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025232900/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22550.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name = NOAA &gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/ArhangelSk_22550.csv |title=Arhangelsk (Arkhangelsk) Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-03 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116095301/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/ArhangelSk_22550.csv |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Arkhangelsk view from Vysotka.jpg
Зураг:Mark in Arkhangelsk RU.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Arkhangelsk|Архангельск}}
{{Wiktionary}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Архангельск| ]]
[[Ангилал:Архангельск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Оросын боомт]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын хот]]</text>
      <sha1>qarynnxk6lwxybatdu591bnyl1wc4tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861462</id>
      <parentid>861461</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13612" sha1="kr5haiuzbz7bvya2u2vbykw0vmbe1or" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Архангельск мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Архангельск
|ru_name=
|image_skyline  ={{Photomontage
 | photo1a      = Arkhangelsk. Northern Dvina River P7151363 2200.jpg
 | photo2a      = Arkhangelsk. Icebreaker Dikson P7161419 2200.jpg
 | photo2b      = Arkhangelsk. Northern Dvina River. Dormition Church P7161467 2200.jpg
 | photo3a      = Arkhangelsk. Northern Dvina River P7151348 2200.jpg
 | color        = white
 | color_border = white
 | position     = center
 | spacing      = 2
 | size         = 266
}}
|coordinates   = {{coord|64|32|N|40|32|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa  =Coat of Arms of Arkhangelsk.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Arkhangelsk.png
|flag_caption=
|pushpin_map =Орос Архангельск муж#Орос#Европ
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=6 сарын сүүлчийн ням гараг
|holiday_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=275/0|title=www.arhcity.ru|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|federal_subject=[[Архангельск муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;OKATO1&quot;&gt;{{OKATO reference|11 401}}&lt;/ref&gt;
|adm_city_jur=Архангельск [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|adm_ctr_of1=[[Архангельск муж]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|adm_ctr_of2=Архангельск мужийн чанартай хот
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;OKATO1&quot;/&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Архангельск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|mun_admctr_of1=Архангельск хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|mun_admctr_of2=Приморский хотын дүүрэг
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;/&gt;
|leader_title=Head
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;arhcity&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=3/1|script-title=ru:Информация о мэре города|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|leader_name=[[Дмитрий Морев]]
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;arhcity&quot;/&gt;
|representative_body=[[Архангельск хотын дум|Хотын дум]]
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=294.42
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;passport&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.arhcity.ru/?page=1/1|script-title=ru:Паспорт города|publisher=Мэрия Архангельска|language=ru|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=348783
|pop_2010census_rank=50-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=1185
|pop_density_ref=
|pop_latest=350,985
|pop_latest_date=2013
|pop_latest_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов) |access-date=February 8, 2014 |archive-date=December 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221091718/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|established_date=1584
|established_title=Новохолмого́ры
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;{{cite book|title=Энциклопедия Города России|year=2003|publisher=Большая Российская Энциклопедия|location=Moscow|isbn=5-7107-7399-9|page=25}}&lt;/ref&gt;
|current_cat_date=1584
|current_cat_date_ref=
|postal_codes=163000-163071
|postal_codes_ref=&lt;ref name=&quot;PostCode&quot;&gt;{{cite web|url=http://info.russianpost.ru/database/ops.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html|url-status=dead|archive-date=December 12, 2006|title=List of postal codes|publisher=[[Russian Post]]|language=ru|access-date=July 23, 2011}}&lt;/ref&gt;
|dialing_codes=8182
|dialing_codes_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf |script-title=ru:Коды областных центров |publisher=Beeline |language=ru |access-date=August 26, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123142255/http://mobile.beeline.ru/media/Abonents/Geography/For_guests/City%20codes%20%28rus%29.pdf |archive-date=November 23, 2011 |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
|website=http://www.arhcity.ru
|website_ref=
}}

'''Архангельск''' ([[оросоор]] Арха́нгельск) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Архангельск муж]]ийн төв, 351 мянган хүнтэй [[хот]]. Дундад зуунаас эхлэн 1703 оныг хүртэл Оросын хаант улсын тэнгисийн гол боомт хот байсан. Нийслэл Москва хоттой холбогдсон 1133 км урт төмөр зам нь Вологда, Ярослав хотуудаар дайрч өнгөрдөг. Олон улсын нислэг үйлддэг Талаги, орон нутгийн нислэг үйлдэх Васьково онгоцны буудал тус хотод байрлана.

== Хотын сүлд тэмдэг ==
Архангельск хотын сүлд нь Тэнгэр элч Михайл ад чөтгөрийг ялан дийлж буйг дүрсэлсэн байдаг. Энэ нь одоогийн тус хот байрлаж буй газарт Тэнгэр элч Михайл ад чөтгөртэй тэмцэж ялсан гэх домогтой холбон тайлбарладаг. [http://www.baronage.co.uk/2003b/russia-1.html]

==Захиргааны болон хотын статус==
Архангельск нь [[область|мужийн]] [[засаг захиргааны төв]]&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;&gt;Oblast Law #65-5-OZ&lt;/ref&gt; бөгөөд [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь#Засаг захиргааны хуваарь|засаг захиргааны хуваарийн]] хүрээнд [[Приморскийн тойрог, Архангельск муж|Приморскийн тойрогт]] оршдоггүй ч түүний захираагын төв юм.&lt;ref name=&quot;OKATO2&quot;&gt;{{OKATO reference|11 252}}&lt;/ref&gt; Засаг захиргааны нэгжийн хувьд хот таван хөдөөгийн сууринтай хамт Архангельск '''[[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]]''' бөгөөд тойргийн статустай тэнцүү засаг захиргааны нэгж юм.&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_adm&quot;/&gt; Архангельскийн мужийн чанартай хотыг '''Архангельск хотын тойрогт''' нэгтгэсэн.&lt;ref name=&quot;ArkhangelskO_mun&quot;&gt;Oblast Law #258-vneoch.-OZ&lt;/ref&gt;

===Хотын дүүрэг===
Захиргааны зорилгоор хот есөн нутаг дэвсгэрийн дүүрэгт хуваагддаг:&lt;ref name=&quot;ArkhangelskTO&quot;&gt;{{Cite Russian law|ru_entity=Архангельский городской Совет народных депутатов|ru_type=Решение|ru_number=88|ru_date=15 ноября 1991 г.|ru_title=Об образовании территориальных городских округов|en_entity=Архангельскийн Ардын Депутатуудын Зөвлөл|en_type=Decision|en_number=88|en_date=1991-11-15|en_title=Хотын нутаг дэвсгэрийн тойрог байгуулах тухай}}&lt;/ref&gt;
* Исакогорский
* Ломоносовский
* Маймаксанский
* Майская Горка
* Октябрьский
* Северный
* Соломбальский
* Цигломенский
* Варавино-Фактория

== Газар зүй ==
=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Архангельск (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|width = auto
|Jan record high C = 5.0
|Feb record high C = 5.2
|Mar record high C = 12.3
|Apr record high C = 25.3
|May record high C = 32.1
|Jun record high C = 33.0
|Jul record high C = 34.4
|Aug record high C = 33.4
|Sep record high C = 27.7
|Oct record high C = 18.3
|Nov record high C = 10.0
|Dec record high C = 5.8
|year record high C = 34.4
|Jan high C = -8.4
|Feb high C = -7.1
|Mar high C = -1.1
|Apr high C = 5.6
|May high C = 13.1
|Jun high C = 18.7
|Jul high C = 22.1
|Aug high C = 18.6
|Sep high C = 12.8
|Oct high C = 5.0
|Nov high C = -1.9
|Dec high C = -5.3
|year high C = 6.0
|Jan mean C = -11.6
|Feb mean C = -10.7
|Mar mean C = -5.5
|Apr mean C = 0.8
|May mean C = 7.5
|Jun mean C = 13.1
|Jul mean C = 16.5
|Aug mean C = 13.6
|Sep mean C = 8.8
|Oct mean C = 2.5
|Nov mean C = -4.2
|Dec mean C = -8.2
|year mean C = 1.9
|Jan low C = -15.2
|Feb low C = -14.4
|Mar low C = -9.7
|Apr low C = -3.4
|May low C = 2.5
|Jun low C = 7.7
|Jul low C = 11.5
|Aug low C = 9.3
|Sep low C = 5.6
|Oct low C = 0.4
|Nov low C = -6.7
|Dec low C = -11.3
|year low C = -2.0
|Jan record low C = -45.2
|Feb record low C = -41.2
|Mar record low C = -37.1
|Apr record low C = -27.3
|May record low C = -13.7
|Jun record low C = -3.9
|Jul record low C = -0.5
|Aug record low C = -4.1
|Sep record low C = -7.5
|Oct record low C = -21.1
|Nov record low C = -36.1
|Dec record low C = -43.2
|year record low C = -45.2
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 42
|Feb precipitation mm = 32
|Mar precipitation mm = 31
|Apr precipitation mm = 32
|May precipitation mm = 48
|Jun precipitation mm = 65
|Jul precipitation mm = 75
|Aug precipitation mm = 82
|Sep precipitation mm = 62
|Oct precipitation mm = 68
|Nov precipitation mm = 51
|Dec precipitation mm = 48
|year precipitation mm = 636
|Jan snow depth cm = 36
|Feb snow depth cm = 45
|Mar snow depth cm = 48
|Apr snow depth cm = 19
|May snow depth cm = 1
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 2
|Nov snow depth cm = 11
|Dec snow depth cm = 24
|year snow depth cm = 48
|Jan rain days = 2
|Feb rain days = 2
|Mar rain days = 4
|Apr rain days = 10
|May rain days = 17
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 18
|Aug rain days = 19
|Sep rain days = 22
|Oct rain days = 19
|Nov rain days = 9
|Dec rain days = 4
|year rain days = 143
|Jan snow days = 27
|Feb snow days = 26
|Mar snow days = 23
|Apr snow days = 13
|May snow days = 6
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 2
|Oct snow days = 13
|Nov snow days = 25
|Dec snow days = 28
|year snow days = 163
|Jan humidity = 85
|Feb humidity = 84
|Mar humidity = 80
|Apr humidity = 72
|May humidity = 68
|Jun humidity = 69
|Jul humidity = 75
|Aug humidity = 81
|Sep humidity = 85
|Oct humidity = 88
|Nov humidity = 89
|Dec humidity = 87
|year humidity = 80
|Jan sun = 14.2
|Feb sun = 50.6
|Mar sun = 129.3
|Apr sun = 189.1
|May sun = 252.8
|Jun sun = 291.0
|Jul sun = 298.0
|Aug sun = 200.9
|Sep sun = 111.3
|Oct sun = 50.3
|Nov sun = 14.9
|Dec sun = 1.8
|year sun = 
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name = Pogoda &gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22550.htm |title=Weather and Climate-The Climate of Arkhangelsk |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал |language=ru |access-date=2026-06-03 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025232900/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22550.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name = NOAA &gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/ArhangelSk_22550.csv |title=Arhangelsk (Arkhangelsk) Climate Normals 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-06-03 |archive-date=2023-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116095301/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/ArhangelSk_22550.csv |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Arkhangelsk view from Vysotka.jpg
Зураг:Mark in Arkhangelsk RU.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Arkhangelsk|Архангельск}}
{{Wiktionary}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Архангельск| ]]
[[Ангилал:Архангельск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Оросын боомт]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын хот]]</text>
      <sha1>kr5haiuzbz7bvya2u2vbykw0vmbe1or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Зүүнгарын хаан</title>
    <ns>14</ns>
    <id>39409</id>
    <revision>
      <id>861391</id>
      <parentid>438766</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="t82dee0ycj3p9kctx7diexd18p6iq5p" xml:space="preserve">{{Commonscat|Зүүнгарын хаад}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс|хаан]]
[[Ангилал:Монгол хан|4]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]]</text>
      <sha1>t82dee0ycj3p9kctx7diexd18p6iq5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэбаатар хунтайж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45218</id>
    <revision>
      <id>861395</id>
      <parentid>861028</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7865" sha1="4cuoxoht71i254ikzk82xcpyow1s84w" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}}
{{Инфобокс хаан
| name            = Эрдэнэбаатар
| title           = [[Хунтайж]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]]
| reign           = 1634–1653
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     =
| successor       = [[Сэнгэ хунтайж]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     =
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| father          = [[Хархул]]
| mother          =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   = 1653
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial =
|}}

'''Хотогчин''' цол '''Эрдэнэбаатар хунтайж''' (1587-1653) нь [[Цорос]] овогтны тэргүүн, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг үндэслэгч бөгөөд урьд Дай гүш Төрбайхын жигүүр болж [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]]ийг дарахад тэргүүлэн оролцжээ. Энэ гавьяаг үнэлж Төрбайх нь өөрөө Гүш хан болсныхоо дараа Ойрадын Эрдэнэ тайшид Баатар хунтайж цол хүртээж, охиноо өгчээ. Хархул ноёны хүү, Ойрадын Тайшийн тушаалд дэвшиж эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн 1635 он орчим Ойрадын нэгдсэн Зүүнгарын жигүүрийг байгуулжээ. Эрдэнэ тайш хэмээгдэж явжээ.   

Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 оны 8-р сарын эхээр Халх, Ойрадын ноёдын чуулганыг санаачлагчдын нэг байв. Энэ чуулганыг Халхын Засагт хан тэргүүлж Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж, Хөндлөн Уваш, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ. Чуулганд Ойрадыг тэргүүлэн Гүш хан оролцож чадаагүйн учир нь тэрбээр Хималайд түвшитгэх дайн хийж явав. Энэ чуулганаар &quot;[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Их цааз]]” хэмээх 120 зүйл бүхий хуулийг батлажээ. Их цаазын гол үзэл санаа нь, Цогтыг дарсны тул түүний албатыг хуваах Алтайн өвөр, Хөх нуур тийш Ойрад тэлэх, монголчууд хамтын цаазтай байх асуудал байв. Мөн Манж, Орос гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ.

Эрдэнэбаатар хунтайж Зая бандид Намхайжамцын дэмжлэгээр ойрадад шашин дэлгэрүүлж хэд хэдэн сүм хийд шинээр байгуулжээ. Тэдгээр сүм хийдүүдийн ойролцоо хан, ноёдын өргөө ордон байрлаж, суурин газрууд бий болж харийн худалдаачид ирж, худалдаа наймаа хийх болов. Мөн суурин газруудын ойролцоо газар хагалан тариа тарьж, үүндээ Дундад Ази зэрэг суурин орноос олзлогдогсдыг ажиллуулж байжээ.
 
Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, Opoc, Казах, Монголын Алтан хантай найртай харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв.  
 
Ойрадын анхны хунтайж нь Гүүшийн Хөхнуурын аян дайнд оролцсоноор Зүүнгар аймгийн ахлагч Эрдэнэбаатар хунтайж гэгдэв. Түүний хатан нь Гүүш хааны охин, тэдний дундаас гарсан хүүхдүүд нь Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа түүнийг залгамжлан Зүүнгарын ахлагч болсон Сэнгэ, түүний дүү Галдан нар байсан юм.  
 
Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ. Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ. Орос улсын элч нар Ойрадад яваад буцаж ирэхдээ хунтайж Ховогсайрт 3 тоосгон хот байгуулсан гэж мэдээлж байв.                            
Баатар хунтайжийн нас барсан 1653/1663 он нь түүхэнд зөрүүтэй тэмдэглэгджээ.

==Гэр бүл==
* Эцэг: [[Хархул]]

=== Хатад: ===

* Киргизийн '''Дара Балж хатан'''. Цэцэн тайж, Зодов баатар нарыг төрүүлсэн. 

* Торгуудын [[Шүхэр дайчин|Шүхэр дайчины]] охин [[Юм Агас|Юм-агас]]: [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] төрүүлсэн. 
* Хошуудын [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин [[Аминдара]]: [[Галдан бошигт хаан|Галданыг]] төрүүлсэн.
===Хөвгүүд===
* Цэцэн тайж 
* Зодов баатар 
* Бандир 
* Ончон 
* [[Сэнгэ хунтайж]]
* [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]]
* Бум тайж
* Доржжав
* Пунцагдаш 
[[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1653 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Хан]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:Цорос]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]]</text>
      <sha1>4cuoxoht71i254ikzk82xcpyow1s84w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861397</id>
      <parentid>861395</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7818" sha1="b7tnadjqinlymdu1hmu0cpq2ub2lu2o" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч}}
{{Инфобокс хаан
| name            = Эрдэнэбаатар
| title           = [[Хунтайж]]
| image           = 
| caption         = 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын хунтайж]]
| reign           = 1634–1653
| coronation      =
| full name       = 
| predecessor     =
| successor       = [[Сэнгэ хунтайж]]
| queen           = 
| spouse          = 
| spouse-type     =
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| father          = [[Хархул]]
| mother          =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date   = 1653
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial =
|}}

'''Хотогчин''' цол '''Эрдэнэбаатар хунтайж''' (1587-1653) нь [[Цорос]] овогтны тэргүүн, [[Зүүнгарын хаант улс]]ыг үндэслэгч бөгөөд урьд Дай гүш Төрбайхын жигүүр болж [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]]ийг дарахад тэргүүлэн оролцжээ. Энэ гавьяаг үнэлж Төрбайх нь өөрөө Гүш хан болсныхоо дараа Ойрадын Эрдэнэ тайшид Баатар хунтайж цол хүртээж, охиноо өгчээ. Хархул ноёны хүү, Ойрадын Тайшийн тушаалд дэвшиж эцгийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн 1635 он орчим Ойрадын нэгдсэн Зүүнгарын жигүүрийг байгуулжээ. Эрдэнэ тайш хэмээгдэж явжээ.   

Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 оны 8-р сарын эхээр Халх, Ойрадын ноёдын чуулганыг санаачлагчдын нэг байв. Энэ чуулганыг Халхын Засагт хан тэргүүлж Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж, Хөндлөн Уваш, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ. Чуулганд Ойрадыг тэргүүлэн Гүш хан оролцож чадаагүйн учир нь тэрбээр Хималайд түвшитгэх дайн хийж явав. Энэ чуулганаар &quot;[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Их цааз]]” хэмээх 120 зүйл бүхий хуулийг батлажээ. Их цаазын гол үзэл санаа нь, Цогтыг дарсны тул түүний албатыг хуваах Алтайн өвөр, Хөх нуур тийш Ойрад тэлэх, монголчууд хамтын цаазтай байх асуудал байв. Мөн Манж, Орос гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ.

Эрдэнэбаатар хунтайж Зая бандид Намхайжамцын дэмжлэгээр ойрадад шашин дэлгэрүүлж хэд хэдэн сүм хийд шинээр байгуулжээ. Тэдгээр сүм хийдүүдийн ойролцоо хан, ноёдын өргөө ордон байрлаж, суурин газрууд бий болж харийн худалдаачид ирж, худалдаа наймаа хийх болов. Мөн суурин газруудын ойролцоо газар хагалан тариа тарьж, үүндээ Дундад Ази зэрэг суурин орноос олзлогдогсдыг ажиллуулж байжээ.
 
Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, Opoc, Казах, Монголын Алтан хантай найртай харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв.  
 
Ойрадын анхны хунтайж нь Гүүшийн Хөхнуурын аян дайнд оролцсоноор Зүүнгар аймгийн ахлагч Эрдэнэбаатар хунтайж гэгдэв. Түүний хатан нь Гүүш хааны охин, тэдний дундаас гарсан хүүхдүүд нь Эрдэнэбаатар хунтайжийг өөд болсны дараа түүнийг залгамжлан Зүүнгарын ахлагч болсон Сэнгэ, түүний дүү Галдан нар байсан юм.  
 
Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ. Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ. Орос улсын элч нар Ойрадад яваад буцаж ирэхдээ хунтайж Ховогсайрт 3 тоосгон хот байгуулсан гэж мэдээлж байв.                            
Баатар хунтайжийн нас барсан 1653/1663 он нь түүхэнд зөрүүтэй тэмдэглэгджээ.

==Гэр бүл==
* Эцэг: [[Хархул]]

=== Хатад: ===

* Киргизийн '''Дара Балж хатан'''. Цэцэн тайж, Зодов баатар нарыг төрүүлсэн. 

* Торгуудын [[Шүхэр дайчин|Шүхэр дайчины]] охин [[Юм Агас|Юм-агас]]: [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийг]] төрүүлсэн. 
* Хошуудын [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин [[Аминдара]]: [[Галдан бошигт хаан|Галданыг]] төрүүлсэн.
===Хөвгүүд===
* Цэцэн тайж 
* Зодов баатар 
* Бандир 
* Ончон 
* [[Сэнгэ хунтайж]]
* [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт]]
* Бум тайж
* Доржжав
* Пунцагдаш 
[[Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1653 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Хан]]
[[Ангилал:Цорос]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хунтайж]]</text>
      <sha1>b7tnadjqinlymdu1hmu0cpq2ub2lu2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брянск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45297</id>
    <revision>
      <id>861460</id>
      <parentid>859016</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12257" sha1="00jcw3ndovasjv87zrnoxg211d182ka" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Брянск мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Брянск
|ru_name=
| image_skyline = {{multiple image
| perrow = 2/2/1
| border = infobox
| total_width = 266
| image1 = Драмтеатр1.jpg{{!}}{{ill|Брянскийн драмын театр|ru|Брянский областной театр драмы имени А. К. Толстого}}
| image2 = DBA2C12E-2D57-.jpg{{!}}{{ill|Брянскийн Улсын Техникийн Их Сургууль|ru|Брянский государственный технический университет}}
| image3 = Петровская гора (комплекс зданий) - 1.jpg{{!}}Пересвет хонхны цамхаг
| image4 = Facade of the BMZ Palace of Culture in Bryansk.jpg{{!}}Соёлын ордон
| image5 =Entrance group of the Svensky Monastery.jpg{{!}}Свенскийн хийд
| caption1 = Брянскийн драмын театр
| caption2 = Брянскийн Улсын Техникийн Их Сургууль
| caption3 = Пересвет хонхны цамхаг
| caption4 = Соёлын ордон
| caption5 = Свенскийн хийд}}
|coordinates={{coord|53|14|N|34|22|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=Bransk_CoA_2016.gif
|coa_caption=Герб Брянска
|image_flag=Flag of Bryansk.png
|flag_caption=
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=9 сарын&amp;nbsp;17
|holiday_ref=
|federal_subject=[[Брянск муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref25&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Брянскийн [[холбооны субъектийн чанартай хот|хотын захиргааны тойрог]] (холбооны субъектийн чанартай хот)
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref1456&quot;&gt;Law #69-Z&lt;/ref&gt;
|adm_ctr_of1=[[Брянск муж]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref25&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=Брянскийн хотын захиргааны тойрог
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref1456&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref25&quot; /&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Брянск хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref27&quot; /&gt;
|mun_admctr_of=Брянск хотын тойрог
|mun_admctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref27&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Bryansk, Article&amp;nbsp;24&lt;/ref&gt;
|leader_name=Марина Дбар
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadName&quot;&gt;Official website of Bryansk Council of People's Deputies. [http://www.bryansk032.ru/?j=174&amp;m=175 Marina Valentynivna Dbar], Head of the City of Bryansk&lt;/ref&gt;
|representative_body=[[Брянск Ардын депутатуудын зөвлөл|Ардын депутатуудын зөвлөл]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=
|area_km2_ref=
|pop_2010census=415721
|pop_2010census_rank=41-т
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=426225
|pop_latest_date=1 сар, 2015
|pop_latest_ref=&lt;ref name=&quot;2015Est&quot;&gt;Bryansk Oblast Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. {{Webarchiv|url=http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm |wayback=20150402184417 |text=Предварительная оценка численности населения Брянской области по городским округам и муниципальным районам на 1 января 2015 года |archiv-bot=2026-06-16 05:05:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402184417/http://bryansk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bryansk/resources/5ba68a8047169cd3b972b987789c42f5/nas2015_po.htm |date=April 2, 2015 }} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|established_date=985&lt;ref name=&quot;gr&quot; /&gt; эсвэл 1146
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Founded1146&quot;/&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=241000–241002, 241004, 241006, 241007, 241010–241025, 241027–241031, 241033, 241035–241041, 241044, 241044, 241047, 241050, 241890, 241899, 241960–241967, 241970, 241980–241983, 241985, 241988, 241991
|dialing_codes=4832
|dialing_codes_ref=
|website=http://www.bga32.ru
|website_ref=
}}

'''Брянск''' ({{lang-ru|Брянск}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Брянск муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Брянск хот улсынхаа [[Москва|нийслэлээс]] баруун урд зүгт ойролцоогоор 380 км-ийн зайтай. [[Десна гол]]ын эрэгт оршдог. 2021 оны хүн амын тооллогоор 379,152 хүн амтай.

== Түүх ==
Брянскийг 985 онд [[Киев]]ийн гүн [[Владимир Святославич|I Владимир]] [[Десна гол]]ын баруун хөвөөнд дайснаас сэргийлэх харуулын цэг байгуулснаар бий болсон ба 1146 оны цаг түүхийн бичигт анх дурдагджээ. Угтаа „Дебрянск“ хэмээх нэртэй бөгөөд энэ нь ''дебрь'' буюу монголоор ''өтгөн/шигүү ой'' гэсэн утгатай аж. 13-р зуунд бие даасан хот байгаад [[Брянскийн Гүнт Улс]]ын хамба лам ба гүнгийн төв байв. 1239 онд [[Монголчууд]] [[Чернигов]], [[Новгород-Северский]] болон [[Черниговын Гүнт Улс]]ын бусад хотуудыг дайлаар мордон сүйрүүлсний дараа гүнт улсын захиргаа Брянскад шилжив. Гэвч удалгүй [[Алтан Орд]]ны довтолгоонд өртөн энэхүү гүнт улсыг мөхөөв. 1356 оноос эхлэн Брянск хот [[Литвын Их Гүнт Улс]]ын мэдэлд шилжсэн. 1503 онд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орост]] очжээ.

=== Хүн амын өсөлт ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Он
! Хүн ам
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 24.781 
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 179.946 
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 207.319 
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 317.504 
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 394.210 
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 452.160 
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 431.526 
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 415.721 
|}
&lt;small&gt;''Зүүлт:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Зураг == 
&lt;gallery heights=&quot;200px&quot; widths=&quot;240px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Train station Bryansk1.JPG
Петровская гора 2013.jpg
Bryansk - Spaso-Grobovskaya church.JPG
Памятник Александру Пересвету и Бояну на Покровской горе.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Брянск (1991–2020, туйлын үе 1928–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 7.6
|Feb record high C = 9.9
|Mar record high C = 23.5
|Apr record high C = 28.3
|May record high C = 32.2
|Jun record high C = 34.9
|Jul record high C = 37.7
|Aug record high C = 38.4
|Sep record high C = 30.7
|Oct record high C = 24.8
|Nov record high C = 17.1
|Dec record high C = 9.9
|year record high C = 38.4
|Jan high C = -3.3
|Feb high C = -2.3
|Mar high C = 3.5
|Apr high C = 12.7
|May high C = 19.6
|Jun high C = 22.8
|Jul high C = 24.6
|Aug high C = 23.5
|Sep high C = 17.3
|Oct high C = 10.0
|Nov high C = 2.3
|Dec high C = -2.1
|year high C = 10.7
|Jan mean C = -5.7
|Feb mean C = -5.2
|Mar mean C = -0.3
|Apr mean C = 7.7
|May mean C = 14.1
|Jun mean C = 17.6
|Jul mean C = 19.5
|Aug mean C = 18.1
|Sep mean C = 12.5
|Oct mean C = 6.3
|Nov mean C = 0.1
|Dec mean C = -4.1
|year mean C = 6.7
|Jan low C = -8.1
|Feb low C = -8.1
|Mar low C = -3.7
|Apr low C = 3.2
|May low C = 8.8
|Jun low C = 12.5
|Jul low C = 14.6
|Aug low C = 13.2
|Sep low C = 8.3
|Oct low C = 3.1
|Nov low C = -2.0
|Dec low C = -6.3
|year low C = 3.0
|Jan record low C = -41.8
|Feb record low C = -34.9
|Mar record low C = -29.6
|Apr record low C = -21.8
|May record low C = -4.2
|Jun record low C = -1.3
|Jul record low C = 2.2
|Aug record low C = 0.1
|Sep record low C = -5.2
|Oct record low C = -13.0
|Nov record low C = -23.6
|Dec record low C = -38.6
|year record low C = -41.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 46
|Feb precipitation mm = 42
|Mar precipitation mm = 38
|Apr precipitation mm = 38
|May precipitation mm = 65
|Jun precipitation mm = 74
|Jul precipitation mm = 83
|Aug precipitation mm = 60
|Sep precipitation mm = 70
|Oct precipitation mm = 56
|Nov precipitation mm = 50
|Dec precipitation mm = 50
|year precipitation mm = 672
|Jan humidity = 85
|Feb humidity = 82
|Mar humidity = 76
|Apr humidity = 68
|May humidity = 65
|Jun humidity = 69
|Jul humidity = 71
|Aug humidity = 72
|Sep humidity = 77
|Oct humidity = 81
|Nov humidity = 87
|Dec humidity = 87
|year humidity = 77
|Jan rain days = 7
|Feb rain days = 6
|Mar rain days = 8
|Apr rain days = 14
|May rain days = 16
|Jun rain days = 18
|Jul rain days = 17
|Aug rain days = 14
|Sep rain days = 16
|Oct rain days = 16
|Nov rain days = 14
|Dec rain days = 10
|year rain days = 156
|Jan snow days = 23
|Feb snow days = 21
|Mar snow days = 14
|Apr snow days = 4
|May snow days = 0.4
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0.4
|Oct snow days = 4
|Nov snow days = 14
|Dec snow days = 22
|year snow days = 103
|Jan sun = 18.6
|Feb sun = 58.8
|Mar sun = 133.3
|Apr sun = 180.0
|May sun = 282.1
|Jun sun = 264.0
|Jul sun = 294.5
|Aug sun = 260.4
|Sep sun = 171.0
|Oct sun = 83.7
|Nov sun = 27.0
|Dec sun = 21.7
|year sun = 1795.1
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=pogoda&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26898.htm |title=Weather and Climate- The Climate of Bryansk |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127030131/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/26898.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Climatebase (нар, 1949–2011)&lt;ref name=climatebase &gt;{{cite web |url=http://climatebase.ru/station/26898/?lang=en |title=Brjansk Climate Normals |publisher=Climatebase |access-date=2026-06-14 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624180710/http://climatebase.ru/station/26898/?lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|date=2012
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Bryansk|Брянск}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.bryanskcity.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Брянск мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Десна голын суурин]]</text>
      <sha1>00jcw3ndovasjv87zrnoxg211d182ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45298</id>
    <revision>
      <id>861457</id>
      <parentid>855559</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9714" sha1="gj9l18k6emtkil11kgd0gvz1nsoj2m2" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Владимир мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Владимир
|ru_name=
|image_skyline={{multiple image
| border   = infobox
| total_width = 300
| image_style = border:1;
| perrow   = 1/2/2/2
| caption_align = center
| image1   = Владимир, вид на Успенский собор.JPG
| caption1 = [[Успенскийн сүм, Владимир|Успенскийн сүм]]
| image2   = Holy Trinity Church Vladimir 2016-06-23 6328.jpg
| caption2 = {{ill|Гурвалын сүм (Владимир)|lt=Гурвалын сүм|ru|Троицкая церковь (Владимир)}}
| image3   = Drama Theatre, Vladimir.jpg
| caption3 = {{ill|Драмын театр|ru|Владимирский академический театр драмы}}
| image4   = Центр культуры и искусства на Соборной.jpg
| caption4 = {{ill|Соёл, урлагийн төв|ru|Центр культуры и искусства на Соборной}}
| image5   = Russia-Vladimir-850 Years Anniversary Monument-1.jpg
| caption5 = {{ill|850 жилийн ойн дурсгал|ru|Монумент в честь 850-летия города Владимира}}
| image6   = Golden Gate Vladimir 2016-06-23 6318.jpg
| caption6 = [[Алтан хаалга, Владимир | Алтан хаалга]]
 }}
|coordinates={{coord|56|07|43|N|40|24|21|E|display=inline,title}}
|map_label_position=top
|image_coa=Coat of Arms of Vladimir (Vladimir oblast).svg
|image_flag=Flag of Vladimir.svg
|holiday=9 сарын эхний ням гараг
|federal_subject=[[Владимир муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Владимир [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=Владимир муж
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=Владимир хот
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref153&quot;&gt;Resolution #433&lt;/ref&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Владимир хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref916&quot; /&gt;
|mun_admctr_of=Владимир хотын тойрог
|mun_admctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref916&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Vladimir, Article&amp;nbsp;23&lt;/ref&gt;
|leader_name={{ill|Дмитрий Наумов (улс төрч)|ru|Наумов, Дмитрий Викторович|lt=Дмитрий Наумов}}
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadNm&quot;&gt;Official website of Vladimir. [https://vladimir-city.ru/head Shokhin Andrey Stanislavovich, Head of the City of Vladimir] {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|representative_body=[[Владимирын Ардын депутатуудын зөвлөл|Ардын депутатуудын зөвлөл]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_km2=124.59
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;Управление Федеральной службы государственной регистрации, кадастра и картографии по Владимирской области. [http://www.to33.rosreestr.ru/upload/to33/files/%D0%B3%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20-%20%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%2022.xls Доклад о состоянии и использовании земель Владимирской области в 2011 году. Город Владимир, форма 22]{{dead link|date=December 2023}} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=345373
|pop_2010census_rank=51-т
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=
|pop_latest_date=
|pop_latest_ref=
|established_date=990
|established_title= Анх дурдагдсан
|established_date_ref=
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=600000, 600001, 600003, 600005–600009, 600014–600018, 600020–600028, 600031–600033, 600035–600038, 600700, 600950, 600960, 600970, 600980, 600999, 992800
|dialing_codes=4922
|dialing_codes_ref=
|website=http://www.vladimir-city.ru
}}
'''Владимир''' ([[оросоор]] Влади́мир) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Владимир муж]]ийн төв, 348 мянган хүнтэй [[хот]]. Энэ хот нь [[Москва]]гаас өмнө зүгт 190&amp;nbsp;км-ийн зайд [[Клязьма гол]]ын хөвөөнд оршдог. [[Владимир-Суздалийн Вант Улс|Владимирын Их Вант Улс]]ын нийслэл байсан учраас [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны өмнө [[Оросын түүх]]энд чухал соёл иргэншлийн төв байснаас гадна хэсэг хугацаанд [[Оросын Үнэн Алдартны Сүм]]ийн төвөөр нэлээд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Москвагийн их ван болон цариуд нэлээд хэдэн зууны турш ''Москвагийн Их Ван'' биш '''''Владимирын''' Их Ван'' хэмээн цоллуулж байжээ. Хотын хүн ам {{ru-census2021|349,951|punct=.}}

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Владимир, вид на Успенский собор.JPG
Зураг:Vladimir asv2019-01 img05 Golden Gate.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=Владимир (1991–2020, туйлын үе 1902–одоо)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C = 7.1
|Feb record high C = 9.5
|Mar record high C = 17.8
|Apr record high C = 27.8
|May record high C = 34.0
|Jun record high C = 35.2
|Jul record high C = 37.1
|Aug record high C = 36.5
|Sep record high C = 29.5
|Oct record high C = 25.0
|Nov record high C = 17.8
|Dec record high C = 9.2
|year record high C = 37.1
|Jan high C = -5.5
|Feb high C = -4.4
|Mar high C = 1.8
|Apr high C = 11.1
|May high C = 19.1
|Jun high C = 22.2
|Jul high C = 24.6
|Aug high C = 22.6
|Sep high C = 16.3
|Oct high C = 8.2
|Nov high C = 0.3
|Dec high C = -3.8
|year high C = 9.4
|Jan mean C = -8.3
|Feb mean C = -7.7
|Mar mean C = -2.3
|Apr mean C = 5.8
|May mean C = 13.0
|Jun mean C = 16.6
|Jul mean C = 19.0
|Aug mean C = 16.9
|Sep mean C = 11.4
|Oct mean C = 4.9
|Nov mean C = -1.9
|Dec mean C = -6.1
|year mean C = 5.1
|Jan low C = -10.9
|Feb low C = -10.6
|Mar low C = -5.6
|Apr low C = 1.4
|May low C = 7.7
|Jun low C = 11.7
|Jul low C = 14.1
|Aug low C = 12.3
|Sep low C = 7.7
|Oct low C = 2.4
|Nov low C = -3.8
|Dec low C = -8.4
|year low C = 1.5
|Jan record low C = -39.7
|Feb record low C = -36.1
|Mar record low C = -30.0
|Apr record low C = -16.1
|May record low C = -8.0
|Jun record low C = -0.1
|Jul record low C = 3.9
|Aug record low C = 0.0
|Sep record low C = -6.3
|Oct record low C = -18.9
|Nov record low C = -27.2
|Dec record low C = -43.0
|year record low C = -43.0
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 40
|Feb precipitation mm = 33
|Mar precipitation mm = 29
|Apr precipitation mm = 36
|May precipitation mm = 46
|Jun precipitation mm = 71
|Jul precipitation mm = 65
|Aug precipitation mm = 54
|Sep precipitation mm = 50
|Oct precipitation mm = 55
|Nov precipitation mm = 45
|Dec precipitation mm = 39
|year precipitation mm = 563
|Jan snow depth cm = 28
|Feb snow depth cm = 41
|Mar snow depth cm = 35
|Apr snow depth cm = 5
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 0
|Nov snow depth cm = 6
|Dec snow depth cm = 17
|year snow depth cm = 41
|Jan rain days = 5
|Feb rain days = 3
|Mar rain days = 6
|Apr rain days = 12
|May rain days = 15
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 15
|Aug rain days = 15
|Sep rain days = 16
|Oct rain days = 16
|Nov rain days = 10
|Dec rain days = 5
|year rain days = 135
|Jan snow days = 26
|Feb snow days = 23
|Mar snow days = 16
|Apr snow days = 6
|May snow days = 1
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 1
|Oct snow days = 6
|Nov snow days = 18
|Dec snow days = 25
|year snow days = 122
|Jan humidity = 86
|Feb humidity = 82
|Mar humidity = 76
|Apr humidity = 71
|May humidity = 67
|Jun humidity = 73
|Jul humidity = 76
|Aug humidity = 79
|Sep humidity = 82
|Oct humidity = 85
|Nov humidity = 88
|Dec humidity = 87
|year humidity = 79
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27532.htm
| title = Weather and Climate - Vladimir Climate
| access-date = 2026-05-04
| publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат)
| language = ru}}&lt;/ref&gt;
|date=2011

}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Vladimir|Владимир}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20110311114049/http://www.vladimir-city.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Владимир мужийн суурин]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]</text>
      <sha1>gj9l18k6emtkil11kgd0gvz1nsoj2m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кострома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45301</id>
    <revision>
      <id>861459</id>
      <parentid>859065</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12731" sha1="pqi3nttguch60mjv47puatg62fz3rw7" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Кострома мужийн хот}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Кострома
|ru_name=
|image_skyline=Kostroma. Fire Tower P7140241 2640.jpg
|image_caption=Кострома дахь галын ажиглалтын цамхаг (1825-1828)
|coordinates={{coord|57|46|05|N|40|55|37|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=Coat of Arms of Kostroma.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Kostroma (Kostroma Oblast).svg
|flag_caption=
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=
|holiday_ref=
|federal_subject=[[кострома муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Кострома [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=Кострома муж
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=[[Костромагин район]]
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref59&quot; /&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Кострома хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;
|mun_admctr_of1=Кострома хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;
|mun_admctr_of2=Костромагийн хотын район
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн
|leader_title_ref=
|leader_name=Юрий Журин
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadName&quot;&gt;Official website of Kostroma. {{Webarchiv|url=http://www.gradkostroma.ru/power/head/ |wayback=20140913063157 |text=Viktor Valentinovich Yemets |archiv-bot=2026-06-16 10:09:02 InternetArchiveBot }}, Head of the Kostroma City Administration&lt;/ref&gt;
|representative_body=
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=
|area_km2_ref=
|pop_2010census=268742
|pop_2010census_rank=69-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=
|pop_latest_date=
|pop_latest_ref=
|established_date=1152
|established_title=
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Founded&quot; /&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=156XXX
|postal_codes_ref=
|dialing_codes=4942
|dialing_codes_ref=
|website=https://grad.kostroma.gov.ru
|website_ref=
}}
'''Кострома''' ({{lang-ru|Кострома}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Кострома муж]]ийн засаг захиргааны төв&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; хот. Энэ хот нь [[Москва]]гаас зүүн хойд зүгт 300 орчим км зайд [[Кострома гол]] [[Ижил мөрөн]]д цутгах бэлчир дээр орших ба оросын эртний, гоёмсог хээнцэр архитектур бүхий жуулчдын очих дуртай ''[[Оросын Алтан цагариг|Оросын Алтан цагаригийн]]'' бүрэлдэхүүнд ордог хот юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор хүн ам нь 267,481 байв.

== Түүх ==
Хот байгуулагдсан тухай хамгийн түгээмэл таамаглалыг үндэслэн авч үзвэл Кострома нь Москвагаас таван жилийн хойно байгуулагджээ. Үүгээр тус хот нь Оросын төв Европын хэсэг дэх эртний хотуудын нэгд орно.

=== Эртний түүх ===
Хотыг 1152 онд байгуулагдсан хэмээн нийтээр үздэг. Үүнийг 18-р зуунд оросын түүхч [[Василий Никитич Татищев|Василий Татищев]] анх нийтэлсэн ба түүнийхээр өнөөдөр үгүй болсон нэгэн баримтад [[Суздаль|Суздалийн]] их ван [[Юрий Долгорукий]] Ижил мөрний дээд хэсэгт газар нутгаа өргөтгөх явцад байгуулсан хэмээжээ. Харин хотыг анх баримтаар дурдсан нь 1213 он бөгөөд түүнд [[Ростов]]ын ван [[Константин Всеволодович|Константин]] Кострома хэмээх нэгэн жижиг гацааг шатаасан тухай бичсэн байдаг аж. 1238 оны бас нэгэн өөр баримтад мөн л Кострома гэх сууринг [[Бат хаан]] дайлсан талаар дурдсан байдаг байна.

12, 13-р зуунд дурдагдсан дээрх хоёр баримтаас өөр хотын түүхийн талаар мэдээлэл маш ховор учир хотын нэрийг найдвартай тайлбарлах арга байхгүй. Кострома голын нэртэй адилаар ''Кострома'' гэх нэр нь [[Фин-угор хэл|финно угор хэлнээс]] гаралтай ''кострум'' (үгчлэн орч. „цайз“) гэх үгнээс гаралтай байж магадгүй гэдэг.

=== Дундад зууны түүх ===
Aнхны бэхлэлт бүхий суурин бий болсон нь 1240-өөд онд байсан байх магадлалтай. Тухайн үед [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны улмаас тэр хавийн нутаг дэвсгэр [[Монголчууд]]ын хяналтад буюу [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улсын]] эзэмшил болсон байв. Тиймээс Оросын их, бага бүх гүнгүүд бүгд Монголчуудаас нутаг дэвсгэр заалган захирах жишгийн дагуу [[Владимир]]ын их ван [[Ярослав Всеволодович II|Ярослав Всеволодович]] хүлээн авав. Ижил мөрний зүүн эрэг дэх ойгоор хүрээлэгдсэн өндөрлөг дээр Ярослав Кострома хотын анхны модон бэхлэлтийг бариулав.&lt;ref name=&quot;Kostromka&quot;&gt;Local history website. [http://kostromka.ru/torop/kostroma/de.php K. Torop. Kostroma]&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Ярослав гүн хотын анхны модон сүмийг бариулсан байна. 1246 онд түүнийг нас барсны дараа Ярославын хүү [[Василий Ярославич|Василийд]] Кострома хотын вангийн мэдэлд шилжив.

=== Хүн амын өсөлт  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Он
! Оршин суугч
|-
| 1825 || align=&quot;right&quot; | 16.874
|-
| 1870 || align=&quot;right&quot; | 27.178
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 41.336
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 121.325
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 171.720
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 223.042
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 254.725
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 278.414
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 278.750
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 268.742
|}
&lt;small&gt;''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| metric first = yes
| single line  =  yes
| width = auto
| location = Кострома (1991–2020, туйлын үе 1842–одоо)
| Jan record high C = 6.6
| Feb record high C = 7.2
| Mar record high C = 17.9
| Apr record high C = 27.6
| May record high C = 32.5
| Jun record high C = 34.5
| Jul record high C = 37.1
| Aug record high C = 37.3
| Sep record high C = 30.2
| Oct record high C = 22.9
| Nov record high C = 13.8
| Dec record high C = 9.4
| year record high C = 37.3
| Jan high C = -5.9
| Feb high C = -4.8
| Mar high C = 1.0
| Apr high C = 10.2
| May high C = 18.2
| Jun high C = 21.7
| Jul high C = 24.2
| Aug high C = 21.7
| Sep high C = 15.6
| Oct high C = 7.7
| Nov high C = 0.0
| Dec high C = -4.0
| year high C = 
| Jan mean C = -8.8
| Feb mean C = -8.2
| Mar mean C = -2.8
| Apr mean C = 5.0
| May mean C = 12.3
| Jun mean C = 16.1
| Jul mean C = 18.6
| Aug mean C = 16.3
| Sep mean C = 10.9
| Oct mean C = 4.4
| Nov mean C = -2.3
| Dec mean C = -6.6
| year mean C = 
| Jan low C = -11.8
| Feb low C = -11.3
| Mar low C = -6.3
| Apr low C = 0.8
| May low C = 7.1
| Jun low C = 11.1
| Jul low C = 13.7
| Aug low C = 11.7
| Sep low C = 7.2
| Oct low C = 1.8
| Nov low C = -4.4
| Dec low C = -9.1
| year low C = 
| Jan record low C = -46.4
| Feb record low C = -39.3
| Mar record low C = -31.1
| Apr record low C = -19.0
| May record low C = -5.5
| Jun record low C = -2.7
| Jul record low C = 3.2
| Aug record low C = 1.3
| Sep record low C = -5.8
| Oct record low C = -21.1
| Nov record low C = -28.8
| Dec record low C = -44.4
| year record low C = -46.4
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 41
| Feb precipitation mm = 29
| Mar precipitation mm = 31
| Apr precipitation mm = 35
| May precipitation mm = 53
| Jun precipitation mm = 74
| Jul precipitation mm = 73
| Aug precipitation mm = 73
| Sep precipitation mm = 56
| Oct precipitation mm = 64
| Nov precipitation mm = 49
| Dec precipitation mm = 40
| year precipitation mm = 
| Jan snow depth cm = 35
| Feb snow depth cm = 44
| Mar snow depth cm = 43
| Apr snow depth cm = 10
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 1
| Nov snow depth cm = 5
| Dec snow depth cm = 18
| year snow depth cm = 44
| Jan rain days = 6
| Feb rain days = 5
| Mar rain days = 8
| Apr rain days = 14
| May rain days = 16
| Jun rain days = 17
| Jul rain days = 16
| Aug rain days = 17
| Sep rain days = 18
| Oct rain days = 18
| Nov rain days = 11
| Dec rain days = 8
| year rain days = 154
| Jan snow days = 28
| Feb snow days = 24
| Mar snow days = 18
| Apr snow days = 8
| May snow days = 1
| Jun snow days = 0.1
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 1
| Oct snow days = 7
| Nov snow days = 20
| Dec snow days = 27
| year snow days = 134
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 83
| Mar humidity = 77
| Apr humidity = 68
| May humidity = 64
| Jun humidity = 72
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 78
| Sep humidity = 82
| Oct humidity = 86
| Nov humidity = 88
| Dec humidity = 88
| year humidity = 79
| Jan sun = 35.1
| Feb sun = 68.7
| Mar sun = 136.9
| Apr sun = 193.0
| May sun = 257.1
| Jun sun = 278.6
| Jul sun = 284.3
| Aug sun = 232.4
| Sep sun = 136.5
| Oct sun = 67.6
| Nov sun = 29.7
| Dec sun = 22.2
| year sun = 
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27333.htm |title=Погода и Климат – Климат Кострома |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name = NOAA&gt;
{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Kostroma_27333.csv|title=Kostroma Climate Normals 1991–2020 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kostroma|Кострома}}
{{Wikivoyage|Kostroma|Кострома}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.gradkostroma.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Ижил мөрний суурин]]
[[Ангилал:Кострома мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1152 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>pqi3nttguch60mjv47puatg62fz3rw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их Новгород</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45305</id>
    <revision>
      <id>861458</id>
      <parentid>858878</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6072" sha1="iovfb1xayuggfmoqujs9ky4gb3vjctv" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Новгород мужийн хот}}
{{Distinguish | Доод Новгород}}
{{Redirect|Новгород}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Их Новгород
|ru_name=Великий Новгород
|image_skyline=Veliky Novgorod montage (2015).png
|image_caption=
|coordinates = {{coord|58|33|N|31|16|E|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=Coat of Arms of Veliky Novgorod.svg
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Veliky Novgorod.svg
|flag_caption=
|pushpin_map=Орос Новгород муж#Европын Орос#Европ
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=
|holiday_ref=
|federal_subject=[[новгород муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref534&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Их Новгород [[Холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн чанартай хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref534&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=[[Новгород муж]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref534&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=Их Новгород мужийн чанартай хот
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref534&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref119&quot;&gt;Resolution #121&lt;/ref&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Их Новгород хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref832&quot; /&gt;
|mun_admctr_of1=Их Новгород хотын тойрог
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref832&quot; /&gt;
|mun_admctr_of2=Новгородын хотын тойрог
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref832&quot; /&gt;
|leader_title=[[Их Новгородын хотын дарга|Хотын дарга]]
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Veliky Novgorod, Article&amp;nbsp;6&lt;/ref&gt;
|leader_name=Александр Розбаум
|representative_body=[[Их Новгородын дум|Дум]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=90
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;OffStats&quot;&gt;Official website of Veliky Novgorod. [http://www.adm.nov.ru/spage.xhtml?docid=11 Geographic Location] {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=218717
|pop_2010census_rank=85-д
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=218681
|pop_latest_date=1 сар, 2011
|pop_latest_ref=&lt;ref name=&quot;OffStats&quot; /&gt;
|established_title=Анх дурдагдсан
|established_date=859
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Established&quot; /&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=Новгород
|postal_codes=173000–173005, 173007–173009, 173011–173016, 173018, 173020–173025, 173700, 173899, 173920, 173955, 173990, 173999
|dialing_codes=8162
|dialing_codes_ref=
|website=http://www.adm.nov.ru
|website_ref=
}}
'''Их Новгород''' ({{lang-ru|Вели́кий Но́вгород}}), 1999 он хүртэл '''Новгород''' гэж нэрлэдэг байсан, нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын хот юм. Энэ хот нь [[Санкт-Петербург]]аас зүүн өмнө зүгт 164&amp;nbsp;км-ийн зайд, [[Волхов гол]]ын хөвөөнд, [[Ильмень нуур]]ын умард талд орших ба [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд Холбооны тойргийн]] [[Новгород муж]] захиргааны төв. Хотын хүн ам {{ru-census2021|p2021=224,286|punct=.}}

ОХУ-ын хамгийн эртний хотуудын нэг болох Их Новгород хот нь 859 онд байгуулагдсан гэж үздэг. (Никоновын судар бичигт анх дурьдагдсанаар). 9-р зуунд Новгород нь шинэхэн бий болсон [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нийслэл хот байсан аж. 12-р зуунаас 15-р зууны хооронд нөлөө бүхий, худалдаанд чиглэсэн [[Бүгд Найрамдах Новгород Улс|Бүгд Найрамдах Новгородын]] нийслэл байсан ба [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос Улс]] байгуулагдахын өмнө Барууны ертөнц болон [[Русь]] хоёрын дунд чухал зуучлагч байв. Новгород монголын Алтан Ордод татвар төлдөг байсан боловч дайралтад өртөөгүй хот юм. 

Новгородын архитектурын өв нь 1992 оноос хойш дэлхийн өвд бүртгэгдсэн.&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/604 Welterbeliste Nr. 604] (englisch)&lt;/ref&gt; 2010 онд явуулсан судалгаагаар Их Новгород нь ОХУ-ын хамгийн амьдрахад тааламжтай хотуудын тоонд оржээ.&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/society/1462449.html regnum.ru]&lt;/ref&gt;

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Saint Sophia Cathedral in Novgorod.jpg
Boris and Gleb Church in Velikiy Novgorod.jpg
Novgorod - Post office on Palace Street.jpg
Theatre Velikiy Novgorod.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Velikiy Novgorod|Их Новгород}}
* [http://www.novgorod.ru/english.php www.novgorod.ru Хотын албан ёсны цахим хуудас] 
* [http://www.mojgorod.ru/novgorod_obl/vnovgorod/index.html mojgorod.ru: Их Новгород]

== Эшлэл == 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}

[[Ангилал:Их Новгород| ]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Новгород мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:859 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>iovfb1xayuggfmoqujs9ky4gb3vjctv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамбов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45310</id>
    <revision>
      <id>861456</id>
      <parentid>858887</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9623" sha1="595oatu147axvgzubdlm6eo58bpx25c" xml:space="preserve">{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name = Тамбов
| ru_name = 
| image_skyline = [[File:Tambov TransgfigurationCathedral 101 0477.jpg|250px]] 
| coordinates = {{Coord|52|43|23|N|41|27|14|E|type:city(262,000)_region:RU-TAM|display=inline,title}}
| map_label_position = top
| image_coa = Coat of Arms of Tambov (2008).svg
| coa_caption = 
| image_flag = Flag of Tambov (Tambov oblast).png
| flag_caption = 
| anthem = 
| anthem_ref = 
| holiday = 6 сарын 12
| holiday_ref = 
| federal_subject = [[Тамбов муж]]
| federal_subject_ref = &lt;ref name=&quot;Ref142&quot; /&gt;
| adm_city_jur = Тамбов [[холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]]
| adm_city_jur_ref = &lt;ref name=&quot;Ref142&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1 = [[Тамбов муж]]
| adm_ctr_of1_ref = &lt;ref name=&quot;Ref142&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2 = [[Тамбовын район, Тамбов муж|Тамбовын район]]
| adm_ctr_of2_ref = &lt;ref name=&quot;Ref142&quot; /&gt;
| inhabloc_cat = Хот
| inhabloc_cat_ref = &lt;ref name=&quot;Ref142&quot; /&gt;
| inhabloc_type = 
| inhabloc_type_ref = 
| urban_okrug_jur = Тамбов хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref = &lt;ref name=&quot;Ref143&quot; /&gt;
| mun_admctr_of1 = Тамбов хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref = &lt;ref name=&quot;Ref143&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2 = Тамбовын хотын район
| mun_admctr_of2_ref = &lt;ref name=&quot;Ref143&quot; /&gt;
| leader_title = Хотын дарга
| leader_name = Максим Косенков
| leader_name_ref = 
| representative_body = 
| representative_body_ref = 
| area_of_what = 
| area_as_of = 
| area_km2 = 90.89
| area_km2_ref = &lt;ref name=&quot;BDPMO&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=68701000200620072008200920102011 |title=Результат запроса |website=gks.ru |access-date=January 24, 2014 |archive-date=July 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727113203/https://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=68701000200620072008200920102011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rosreestr&quot;&gt;[http://www.to68.rosreestr.ru/blanks/stat_informathion/3525905 Доклад «О состоянии и использовании земель в Тамбовской области в 2011 году»]{{Dead link|date=June 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no }} Приложение 1. Распределение земель Тамбовской области по категориям в разрезе районов и городов (на 1 января 2012 года, га)), стр. 108. Данные на 1 января 2012 года.&lt;/ref&gt;
| pop_2010census = 280161
| pop_2010census_rank = 68-д
| pop_2010census_ref = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_density = 
| pop_density_as_of = 
| pop_density_ref = 
| pop_latest = 
| pop_latest_date = 
| pop_latest_ref = 
| established_date = 4 сарын 17, 1636
| established_title = 
| established_date_ref = 
| current_cat_date = 1719
| current_cat_date_ref = 
| prev_name1 = 
| prev_name1_date = 
| prev_name1_ref = 
| postal_codes = 392000
| postal_codes_ref = 
| dialing_codes = 4752
| dialing_codes_ref = 
| website = http://city.tambov.gov.ru
| website_ref = 
}}
'''Тамбов''' ({{lang-ru|Тамбов}}&lt;ref&gt;[http://www.mojgorod.ru/cities/listcity.html Список всех городов Российской Федерации]. «Мой Город» {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Тамбов муж]]ийн засаг захиргааны төв.&lt;ref&gt;[http://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Административно-территориальное деление России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://emigrant-ussr.ru/index/administrativno_territorialnoe_ustrojstvo_rossii/0-12 Административно-территориальное устройство России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 2021 оны байдлаар 261,803 хүн амтай Тамбов хот Тамбов мужийн хамгийн том хот бөгөөд түүхэн төв юм.

== Газар зүй ==
Тамбов нь Ока-Донын тэгш талд, [[Москва]]гаас зүүн урд зүгт 420 километрийн зайд оршдог.

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Тамбов (1991–2020, туйлын үе 1845–одоо)
| metric first = yes
| single line = yes
| width = auto
| Jan record high C = 6.6
| Feb record high C = 8.5
| Mar record high C = 19.7
| Apr record high C = 29.7
| May record high C = 36.1
| Jun record high C = 38.8
| Jul record high C = 41.1
| Aug record high C = 41.0
| Sep record high C = 35.2
| Oct record high C = 26.5
| Nov record high C = 17.2
| Dec record high C = 11.9
| year record high C = 41.1
| Jan high C = −4.6
| Feb high C = −3.7
| Mar high C = 2.1
| Apr high C = -
| May high C = 21.6
| Jun high C = 24.7
| Jul high C = 27.1
| Aug high C = 25.8
| Sep high C = 19.2
| Oct high C = 10.8
| Nov high C = 2.0
| Dec high C = -2.9
| year high C = 11.3
| Jan mean C = -7.5
| Feb mean C = -7.3
| Mar mean C = -1.9
| Apr mean C = 7.7
| May mean C = 15.0
| Jun mean C = 18.5
| Jul mean C = 20.7
| Aug mean C = 19.1
| Sep mean C = 13.2
| Oct mean C = 6.5
| Nov mean C = -0.7
| Dec mean C = -5.6
| year mean C = 6.5
| Jan low C = −10.5
| Feb low C = −10.5
| Mar low C = −5.5
| Apr low C = 2.5
| May low C = 8.7
| Jun low C = 12.5
| Jul low C = 14.6
| Aug low C = 12.9
| Sep low C = 8.2
| Oct low C = 3.0
| Nov low C = −3.1
| Dec low C = −8.3
| year low C = 2.0
| Jan record low C = −38.0
| Feb record low C = −36.9
| Mar record low C = −30.4
| Apr record low C = −15.3
| May record low C = −5.8
| Jun record low C = 0.5
| Jul record low C = 3.9
| Aug record low C = 1.4
| Sep record low C = −3.7
| Oct record low C = −14.7
| Nov record low C = −29.3
| Dec record low C = −36.1
| year record low C = −38.0
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 37
| Feb precipitation mm = 32
| Mar precipitation mm = 29
| Apr precipitation mm = 29
| May precipitation mm = 43
| Jun precipitation mm = 66
| Jul precipitation mm = 55
| Aug precipitation mm = 43
| Sep precipitation mm = 44
| Oct precipitation mm = 47
| Nov precipitation mm = 39
| Dec precipitation mm = 39
| year precipitation mm = 503
| Jan snow depth cm = 21
| Feb snow depth cm = 29
| Mar snow depth cm = 23
| Apr snow depth cm = 2
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 4
| Dec snow depth cm = 12
| year snow depth cm = 29
| Jan humidity = 85
| Feb humidity = 82
| Mar humidity = 78
| Apr humidity = 67
| May humidity = 60
| Jun humidity = 67
| Jul humidity = 68
| Aug humidity = 68
| Sep humidity = 74
| Oct humidity = 81
| Nov humidity = 86
| Dec humidity = 86
| year humidity = 75
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 6
| Mar rain days = 9
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 17
| Jul rain days = 15
| Aug rain days = 13
| Sep rain days = 15
| Oct rain days = 16
| Nov rain days = 13
| Dec rain days = 9
| year rain days = 148
| Jan snow days = 24
| Feb snow days = 21
| Mar snow days = 15
| Apr snow days = 4
| May snow days = 0.4
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0.2
| Oct snow days = 4
| Nov snow days = 15
| Dec snow days = 23
| year snow days = 107
| Jan sun = 59
| Feb sun = 91
| Mar sun = 129
| Apr sun = 186
| May sun = 265
| Jun sun = 287
| Jul sun = 292
| Aug sun = 259
| Sep sun = 181
| Oct sun = 108
| Nov sun = 46
| Dec sun = 36
| year sun = 1939
| source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27947.htm |title=Погода и Климат – Климат Тамбов |publisher=Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) |language=ru |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019003651/http://pogodaiklimat.ru/climate/27947.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]] (нар, 1961–1990)&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/27947.TXT |title=Tambov Climate Normals 1961–1990 |publisher=Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date=2026-06-14 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113050504/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/27947.TXT |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Tambov|Тамбов}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20111016135335/http://cityadm.tambov.ru/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас]

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}
{{ОХУ-ын тавин том хот}}

[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Тамбов мужийн суурин]]
[[Ангилал:1636 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>595oatu147axvgzubdlm6eo58bpx25c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62540</id>
    <revision>
      <id>861399</id>
      <parentid>861351</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91789" sha1="ktcdwfc0rl9heciv49gzxxppn8aoxco" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
a


a


a


a


a


a

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>ktcdwfc0rl9heciv49gzxxppn8aoxco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861404</id>
      <parentid>861399</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97656" sha1="qk9hndypixhhpysh1ct3qfu618pl1ph" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
[[Файл:Chahar war.png|thumb|[[Манжууд|Манжийн]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголчуудтай]] хийсэн дайны тухай газрын зураг.]]
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог [[Хорчин|Хорчин–]]Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, [[Түмэд]] Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас Хөх хотийг булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} 1632 онд Лигдэн хаан [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>qk9hndypixhhpysh1ct3qfu618pl1ph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861412</id>
      <parentid>861404</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98646" sha1="2t7pzdjvrtrjoukkn2vpr3fq2rw1rgx" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
[[Файл:Chahar war.png|thumb|[[Манжууд|Манжийн]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголчуудтай]] хийсэн дайны тухай газрын зураг.]]
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог [[Хорчин|Хорчин–]]Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} 1632 онд Лигдэн хаан [[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>2t7pzdjvrtrjoukkn2vpr3fq2rw1rgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861413</id>
      <parentid>861412</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99220" sha1="grq6aq09amxr1qgmxowsm2exj1m74nw" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
[[Файл:Chahar war.png|thumb|[[Манжууд|Манжийн]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголчуудтай]] хийсэн дайны тухай газрын зураг.]]
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог [[Хорчин|Хорчин–]]Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>grq6aq09amxr1qgmxowsm2exj1m74nw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861414</id>
      <parentid>861413</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99554" sha1="2ch9y40m05teicmsz1leunjmal9la3r" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
[[Файл:Chahar war.png|thumb|[[Манжууд|Манжийн]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголчуудтай]] хийсэн дайны тухай газрын зураг.]]
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>2ch9y40m05teicmsz1leunjmal9la3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861415</id>
      <parentid>861414</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100988" sha1="i9iuuu5o6zkgv5qokr2lmyc8wx5q6m7" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>i9iuuu5o6zkgv5qokr2lmyc8wx5q6m7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861417</id>
      <parentid>861415</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101968" sha1="6elb4ow5lw3ds55tgldrsekaihb04e2" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
a


a


a


a


a


a


=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>6elb4ow5lw3ds55tgldrsekaihb04e2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861418</id>
      <parentid>861417</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110853" sha1="hwy602hzxnp658t2tynv43vwxe85v2q" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===


a


a

a


a


a


a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>hwy602hzxnp658t2tynv43vwxe85v2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861419</id>
      <parentid>861418</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110982" sha1="3ezdqynzeqr2d86ybao17cba5kzltkm" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ===
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


=== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ===
a


a


a


a


a


a

a

=== Зүрчидийн нэгдэл ===
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

=== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ===
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

=== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ===
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}


a


a

a


a


a


aa


a

a

a


a

a


a


aa

a


a

aa

a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>3ezdqynzeqr2d86ybao17cba5kzltkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861421</id>
      <parentid>861419</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111043" sha1="0ui60aysol1onpbo4j9741kw53o67m9" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}


a


a

a


a


a


aa


a

a

a


a

a


a


aa

a


a

aa

a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>0ui60aysol1onpbo4j9741kw53o67m9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861424</id>
      <parentid>861421</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116918" sha1="jo6sf0kco1nstadakomjwkhio0zj373" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>jo6sf0kco1nstadakomjwkhio0zj373</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861426</id>
      <parentid>861424</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116994" sha1="bawbuji76nq30cxmgheezafpcvo691f" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}


a

a


a


a


a


a


a


a

a

aa

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]]{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>bawbuji76nq30cxmgheezafpcvo691f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861427</id>
      <parentid>861426</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117403" sha1="npwyao3gp77l1a5jvtr02cpumlcrkni" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}


a

a


a


a


a


a


a


a

a

aa

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>npwyao3gp77l1a5jvtr02cpumlcrkni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861428</id>
      <parentid>861427</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120741" sha1="k8tdivvqial8em817q5s07eqbphsapq" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.

a

aa

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>k8tdivvqial8em817q5s07eqbphsapq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861431</id>
      <parentid>861428</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128995" sha1="qhpin8yuokch2g5r1nsew2ir4mqivsz" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}

Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>qhpin8yuokch2g5r1nsew2ir4mqivsz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861433</id>
      <parentid>861431</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129181" sha1="7aety44o8jvf3vltvfylc16ik759c5f" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>7aety44o8jvf3vltvfylc16ik759c5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861434</id>
      <parentid>861433</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129630" sha1="isry97bo1ohgo4hvpiymnftolo0pqbl" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}}

Чин улс Зүүнгарын ард түмний эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь Шинжааны хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая Хятад, [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}
[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>isry97bo1ohgo4hvpiymnftolo0pqbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861435</id>
      <parentid>861434</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129713" sha1="at4pkqki3teko6u8lk5bwz2bwcho9x1" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>at4pkqki3teko6u8lk5bwz2bwcho9x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861475</id>
      <parentid>861435</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129834" sha1="c4cg6x3ht1tak330ebnkje9nqvvh6wz" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a

a

a


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>c4cg6x3ht1tak330ebnkje9nqvvh6wz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861476</id>
      <parentid>861475</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129833" sha1="0igr3dh5n2g8lpczqf2b68olrqt6xr9" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a


aa


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>0igr3dh5n2g8lpczqf2b68olrqt6xr9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861477</id>
      <parentid>861476</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131905" sha1="28go2xyjeixscciaq7ud88w1qgmaea9" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
a


aa


a

a

a

a

a

a

a


aa

a

a

a

a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>28go2xyjeixscciaq7ud88w1qgmaea9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861478</id>
      <parentid>861477</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132997" sha1="oi8ii5e7543yl0xhmbyab5ctksdtacn" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв. 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дарханхасахийг [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ. Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}}

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>oi8ii5e7543yl0xhmbyab5ctksdtacn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861479</id>
      <parentid>861478</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134099" sha1="1usu1asepjab4s5rk962yexo5cquz3x" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв. 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дарханхасахийг [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}}

{{Quote|''“Галдан Очирт [сэцэн] хааныг ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Моуминган, Урдыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] хааны харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомб равтаны хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>1usu1asepjab4s5rk962yexo5cquz3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861480</id>
      <parentid>861479</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136380" sha1="l37id9esdvu9l3qrdf0pixe8nxcahgy" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дарханхасахийг [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Моуминган, Урдыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомбравданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалкан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}

A


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

aa


a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>l37id9esdvu9l3qrdf0pixe8nxcahgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861481</id>
      <parentid>861480</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38853-87</username>
        <id>105792</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа */ үг үсгийн алдаа зассан</comment>
      <origin>861481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136377" sha1="32coqti8qex1xozfof6o1cch367m7f5" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}

A


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

aa


a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтэгч|Тэнгэр тэтэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>32coqti8qex1xozfof6o1cch367m7f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861482</id>
      <parentid>861481</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38853-87</username>
        <id>105792</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чин улсын дайны бэлтгэл */</comment>
      <origin>861482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136381" sha1="m8j5pimy4ivx8m4nkgmo2srd4faclhr" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'') эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн''' ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны'') нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.

a

a


a


a


a


a


a


a

== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ====
a

a


a

a


a


a


a


a


a


a

a

a

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
a

a


a


a


a


a

==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
a


a


a


a


a

aaaaaaaaaaaaaaa


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
a


a


a


a


a


a

a

=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ. Тэрээр Хятадуудийн албан тушаалтнуудын удирддаг Хятадуудийн цэргийн колони байгуулж, Манж нарыг хил давахыг хориглосон байв. Дээд эрдэмт Хятадуудийн албан тушаалтнуудад тулгуурлан Манжийн ноёдын эрх мэдлийг хязгаарласан. Тэрээр бууж өгсөн Мин улсын командлагчдыг биечлэн хүлээн авч, тэдэнтэй зэрэгцэн хооллож, Мин улсын эзэн хаадтай боломжгүй харилцаа тогтоохыг зорьжээ. Ханхүү Аминаар удирдуулсан Манжууд энэ байдалд дургүйцлээ илэрхийлж, Цяньань, Юнпин хотын хүн амыг хяджээ. Дээд эрдэмт хариуд нь Аминыг баривчилж, шоронд хорьсон бөгөөд Амин хожим нь шоронд нас баржээ. Дараа нь тэрээр Хятадуудийн зөвлөхүүдийнхээ шаардлагын дагуу Хятад маягийн [[Күнз|Күнзийн]] боловсрол, Мин маягийн засгийн газрын яамдыг хэрэгжүүлжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} Мин улсын жанжин Жан Чунь баригдсан боловч зугтахаас татгалзахад Дээд эрдэмт чин сэтгэлээсээ хандсанаа харуулахын тулд түүнд биечлэн хоол өгчээ.{{Efn|Жан татгалзсан ч нас барах хүртлээ ордонд байлгажээ}}{{sfn|Wakeman|1985|pp=179–180}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.]]
Үүний зэрэгцээ, Мин улсад 1631 онд Конг Юэдэ, Гэн Жунмин нарын удирдсан Вучиаогийн бослого дэгдэж, хангамж муутай, цалин багатай цэргүүд Мин улсын эсрэг бослого гаргажээ. Дараа нь тэд Бохай буланг гатлан, [[Зүрчид|Зүрчидүүд]] рүү бөөнөөрөө урважээ. Бослогын үеэр тэд Өмнөд Хятадын мянга мянган хүнийг Мин улсад үнэнч гэж сэжиглэн цэвэрлэжээ.{{sfn|Swope|2014|pp=96–101}}

Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

Дээд эрдэмтний Зүрчидүүдийг Манж болгон нэрлэсэн нь Жянши Зүрчидүүд хятадуудын вассал гэдгийг нуух зорилготой байв.{{sfn|Hummel|2010|p=2}}{{sfn|Hummel|1991|p=2}} [[Чин улс]] ''&quot;Чин Тайзу Ву Хуанди Шилу&quot;'' болон ''&quot;Манжоу Шилу Ту&quot;''{{Efn|Бас ''&quot;Тайзу Шилу Ту&quot;'' гэгддэг}}-гийн хоёр анхны номыг Чин ордонд болгоомжтой нууж, олон нийтэд үзүүлэхийг хориглосон, учир нь эдгээр нь Манжийн [[Айсингиоро]] гэр бүлийг Мин улс захирч байсныг харуулж байв.{{sfn|Hummel|2010|p=598}}{{sfn|Hummel|1991|p=598}}

1638 онд Чин улсын арми Хятадын дотоод гүн рүү [[Шаньдун|Шаньдун муж]] дахь [[Жинань]] хүртэл довтолж, тэр даруй [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрэмийг]] гатлан ​​ухарчээ. Мин улсын эзэн хаан босогчдын армиудтай тэмцэхэд бүх хүчээ төвлөрүүлэхийг шаардаж, Чин улсыг зүгээр л ''&quot;арьсны тууралт&quot;'' гэж зүйрлэж, босогчид нь ''&quot;дотоод эрхтний өвчин&quot;'' байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=142}} 1641 онд [[Жинжоу]] хотыг Манжийн [[Жиргалан|Жиргаланы]] удирдлаган дор Хань Хятад хошууны их бууны 30 гаруй их бууны хүч бүсэлж, Ю Имын удирдлаган дор [[Солонгосчууд|Солонгос]] их бууг дэмжиж байв. Гэвч Солонгосчууд өвчний дэгдэлтээс болж чадваргүй болсон.{{sfn|Wakeman|1985|p=212}} Соншан цайз хот нь Мин улсын командлагч Ся Чендэгийн урваж, урвалтын улмаас томоохон тулалдааны дараа нуран унасан.{{sfn|Wakeman|1985|p=215}} Эзэн хаан хариуд нь Нинюань гарнизоны командлагч Ву Сангуйд довтлохыг тушаасан боловч түүнийг хурдан няцаасан. Дараа нь Манжийн хунтайж Абатай Хятадын дотоод хэсэг рүү дахин довтлон, хойд Жиансу мужд хүрч, 12,000 алт таел, 2,200,000 мөнгөн таелыг дээрэмджээ. Мин Их нарийн бичгийн дарга Жоу Яньру ялалтын тухай хуурамч мэдээлэл хийж, ялагдлаа нуун дарагдуулахын тулд хахууль нэхэмжилж байхдаа тулалдаанд оролцохоос татгалзжээ. Манжийн [[Доргон]] хожим нь албан тушаалтнууддаа Мин улсын цэргийн тайланг унших нь ''&quot;үнэхээр инээдтэй&quot;'' байсан гэж хэлсэн, учир нь ихэнх нь ялалтын тухай зохиомол түүхүүд байв. Үүний зэрэгцээ босогч &quot;дээрэмчид&quot; үргэлжлүүлэн довтлов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=152–155}} Суншань унасны дараа түүний ах, хөвгүүд{{Efn|Өмнө нь Мин улсын генералууд байсан.}} Чин улс руу урвахаар тэдэнтэй нэгдэхийг шаардсаны улмаас Жинжоугийн командлагч Зу Дашоу мөн 1642 оны 4-р сарын 8-нд урваж, хотыг тэдэнд шилжүүлэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=221}} Суншань, Жинжоу унаснаар Ляоси дахь Мин улсын хамгаалалтын систем нуран унаж, Ву Сангуйн хүч Шанхай даваан ойролцоо Чин улсын арми [[Бээжин]] рүү явах замд үлдсэн сүүлчийн саад тотгор болжээ.
[[Файл:Shanhaiguan.gif|left|thumb|Манжийн байлдан дагуулалтын үеийн Шаньхай даваа гарнизоны зураг.]]
Дээд эрдэмтийн дайралтын дараа Их цагаан хэрмийн дагуух баруун хамгаалалтын бүсэд байрлах байнгын гарнизон цэргүүдийг нийслэлийг хамгаалахаар зүүн тийш илгээсэн бөгөөд энэ нь тогтворгүй байдлыг улам бүр нэмэгдүүлэх санамсаргүй үр дагаварт хүргэсэн. Шаанси мужууд аль хэдийн цаг агаарын таагүй байдал, өндөр татвар, санхүүгийн буруу менежментэд өртөж байсан тул цэргийн томоохон оролцоог зайлуулснаар оршин суугчид дээрэмчин, бослого гаргахад хүргэсэн; үлдсэн гарнизон цэргүүд аль хэдийн цалингүй, дургүйцсэн тул босогчдод хувь нэмрээ оруулахаас өөр аргагүй байв.{{sfn|Mote|1999|p=796}} Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

1644 оны эхний саруудад Ли Зичэн төрөлх муж Шаньси мужаа хяналтандаа авч, өөрийгөө шинэ Шун гүрнийг үндэслэгч гэж зарлаж, Бээжин дэх Мин улсын эсрэг жагсав. Түүний довтолгооны зам Шун армийг Их цагаан хэрэм дагуулан авчирч, бэхжүүлсэн гарнизонуудыг нь саармагжуулжээ.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Энэ оролдлогод Ли бараг эсэргүүцэлгүй тулгарсан бөгөөд ихэнх гарнизон Шун нарт бууж өгсөн бөгөөд генерал Жоу Южи үхэн үхтлээ тулалдсан Нинву даваанаас бусад тохиолдолд томоохон тулаан хийлгүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=245}} 4-р сарын 17 гэхэд Датон болон Сюаньфу дахь гол гарнизонууд хоёулаа Ли Зичэнд бууж өгсөн бөгөөд Мин гүрний ихэнх найдвар Жуён болон түүний хамгаалагч Тан Тон дахь Цагаан хэрмийн сүүлчийн даваа дээр тавигдаж байв.{{sfn|Wakeman|1985|pp=246–7}} Гэсэн хэдий ч Мин улсын ордон Жуён даваа руу хангамж нэмэгдүүлэх арга замыг хэлэлцэж байх үед Тан Тон 4-р сарын 21-нд бууж өгч, Шун армийг нэвтрүүлсэн тухай мэдээ хүлээн авчээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=259}} Бүх боломж шавхагдсаны дараа Мин улсын Чунжэнь эзэн хаан 1644 оны 4-р сарын 25-нд Шун арми Бээжинд ороход өөрийгөө дүүжилжээ.{{sfnm|Wakeman|1985|Mote|1999|1p=265|2p=809}}
[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Бээжингийн уналтын үед Хойд Хятадад үлдсэн Мин улсын хамгийн том байлдааны хүч нь эзэн хаанд туслахаар Нинюань гарнизоныг орхин явсан Ву Сангуйн 40,000 хүнтэй хилийн цэрэг байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=290}} Бээжин рүү явах замдаа Ву Чунжений үхлийн мэдээг хүлээн авсан тул Цагаан хэрмийн гол шугамын зүүн төгсгөл болох Шаньхай даваа руу буцаж очжээ. Тэрээр болон түүний цэргүүд одоо Цагаан хэрэм доторх босогчид болон гадна талын Манжийн хооронд гацсан байв. Ли Зичэн Вугийн гэр бүлийг цаазлахыг тушаасан гэдгийг сонсоод Ву Сангуй шинэ Шун дэглэмийг эсэргүүцэхээр шийджээ.{{sfn|Wakeman|1985|p=295}} 5-р сарын 3–10-нд Ву Сангуй дайчин Тан Тонгийн удирдсан Шун цэргүүдийг хоёр удаа ялсан боловч,{{sfn|Wakeman|1985|p=266}} Ли Зичэний гол армитай тулалдахад зөвхөн өөрийн хүч хангалтгүй гэдгийг мэдэж байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=294}} Ву Сангуй Манж нарт тусламж хүссэн захидал бичиж, босогчдыг ялахад нь тусалбал ''&quot;их ашиг&quot;'' амлав.{{sfn|Wakeman|1985|p=301}} Манж Доргон үүнийг Чин улсын Тэнгэрийн мандатыг авах боломж гэж үзэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=303}} Доргон хариудаа Манжууд Ву Сангуйд туслах боловч Ву Чин улсад захирагдах ёстой гэж тодорхой хэлсэн; Ву зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй байв.{{sfn|Wakeman|1985|p=309}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}}

=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}

A


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

aa


a

a

a


a

== Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]] {{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

aaaaaaaaaaaaa

a

a

a


a


a

a


a


a


a


a


a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a

a


a


== Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = 1714–1722
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = '''Хүнд:'''&lt;br&gt;
*Илүү их хохирол амссан
* {{flag icon|Чин улс}} 100,000 &lt;small&gt;([[Лхас|Лхасад]])&lt;/small&gt;
}}

a

a


a


a

a


a

a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a


a

a


a


a


a


a


a


a

a


a

a

== Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = 1729–1735/1739
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Фурдан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

a

a

a

a

a


a


a

a

aa

aa


aa

aa


a


a

a


a


a


a


== Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү бөгөөд татвар эмээс төрсөн байжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]], гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарбагатайд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач &quot;Да [[тайж]]&quot; цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын хаант улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваачид Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн харилцаагаа тасалж, Амарсанаатай хурцадмал байдал улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

1753 онд Ойрадын ноён, зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсангууд Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд хааны засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чингийн эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын хаант улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербургт суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгараас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халхад цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ зуу]] бүс нутагт [[Халх|Халхын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх монголчуудыг өргөнөөр элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжинд илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авчээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд Чинь Ван цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин Бандийн удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх-Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч 25,000 цэрэгтэй хоёр армитай Зүүнгарын ханлиг руу довтлов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд [[Энх амгалан|Энх амгалангийн]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|Гадан уулын тулаан]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми Бортал руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000-200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын хаант улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. Дөрөвдүгээр сарын сүүлээр хоёр анги Эв нуурын ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрад Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын феодал ноёд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөн.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] Хаким бек Хожис баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулжаас баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд жижиг эргүүл Даваачийн хүчийг тарааж, Тэнгэр уулсыг гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжинууд цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, цянжун{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа Зүүнгарын хаан болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг [[Хойд|Хойдын]] хаан болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргасан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
Амарсанаа албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 казах дайчин цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монгол Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. [[Амарсанаа]] Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны отрядыг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьсан. Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэггүй цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, томоохон бослого гарна гэж бодоогүй. Банди амиа хорлосон. Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр [[Өрөмч|Өрөмчийг]] тэр хамгаалж чадаагүй, [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухарсан. Дараа нь түүнийг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Усу нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг хаан хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр казахууд руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг үерт автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг бөөнөөр нь устгаж эхлэв. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чингийн отряд Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Ойрад хааны харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жуз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казах захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амурсана Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амурсанаа Бархөл дахь Чин улсын гарнизон руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр отрядууд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чингийн армитай тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амурсана Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин [[салхин цэцэг]] өвчнөөр өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжингийн засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээнийг]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжингийн засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>m8j5pimy4ivx8m4nkgmo2srd4faclhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ru-pop-ref</title>
    <ns>10</ns>
    <id>98906</id>
    <revision>
      <id>861451</id>
      <parentid>799975</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8280" sha1="cpn32u8g1gmx6nhkw68gkgplzoxb9s2" xml:space="preserve">{{#switch:{{lc:{{{1}}}}}
|1979census={{cite web
 |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.xls
 |script-title=ru:Всесоюзная перепись населения 1979&amp;nbsp;г. Национальный состав населения по регионам России
 |trans-title=1979 оны Бүх Холбооны Хүн Амын Тооллого. Хүн ам угсаатны бүлгээр Оросын бүс нутагт|year=1979|script-work=ru:Всесоюзная перепись населения 1979&amp;nbsp;года [1979 оны Бүх Холбооны Хүн Амын Тооллого]
 |via=''Demoscope Weekly'' (Улсын Их Сургуулийн Хүн ам зүйн хүрээлэнгийн вэбсайт—Эдийн засгийн дээд сургууль
 |language=Орос
 |format=XLS
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|1989census={{cite web
 |via=''Demoscope Weekly''
 |year=1989
 |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg.php
 |script-title=ru:Всесоюзная перепись населения 1989&amp;nbsp;г. Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краёв, областей, районов, городских поселений и сёл-райцентров
 |trans-title=1989 оны Бүх Холбооны Хүн Амын Тооллого: Холбооны болон Өөртөө Засах Бүгд Найрамдах Улс, Өөртөө Засах Аймаг, Тойрог, Хязгаар, Муж, Тойрог, Хотын Суурин, Тосгоны одоогийн Хүн Ам тойргийн Засаг захиргааны төвүүд
 |script-work=ru:Всесоюзная перепись населения 1989&amp;nbsp;года [1989 оны Бүх Холбооны Хүн Амын Тооллого]
 |publisher=Институт демографии Национального исследовательского университета: Высшая школа экономики [Үндэсний Судалгааны Их Сургуулийн Хүн ам зүйн хүрээлэн: Эдийн засгийн дээд сургууль]
 |language=Орос
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2002census={{cite web
 |author=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |date=2004-05-21
 |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls
 |script-title=ru:Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов&amp;nbsp;– районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3&amp;nbsp;тысячи и более человек
 |trans-title=Орос, холбооны тойргууд, холбооны харьяа байгууллагууд, дүүргүүд, хот суурингууд, хөдөөгийн суурингууд - засаг захиргааны төвүүд болон 3000-аас дээш хүн амтай хөдөөгийн суурингуудын хүн ам
 |script-work=ru:Всероссийская перепись населения 2002&amp;nbsp;года [All-Russia Population Census of 2002]
 |language=Орос
 |format=XLS
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2009est={{cite web
 |author=Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба
 |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/Main.htm
 |script-title=ru:Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 г
 |trans-title=2009 оны 1 сарын 1-ний Оросын Холбооны Улсын хот, суурин, дүүргийн байнгын хүн амын тоо
 |language=Орос
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2010est={{cite web
 |author=Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба
 |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm
 |script-title=ru:Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2010 г.
 |trans-title=2010 оны 1 сарын 1-ний Оросын Холбооны Улсын хот, суурин, дүүргийн байнгын хүн амын тоо
 |language=Орос
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2010census={{cite web
 |author=Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба
 |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm
 |script-title=ru:Всероссийская перепись населения 2010 года. Том&amp;nbsp;1
 |trans-title=2010 оны Бүх Оросын хүн амын тооллого, 1-р&amp;nbsp;боть
 |year=2011
 |script-work=ru:Всероссийская перепись населения 2010&amp;nbsp;года [2010 оны Бүх Оросын хүн амын тооллого]
 |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |language=Орос
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2011est
|2012est={{cite web
 |author=Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба
 |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2011-2012.xls
 |script-title=ru:Оценка численности постоянного населения на 1 января 2011 г., на 1 января 2012 г. и в среднем за 2011 год
 |trans-title=2011 оны 1 сарын 1, 2012 оны 1 сарын 1-ний байнгын хүн амын тоо болон 2011 оны дундаж хүн амын тооцоо
 |language=Орос
 |format=XLS
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2019est={{cite web
 |author=Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба
 |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2019.xls
 |script-title=ru: Предварительная оценка численности населения на 1 января 2019 года и в среднем за 2018 г.
 |trans-title= 2019 оны 1 сарын 1-ний хүн амын урьдчилсан тооцоо болон 2018 оны дундаж үзүүлэлт
 |language=Орос
 |format=XLS
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|2020census
|2021census={{cite web
 |author=Оросын Холбооны Улсын Статистикийн Алба
 |publisher=[[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Холбооны Улсын Статистикийн Алба]]
 |url=https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya
 |script-title=ru:Всероссийская перепись населения 2020 года. Том 1
 |trans-title=2020 оны Бүх Оросын хүн амын тооллого, 1-р&amp;nbsp;боть
 |language=Орос
 |format=XLS
 |access-date={{{access-date|}}}
 |df={{{df|}}}
}}
|#default=&lt;includeonly&gt;{{error|Invalid reference parameter}}&lt;/includeonly&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cpn32u8g1gmx6nhkw68gkgplzoxb9s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суздаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99346</id>
    <revision>
      <id>861455</id>
      <parentid>768042</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11389" sha1="6c45hb87nc62in0e7irn87que9vyszh" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Владимир мужийн суурин}}
{{ижил нэрийн тайлбар}}

{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Суздаль
|ru_name=
|image_skyline=SuzdalPanoramaC 9345.jpg
|image_caption=
|coordinates = {{coord|56|25|N|40|27|E|display=inline,title}}
|image_coa=Coat of Arms of Suzdal.png
|image_flag=Flag of Suzdal (Vladimir oblast).png
|holiday=8 сарын 2-р бямба гараг
|holiday_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://citiesdays.ru/vladimir/suzdal |script-title=ru:Праздники в городе Суздаль |website=Information portal &quot;Town Day&quot; |language=ru |trans-title=Holidays in the Town of Suzdal |access-date=2016-01-16}}&lt;/ref&gt;
|federal_subject=[[Владимир муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|adm_district_jur=[[Суздалийн район]]
|adm_district_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|adm_ctr_of=Суздалийн район
|adm_ctr_of_ref=&lt;ref name=ustav&gt;{{cite web |url=http://www.gorodsuzdal.ru/files/documents/ustav2015dek.pdf |script-title=ru:Устав муниципального образования город Суздаль Владимирской области |website=Official website of Suzdal |language=ru |trans-title=Charter of the Town of Suzdal of Vladimir Region |access-date=2016-01-16}}&lt;/ref&gt;
|inhabloc_cat=Суурин
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|mun_district_jur=Суздалийн хотын район
|mun_district_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|urban_settlement_jur=Суздаль хотын суурин
|urban_settlement_jur_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|mun_admctr_of1=Суздалийн хотын район
|mun_admctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|mun_admctr_of2=Суздаль хотын суурин
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;ustav&quot;/&gt;
|leader_title=Захирагч
|leader_title_ref=&lt;ref name=glava/&gt;
|leader_name=Лариса Мажорова
|leader_name_ref=&lt;ref name=glava&gt;{{cite web |url=http://www.gorodsuzdal.ru/index.php/oms/glava-goroda |script-title=ru:Глава города Суздаля |website=Official website of Suzdal |language=ru |trans-title=Head of the Town of Suzdal |access-date=2016-09-20}}&lt;/ref&gt;
|representative_body=
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=15
|area_km2_ref=&lt;ref name=gorod&gt;{{cite web |url=http://www.gorodsuzdal.ru/index.php/suzdal/o-gorode/kharakteristika |script-title=ru:Характеристика города Суздаль |website=Official website of Suzdal |language=ru |trans-title=Characteristic of the Town of Suzdal |access-date=2016-01-16}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=10535
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot; /&gt;
|pop_latest=9978
|pop_latest_date=2015
|pop_latest_ref=&lt;ref name=pop&gt;{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar |script-title=ru:Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года |publisher=Official website of the [[Russian Federal State Statistics Service]] |language=ru |trans-title=Population of the Russian Federation in 2015  |format=rar}}&lt;/ref&gt;
|time_zone_ref=&lt;ref name=&quot;ragozin&quot;/&gt;
|established_date=1024
|established_date_ref=&lt;ref name=&quot;gorod&quot;/&gt;
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|postal_codes=601291, 601293
|dialing_codes=49231
|dialing_codes_ref=&lt;ref name=&quot;ragozin&quot;/&gt;
|website=http://www.gorodsuzdal.ru
}}
'''Суздаль''' нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Төв Холбооны тойрог]] дахь [[Владимир муж]]ийн хот юм. Тус хот нь улсын [[нийслэл]] [[Москва]] хотоос зүүн хойд зүгт 220&amp;nbsp;километрийн зайд, мужийн төв [[Владимир]]аас умард зүгт 26&amp;nbsp;км-ийн зайтай, [[Каменка гол]]ын эрэг дээр оршдог. Суздаль нь Оросын эртний хотуудын тоонд орохоос гадна ''[[Алтан цагариг]]'' хэмээн нэрлэгддэг хотуудын нэг юм. [[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 оны хүн амын тооллогоор]] хотын хүн ам 9,286 байжээ.&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2021Census}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Суздаль нь Оросын хамгийн эртний хотуудын нэг. 10-р зуунд слав гаралтай иргэд ([[Кривичүүд]]) [[Смоленск]]ийн ойр орчмын нутгаас гарч, үржил шимт хөрс бүхий Суздалийн нутагт ирэн суурьшжээ. Гэхдээ археологичид энэ нутагт 9-р зуунд суурин байсныг илрүүлсэн байдаг. Хамгийн анх 1024 оны судар бичигт хотын тухай тэмдэглэгдсэн байдаг аж. Суздалийг тойрон битүү ой байх ба энэ нь нүүдэлчдийн довтолгооноос хамгаалах байгалийн хамгаалалт болдог байжээ. Энэ үед Суздаль нь [[Ростов]]оос гаднах зүүн хойд [[Русь|Русийг]] бараа таваараар хангадаг худалдааны төв суурин болсон байв. 12-р зууны эхээр нэгэн [[кремль|хэрэм]] бий болов. Энэ кремль нь [[Каменка гол]] өнөөгийн Суздаль хот руу эргэх мушгиан дээр баригджээ. Хотын ид цэцэглэх үеийг ван  [[Юрий Долгорукий]] Суздаль хотыг [[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]ын вангийн суурин болгосон үе хэмээн үздэг. Түүний хүү [[Андрей Боголюбский]] вангийн харшаа мөн л боярчуудаас зайлуулан цааш [[Владимир]] луу шилжүүлжээ. Тэглээ гээд хотын ач холбогдол буурсангүй, харин ч улам том худалдааны төв болон хөгжив. [[1238 он]]д [[Бат хаан]]ы удирдлагаар [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улсын]] [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|цэргүүд]] [[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]ыг дайлан эзэлснээр хотын хөгжлийг бүрмөсөн зогсоожээ. Энэ тулаанд хотын олон эцсээ хүртэл тэмцсэн ч, [[монголчууд]] хотыг эзлэн, эд баялгийг дайны олз болгон авч, зарим хэсгийг нь бүр газрын хөрстэй тэгшилсэн байна.

1222 оноос 1235 оны хооронд Суздалийн хэрмэн дотор ''Бурхны эхийн төрөлт цогчин дуган'' баригдсан ба үүний дийлэнх хэсэг нь баригдсан хэвээрээ байгаа учир өнөөдрийг хүртэл хадгалагдан үлдсэн хамгийн эртний [[Оросын Үнэн Алдартны Сүм|оросын үнэн алдартны]] сүмийн барилгуудын нэг юм. 14-р зуунд Суздаль хот өдрөөс өдөрт улам бүр хүчирхэгжиж буй [[Москвагийн Их Вант Улс]]аас тусгаар тогтнолоо хамгаалахын тулд [[Доод Новгород]]той нэгдэн, [[Суздаль-Доод Новгородын Вант Улс]]ыг байгуулав. Гэвч 1392 онд Суздаль хамба ламын төвөөсөө унан, Москватай нэгдэв. Үүгээр Суздалийн улс төрийн төв байсан үе дуусгавар болжээ. Гэхдээ хамбын төв нь үлдсэн болохоор шашны чухал төв болон хувирав. Маш олон чулуун сүм, хийдийн барилгыг шинээр барьсан, эсвэл хуучин байсан модон сүм, хийдийг нураан, түүний суурин дээр дахин чулуугаар шинэчлэн босгов. 13-17-р зууны хооронд баригдсан шашны барилгуудын тоонд жишээлбэл Александрын хийд, Васильевын хийд, Покровын хийд зэргийг нэрлэж болно.

17-р зуунд Суздаль ахиад л хүнд цаг үетэй тулгарав. [[Крымын татарууд]]&lt;ref&gt;Воронин Н. Н. Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польский. — М., 1965. — С. 151.&lt;/ref&gt; болон [[Польш-Литва|Польш-Литвын Нэгдсэн Улс]] хоёр ч удаа довтолсноос гадна хэд хэдэн удаа их түймэр гарч, мөн тахал тархсан байна. Гэхдээ энэ зууны хоёрдугаар хагаст хот энэ бүх гамшгаас өндийн босч чаджээ. 18-р зууны сүүлээр хийсэн засаг захиргааны шинэчилсэн хуваарийн дагуу Суздаль шинээр байгуулагдсан [[Владимир аймаг|Владимир губернийн]] тойргийн төв болов. 19-р зуунд хотод аж үйлдвэр бараг хөгжөөгүй, газар тариалан голчлон эрхэлсэн хот байв. Мөн түүнчлэн Москва, Доод Новгородын хооронд тавьсан төмөр замын шугам ч Суздалийг тойрон өнгөрчээ. 

=== Хүн амын өсөлт  ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Он
! Оршин суугч
|-
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 6.412
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 6.567
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 9.012
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 10.179
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 11.529
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 12.063
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 11.357
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 10.535
|}
&lt;small&gt;''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Ах дүүгийн барилдлагатай хот ==
* {{DEU|#}} [[Ротенбург об дер Таубер]],Герман
* {{POR|#}} [[Эвора]], Португали
* {{ITA|#}} [[Клес]], Итали
* {{FRA|#}} [[Лош]], Франц
* {{CHN|#}} [[Шанжао]], Хятад
* {{SVK|#}} [[Бардеёв]], Словак
* {{CZE|#}} [[Лоуни]], Чех
* {{CZE|#}} [[Ческа-Липа]], Чех

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Suzdal|Суздаль}}
* [http://www.gorodsuzdal.ru/ Суздаль хотын албан ёсны цахим хуудас]
* [http://suzdal.org.ru/ Хотын тухай албан бус цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Владимир мужийн суурин]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Суздаль| ]]
[[Ангилал:Оросын хот]]</text>
      <sha1>6c45hb87nc62in0e7irn87que9vyszh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сономын Удвал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102785</id>
    <revision>
      <id>861468</id>
      <parentid>824696</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10393" sha1="kr15sllrctsjx5488dztjinlb7sf5d5" xml:space="preserve">'''Сономын Удвал''' ([[1921 он|1921]] оны 2-р сарын 23-нд одоогийн [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Дашинчилэн сум]]ын нутагт төрсөн -[[1991 он|1991]] онд нас барсан) -  XX зууны манлай эмэгтэй удирдагч,Төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн,Төрийн шагналт зохиолч.

== Намтар ==
С.Удвалыг 7 орчим настай байхад тэднийх Булганаас нүүж Лүн, Улаанбаатараар дамжиж 2 жил орчим болоод Өмнөговь аймагт шилжин очжээ. 1932 оноос Өмнөговь аймгийн яам, цэргийн хэлтэс, намын хооронд бичээч, 1937 онд Улаанбаатарт багшийн сургуульд ирээд, 1937 онд Эвлэлийн байгууллагын даалгавараар Дотоод яамны гал командад бичээчээр ажилласан байна. Гал командад 1938 оны 5 дугаар сараас эмэгтэйчүүдийн зохион байгуулагчдын ажил эрхлэж байгаад 1941 онд Намын шинэ хүчний сургуульд оюутан болов. Нэг жилийн дараа 1942 оноос ЗХУ-ын КУТВ буюу Дорно дахины их сургуульд суралцахаар яваад дайны жилүүд эхэлсэн учир Москвагийн хамгаалалтад сургууль нь хаагдсан учир 1944 онд нутагтаа эргэн ирмэгцээ Өмнөговь аймагт сонины эрхлэгчээр томилогдон очжээ. 

[[1946 он|1946]] онд намын шинэ хүчний сургуулийг, 1957-1960 онд Зөвлөлтийн Коммунист намын дээд сургуулийг тус тус төгссөн байна. Эдгээр сургуульд суралцах хооронд Намын төв хэвлэлүүдийн эрхлэгчийн (1947-1949) хүндтэй албыг хашжээ. 

1949-[[1954 он|1954]] онуудад Намын Төв хорооны Эмэгтэйчүүдийн хэлтсийн эрхлэгчээр буюу одоогийн [[Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо]]ны эрхлэгч, Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн дарга (1954-1957), Монголын Зохиолчдын Хорооны даргаар (1961-1973) ажиллажээ. 

[[1962 он|1962]] оноос Монголын Эмэгтэйчүүдийн Хорооны буюу өдгөөгийн [[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо|Монголын Эмэгтэйчүүдийн холбооны]] даргаар хавсран ажилласан байна.

Тэрбээр идэр залуу наснаасаа авъяас билэг, хүч чадал, оюун ухаанаа Монголдоо, ялангуяа эмэгтэйчүүд, өсвөр үеийнхэндээ зориулж, тэдний сайн сайхны төлөө зүтгэж, бүтээж, туурвиж явсан нэгэн буянтан юм.

== Эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөөх үйл ажиллагаа ==
XX зууны шинэчлэлийн үед Монголын эмэгтэйчүүд нийгмийн тустай хөдөлмөр эрхлэх, их дээд сургуульд суралцаж боловсрол эзэмших боломж нөхцөлийг сайжруулах, жирэмсэн болон нялх хүүхэдтэй эхчүүдийн ажлын цаг хорогдуулах, амралт чөлөө олгох, хөнгөлөлт тэтгэмж өгөх олгох зэрэг арга хэмжээг БНМАУ-ын АИХ, СнЗ, МАХН-ын Төв Хорооны тогтоол шийдвэрээр баталгаажуулан, хууль эрхийн тогтолцоо бий болгосон билээ.

=== Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг удирдах нь ===
Монгол орны нүүр царай болсон хот суурин газрын соёлжилт, цэвэр цэмцгэр байдлыг хангах, нийт хүн амын хувийн ариун цэврийг сайжруулах талаар орон даяар зохиогдож байсан шат дараалсан арга хэмжээг хэрэгжүүлэх, ахуйн соёлыг дээшлүүлэх талаар явуулсан бараг хагас зуун жилийн үйл ажиллагаанд С.Удвал Монголын эмэгтэйчүүдийн бүх шатны байгууллага, идэвхтэн сонгуультнуудаа дайчлан оролцуулж, чухам л албан газар, үйлдвэр үйлчилгээний бүхий л газар, айл өрх болгоны хаалгыг тогшиж хуучин хоцрогдсон хэвшлийг өөрчлөхөд алхам алхмаар нөлөөлсөн гэж үзэх үндэстэй юм.

=== Эмэгтэйчүүдийг удирдах ажилд томилох нь ===
С.Удвал боловсрол, мэдлэгтэй, удирдан зохион байгуулах авьяастай эмэгтэйчүүдийг шийдвэр гаргах түвшинд дэвшүүлэх, боловсон хүчний нөөцөд оруулах, тэднийг дараагийн шатны сургууль курст явуулах, томоохон арга хэмжээ, олон улсын хурал зөвлөгөөнд оролцуулахаас гадна эмэгтэйчүүдийн тухай төвийн хэвлэлд бичих, илтгэл хэлэх үгэнд оруулах зэргээр нэр хүндийг нь өргөж байлаа. Түүний хөдөлмөрийн үрээр олон эмэгтэйн хувь заяанд сайн нөлөө үзүүлсэн билээ. Тийм ч учраас 1970-1980-аад онуудад төрийн яамдын нэг орлогч сайд болон эмэгтэйчүүд олноор ажилладаг үйлдвэр аж ахуйн газрын дарга, захирлаар эмэгтэйчүүд томилогдон ажиллаж байсан болно.

=== Зохиол бүтээл ===
С.Удвал тэр үеийн нам, төр, олон нийтийн томоохон байгууллагуудад сонгууль хүлээж хамгийн өндөр албан тушаалд хүрсэн эмэгтэй байсны зэрэгцээ утга зохиолын бүх хэлбэрээр чадамгай бичдэг зохиолч хүн байсан. Ардын хувьсгалын жилүүдэд өсөж өндийн, мэдлэг боловсрол эзэмших, хийж бүтээх агуу тэмүүлэлтэй эгэл жирийн боловч, “Ховор” хүмүүс, эмэгтэйчүүдийн хэв шинжит олон дүр бүтээсэн өгүүллэг, тууж, шүлэг, жүжиг, кино олныг бичсэн билээ. 

Монголынхоо тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө амь бие хайргүй тэмцсэн бодит [[Хатанбаатар Магсаржав]] буюу Баатар Вангийн дүрийг харуулсан роман “[[Их хувь заяа]]” зэргээрээ 1978 онд БНМАУ-ын Төрийн шагнал хүртжээ.

=== Гэр бүл ===
С.Удвал нь Б.Багаажав&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=ТҮҮХЭН ХҮН: Утга зохиол, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Сономын Удвал |url=https://gogo.mn/r/ln3ly |access-date=2024-04-22 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;тай гэрлэж гурван хүү, нэг охин төрүүлжээ. Охин Өнөдэлгэр. Ууган хүү Өнөбаатар. Дунд хүү Өнөтэгш.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=ТҮҮХЭН ХҮН: Утга зохиол, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Сономын Удвал |url=https://gogo.mn/r/ln3ly |access-date=2025-01-07 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Бага хүү Өнөсайхан.  

== Гавьяа шагналууд ==
*1965 онд Дэлхий дахины энх тайвны Жолио Кюрийн нэрэмжит Алтан медаль
*1973 онд Ази-Африкийн зохиолчдын “Лотос” сэтгүүлийн шагнал
*1978 онд ЗХУ-ын “Ард Түмний Найрамдал” одон, 
*1978 онд БНМАУ-ын төрийн шагнал
*1946, 1966 онуудад “Алтан гадас” одонгоор хоёр удаа
*1956 онд Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан тугийн одон
*1971 онд Сүхбаатарын одон зэргээр шагнуулжээ. 

== Цахим холбоос ==
[http://baabar.mn/article/dotogsh-urssan-nulims-buyuu-sonomiin-udwal Дотогш урссан нулимс буюу Сономын Удвал]

{{DEFAULTSORT:Удвал, Сономын}}
[[Ангилал:Сономын Удвал| ]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо]]
[[Ангилал:Сонины ерөнхий эрхлэгч]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Дашинчилэнгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1921 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Эмэгтэйчүүд]]</text>
      <sha1>kr15sllrctsjx5488dztjinlb7sf5d5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ростов Великий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116219</id>
    <revision>
      <id>861454</id>
      <parentid>802585</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8114" sha1="f3sgkzdv4sadd2ld0fmugk62r8zu7dl" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Ростов муж дахь хот}}
{{Энэ гарчиг|Ярославль муж дахь хотын|Ростов мужийн захиргааны төвийн талаар|Донын Ростов|хэрэглээг}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Их Ростов
|ru_name=Ростов Великий
|image_skyline=Rostov SpasoYakovlevskyMon S73.jpg
|image_caption=Спасс-Яковлевийн сүм
|coordinates = {{coord|57|11|N|39|25|E|region:RU-YAR_type:city(31,000)|display=inline,title}}
|map_label_position=right
|image_coa=Coat of Arms of Rostov (Yaroslavl oblast).png
|coa_caption=
|image_flag=Flag of Rostov (Yaroslavl oblast).png
|flag_caption=
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=
|holiday_ref=
|federal_subject=[[Ярославль муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Ростов [[холбооны субъектийн чанартай хот|мужийн ач холбогдолтой суурин]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=[[Ростовын район]]
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=Ростов мужийн ач холбогдолтой суурин
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Суурин
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref154&quot; /&gt;
|mun_district_jur=Ростовын хотын район
|mun_district_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref269&quot; /&gt;
|urban_settlement_jur=Ростов хотын суурин
|urban_settlement_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref269&quot; /&gt;
|mun_admctr_of1=Ростовын хотын район
|mun_admctr_of1_ref=
|mun_admctr_of2=Ростов хотын суурин
|mun_admctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref269&quot; /&gt;
|leader_title=Хотын дарга
|leader_title_ref=
|leader_name=Андрей Лось
|leader_name_ref=&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ru:Биография|url=http://grad-rostov.ru/biografiya|work=Сайт администрации города Ростова Великого|access-date=February 24, 2020|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224123456/http://grad-rostov.ru/biografiya|archive-date=February 24, 2020|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|representative_body=
|representative_body_ref=
|area_of_what=
|area_as_of=
|area_km2=
|area_km2_ref=
|pop_2010census=31792
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=
|pop_latest_date=
|pop_latest_ref=
|established_date=862
|established_title=
|established_date_ref=
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=152150
|postal_codes_ref=
|dialing_codes=48536
|dialing_codes_ref=
|website=
|website_ref=
}}
'''Ростов''' нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Ярославль муж]]ийн хот бөгөөд улсын нийслэл Москва хотоос зүүн хойд зүгт ойролцоогоор 225&amp;nbsp;км зайд, 1930-аад оноос хойш мөн [[Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн галт тэрэг]] зорчиж буй [[Москва-Ярославлийн өртөө|Москва-Ярославлийн төмөр замын]] дэргэд оршдог. [[Донын Ростов|Дон дахь Ростовоос]] ялгахын тулд хотын дэргэд орших [[Неро нуур]]тай холбон '''Неро дахь Ростов''' буюу '''Нерогийн Ростов''' эсвэл '''Ярославлийн Ростов''' гэж бас нэрлэдэг. Хот оросын аялал жуулчлалын чухал төв болох [[Алтан цагариг]]т харьяалагдана. 18-р зууныг хүртэл тус хотыг '''Ростов Великий''' хэмээн нэрлэдэг байсан ба энэ нь монголоор ''«Их Ростов»'' хот гэх утгатай юм. Хүн ам: {{ru-census|p2021=30,406|p2010=31,792|p2002=34,141|p1989=35,707}}

== Түүх ==
Ростов нь оросын хамгийн эртний хотуудын нэг. [[Несторын он дараалал]]д Ростов хотыг анх 862 онд дурдсан байдаг. 988 оны орчим [[Цэцэн Ярослав]]ын удирдлаганд [[Ростовын Вант Улс|бие даасан вант улсын]] бүрэлдэхүүний төв болжээ. 991 онд [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] анхны [[эпархи]] (хамба ламын сүм) бий болов. 1015 онд [[Борис ба Глеб|Борис ван]] хорлогдон үхэв. Тэр [[Оросын Үнэн Алдартны Сүм]]ийн анхны гэгээнтэн байсан юм.

1113 онд Ростов нь ахиад [[Юрий Долгорукий]]н байгуулсан вант улсын төв нь болжээ. 1125 онд тэрбээр вангийн ордыг [[Суздаль]] руу нүүлгэсэн нь [[боярууд]]ын нөлөөнөөс зайлах арга нь байлаа. 1207 оноос 1219 оныг хүртэл [[Константин Всеволодович]]ийн ноёрхлын үед хот дахин вант улсын төв болов. Энэ үед хотод хүн ам шигүү суурьшсан, вангийн ордонтой, бояруудын төвтэй болон иргэний хамгаалалттай байв. Хотын иргэдийн дийлэнхийг худалдаачид болон гар урчууд бүрдүүлж байлаа. 1238 онд [[Монголын эзэгнэл|Монголчуудын аян дайны]] хөлд өртөн хот юу ч үгүй сүйрчээ.

1474 онд их ван [[Иван III Васильевич|III Иван]] Ростовыг [[Москвагийн Их Вант Улс]]ад нэгтгэн авснаар хот улс төрийн нөлөөгөө үндсэндээ алдав. Соёл, архитектур, шашны үүднээс авч үзвэл түүний ач холбогдол дараагийн зуунуудад өссөн байдаг. 18-р зуунаас хойш жил бүр зохион байгуулагддаг худалдааны зах ба 19-р зуунд нэхмэлийн үйлдвэрүүд байгуулагдсан нь хотын эдийн засгийн хөгжлийг тодорхойлсоор ирэв. 

== Хүн амын өсөлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Он
! Хүн ам
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 13.715
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 29.808
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 29.230
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 30.815
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 31.538
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 35.707
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 34.141
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 31.792
|}
&lt;small&gt;''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээлэл&lt;/small&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery class=&quot;center centered&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
 Church of the Resurrection, Rostov Kremlin.jpg|Ростовын кремль
 Вид на Спасо-Яковлевский монастырь.jpg|Неро нуур ба Спасо-Яковлевскийн хийд
 Yuon Rostov Winter-.jpg|''Ростовын өвөл'' (1906 он), [[Константин Фёдорович Юон|Константин Юон]]
 Озеро Неро на закате 2.jpg|Неро нуур
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Rostov|Ростов}}
* [http://www.admrostov.ru/ Районы захиргааны албан ёсны цахим хуудас] (оросоор)
* [http://www.mojgorod.ru/jaroslav_obl/rostov/index.html ''mojgorod.ru'' цахим хуудсан дахь Ростов хотын тухай мэдээлэл] (оросоор)
* [http://www.rostmuseum.ru/ Museum ''Ростовын кремль'' музей] (оросоор)

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Ярославль мужийн суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]</text>
      <sha1>f3sgkzdv4sadd2ld0fmugk62r8zu7dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Равсалын Отгонбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116723</id>
    <revision>
      <id>861436</id>
      <parentid>750582</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="p7vx1umlekfvahadmfsh5grgu5p5yl1" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын боксчин (1955 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс тамирчин
| name = Равсалын Отгонбаяр
| birth_name = 
| full_name = 
| image = 
| caption = 
| header_color = Gold
| nationality = {{flag|Монгол}}
| country = {{flag|Монгол}}
| sport = [[Бокс]]
| weight_class = 57 кг
| worlds = {{World2}} &lt;small&gt;([[1982 оны сонирхогчдын боксын ДАШТ|1982]])&lt;/small&gt;
| regionals = {{Asia1}} &lt;small&gt;(1980)&lt;/small&gt;
{{Asia3}} &lt;small&gt;([[Boxing at the 1978 Asian Games|1978]])&lt;/small&gt;
| medal_templates = {{МедальСпорт|Эрэгтэйчүүдийн [[сонирхогчдын бокс]]}}
{{МедальУлс|{{MGL}}}}
{{МедальТэмцээн|[[Сонирхогчдын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}}
{{МедальМөнгө| [[1982 оны сонирхогчдын боксын ДАШТ|1982 Мюнхен]] | Хөнгөн жин}}
{{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}}
{{МедальХүрэл| [[Бокс 1978 оны Азийн наадамд|1978 Бангкок]] | Хөнгөн жин}}
{{МедальТэмцээн|[[Сонирхогчдын боксын Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}}
{{МедальАлт|1980 Бомбей|Хөнгөн жин}}
| birth_date = {{Birth date|1955|5|31}}
| birth_place = [[Монгол]]
| death_date = {{Death date and age|1993|11|28|1955|5|31}}
| death_place = 
| height = 169 cm
}}

'''Равсалын Отгонбаяр''' ([[1955 он]]ы [[5 сарын 31|тавдугаар сарын 31]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрж, [[1993 он]]д нас барсан) нь [[Монгол Улс|Монголын Улсын]] [[Монгол улсын гавьяат тамирчин|Спортын Гавьяат Тамирчин]] цолтой [[бокс|боксчин]] төдийгүй [[Олон Улсын Сонирхогчдын Боксын Холбоо]]ны шүүгч, Монгол Улсаас боксын спортоор дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож хамгийн анхны медалийг&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/read/200199 montsame.mn: ''Екатеринбург хотноо боксын ДАШТ эхэллээ'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, нийтлэгч Д. Өлзийсайхан, нийтэлсэн 2019 оны есдүгээр сарын 9, хандсан 2021 оны аравдугаар сарын 5&lt;/ref&gt; эх орондоо авчирч монголын боксчдын нэрийг дэлхийд анх гаргасан тамирчин байв.

== Намтар ==
Тэрбээр нийслэлийн арван жилийн тавдугаар дунд сургуулийг дүүргээд, техник мэргэжлийн сургуулийг металлистаар суралцан дараа нь 1975 оноос 1979 оны хооронд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]д автын инженерээр сурч төгсжээ. Техник мэргэжлийн сургуульд сурч байхдаа буюу 1970 оноос эхлэн боксоор хичээллэж эхэлсэн ба тэндээсээ [[Ардын Багш|Монгол Улсын Ардын Багш]] [[Дамдинжавын Банди|Д. Банди]]йн «Замчин» нийгэмлэгт хичээллэж байгаад улсын шигшээ багт оржээ. 1983 оноос эхлэн [[Монголын Боксын Холбоо]]ны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж эхэлсэн ба энэхүү ажлыг нас барах хүртлээ өндөр хариуцлага, үр бүтээлтэйгээр хийж гүйцэтгэсэн.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Отгонбаяр, Равсалын}}
[[Ангилал:Монголын боксчин]]
[[Ангилал:Автын инженер]]
[[Ангилал:Боксын азийн аварга]]
[[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]]
[[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1955 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1993 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p7vx1umlekfvahadmfsh5grgu5p5yl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:IAST</title>
    <ns>10</ns>
    <id>120405</id>
    <revision>
      <id>861422</id>
      <parentid>692779</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="a489onq2mv2z8qvpzslax0uz20s13w3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Transliteration|sa|IAST|{{{1}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a489onq2mv2z8qvpzslax0uz20s13w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:DNB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>121765</id>
    <revision>
      <id>861420</id>
      <parentid>698817</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="osk86ccm8d8xfxs7jhm0ymky9qndgvi" xml:space="preserve">{{Catalog lookup link|{{{idn|{{{1|}}}}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|article-link=DNB-IDN (ялгагч)|article-name=DNB-IDN|link-prefix=https://d-nb.info/|list-leadout={{{leadout|}}}}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc SUBPAGE --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>osk86ccm8d8xfxs7jhm0ymky9qndgvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол брахми бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122320</id>
    <revision>
      <id>861405</id>
      <parentid>861382</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Scharfheld Regenbogen</username>
        <id>75522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45404" sha1="1ki1uel3ejwji2bwmnnlfikmle7fzpf" xml:space="preserve">[[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|447x447px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]]
'''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ  [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|432x432px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]]ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.&lt;ref&gt;[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]&lt;/ref&gt;) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй &lt;ref&gt;Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-11-6&lt;/nowiki&gt;, S. 380.&lt;/ref&gt;, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.&lt;/ref&gt;. 

Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт:

* 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй.
* 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй.
* 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.&lt;/ref&gt;.

== Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) ==
=== Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц ===
'''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.&lt;/ref&gt;, ''uqah'' (Wo. 11)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.&lt;/ref&gt;, ''uqaǰu'' (Wo. 12)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.&lt;/ref&gt;, ''uqabar'' (Wo. 54)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.&lt;/ref&gt;. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. 

Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|455x455px]]
'''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.&lt;/ref&gt;.

'''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.&lt;/ref&gt;. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.&lt;/ref&gt;. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.&lt;/ref&gt;. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' &lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.&lt;/ref&gt;.

=== 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц ===
Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.&lt;/ref&gt;.

'''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) &lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|299x299px]]
'''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.&lt;/ref&gt;, ''hanï'' (Wo. 57)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.&lt;/ref&gt;.

'''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.&lt;/ref&gt;, ''kergin'' (Wo. 49)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.&lt;/ref&gt;, ''tügeniye'' (Wo. 60)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.&lt;/ref&gt;, ''kergin'' (Wo. 49)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|301x301px]]
'''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.&lt;/ref&gt;.

'''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.&lt;/ref&gt;, ''bodïsattva'' (Wo. 6)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.&lt;/ref&gt;.

== Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд ==
Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно:

#Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.&lt;/ref&gt;.
#Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.&lt;/ref&gt;. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт.
#Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.&lt;/ref&gt;.
#Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.&lt;/ref&gt;.
# Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.&lt;/ref&gt;.
#Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|480x480px]]

== Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал ==
[[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|322x322px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]]
Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ&lt;ref&gt;''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org&lt;/ref&gt;.

Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг&lt;ref&gt;'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.&lt;/ref&gt; хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.&lt;/ref&gt;.

== Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс ==
Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. &lt;/ref&gt;

=== Бугутын бичээс ===
„Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ&lt;ref&gt;Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)&lt;/ref&gt;. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна&lt;ref&gt;Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)&lt;/ref&gt;. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна.
[[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал.. 1; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, S. 1.&lt;/ref&gt;|434x434px]]

=== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 ===
Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ&lt;ref&gt;Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)&lt;/ref&gt;. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна&lt;ref&gt;Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)&lt;/ref&gt;. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.&lt;/ref&gt;. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ&lt;ref&gt;''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn&lt;/ref&gt;.

==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ====
''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)&lt;sup&gt;(1-7)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu&lt;sup&gt;(12)&lt;/sup&gt; hïrï anaqay(a)&lt;sup&gt;(8-14)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü&lt;sup&gt;(15-23)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;
[[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|717x717px]]
''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen&lt;sup&gt;(24-34)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019,тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan&lt;sup&gt;(35-44)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü&lt;sup&gt;(45-52)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer&lt;sup&gt;(53-61)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan&lt;sup&gt;(62-69)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…&lt;sup&gt;(70-79)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi&lt;sup&gt;(80-89)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa&lt;sup&gt;(90-100)&lt;/sup&gt;'' &lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.&lt;/ref&gt;''.''

==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ====
(НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр)

1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 238; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 100.&lt;/ref&gt;

2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 247; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 120.&lt;/ref&gt;

3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 254; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 132.&lt;/ref&gt;

4.  Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 266; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 149.&lt;/ref&gt;

5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 270; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 157.&lt;/ref&gt;

6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 273; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 164.&lt;/ref&gt;

7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 281; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 176.&lt;/ref&gt;

8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]…..&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 285; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 184.&lt;/ref&gt;

9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87],&lt;ref&gt;[https://mongolian-brahmi-script.com/content-of-the-khueis-tolgoi-inscription-ht1-in-five-languages/ L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 286; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 191.]&lt;/ref&gt;

10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа     болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 288; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 196.&lt;/ref&gt;.

=== Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 ===
[[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|Eine vorläufige Lesung und Transkription der HT2-Inschrift von L. Qurčabaγatur Solongγod.|310x310px]]
Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362&lt;/ref&gt;''.''

Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.&lt;/ref&gt;.

Монгол-брахми бичигт (ялангуяа Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс буюу HT1-д) эдгээр дөрвөн үндсэн бүтэц (V, CV, VC, CVC)&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.&lt;/ref&gt; нь графем зүйн хатуу дүрмийн дагуу илэрдэг:[[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|437x437px]]

'''Үеийн бүтцийн хэв шинж (Типологи)'''

'''Нээлттэй үе''' (эгшгээр төгссөн):

* '''V''': Цэвэр эгшгэн үе – ''uqaǰu'' (Үг 12)
* '''CV''': Гийгүүлэгч + Эгшиг – ''bičibe'' (Үг 99)

'''Хаалттай үе''' (гийгүүлэгчээр төгссөн):

* '''VC''': Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''uh'' (Үг 90)
* '''CVC''': Гийгүүлэгч + Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''barγo'' (Үг 50)&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 93.&lt;/ref&gt;

== Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц ==
=== HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо ===
„Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.&lt;/ref&gt; гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон байна.

Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|457x457px]]үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.&lt;/ref&gt; гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна.

=== Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим ===
Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг:

* '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ.
* '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно.
* '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??].
* '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл     [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|455x455px]]хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр     уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.&lt;/ref&gt;.

=== HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа ===
Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.&lt;/ref&gt;.

== Ном зүй ==
* '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9919-504-82-3&lt;/nowiki&gt;.
* '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620).
* '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343).
* '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621).
* '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134.     (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). 
* '''Dieter Maue:''' [https://www.academia.edu/8346125/Non_Indian_Br%C4%81hm%C4%AB_scripts_along_the_Silk_Roads_2010 Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010]
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. &lt;nowiki&gt;ISBN     978-3-943553-11-6&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-05-5&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-04-8&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-07-9&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-08-6&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-15-4&lt;/nowiki&gt;.

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi     (HT1)]
* [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script]
* [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script]

[[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]]</text>
      <sha1>1ki1uel3ejwji2bwmnnlfikmle7fzpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861411</id>
      <parentid>861405</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Scharfheld Regenbogen</username>
        <id>75522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45398" sha1="nlhvsmzp6wnqhp0vrq5uqr397bv4x96" xml:space="preserve">[[Файл:HT1_Alphabete_Structures._En.jpg|thumb|447x447px|Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс (НТ1)-ний цагаан толгойн тогтолцоо]]
'''Монгол брахми бичиг''' (англиар: Mongolian Brāhmī Script Монгол: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ  [[Файл:Das System der Konsonantenphoneme in der proto-mongolischen Sprache.jpg|alt=Прото-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар)|thumb|432x432px|Өвөг-монгол хэлний гийгүүлэгч фонемын тогтолцоо (Проф. Д. Төмөртогоогийнхоор / Докт. Л. Хүрэлбаатар Сулонгадын сэргээсэн хувилбар]]ᠪᠷᠠᠾᠮᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ Уйгуржин монгол болон монгол-брахми бичгийн зөв бичих зүй, мөн энэхүү тогтолцооны нэмэлт шинжлэх ухааны тайлбарыг тусгай баримт бичгээс дэлгэрэнгүй үзэх боломжтой.&lt;ref&gt;[https://mongolian-brahmi-script.com/wp-content/uploads/2026/07/Mongolische-Brahmi-Schrift-Mo.pdf Монгол брахми бичиг (Уйгуржин монгол бичгийн зөв бичих зүй ба нэмэлт тайлбар)]&lt;/ref&gt;) бол Энэтхэгийн Санскрит Брахми бичгээс үүсэлтэй, манай эриний IV–V зуунд зохиогдож, VI зуунд өвөг монголчуудын хэрэглэж байсан үсэг бичиг болно. Энэхүү бичиг нь 8 богино эгшиг, 21 гийгүүлэгч авиаг 31 үсгээр тэмдэглэсэн, дээрээс доош, баруунаас зүүнш бичдэг авиа-үеийн бүтэцтэй &lt;ref&gt;Солонгод Л.Хурцбаатар: . Hrsg.: Солонгод Л.Хурцбаатар. No.1. Elias Verlag IMoFiF e.V, Cologne, Germany 2019, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-11-6&lt;/nowiki&gt;, S. 380.&lt;/ref&gt;, эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш сайн дүрэмжсэн босоо монгол бичиг юм&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 119; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 27.&lt;/ref&gt;. 

Монгол брахми бичгийн цагаан толгойн 31 үсгийн (тэмдгийн) тогтолцоо нь доорх мэт:

* 2 биеэ даасан эгшиг (харьяат бус эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй.
* 3 (4) биеэ эс даасан эгшиг (харьяат эгшиг) үсэг, тэмдэгтэй.
* 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг, тэмдэгтэй бөгөөд эдгээр нь нийт 21 авиаг тэмдэглэнэ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.&lt;/ref&gt;.

== Цагаан толгой (Бичгийн тогтолцоо) ==
=== Найман богино эгшиг үсгийн бүтэц ===
'''Биеэ даасан эгшиг:''' 2 биеэ даасан эгшиг үсэгтэй (даруй 2 үсэг тэмдгээр ''A'', ''E'', ''U'' гэсэн гурван авиаг тэмдэглэнэ). Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээсэнд (товчлол: НТ1) ''A'' буюу ''U'' нь үгийн эхэнд биеэ даасан эгшиг (''initial vowels'')-ээр, чанга үгийн өмнө эр эгшгээр бичигджээ. Жишээлбэл: ''anaqaya'' (Wo. 14)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 229; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 129–130.&lt;/ref&gt;, ''uqah'' (Wo. 11)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126.&lt;/ref&gt;, ''uqaǰu'' (Wo. 12)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 227–228; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 126–127.&lt;/ref&gt;, ''uqabar'' (Wo. 54)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.&lt;/ref&gt;. Энэхүү ''A'' үсэг тэмдэг нь эртний монгол хэлний эгшиг зохицох ёсоор хоёр өөр авиаг тэмдэглэнэ. 

Даруй хэлний угийн ''A'' чанга эр эгшиг болон хэлний дундуурх ''E'' хөндий эм эгшгийг тэмдэглэдэг байна&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 177.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:HT1 Alphabete Structures. Mo. Pha.jpg|alt=Table of correspondences for the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian Brahmi script in the HT1 inscription (A comparative analysis of the correspondences among the seven vocalic-consonantal syllables of the Mongolian script, the Mongolian Brahmi script, and the seven syllables of the Phags-pa script)|thumb|HT1 бичээсний монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үеийн тохирцын хүснэгт (монгол бичиг, монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч долоон үе хийгээд дөрвөлжин үсгийн долоон үеийн тохирцын харьцуулалт)|455x455px]]
'''Биеэ эс даасан харьяат эгшиг:''' 3 (4) харьяат эгшиг үсэгтэй (''-ü'' авиаг хоёр өөр дүрсээр тэмдэглэнэ). Даруй гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшиг ба гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшиг авиаг 4 үсэг тэмдгээр тэмдэглэнэ. Эдгээр харьяат эгшиг нь үеийн дунд ба эцэст бичигдэнэ. Харьяат эгшиг нь зөвхөн гийгүүлэгч буюу ''A'' титэм (үндсэн тэмдэг, графем)-тай нийлж биеэ даасан нэг үе болно. Жишээлбэл: ''ba'', ''be'', ''bï'', ''bi'', ''bo'', ''bu'', ''ö'', ''bü''&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 62; L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 сурах): тал. 27.&lt;/ref&gt;.

'''Найман үндсэн эгшиг үсэг:''' Энэхүү ''A'' титэм тэмдэг нь хоёр харьяат чанга ''-ï'', ''-o'' эр эгшиг буюу гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж, бас монгол хэлний найман үндсэн эгшиг үе болдог&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28–30; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 60–63.&lt;/ref&gt;. Энэ ''A'' титэм нь харьяат эгшиг ''-ï'', ''-o''-той нийлж, үгийн эхэнд бичигдэх ''Ï'', ''O'' үе болно. Харин тус ''A'' титэм дээр гурван харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшгийг нэмж, үгийн эхэнд бичигдэх үндсэн найман эгшгийн хөндий ''I'', ''Ö'', ''Ü'' дан эгшиг үеийг бүтээнэ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 99; L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 28.&lt;/ref&gt;. Ийнхүү монгол брахми бичгийн үгийн эхэнд бичигдэх найман богино эгшиг бүрэлджээ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2021 брахми): тал. 326–329; L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29.&lt;/ref&gt;. Үүнд: ''А'', ''E'', ''Ï'', ''I'', ''O'', ''U'', ''Ö'', ''Ü'' &lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 58; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 65.&lt;/ref&gt;.

=== 24 гийгүүлэгч үсгийн бүтэц ===
Монгол брахми бичигт 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгээр 21 авиаг тэмдэглэдэг. Түүний бүтэц нь доорх мэт „Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт“ болно&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 24–45.&lt;/ref&gt;.

'''Эгшигт гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш нарийн хатуу дүрэмжсэн байдаг. Доорх 16 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсэг нь гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна бүр ''a'' „а“ ба ''e'' „э“ эгшгүүдээр амилуулагдаж уншигдан бичигдэнэ. Иймээс „эгшигт гийгүүлэгч“ буюу „саармаг гийгүүлэгч“ гэдэг. Тухайлбал: ''n'' (2×), ''b'', ''p'' (2×), ''m'', ''l'', ''s'', ''š'', ''t'', ''d'', ''č'', ''ǰ'', ''y'', ''r'' (2×) &lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ein Vergleich der acht kurzen Vokale im Proto-Mongolischen.jpg|alt=A Comparative Analysis of the Eight Short Vowels in Proto-Mongolian (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Өвөг монгол хэлний найман богино эгшгийн харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2026 он)|299x299px]]
'''Эр гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''h(a)'', ''γ(a)'' ба ''q(a)'' гурван гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн гурван харьяат чанга ''-ï'', ''-o'', ''-u'' эр эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ гурван үсэг нь чанга гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг тул „эр гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эр гийгүүлэгч“ гэдэг юм. Жишээлбэл: ''qaγan'' (Wo. 3)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.&lt;/ref&gt;, ''hanï'' (Wo. 57)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 264; (2020): тал. 131; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 178–179.&lt;/ref&gt;.

'''Эм гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''g(e)'' ба ''k(e)'' хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн харьяат хөндий ''-i'', ''-ö'', ''-ü'' эм эгшигтэй нийлж нэг үе бүтдэг. Энэ хоёр үсэг нь хөндий гийгүүлэгч авиагаар дуудагдан бичигдэхээс гадна зөвхөн ''e'' эгшгээр амилдаг тул „эм гийгүүлэгч“ буюу „эгшигт эм гийгүүлэгч“ гэдэг. Жишээлбэл: ''kügbü'' (Wo. 23)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 239–260; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 140.&lt;/ref&gt;, ''kergin'' (Wo. 49)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 276; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 168–169.&lt;/ref&gt;, ''tügeniye'' (Wo. 60)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 130; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 182.&lt;/ref&gt;, ''kergin'' (Wo. 49)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 176; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 169.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mo.Br. Consonants De..jpg|alt=A Comparative Analysis of the Correspondences Between the 24 Consonant Letters and 21 Phonetic Readings in the Mongolian Brahmi Script (A Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2026)|thumb|Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч үсэг хийгээд 21 авиа дуудлагын тохиролцооны харьцуулалт (Солонгод Л. Хурцбаатарын судалгаа, 2026 он)|301x301px]]
'''Онцгой гийгүүлэгч:''' Монгол брахми бичигт ''ŋ'' (''ng'') хэмээх нэг онцгой гийгүүлэгч үсэгтэй. Энэ нь харьяат эгшигтэй нийлж үе бүтдэггүй. Үг, үеийн өмнө хэзээ ч тохиолдохгүй. Зөвхөн үеийн эцэст эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор дэвсгэр үсгээр бичигдэнэ. Монгол хэлэнд „энхлэг“ хэмээн нэрлэнэ. Жишээлбэл: ''γang (Wo. 29)''&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 177; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152.&lt;/ref&gt;.

'''Зээлмэл гийгүүлэгч үсэг:''' Монгол брахми бичигт ''w'' ба ''v'' хэмээх хоёр гийгүүлэгч үсэг нь зөвхөн зээлмэл үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''tüwer'' (Wo. 30)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 186; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 152–153.&lt;/ref&gt;, ''bodïsattva'' (Wo. 6)&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 243–245; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 111–114.&lt;/ref&gt;.

== Монгол брахми бичгийн онцлог шинжүүд ==
Монгол брахми бичгийн гол онцлог шинжүүдийг доорх байдлаар багцлан үзэж болно:

#Хоёр гийгүүлэгч үсэг нь нэг үеийн бүтцэд дараалан бичигддэггүй бөгөөд энэ нь өвөг монгол хэлний авианы байршлын хуультай яв цав тохирдог&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92; L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 109.&lt;/ref&gt;.
#Хоёр эгшигт гийгүүлэгч үсгийг нийлүүлж бичвэл хоёрдугаар үсэг нь эгшгээ алдана&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.&lt;/ref&gt;. Жишээлбэл: ''нар'', ''нэр'' гэх мэт.
#Монгол брахми бичгийн эгшигт гийгүүлэгчийн олонх нь бүр ''a'' хийгээд ''e'' эгшгээр амилдаг. Харин Санскрит Брахми бичиг нь зөвхөн ''a'' эгшгээр амилдаг байна&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 56.&lt;/ref&gt;.
#Зөвхөн монгол брахми бичгийг босоогоор бичдэг. Бусад бүх брахми бичиг нь хөндлөнгөөр бичигддэг онцлогтой&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 29; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 66.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичгийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу нарийн дүрэмжсэн байна&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 57.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичигт өвөг монгол хэлний үеийн ''V'', ''CV'', ''VC'', ''CVC'' гэсэн үндсэн дөрвөн бүтэц тодорхой илэрдэг&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 59.&lt;/ref&gt;.
# Монгол брахми бичигт бусад брахми бичигт байдаггүй ''qa'', ''γa'', ''ha'', ''ng'', ''wa'' хэмээх таван онцгой үсэг, тэмдэг байдаг&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 111; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 96.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичгийн бүх гийгүүлэгч нь уйгуржин монгол ба дөрвөлжин бичгийн „угал гийгүүлэгч“-нүүдтэй бүрэн тохирно&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 91.&lt;/ref&gt;.
#Монгол брахми бичгийн өгүүлбэрийн гишүүний байршил нь „өгүүлэгдэхүүн–тусагдахуун–өгүүлэхүүн“ (''SOV'') хэмээн өвөг монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэцтэй ав адилхан байдаг&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 162; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 246–249.&lt;/ref&gt;.
#Үе эхлэх ба төгсөх гийгүүлэгч үсэг нь өвөг монгол хэлний гийгүүлэгч үеийн заагийн байршилтай үндсэндээ тохирдог&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 17; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 61.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө.jpg|alt=Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script|thumb|Монгол брахми бичгийн үүсэл гарвал, хөгжил ба нөлөө|480x480px]]

== Монгол брахми бичгийн үүсэл гарал ==
[[Файл:Монгол брахми бичгийн γaha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт.jpg|alt=A Comparative Analysis of Vocalic-Consonantal Harmony Rules for the γa/ha Syllables in the Mongolian Brahmi Script|thumb|322x322px|Монгол брахми бичгийн γa/ha үеийн эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсны харьцуулалт]]
Монгол брахми бичгийн үсэг тэмдгийн үүсэл нь нэн эртний, манай эриний өмнөх Энэтхэгийн санскрит үсэг бичиг болох Ашока брахми бичиг (''Abugida Ashoka Brahmi'')-ээс эхтэй Гупта брахми бичиг (''Gupta Brahmi'')-ээс үүсэлтэй юм. Даруй манай эриний 400 оны орчмоор биеэ даасан үсэг бичиг болж, Энэтхэгээс умарш Хималайн уул нуруу, Таримын хотгороор дамжин Төвөд, Монгол, Хятад хийгээд Япон руу дэлгэрчээ&lt;ref&gt;''Genealogie der von der protosinaitischen Schrift abgeleiteten Alphabete''. de.wikipedia.org&lt;/ref&gt;.

Манай эриний IV–VI зууны үед Таримын хотгорын орчимд Хотан (''Khotan'' [[:zh:于阗|于阗-和田]]) брахми бичиг, Тохар (''Tocharian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%90%90%E7%81%AB%E7%BD%97%E8%AF%AD 吐火罗语]) брахми бичиг, Тумшуг (''Tumshuqese'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%A1%9E%E8%AA%9E 图木舒克语]) брахми бичиг, Согд (''Sogdian'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E7%B2%9F%E7%89%B9%E8%AF%AD 粟特语]) брахми бичиг, Уйгар (''Uyghur'' [https://zh.wikipedia.org/zh-hans/%E5%9B%9E%E9%B9%98%E8%AF%AD 回鹘语]) брахми бичиг хийгээд Монгол (''Mongolian'' [https://mongolian-brahmi-script.com/ 蒙古语]) брахми бичиг&lt;ref&gt;'''Dieter Maue:''' Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010.&lt;/ref&gt; хэмээх зургаан зүйлийн „төрөл брахми бичиг“-үүдийг тухайн үеийн олон үндэстэн угсаатан зэрэгцүүлэн хэрэглэж байжээ. Хотан, Тохар, Тумшуг, Согд, Уйгар хийгээд Монгол гэдэг тодотгол нь тухайн үеийн тус үндэстний үг хэлийг заана. Брахми бичиг гэдэг нь тухайн үндэстэн өөрийнхөө үг хэлэнд тохиролцуулан, зохих авиа дуудлагыг илтгэх шинэ үсэг тэмдгийг нэмж зохиосон угсаатан үндэстний брахми үсэг тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх үг нь хэлийг зааж, хойдох үг нь үсэг тэмдгийг нь заадаг байна&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 35.&lt;/ref&gt;.

== Монгол брахми бичгийн хөшөө бичээс ==
Одоогийн байдлаар монгол брахми бичгээр бичигдсэн гурван зүйлийн хөшөө бичээс илрээд байна. Эдгээр бичээс нь бүгд VI–VII зуунд Монголын тал нутагт сийлэгдэн бичигдсэн бөгөөд өдгөө бүгд Монгол Улсад хадгалагдаж байна.&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 62-108. &lt;/ref&gt;

=== Бугутын бичээс ===
„Бугутын хөшөөний бичээс“ (Bugut inscription) бол манай эриний 571 онд согд, монгол брахми бичгээр бичигдсэн, одоохондоо мэдэгдэж буй хамгийн эртний тал нутгийн нүүдэлчин угсаатан үндэстний хөшөө бичээсүүдийн нэг юм. Монгол брахми бичээсийг нь Дитер Мауэ (''Dieter Maue'') хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ&lt;ref&gt;Dieter Maue: 2019, тал. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343)&lt;/ref&gt;. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин (''Alexander Vovin'') тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, зарим эртний монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан байна&lt;ref&gt;Alexander Vovin: 2019, тал. 121–134. (doi:10.2143/JA.307.1.3286344)&lt;/ref&gt;. Тус хөшөө өдгөө Монгол Улсын Архангай аймгийн Эрдэнэбулган (Цэцэрлэг) хотын Угсаатны зүйн музейд хадгалагдаж байна.
[[Файл:Die Inschrift von Khüis Tolgoi - HT1.jpg|alt=The Khüis Tolgoi Inscription (HT1), photographed and processed in Ulaanbaatar on August 8, 2018, by L. Qurčabaγatur Solongγod.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээс, 2018 оны 8 дугаар сарын 8-ны өдөр Улаанбаатар хотод гэрэл зургийг авч, боловсруулсан: Л. Хурцбаатар Солонгод.&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал.. 1; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, S. 1.&lt;/ref&gt;|434x434px]]

=== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1 ===
Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс HT1-ийг 2016 онд Дитер Мауэ хамгийн анх авиачлан галигчилж судалж, эртний монгол хэл болохыг баталжээ&lt;ref&gt;Dieter Maue: 2018, тал. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620)&lt;/ref&gt;. Түүний авиачлал ба галигчилгааг үндэслэн Александр Вовин тус бичээсийн монгол хэлний элемент (фонем)-ийг судалж, монгол үгсийг англи хэл рүү туршин орчуулсан бөгөөд өвөг монгол хэлээр бичигдсэн гэдгийг хамгийн анх батлан нотолсон байна&lt;ref&gt;Alexander Vovin: 2018, тал. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621)&lt;/ref&gt;. Дээрх хоёр эрдэмтний судалгааны суурин дээр Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') тус хөшөөний бичээсийг өргөн дэлгэрэнгүй, гүнзгий харьцуулан судалж, бичээсийн агуулгыг монгол хэл рүү анх орчуулсан бөгөөд монгол брахми бичгийн хэлний зүйн тогтолцоог хамгийн анх судлан гаргажээ&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 380; (2020): тал. 388; (2021): 435; (2025): тал. 275; (2026): тал. 396.&lt;/ref&gt;. Иймийн тул Хүйс толгойн бичээс HT1-ийн агуулга нь адил бус хоёр зүйлийн орчуулгын хувилбартай болсон юм. Тус хөшөө нь өдгөө Монгол Улсын Чингис хаан музейд тухайн үндэстний ховор нандин эрдэнэсийн өвөөр хадгалагдан дэлгэгдэж, 2025 онд „Дэлхийн дурсамж“ (''Memory of the World'') хэмээх ЮНЕСКО-гийн олон улсын соёлын хосгүй өвийн жагсаалтад албан ёсоор бүртгэгджээ&lt;ref&gt;''„Хүйс толгойн бичээс“ ЮНЕСКО-д бүртгэгдлээ''. zindaa.mn&lt;/ref&gt;.

==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн галигчилгаа ====
''1. biti ner qaγan digin šinin bodïsatva töröha(ke)&lt;sup&gt;(1-7)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''2. qaγan buda qaγan-u uqah uqaǰu&lt;sup&gt;(12)&lt;/sup&gt; hïrï anaqay(a)&lt;sup&gt;(8-14)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''3. …bidin ǰaha bodï bigiye ner beyi doluǰaǰu kügbü&lt;sup&gt;(15-23)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;
[[Файл:HT1 B.restoration - Zweite Lesung der Khueis Tolgoi Inschrift von Hurcabaatur Solonggod 2018.jpg|alt=Restoration and graphical reconstruction of the original text of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) by L. Qurčabaγatur Solongγod, 2018.|thumb|HT1 (Хуис Толгой) бичээсний эх бичвэрийг сэргээн засварлаж, зураглан сэргээсэн нь: Л. Хурцбаатар Солонгод, 2018 он.|717x717px]]
''4. biti ǰïlo nar qara naya γang tüwer pürör čičiri pügtig nelen&lt;sup&gt;(24-34)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019,тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''5. niri qaγan-na qato nar degid niri qaγan türüg qaγan&lt;sup&gt;(35-44)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''6. uča dor tayïǰu hïrï kergin barγo pahïruhačï kigbiǰü&lt;sup&gt;(45-52)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''7. tügeǰü uqabar nar qaγan hanï ǰulaba tünü tügeniye tüwer&lt;sup&gt;(53-61)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''8. …dïsatva ti qaton qaγan pügtigči šinin bodïsatva töröha(ke) qaγan&lt;sup&gt;(62-69)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''9. dolaǰaǰu lo(la) uča-da bitigin qaγan-hï tüwer ner qaγan töröha(ke) qaγa-nu-na…&lt;sup&gt;(70-79)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''10. pada niri qaγan türüg qaγan göǰin ubïǰü ǰulabaǰu darqad ǰeyibi&lt;sup&gt;(80-89)&lt;/sup&gt;''&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2019, тал. 2; L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 12.&lt;/ref&gt;

''11. uh bitig… seg paγ (paγa) …. ǰa(ǰu)…darqan bitibe qa&lt;sup&gt;(90-100)&lt;/sup&gt;'' &lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod (2025): тал. 12; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 12.&lt;/ref&gt;''.''

==== Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс НТ1-ийн хөрвүүлэг буюу монголчлол ====
(НТ1-ний уг 8 өгүүлбэр)

1.  Бид (би+чи) нар хаан дигин шини ийн бодисатва төрөхө хаан буда хааны уг ухаж [1–12],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 238; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 100.&lt;/ref&gt;

2.  ① Хири) ② Анакаяа ③ …… ④ Бидин) ⑤ Жаха ⑥ Боди) ⑦ Бигиеэ нар буй долужажу хүгбү [13–23],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 247; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 120.&lt;/ref&gt;

3.  Бид (би+чи) жило нар хара наяа ган түвэр пүрөр цацар бөгтүг нэлэн босгож [24–34],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 254; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 132.&lt;/ref&gt;

4.  Нири хааны хато нар дүүд Нири хаан түрүг хаан учир дур таяижу/тахилаг хийж [35–47],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 266; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 149.&lt;/ref&gt;

5.  Хири хэргин барго пахирухачи/бархирраач хигбижү түгэжү/түгээж [48–53],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 270; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 157.&lt;/ref&gt;

6.  Укабар/ухаантан нар хаан хани жулаба/зул өргөв [54–58],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 273; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 164.&lt;/ref&gt;

7.  ''tünü'' (түнү) ''tügeniye'' (түгэниеэ) ''tüwer'' (түвэр) ''-dïsatva'' ([б]одисатва) ''ti'' (ти) ''qaton'' (хатан) ''pügtigči'' (пүгтигчи/бөгтүгч) ''šinin'' (шини ийн/шинэ) ''bodïsatva'' (бодисатва) ''töröhа(e)'' (tөрөхө) ''qaγan'' (хаан) ''dolaǰaǰu'' (долужажу) [59–70],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 281; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 176.&lt;/ref&gt;

8.  ''lo (la)'' ''uča-da'' (уча да/учир дур) ''bitigin'' (битигин/бичгийн) ''qaγan-hï'' (хааны) ''tüwer'' (түвэр) ''ner'' (''Pl.'') ''qaγan'' (''Qaγan'') ''töröhа(e)'' ''qaγa-nu-na'' (''qaγa-nu-na'') [71–79]…..&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 285; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 184.&lt;/ref&gt;

9.  Бид Нири хаан Түрэг хаан хөжин сэргээн увдислан зул өргөн өчиж [80–87],&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 286; L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 191.&lt;/ref&gt;

10. Дархад жэеиби уг бичгийг… сэг паг (пага) жа (жу) ариутган дархлан бичив. Ха! [88–100]. (*Уул галиг буюу монгол бичгийн бичлэгээр баримжаа     болгохыг анхааралдаа авна уу! Солонгод Л.Хурцбаатар, 2025, Köln)&lt;ref&gt;[https://mongolian-brahmi-script.com/content-of-the-khueis-tolgoi-inscription-ht1-in-five-languages/ Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ийн таван хэл дээрх агуулга]&lt;/ref&gt;.

=== Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 ===
[[Файл:Л. Хурцбаатар Солонгодын Хүйс толгойн II бичээсийн урьдчилсан уншилга ба галиглал.jpg|alt=Die Inschrift von Khüis Tolgoi (HT2)|thumb|Eine vorläufige Lesung und Transkription der HT2-Inschrift von L. Qurčabaγatur Solongγod.|310x310px]]
Хүйс толгойн хоёрдугаар бичээс HT2 нь маш сүрхий элэгдэж эвдэрсэн тул өдгөөг хүртэл эрдэмтэд системтэй судалж амжаагүй байна. 2019 онд Л. Хурцбаатар (''L. Qurčabaγatur Solongγod'') хамгийн анх удаа галиглан туршин уншиж, доорх хорин есөн үсэг, тэмдэг, үгсийг сэргээжээ: ''čihe, bodisatva, qaγan, …n, pa(da), u(ča), degid, ....ta, qaton, ti⁹..., ...či, ....dolaǰaǰu, ...ho, bodi, pa..., ..ni.., nar, qaγan, bodi, bidin, banuha, ...ro,  šini, u(ča), bidi, ... digin, bodisatva, töröha(ke), qa''&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): 352-362&lt;/ref&gt;''.''

Тус хөшөөний бичээс нь хэдийгээр HT1-тэй ойролцоо агуулгатай, мөн адил 11 мөрөөр бичигдсэн гэж үзсэн боловч нарийн агуулгыг нь тодорхойлж чадаагүй байсаар байна. Уг хөшөө өдгөө Улаанбаатар хот дахь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Археологийн хүрээлэнд хадгалагдаж буй&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2019): тал. 354–362; L. Qurčabaγatur Solongγod (2020): тал. 359–367.&lt;/ref&gt;.

Монгол-брахми бичигт (ялангуяа Хүйс толгойн нэгдүгээр бичээс буюу HT1-д) эдгээр дөрвөн үндсэн бүтэц (V, CV, VC, CVC)&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.&lt;/ref&gt; нь графем зүйн хатуу дүрмийн дагуу илэрдэг:[[Файл:4.4.Analyse der Silbenstruktur von HT1.neu.26.6.-1.jpg|alt=Analysis of Word and Syllabic Structure of the Khüis Tolgoi Inscription (HT1) (A Comparative Study by Solonggod L. Qurčabaγatur, 2019)|thumb|Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний үг үсгийн бүтцийн задлал (Солонгод Л. Хурцбаатарын харьцуулсан судалгаа, 2019 он)|437x437px]]

'''Үеийн бүтцийн хэв шинж (Типологи)'''

'''Нээлттэй үе''' (эгшгээр төгссөн):

* '''V''': Цэвэр эгшгэн үе – ''uqaǰu'' (Үг 12)
* '''CV''': Гийгүүлэгч + Эгшиг – ''bičibe'' (Үг 99)

'''Хаалттай үе''' (гийгүүлэгчээр төгссөн):

* '''VC''': Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''uh'' (Үг 90)
* '''CVC''': Гийгүүлэгч + Эгшиг + Гийгүүлэгч – ''barγo'' (Үг 50)&lt;ref&gt;L • Qurčabaγatur Solongγod: 2026, тал. 93.&lt;/ref&gt;

== Монгол брахми бичгийн үеийн бүтэц ==
=== HT1 бичээсийн үеийн тогтолцоо ===
„Монгол хэлний үеийн бүтэц, хувьслыг судлах нь нэг талаар эртний монгол хэлний үг, морфем (морфем)-ийн бүтцийг түүхийн үүднээс сэргээн тогтоох, нөгөө талаар орчин цагийн монгол хэлний авианы байрлалыг нарийн тусгасан зөв бичих дүрмийн үндсийг боловсруулах онол практикийн үндэс болно“&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 92–93.&lt;/ref&gt; гэж академич Д. Төмөртогоо профессор тодорхойлон өгүүлжээ. Тэрээр бас өвөг монгол хэлний үгийн үеийн тухай „Монгол хэлний язгуур үндэс, дагавар нөхцөл нь бүгд өвөг монгол хэлний үеэс нааш өдгөө хүртэл дөрвөн үндсэн бүтэцтэй байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээрийг нийтлэг шинжээр нь задгай үе, битүү үе хэмээн ангилна“&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 101.&lt;/ref&gt; гэж тодорхойлсон байна.

Монгол хэлний авианы тогтолцоонд ерөөс байсан өвөг буюу эртний монгол хэлний үгийн дөрвөн [[Файл:2. Comparison of the No.2 b Brahmi sign and the structure of the consonants.jpg|alt=Structural comparison of the Brahmi sign No. 2 (b) and the consonantal structure.|thumb|Брахми бичгийн 2 дугаар тэмдэг (б) болон гийгүүлэгчийн бүтцийн харьцуулалт|457x457px]]үндсэн үеийн бүтэц нь HT1 бичээсэнд маш тодорхой бичигдэж байна. Академич Д. Төмөртогоо профессороос „Ер монгол хэлний авианы тогтолцоонд гарсан түүхэн хувьслын үр дүнд үеийн бүтэц үлэмжхэн эвдэрч өөрчлөгдсөн боловч цуг шинэ бүтэцтэй өөр үе нэмэгдэн гарч ирсэнгүй. Гагцхүү эртнээс уламжлан ирсэн дөрвөн үндсэн үеийнхээ хүрээнд хувьсан өөрчлөгдсөөр иржээ“&lt;ref&gt;Домийн Төмөртогоо: 2022, тал. 98.&lt;/ref&gt; гэжээ. Академич Д. Төмөртогоо профессорын томьёолсон энэхүү дөрвөн үндсэн бүтэц нь HT1 бичээсийн бүх үгсийн үед илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг сайхан дөрвүүлээ бүрэн бичигдэж байна.

=== Монгол брахми бичгийн үе бүтээж зөв бичих дөрвөн үндсэн зарчим ===
Монгол брахми бичгийн үе бүтээх, зөв бичих зүйд доорх дөрвөн үндсэн зарчмыг баримталдаг:

* '''Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс:''' Эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёс нь маш хатуу дүрэмтэй. Үе бүтээх үгийн язгуур, дагавар, бүтээвэр хийгээд нөхцөл нь эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсоор, тийн ялгалаар нарийн дүрэмжсэн бөгөөд ялгаатай бичигдэнэ.
* '''Гийгүүлэгчийг дараалуулан бичихийг хориглох:''' Олон гийгүүлэгчийг хойно хойноос нь угсруулан бичихийг чанд хориглоно. Тусгаар бичигдэх гийгүүлэгч үсэг нь бүгд өөрийн гийгүүлэгч зохицох ёсоор харьяат эгшгээр амилуулагдаж ''CV'' бүтэцтэй байдаг. Жишээлбэл: ''n'' гийгүүлэгч нь цэвэр гийгүүлэгчээр уншигдахаас гадна шууд ''na'' буюу ''ne'' хэмээх ''CV'' үе болно.
* '''Бие даасан гийгүүлэгч үсэг эгшигт гийгүүлэгч болох:''' Бие даасан гийгүүлэгч үсэг нь хэзээд ч эгшигт гийгүүлэгч болдог. Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч биеэ даасан үг болж бичигдвэл шууд тус тусдаа биеэ даасан ''CV'', ''CV'' үе болж бичигдэнэ. Жишээлбэл: ''pada'' (пад) хэмээх үг монгол брахми бичгээр зөвхөн ''p'', ''d'' хоёр тэмдгээр бичигджээ [??].
* '''Залгаж бичсэн гийгүүлэгч эгшгээ алдах:''' Хэрвээ хоёр гийгүүлэгч үсгийг залгаж бичвэл     [[Файл:Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд.jpg|alt=Syllable-initial and syllable-final consonant letters in the Mongolian Brahmi script|thumb|Монгол брахми бичгийн үе эхлэх, төгсөх гийгүүлэгч үсгүүд|455x455px]]хоёрдугаар гийгүүлэгч үсэг нь эгшгээ алдаж, шууд гийгүүлэгч дэвсгэр үсгээр     уншигдана. Жишээлбэл: ''„нар“'', ''„хан“'' гэх мэт&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 89–96.&lt;/ref&gt;.

=== HT1 бичээсийн ''CV'' үеийн харьцуулсан судалгаа ===
Монгол брахми бичгийн 24 гийгүүлэгч буюу эгшигт гийгүүлэгч үсгийн ''CV'' үеийн тогтолцоог нарийвчлан судалж батлахын тулд монгол, дөрвөлжин бичиг, кирилл бичиг болон латин галигтай шууд харьцуулан ойлгох хэрэгтэй юм. Үүгээр дамжин бид монгол брахми бичгийн ''CV'' үеийн бүтэц ба эгшиг гийгүүлэгч зохицох ёсыг тодорхой мэдэж чадна. Энд зөвхөн ''„ха“'', ''„гэ“'' ба ''„га“'', ''„гэ“''-гийн долоон үеэр харьцуулан жишээлье&lt;ref&gt;L. Qurčabaγatur Solongγod (2026): тал. 69.&lt;/ref&gt;.

== Ном зүй ==
* '''Домийн Төмөртогоо:''' ''Монгол хэлний судлал'', V боть: ''Түүхэн хэлзүй''. Монгол Судлалын Хүрээлэн, МУИС. Кирил үсгээр. Улаанбаатар, 2022 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-9919-504-82-3&lt;/nowiki&gt;.
* '''Dieter Maue:''' ''Signs and Sounds''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 291–301. (doi:10.2143/JA.306.2.3285620).
* '''Dieter Maue:''' ''The Brāhmī Script of the Bugut Stele''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 109–119. (doi:10.2143/JA.307.1.3286343).
* '''Alexander Vovin:''' ''An Interpretation of the Khüis Tolgoi Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 306, No. 2, 2018, pp. 303–313. (doi:10.2143/JA.306.2.3285621).
* '''Alexander Vovin:''' ''Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brāhmī Inscription''. In: ''Journal Asiatique''. Vol. 307, No. 1, 2019, pp. 121–134.     (doi:10.2143/JA.307.1.3286344). 
* '''Dieter Maue:''' [https://www.academia.edu/8346125/Non_Indian_Br%C4%81hm%C4%AB_scripts_along_the_Silk_Roads_2010 Non-Indian Brāhmī scripts along the Silk Roads. 2010]
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2019): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ①. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2019 он. &lt;nowiki&gt;ISBN     978-3-943553-11-6&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2020): ''1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – „Хүйс толгойн бичээс“ (НТ1)-ний судлал''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ④. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2020 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-05-5&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Өвөг монгол хэл – Монгол брахми бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑥. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-04-8&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2021): ''Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑦. Кирил үсгээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2021 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-07-9&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod &amp; Ch. Adengga Solongγod''' (2025): ''Монгол брахми бичиг ба Хүйс толгойн бичээс (HT1)''. – Л. Хурцбаатар Сулонгадын Монгол брахми бичгийн судалгаа. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑨. Англи хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2025 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-08-6&lt;/nowiki&gt;.
* '''L. Qurčabaγatur Solongγod''' (2026): ''Монгол брахми бичиг (I боть): Үелбэр ба үгийн бүтэц''. Солонгод Л. Хурцбаатарын хадгаламж судлалын цуврал ⑩. Монгол хэлээр, Элиас хэвлэлийн газар (''Elias Verlag IMoFiF e.V.''), Кёльн, 2026 он. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-943553-15-4&lt;/nowiki&gt;.

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://solonggodhurcabaatur.com/seite-3/ Study on the inscription of Khüis Tolgoi     (HT1)]
* [https://solonggodhurcabaatur.com/ Mongolian-Brahmi-Script]
* [https://www.youtube.com/watch?v=dGZ5l0IBJq0 Origin, development and influence of Mongolian Brahmi Script]

[[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]]</text>
      <sha1>nlhvsmzp6wnqhp0vrq5uqr397bv4x96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пронск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123622</id>
    <revision>
      <id>861452</id>
      <parentid>800032</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2817" sha1="104nl8vie378ymi3flylgu98dbw92ji" xml:space="preserve">{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name            = Пронск
| ru_name            = Пронск
| image_skyline      =
| image_caption      =
| coordinates        = {{Coord|54|07|N|39|37|E|region:RU_type:city_source:enwiki-GNS|display=title,inline}}
| map_label_position = bottom
| image_coa          =
| coa_caption        =
| image_flag         =
| flag_caption       =
| federal_subject    = [[Рязань муж]]
| adm_district_jur   = [[Пронск район]]
| inhabloc_cat       = Хот маягийн суурин
| pop_2010census     = 3943
| pop_2010census_ref = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Пронск''' нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Рязань муж]]ид орших [[хот маягийн суурин]] бөгөөд хуучин хотын статтустай байв. Хүн ам: {{ru-census|p2010=3,943|p2002=4,330|p1989=5,105}}

== Газар зүй ==
Тус суурин нь мужийн захиргааны төв [[Рязань|Рязаниас]] яльгүй баруун өмнө зүгт [[агаарын шугам|агаарын зайгаар]] 50&amp;nbsp;км-н зайд, тус хотын нэрийг өгөгч [[Ока гол]]ын нэгэн цутгал болох [[Проня гол]]ын эрэг дээр оршдог.

Пронск нь [[Пронски]] [[район]]ы захиргааны төв юм.

== Түүх ==
Энэхүү сууринг [[Никоны он тооллын бичиг]]т хамгийн анх 1131 онтой холбоотойгоор дурдсан байдаг аж. Суурин үүнээс хойш 16-р зууныг хүртэл [[Рязанийн Вант Улс]]ад харьяалагдаж байв.

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Он
! Оршин суугч
|-
| 1897 || align=&quot;right&quot; | 7907
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 1986
|-
| 1959 || align=&quot;right&quot; | 3449
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 4980
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 4749
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 5105
|-
| 2002 || align=&quot;right&quot; | 4330
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 3943
|}
&lt;small&gt;''Тайлбар:'' Хүн амын тооллогын мэдээ&lt;/small&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
Pronskoye1 Hillfort 011 9079.jpg|&lt;center&gt;Проня голын хоёр тал дахь Пронск&lt;/center&gt;
Пронск, Архангельская церковь.jpg|&lt;center&gt;Пронскийн сүм&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20180126181421/http://www.pronsk.info/ Суурингийн захиргааны албан ёсны цахим хуудас] (оросоор)

== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Рязань мужийн суурин]]</text>
      <sha1>104nl8vie378ymi3flylgu98dbw92ji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Эм Импекс Концерн ХХК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133477</id>
    <revision>
      <id>861398</id>
      <parentid>842870</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>100055</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:1923 онд байгуулагдсан]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>861398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7198" sha1="blip7ffa6jom7ep4qkbzrcays7jww66" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = 
| logo = [[Файл:MEIC logo MGL.jpg|240px]]
| logo_caption = МЭИК
| logo_upright = &lt;!-- default: 1 --&gt;
| logo_alt = 
| type = 
| industry = 
| predecessor = &lt;!-- or: predecessors = --&gt;
| founded = {{Start date and age|1923}}
| founder = &lt;!-- or: founders = --&gt;
| defunct = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| fate = 
| successor = &lt;!-- or:  successors = --&gt;
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| area_served = [[Монгол]]
| key_people = 
| products = 
| owner = &lt;!-- or: owners = --&gt;
| num_employees = 
| num_employees_year = &lt;!-- Year of num_employees data (if known) --&gt;
| parent = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}}, use {{official URL}} for direct feed from Wikidata entry --&gt;
| footnotes = Вебсайтын архив&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20240718130609/http://meic.mn/about-us&lt;/ref&gt; 
}}

'''Монгол Эм Импекс Концерн''' (МЭИК) нь 1923 оны 10 сарын 25-ны өдөр жанжин Сүхбаатарын тушаалаар европ эмийг худалдах анхны эмийн сан болон нээгдэж байжээ. Ингэснээр Монгол улсад анхны албан ёсны эмийн сан нээгдсэн байна.

== Түүхэн замнал ==
'''1923'''

Жанжин Д.Сүхбаатарын шийдвэрээр Монгол улсад эм хангамжийн байгууллагын суурь тавигдсан эрүүл мэндийн салбарын түүхэн цаг үе юм. Тухайн оны 10 сарын 25-ны өдөр жанжин Сүхбаатарын тушаалаар европ эмийг худалдах анхны эмийн санг нээж байжээ.

'''1927'''

3-р сарын 15-нд Эмийн сангийн анхны дүрмийг 22 зүйлтэйгээр батлав. Энэ нь орчин цагийн эмийн сангийн дүрэм, журмын үндэс суурь болсон байна.

'''1938'''

Улаанбаатар хотод 2-р эмийн сан байгуулагдав. Ингэснээр нийслэлийн хүн амд ногдох эмийн бүтээгдэхүүний хүртээмж өссөн юм.

'''1978'''

Эм зүйч нарт нарийн мэргэжлийн зэрэг олгохоор болов.

'''1991'''

Монгол Улс ДЭМБ-ын Үндэсний эмийн бодлоготой орны тоонд багтав.

'''2008'''

Нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийг дэмжих төсөл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэн ажиллав.

'''2013'''

Дутуу нярайн амьсгал хямралын эмчилгээний Куросурф (Сурфактант) бэлдмэлийг эмчилгээнд нэвтрүүлэв. Ингэснээр дутуу нярайд зонхилон тохиолддог амьсгал хямралаас шалтгаалсан хүндрэл, эндэгдэл буурах, эмчилгээний үр дүн сайжрах боломж бүрдлээ.

'''2016'''

Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй “Элэг бүтэн Монгол” хөтөлбөрийг дэмжин ажиллав. Хөтөлбөрийн хүрээнд элэгний өвчлөлийг бууруулахад чиглэсэн олон чухал ажлуудыг хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд үүний нэг нь АНУ-ын Mylan ъомпанитай хамтран элэгний С вирусийг эмчлэх LEDVIR эмийг Монголд нэвтрүүлсэн юм. Ингэснээр элэгний С вирусийн өвчнөөр шаналж байгаа өвчтөнүүд санхүүгийн дарамт багатайгаар аюулт өвчнөө эмчлэх боломж бүрдсэн төдийгүй өвчтөнд очих эмийн хүртээмж нэмэгдэв.

'''2017'''

Элэгний В, С вирусийн эмчилгээний өндөр үр дүн бүхий бүтээгдэхүүнүүдийг Монголд нэвтрүүсэн бөгөөд нийгмийн хариуцлагынхаа хүрээнд шаардлагатай өвчтнүүдэд дээрх бүтээгдэхүүнүүдийг хандивлав.

'''2018'''

Куба улсын Биотехнологийн хүрээлэнтэй хамтран чихрийн шижин өвчний үеийн хөлний шархны хүндрэлийг эмчлэх Heberprot-P бүтээгдэхүүнийг Монгол оруулж ирэн эмчилгээнд нэврүүлэв. Энэхүү бүтээгдэхүүн нь чихрийн шижингийн шалтгаант хөлний шархны хүндрэлийг бууруулж цаашлаад хөл тайрагдах эрсдэлээс сэргийлэх онцгой ач холбогдолтой юм. Мөн АНУ-ын Mylan компанитай хамтран эмэгтэйчүүдийн хөхний хорт хавдрын эмчилгээний Hertraz бүтээгдэхүүнийг Монголд нэвтрүүлжээ.

'''2019'''

Монголд ходоодны шарх, цаашлаад ходоодны хорт хавдар, түүнээс шалтгаалах нас баралтын зэргээрээ дэлхийд дээгүүрт ордог. Энэ нь хеликобактерийн халдвар өндөр байгаатай холбоотой юм. Монгол Эм Импэкс Концерн хеликобактерийн халдварыг бууруулах, цаашлаад ходоодны өвчлөл, хүндрэлээс сэргийлэх зорилгоор “Эрүүл ходоод” хөтөлбөрийг санаачлан Монгол орон даяар хэрэгжүүлж эхлэв. Энэхүү хөтөлбөрийн хүрээнд хеликобактерийн стандарт эмчилгээ ГҮДФИЛ, АМБИС эмийг Монголд амжилттай нэвтрүүлээд байна.

'''2020'''

Ковид-19 цар тахлын хариу арга хэмжээний хүрээнд зайлшгүй шаардлагатай эм бэлдмэл, эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүн, хэрэгслийн нөөцийг бүрдүүлэх, орон нутгийн бүх аймгуудад хурдан шуурхай түгээх ажлыг гүйцэтгэв.

Ковидын үе Спутник V вакцин эхний ээлжээ оруулж ирсэн, 2 дахь тунг ЭМЯ-аас захиалсны дагуу дараагаар ипортлож байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Төгөлдөр |date=2021-06-05 |title=Спутник V вакцины хоёр дахь тунг 21-90 хоногийн дотор хийлгэж болно |url=https://ikon.mn/n/28o8 |access-date=2024-01-25 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын компани]]
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>blip7ffa6jom7ep4qkbzrcays7jww66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жадамбын Бат-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133716</id>
    <revision>
      <id>861463</id>
      <parentid>843642</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3658" sha1="b4sooa6n8skumjmtywi4pksqe39d6ue" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр        = Жадамбын Бат-Эрдэнэ
| зураг          = Jadambyn Bat-Erdene.png
| тайлбар        = 
| алба1          = {{MNG}}ын Зам тээврийн хөгжлийн сайд
| ээлж1          = 2017 – 2018
| өмнөх1         = [[Дангаагийн Ганбат]]
| дараах1        = [[Янгүгийн Содбаатар]]
| төрсөногноо    = 
| төрсөнгазар    = 
| улсорон        = {{MNG}}
| намэвсэл       = [[Монгол Ардын Нам]]
| гэрбүл         = 
| сургууль       = 
| ажилүйл        = 
| цахимталбар    = 
}}
'''Жадамбын Бат-Эрдэнэ''' (1965 онд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Хутаг-Өндөр сум|Хутаг-Өндөр суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын улс төрч, Зам тээврийн хөгжлийн сайд, УИХ-ын гишүүн. 

== Намтар ==
===Боловсрол===
1983 онд Нийслэлийн 75 дугаар дунд сургууль дүүргэсэн.

1983-1984 онд Хөнгөн үйлдвэрийн техник мэргэжлийн сургууль төгссөн.

1984-1989 онд [[Орос|ОХУ]], [[Эрхүү]] хотын Политехникийн дээд сургууль төгссөн.

1998 онд Монгол улсын их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.

===Ажилласан байдал===
1990-1992 онд ОХУ-ын Өмнөд Сахалинск хотын &quot;Рыпкооп&quot; улсын үйлдвэрийн газар, менежер,

1994-2000 онд “Ашид-Эрдэнэ” ХХК-ийн захирал,

2000-2004 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Авто тээврийн газрын дарга,

2007-2012 онд Зам, тээвэр, аялал жуулчлалын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга,

2008-2012 онд &quot;Монголын төмөр зам&quot; ТӨХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга,

2011-2012 онд МИАТ ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга,

2013-2016 онд Булган аймгийн [[Монгол Ардын Нам|Монгол ардын намын]] хорооны дарга,

2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Булган аймгаас сонгогдсон,

2017-2018 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Зам, тээврийн хөгжлийн сайд,

2019 оноос Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн хөгжлийн дэд хорооны дарга,

2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.

2024 оны 2-р сард УИХ-ын &quot;Ногоон автобус&quot;-ны хэргийг шалгах түр хорооны даргаар томилогдсон.

2025 оны 6-р сарын 23-наас УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга.

{{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Жадамбын}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын зам тээврийн сайд]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1965 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>b4sooa6n8skumjmtywi4pksqe39d6ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134571</id>
    <revision>
      <id>861409</id>
      <parentid>839471</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12423" sha1="5zyjz0f0iutryvxvc5gtfgkb1x0lgyk" xml:space="preserve">[[Файл:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]]]
[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн]] дараа, 2017 оны 10 сарын 4-нд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар]] сонгож, 10 сарын 13-нд УИХ-д өргөн барьж, 10 сарын 18-нд батлаж, засгийн газраа байгуулсан. 

[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]] ялалт байгуулсны дараа тус оны 7 сарын 7-нд дахин Ерөнхий сайдаар улиран сонгогдсон ч, 2021 оны 1 сарын 20-нд ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх тус онд болох ерөнхийлөгчийн сонгуульд бэлдэх зорилгоор сайн дураараа огцорсноор түүний засгийн газар тарсан. 

== Засгийн газрын сайдууд ==

=== У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020) ===
{{Засгийн газар|cabinet_name=У.Хүрэлсүхийн нэг дэх&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=17|date_formed=2017 оны 10 сарын 4|incumbent=2017 оны 10 сарын 4 – 2020 оны 7 сарын 8|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]|prime_minister=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|members_number=13|total_number=16|predecessor=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|7 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;65 / 76 (85.5%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 65
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]|date_dissolved=2020 оны 7 сарын 8|successor=У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
 | {{Color box|#fe6901|border=darkgray}} [[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭН]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+2017-2020 оны Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Нямсүрэн |first=Ж. |date=2017-10-20 |title=У.Хүрэлсүхийн танхим бүрдлээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/512630/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Шадар сайд]]
|[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]
| rowspan=&quot;9&quot; |2017-2020
| rowspan=&quot;19&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;19&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Гомбожавын Занданшатар]]
|-
|3
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|-
|4
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Нямаагийн Энхболд]]
|-
|5
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|-
|6
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[Намсрайн Цэрэнбат]]
|-
|7
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Дамдины Цогтбаатар]]
|-
|8
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|[[Содномын Чинзориг]]
|-
|9
|[[Барилга, Хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
|[[Хавдисламын Баделхан]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |10
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайд]]
|[[Цэдэнбалын Цогзолмаа]]
|2017-2019
|-
|[[Ёндонпэрэнлэйн Баатарбилэг]]
|2019-2020
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |11
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Зам, тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн хөгжлийн сайд]]
|[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]]
|2017-2018
|-
|[[Янгугийн Содбаатар]]
|2018-2019
|-
|[[Бямбасүрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2019-2020
|-
|12
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]]
|2017-2020
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |13
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Батжаргалын Батзориг]]
|2017-2019
|-
|[[Чүлтэмийн Улаан]]
|2019-2020
|-
|14
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
| rowspan=&quot;2&quot; |2017-2020
|-
|15
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|}

=== У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар ===
{{Засгийн газар|cabinet_name=У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=18|date_formed=2020 оны 7 сарын 8|incumbent=2020 оны 7 сарын 8 – 2021 оны 1 сарын 27|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]|prime_minister=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|members_number=14|total_number=17|predecessor=У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;62 / 76 (81.6%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 62
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Янгугийн Содбаатар]]|date_dissolved=2021 оны 1 сарын 27|successor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I&lt;br&gt;Засгийн газар]]|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+2020-2021 оны Засгийн газрын сайдууд&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-08 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Засгийн газраа эмхлэн байгууллаа |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/25228}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Шадар сайд]]
|[[Янгугийн Содбаатар]]
| rowspan=&quot;16&quot; |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;16&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;16&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|-
|3
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|-
|4
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
|-
|5
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[Хишгээгийн Нямбаатар]]
|-
|6
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|-
|7
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Нямцэрэнгийн Энхтайван]]
|-
|8
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|[[Аюушийн Ариунзаяа]]
|-
|9
|[[Барилга, Хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
|[[Бэгжавын Мөнхбаатар]]
|-
|10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]]
|[[Лхагвын Цэдэвсүрэн]]
|-
|11
|[[Зам, тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн хөгжлийн сайд]]
|[[Лувсангийн Халтар]]
|-
|12
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын сайд]]
|[[Сампилдондовын Чулуун]]
|-
|13
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|[[Гэлэнгийн Ёндон]]
|-
|14
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Загджавын Мэндсайхан]]
|-
|15
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Нансалын Тавинбэх]]
|-
|16
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Тогтмолын Мөнхсайхан]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]</text>
      <sha1>5zyjz0f0iutryvxvc5gtfgkb1x0lgyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134572</id>
    <revision>
      <id>861408</id>
      <parentid>839472</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19731" sha1="sn35ei0z7idxpbj5cvdjn2g2h24o93d" xml:space="preserve">[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]]]
[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1 сарын 27-нд [[УИХ]]-ын чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилогдож, 1 сарын 29-нд танхимын сайд нарыг УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр ажилдаа орсон.

Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ.

2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов.

==2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 5|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;62 / 76 (81.6%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 62
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]&lt;br&gt;[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 5|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] &lt;small&gt;(2021 оны 5-р сар хүртэл)&lt;/small&gt;
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |[[Улс төрийн нам|Нам]]
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2021 оны 1 сар - 2024 оны 7 сар
| rowspan=&quot;36&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;36&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд
|[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|2021-2024
|-
|3
|Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|2022 - 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |4
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|2021-2022
|-
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2022 - 2024
|-
|5
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]
|[[Батмөнхийн Батцэцэг]]
|2021- 2024
|-
|6
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]
|[[Болдын Жавхлан]]
|2021- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |7
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]
|[[Хишгээгийн Нямбаатар]]
|2021-2023
|-
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|2023-2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам]]
|[[Нямжавын Уртнасан]]
|2021-2022
|-
|[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022- 2024
|-
|9
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]
|[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
|2021- 2024
|-
|10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны яам]]
|[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2021- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |11
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын яам]]
|[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]]
|2021-2023
|-
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
|2023 - 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |12
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн яам]]
|[[Лувсангийн Халтар]]
|2021-2022
|-
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2022- 2024
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |13
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам]]
|[[Аюушийн Ариунзаяа]]
|2021-2022
|-
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|2022 оны 8 сар - 10 сар
|-
|[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]]
|2022 оны 10 сар - 2023 оны 3 сар
|-
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |14
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]
|[[Загджавын Мэндсайхан]]
|2021-2022
|-
|[[Хаянгаагийн Болорчулуун]]
|2022- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |15
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]]
|[[Сэрээнэнгийн Энхболд]]
|2021-2022
|-
|[[Содномын Чинзориг]]
|2022- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |16
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам]]
|[[Гэлэнгийн Ёндон]]
|2021-2022
|-
|[[Жамбалын Ганбаатар]]
|2022- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |17
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]
|[[Нансалын Тавинбэх]]
|2021-2022
|-
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|2022- 2024
|-
|18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын яам]]
|[[Чинбатын Номин]]
|2021- 2024
|-
|19
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам]]
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2022- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |20
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга
|[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]]
|2022-2023
|-
|[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2023 - 2024
|-
|21
|Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022- 2024
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |22
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 1-4 сар
|-
|[[Буяагийн Тулга]]
|2023 оны 4 сар - 2024
|}

== 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 5|incumbent=2024 оны 7 сарын 5 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;118 / 126 (93.7%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 42
|partycolor2  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party3       = 8
|partycolor3  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
}}|deputy_government_head={{Unbulleted list
| [[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
| [[Тогмидын Доржханд]]
}}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал||Нэр
!Ажилласан 
хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2024 оны 7 сарын 05 - 2025 оны 6 сарын 13
|style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11|website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| rowspan=&quot;21&quot; |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 18
|style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|3
|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|4
|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||[[Тогмидын Доржханд]]
|style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||[[Ням-Осорын Учрал]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|6
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||[[Батмөнхийн Батцэцэг]]
|-
|7
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||[[Болдын Жавхлан]]
|-
|8
|[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|9
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||[[Салдангийн Одонтуяа]]
|-
|10
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||[[Сандагийн Бямбацогт]]
|style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|11
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]
|style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|12
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||[[Жамбын Батсуурь]]
|style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|13
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|-
|15
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбагийн Энхбаяр]]
|-
|16
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||[[Цэвэгдоржийн Туваан]]
|style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|17
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||[[Чинбатын Номин]]
|-
|20
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||[[Цэндийн Баатархүү]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|21
|Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]]
|-
|22
|Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]]
|-
|23
|Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга||[[Буяагийн Тулга]]
|style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>sn35ei0z7idxpbj5cvdjn2g2h24o93d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861425</id>
      <parentid>861408</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>861425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23233" sha1="fj1x747armgp50a36mcnj9p1q9i5wa5" xml:space="preserve">[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]]]
[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1 сарын 27-нд [[УИХ]]-ын чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилогдож, 1 сарын 29-нд танхимын сайд нарыг УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр ажилдаа орсон.

Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ.

2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов.

== 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 5|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;62 / 76 (81.6%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 62
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]&lt;br&gt;[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 5|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] &lt;small&gt;(2021 оны 5-р сар хүртэл)&lt;/small&gt;
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |[[Улс төрийн нам|Нам]]
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2021 оны 1 сарын 27
|2024 оны 7 сарын 5
| rowspan=&quot;36&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;36&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд
|[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|''2024 оны 7 сарын 5''
|-
|3
|Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |4
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022
|-
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|5
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]
|[[Батмөнхийн Батцэцэг]]
|2021 оны 1 сарын 29
|''2024 оны 7 сарын 5''
|-
|6
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]
|[[Болдын Жавхлан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|''2024 оны 7 сарын 5''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |7
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]
|[[Хишгээгийн Нямбаатар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2023
|-
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|2023
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам]]
|[[Нямжавын Уртнасан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022
|-
|[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|9
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]
|[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны яам]]
|[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |11
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын яам]]
|[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2023
|-
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
|2023
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |12
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн яам]]
|[[Лувсангийн Халтар]]
|2021
|2022
|-
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |13
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам]]
|[[Аюушийн Ариунзаяа]]
|2021
|2022 оны 8 сар 
|-
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|2022 оны 8 сар 
|2022 оны 10 сар
|-
|[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]]
|2022 оны 10 сар
|2023 оны 3 сар
|-
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 3 сар
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |14
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]
|[[Загджавын Мэндсайхан]]
|2021
|2022
|-
|[[Хаянгаагийн Болорчулуун]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |15
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]]
|[[Сэрээнэнгийн Энхболд]]
|2021
|2022
|-
|[[Содномын Чинзориг]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |16
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам]]
|[[Гэлэнгийн Ёндон]]
|2021
|2022
|-
|[[Жамбалын Ганбаатар]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |17
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]
|[[Нансалын Тавинбэх]]
|2021
|2022
|-
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын яам]]
|[[Чинбатын Номин]]
|2021
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|19
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам]]
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |20
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга
|[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]]
|2022
|2023 оны 10 сарын 5
|-
|[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2023 оны 10 сарын 5
|2024 оны 7 сарын 5
|-
|21
|Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |22
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 1 сар
|2023 оны 4 сар
|-
|[[Буяагийн Тулга]]
|2023 оны 4 сар
|2024 оны 7 сарын 5
|}

== 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 5|incumbent=2024 оны 7 сарын 5 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;118 / 126 (93.7%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 42
|partycolor2  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party3       = 8
|partycolor3  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
}}|deputy_government_head={{Unbulleted list
| [[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
| [[Тогмидын Доржханд]]
}}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
}}}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал||Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|'''Монгол Улсын Ерөнхий сайд''']]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2024 оны 7 сарын 5
|2025 оны 6 сарын 13
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11|website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|3
|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|4
|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||[[Тогмидын Доржханд]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||[[Ням-Осорын Учрал]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|6
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|7
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Болдын Жавхлан]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|8
|[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|9
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||[[Салдангийн Одонтуяа]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|10
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|11
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot;|[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|12
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||[[Жамбын Батсуурь]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|13
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|16
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||[[Цэвэгдоржийн Туваан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|17
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Чинбатын Номин]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|19
|[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн яам]]
|[[Тогтмолын Мөнхсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|20
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||[[Цэндийн Баатархүү]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|21
|Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|22
|Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|23
|Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга||'''[[Буяагийн Тулга]]'''
|''2024 оны 7 сарын 10''
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|}

* '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.'''

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>fj1x747armgp50a36mcnj9p1q9i5wa5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134579</id>
    <revision>
      <id>861410</id>
      <parentid>839450</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>861410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="27wv8w1lplmekb5sfwiphqtl6nxgnqq" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=16|date_formed=2016 оны 7 сарын 7|incumbent=2016 оны 7 сарын 7 – 2017 оны 10 сарын 4|president=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;[[Халтмаагийн Баттулга]]|prime_minister=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]|members_number=13|total_number=16|predecessor=[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|7 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;65 / 76 (85.5%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 65
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|date_dissolved=2017 оны 10 сарын 4|successor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I&lt;br&gt;Засгийн газар]]|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
}}}}[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[Монгол Ардын Нам]] ялалт байгуулсны дараа [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгаас]] сонгогдсон УИХ-ын гишүүн [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Жаргалтулгын Эрдэнэбатын]] нэрийг шинэ ерөнхий сайдад дэвшүүлснийг, [[УИХ]]-ын чуулганаар хэлэлцэн баталснаар тус улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|29 дэх ерөнхий сайд]] болж, 2016 оны 7-р сард 13 яам, 16 сайдтайгаар засгийн газраа эмхлэн байгуулсан.

2017 оны 9 сард МАН-ын дотоод хагарлаас болж тус засгийн газар огцорч, удалгүй [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|'''Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар''']] 10 сарын 4-нд байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Э. |first=Энхмаа |date=2017-09-07 |title=ЧУУЛГАН: 25 жилд 14 дэх Засгийн газраа огцрууллаа |url=https://gogo.mn/r/k01dm |access-date=2025-11-16 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]]]

== Засгийн газрын сайдууд ==
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-07-30 |title=Ж.Эрдэнэбатын тэргүүлсэн Засгийн газар бүрдлээ |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/14445/mn |access-date=2024-05-12 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2016-07-25 |title=Шөнөжин хуралдсан чуулганаар 11 сайд томилогдож үүрэгт ажлаа хүлээн авав |url=https://vip76.mn/content/41450 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512043908/https://vip76.mn/content/41450 |archive-date=2024-05-12 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
!Ажилласан огноо
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Шадар сайд]]
|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| rowspan=&quot;15&quot; |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;15&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;15&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Жамъянгийн Мөнхбат]]
|-
|3
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|-
|4
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|-
|5
|[[Эрчим Хүчний Яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Пүрэвжавын Ганхүү]]
|-
|6
|[[Эрүүл мэндийн|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Аюушийн Цогцэцэг]]
|-
|7
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайд]]
|[[Жамъянсүрэнгийн Батсуурь]]
|-
|8
|[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]]
|[[Дангаагийн Ганбат]]
|-
|9
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|[[Цэдэвийн Дашдорж]]
|-
|10
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Пүрэвийн Сэргэлэн]]
|-
|11
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
| [[Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр]]
|-
|12
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]
|-
|13
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|-
|14
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Цэндийн Мөнх-Оргил]]
|-
|15
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[Дуламсүрэнгийн Оюунхорол]]
|}

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:2017 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>27wv8w1lplmekb5sfwiphqtl6nxgnqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861438</id>
      <parentid>861410</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>861438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9311" sha1="87u0r1sdwxcvtpzq090a434plx6ucut" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=16|date_formed=2016 оны 7 сарын 7|incumbent=2016 оны 7 сарын 7 – 2017 оны 10 сарын 4|president=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;[[Халтмаагийн Баттулга]]|prime_minister=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]|members_number=13|total_number=16|predecessor=[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|7 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;65 / 76 (85.5%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 65
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|date_dissolved=2017 оны 10 сарын 4|successor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I&lt;br&gt;Засгийн газар]]|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
}}}}[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[Монгол Ардын Нам]] ялалт байгуулсны дараа [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгаас]] сонгогдсон УИХ-ын гишүүн [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Жаргалтулгын Эрдэнэбатын]] нэрийг шинэ ерөнхий сайдад дэвшүүлснийг, [[УИХ]]-ын чуулганаар хэлэлцэн баталснаар тус улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|29 дэх ерөнхий сайд]] болж, 2016 оны 7-р сард 13 яам, 16 сайдтайгаар засгийн газраа эмхлэн байгуулсан.

2017 оны 9 сард МАН-ын дотоод хагарлаас болж тус засгийн газар огцорч, удалгүй [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|'''Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар''']] 10 сарын 4-нд байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Э. |first=Энхмаа |date=2017-09-07 |title=ЧУУЛГАН: 25 жилд 14 дэх Засгийн газраа огцрууллаа |url=https://gogo.mn/r/k01dm |access-date=2025-11-16 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]]]

== Засгийн газрын сайдууд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-07-30 |title=Ж.Эрдэнэбатын тэргүүлсэн Засгийн газар бүрдлээ |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/14445/mn |access-date=2024-05-12 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2016-07-25 |title=Шөнөжин хуралдсан чуулганаар 11 сайд томилогдож үүрэгт ажлаа хүлээн авав |url=https://vip76.mn/content/41450 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512043908/https://vip76.mn/content/41450 |archive-date=2024-05-12 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=ФОТО: Шинэ сайд нар тамгаа гардан авлаа |url=https://gogo.mn/r/nj84m |access-date=2026-07-08 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Сайдын нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан огноо
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|'''[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]'''
|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
|2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;16&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[МАН]]
|-
|2
|[[Монгол Улсын Шадар сайд]]
|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|3
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Жамъянгийн Мөнхбат]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|4
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|5
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|6
|[[Эрчим Хүчний Яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Пүрэвжавын Ганхүү]]
|2016 оны 7 сарын 30
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|7
|[[Эрүүл мэндийн|Эрүүл мэндийн сайд]]
|[[Аюушийн Цогцэцэг]]
|2016 оны 7 сарын 30
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|8
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайд]]
|[[Жамъянсүрэнгийн Батсуурь]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|9
|[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]]
|[[Дангаагийн Ганбат]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|10
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|[[Цэдэвийн Дашдорж]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|11
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Пүрэвийн Сэргэлэн]]
|2016 оны 7 сарын 30
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|12
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
| [[Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр]]
|2016 оны 7 сарын 30
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|13
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|14
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|15
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Цэндийн Мөнх-Оргил]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|-
|16
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[Дуламсүрэнгийн Оюунхорол]]
|2016 оны 7 сарын 23
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[МАН]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн газар]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:2017 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>87u0r1sdwxcvtpzq090a434plx6ucut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134580</id>
    <revision>
      <id>861437</id>
      <parentid>839470</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>861437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14648" sha1="9l5paynic3mdnm5cnbk79vid9i5qbi4" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=14 болон 15|date_formed=2014 оны 11 сарын 21|incumbent=2014 оны 11 сарын 21 – 2016 оны 7 сарын 7|president=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]|prime_minister=[[Чимэдийн Сайханбилэг]]|members_number=15|total_number=18|predecessor=[[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд|6 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны сонгууль]]|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;71 / 76 (93.4%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 34
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2      = 26
|partycolor2  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party3      = 11
|partycolor3 = #f25f5a
}}|deputy_government_head=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;(2014-2015)&lt;br&gt;[[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]&lt;br&gt;(2015-2016)|date_dissolved=2016 оны 7 сарын 7|successor=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] (2015 оноос хойш)
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
}}|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] (2015 он хүртэл)
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
 | {{Color box|#0437AC|border=darkgray}} [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
}}}}[[Файл:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|thumb|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Чимэдийн Сайханбилэг]]]]2014 оны 12 сард [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар]] огцорсны дараа [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намаас]] [[Чимэдийн Сайханбилэг|Чимэдийн Сайханбилэгийг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдад]] нэр дэвшүүлснийг [[УИХ]]-аар хэлэлцэн батласан. 2014 оны 12 сард 15 яам, 18 сайдтайгаар засгийн газар байгуулагдсан. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]] ялсны дараа, тус засгийн газар [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газарт]] ажил үүргээ хүлээлгэж өгсөн.

== Засгийн газрын сайдууд ==

=== Ч.Сайханбилэгийн нэг дэх Засгийн газар (2014-2015) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+2014-2015 оны Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=vip76 |title=Монгол Улсын Засгийн Газар |url=https://vip76.mn/government?year=2014-2016 |access-date=2024-05-12 |website=vip76.mn |language=mn |archive-date=2024-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512053941/https://vip76.mn/government?year=2014-2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014 |title=Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг шинээр томилогдсон сайд нарт тамгыг нь гардууллаа |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/7960}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|Монгол Улсын Шадар сайд
|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| rowspan=&quot;18&quot; |2014 оны 12 сарын 10
| rowspan=&quot;6&quot; |2015 оны 9 сарын 9
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Жамъянгийн Мөнхбат]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|3
|Байгаль орчин ногоон хөгжил аялал жуулчлалын сайд
|[[Дуламсүрэнгийн Оюунхорол]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|4
|Барилга хот байгуулалтын сайд
|Д.Цогтбаатар
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|5
|Хөдөлмөрийн сайд 
|С.Чинзориг
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|6
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|7
|Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд
|Р.Бурмаа
| rowspan=&quot;8&quot; |2016 оны 7 сар
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|8
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд]]
|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|9
|Хууль зүйн сайд
|Д.Дорлигжав
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|10
|Уул уурхайн сайд
|Р.Жигжид
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|11
|Зам тээврийн сайд
|[[Мөнхчулууны Зоригт]]
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|12
|Эрчим хүчний сайд
|Д.Зоригт
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|13
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]]
|Л.Пүрэвсүрэн
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|14
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|Ц.Цолмон
| align=&quot;center&quot; |
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
|15
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд спортын яамны сайд]]
|[[Ганхуягийн Шийлэгдамба]]
|2016 оны 5 сарын 20
| align=&quot;center&quot; |
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
|16
|Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын сайд
|[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]
| rowspan=&quot;3&quot; |2016 оны 7 сар
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|17
|Аж үйлдвэрийн сайд
|Д.Эрдэнэбат
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|18
|Монгол Улсын Сайд
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
|}

=== Ч.Сайханбилэгийн хоёр дахь Засгийн газар (2015-2016) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+2015-2016 оны Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-09-09 |title=Шинэ Сайд нар тамгаа авч, засгийн газар бүрдлээ |url=https://www.assa.mn/a/32110 |access-date=2026-07-08 |website=www.assa.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|Монгол Улсын Шадар сайд
|Ц.Оюунбаатар
| rowspan=&quot;6&quot; |2015 оны 9 сарын 9
| rowspan=&quot;14&quot; |2016 оны 7 сар
| align=&quot;center&quot; |
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
|2
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Сангажавын Баярцогт]]
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|3
|Байгаль орчин ногоон хөгжил аялал жуулчлалын сайд
|Н.Батцэрэг
|
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
|4
|Барилга хот байгуулалтын сайд
|З.Баянсэлэнгэ
|
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
|5
|Хөдөлмөрийн сайд
|[[Гарьдхүүгийн Баярсайхан]]
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|6
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|Б.Болор
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|7
|Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд
|Р.Бурмаа
| rowspan=&quot;8&quot; |''2014 оны 12 сарын 10''
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|8
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд]]
|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|9
|Хууль зүйн сайд
|Д.Дорлигжав
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|10
|Уул уурхайн сайд
|Р.Жигжид
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|11
|Зам тээврийн сайд
|[[Мөнхчулууны Зоригт]]
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|12
|Эрчим хүчний сайд
|Д.Зоригт
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|13
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад хэргийн сайд]]
|Л.Пүрэвсүрэн
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|14
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|Ц.Цолмон
| align=&quot;center&quot; |
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |15
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд спортын яамны сайд]]
|[[Ганхуягийн Шийлэгдамба]]
|''2014 оны 12 сарын 10''
|2016 оны 5 сарын 20
| align=&quot;center&quot; |
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
|-
|[[Самбуугийн Ламбаа]]
|2016 оны 5 сарын 20
|2016 оны 7 сар
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|16
|Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын сайд
|[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]
| rowspan=&quot;3&quot; |''2014 оны 12 сарын 10''
| rowspan=&quot;3&quot; |2016 оны 7 сар
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|17
|Аж үйлдвэрийн сайд
|Д.Эрдэнэбат
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|-
|18
|Монгол Улсын Сайд
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:2014 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2016 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]</text>
      <sha1>9l5paynic3mdnm5cnbk79vid9i5qbi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140465</id>
    <revision>
      <id>861406</id>
      <parentid>852556</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16675" sha1="4jnjstguv81uei7cec64gha5c5zy2vr" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
}}|opposition_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;80 / 126 (63.5%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 8
|partycolor2  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
|party3       = 4
|partycolor3  = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}
}}|deputy_government_head=[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]&lt;br&gt;[[Хассуурийн Ганхуяг]]&lt;br&gt;[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4}}

'''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' бол 2025 оны 6-р сарын 18-нд бүрэлдсэн, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын өнөөгийн засгийн газар]] юм.

[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын чуулганаар [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ны өдрөөс 6-р сарын 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монголын Улсын 32 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан.

2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;  

== Засгийн газрын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; ==
[[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|333x333px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Тэргүүлэгчид ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Албан тушаал
!Нэр
!Ажилласан
хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
|[[Гомбожавын Занданшатар]]
|2025 оны 6 сарын 13 - 2026 оны 3 сарын 30
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;2&quot; |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''
|2025 оны 6 сарын 18 - 2025 оны 11 сарын 20
|-
|[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
|2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |3
| rowspan=&quot;2&quot; |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд
|'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''
|2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 29&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хассуурийн Ганхуяг]]
|2025 оны 11 сарын 12&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|4
|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд
|'''[[Тогмидын Доржханд]]'''
| rowspan=&quot;2&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|}

=== Яамдын сайд нар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Яам
!Сайд
!Ажилласан 
хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]
|'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''
| rowspan=&quot;2&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
|2
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]
|'''[[Болдын Жавхлан]]'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |3
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]
|[[Лхагвын Мөнхбаатар]]
|2025 оны 6 сарын 18 - 10 сарын 24
|-
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|2025 оны 10 сарын 24&lt;ref&gt;{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|4
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]
|[[Батын Батбаатар]]
| rowspan=&quot;6&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
| style=&quot;background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
|-
|5
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]
|[[Дамбын Батлут]]
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
|6
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]
|'''[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]'''
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
|-
|7
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]
|[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]
| rowspan=&quot;11&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot; |[[МАН]]
|-
|8
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]
|'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''
|-
|9
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]
|[[Тилеуханы Аубакир]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |10
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]
|'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''
|2025 оны 6 сарын 18 - 11 сарын 25
|-
|[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]]
|2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|11
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]
|[[Гонгорын Дамдинням]]
| rowspan=&quot;5&quot; |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4
|-
|12
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн|'''Баттогтохын Чойжилсүрэн''']]
|-
|13
|[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]
|[[Чинбатын Ундрам]]
|-
|14
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]
|[[Энхбаярын Батшугар]]
|-
|15
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]
|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]]
|-
|16
|[https://med.gov.mn/ Эдийн засаг, хөгжлийн яам]
|[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]
|2025 оны 11 сарын 25 - 2026 оны 4 сарын 4
|}

* '''Жич: Нэрийг нь тодруулсан нь улиран сонгогдсон сайд нар.'''

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

[[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:2025 он]]</text>
      <sha1>4jnjstguv81uei7cec64gha5c5zy2vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс тамирчин</title>
    <ns>10</ns>
    <id>144292</id>
    <revision>
      <id>861423</id>
      <parentid>848965</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14235" sha1="hsyyh73we41ge5wvo5vdtqq32z4njdg" xml:space="preserve">{{#invoke:Infobox|infoboxTemplate
| child     = {{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}

| bodyclass   = vcard
| bodystyle   = width: 25em
| headerstyle = {{#ifeq: {{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||background-color: {{If empty|{{{header_color|}}}|#CCCC99}}; color: {{If empty|{{{text_color|}}}|black}}; }}
| autoheaders = yes

| title     = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|{{#ifeq:{{{embed_header_large|}}}|yes|&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 125%; line-height: 1.2em; font-weight: bold;&quot;&gt;{{#if:{{{embed-header|}}}|{{{embed-header}}}|Спортын карьер}}&lt;/div&gt;|{{#if:{{{embed-header|}}}|'''{{{embed-header}}}'''|'''Спортын карьер'''}}}}|{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}}}
| titlestyle = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||font-size:125%;}}

| image     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|300|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}}}x200px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption   = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}}

 | header1  = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}{{{native_name_lang|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{full_name|}}}{{{fullname|}}}{{{nickname|}}}{{{national_team|}}}{{{nationality|}}}{{{citizenship|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{resting place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{resting place coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{monuments|}}}{{{hometown|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{alma mater|}}}{{{occupation|}}}{{{years_active|}}}{{{years active|}}}{{{yearsactive|}}}{{{employer|}}}{{{agent|}}}{{{height_cm|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}}{{{height|}}}{{{weight_kg|}}}{{{weight_lb|}}}{{{weight_st|}}}{{{weight|}}}{{{spouse|}}}{{{life_partner|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{father|}}}{{{mother|}}}{{{relations|}}}{{{relatives|}}}{{{other_interests|}}}{{{other-interests|}}}{{{website|}}}|Хувийн мэдээлэл}}}}

 | label2   = Төрөлх&amp;nbsp;нэр
 |  data2   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt; }}
 | class3   = nickname
 | label4   = Бүтэн&amp;nbsp;нэр
 |  data4   = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}}
 | class4   = nickname
 | label5   = &lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;Хочнууд&lt;/div&gt;
 |  data5   = {{{nickname|}}}
 | class5   = nickname
 | label6   = Бусад нэр
 |  data6   = {{{other_names|}}}
 | class6   = nickname
 | label7   = {{#if:{{{national_team|}}}|Үндэсний&amp;nbsp;баг|Үндэс}}
 |  data7   = {{#if:{{{national_team|}}}|{{{national_team}}}|{{{nationality|}}}}}
 | class7   = category
 | label8   = Иргэншил
 |  data8   = {{{citizenship|}}}
 | class8   = category
 | label9   = Төрсөн огноо
 | data9    = {{br separated entries
   |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}&lt;/span&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}

 | label10  = Алга болсон
 | data10   = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}|3={{{disappeared_status|}}}}}

 | label11  = Нас барсан огноо
 | data11   = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
 | label12  = Үхлийн&amp;nbsp;шалтгаан
 | data12   = {{{death_cause|}}}

 | label13  = Оршуулсан&amp;nbsp;газар
 |  data13  = {{br separated entries|{{if empty|{{{resting_place|}}}|{{{resting place|}}}|{{{restingplace|}}}}} |{{if empty|{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting place coordinates|}}}|{{{restingplacecoordinates|}}}}} }}
 | class13  = label
 | label14  = Хөшөө
 |  data14  = {{{monuments|}}}
 | label15  = Төрсөн&amp;nbsp;хот
 |  data15  = {{{hometown|}}}
 | label16  = Боловсрол
 |  data16  = {{{education|}}}
 | label17  = Их сургууль
 |  data17  = {{if empty|{{{alma_mater|}}}|{{{alma mater|}}}}}
 | label18  = Мэргэжил
 |  data18  = {{{occupation|}}}
 | class18  = role
 | label19  = Идэвхтэй&amp;nbsp;жил
 |  data19  = {{if empty|{{{years_active|}}}|{{{years active|}}}|{{{yearsactive|}}}}}
 | label20  = Ажил олгогч
 |  data20  = {{{employer|}}}
 | class20  = org
 | label21  = Агент
 |  data21  = {{{agent|}}}
 | class21  = agent
 | label22  = Өндөр
 |  data22  = {{#if:{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{инфобокс хүн/өндөр|{{{height|}}}}}}}
 | label23  = Жин
 |  data23  = {{convinfobox|{{{weight_kg|}}}|kg|{{{weight_st|}}}|st|{{{weight_lb|}}}|lb|{{#if:{{{weight_kg|}}}|0}}}}{{#if:{{{weight|}}}|{{инфобокс хүн/жин|{{{weight}}}}}}}
 | label24  = &lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;Эхнэр/нөхөр&lt;/div&gt;
 |  data24  = {{{spouse|}}}
 | label25  = [[Life partner|Life &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;partner{{Pluralize from text|{{{life_partner|}}}|likely=(s)|plural=s}}&lt;/span&gt;]]
 |  data25  = {{{life_partner|}}}
 | label26  = Хүүхэд
 |  data26  = {{{children|}}}
 | label27  = Эцэг эх
 |  data27  = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{Unbulleted list|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (эцэг)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (эх)}}}}}}
 | label28  = Хамаатан
 |  data28  = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}}
 | label29  = {{if empty|{{{family_label|}}}|Гэр бүл}}
 |  data29  = {{{family|}}}
 | label30  = Бусад сонирхол
 |  data30  = {{if empty|{{{other_interests|}}}|{{{other-interests|}}}}}
 | label31  = Вэбсайт
 |  data31  = {{{website|}}}

|  data32   = {{{module|}}}{{{misc|}}}

| header33  = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{#if:{{{country|}}}{{{sport|}}}{{{position|}}}{{{shoots|}}}{{{catches|}}}{{{disability|}}}{{{disability_class|}}}{{{weight_class|}}}{{{rank|}}}{{{event|}}}{{{universityteam|}}}{{{collegeteam|}}}{{{league|}}}{{{club|}}}{{{team|}}}{{{turnedpro|}}}{{{partner|}}}{{{former_partner|}}}{{{formerpartner|}}}{{{coach|}}}{{{retired|}}}{{{coaching|}}}{{{module2|}}}|{{if empty|{{{career_header|}}}|Спорт}}}}}}
| label34   = Улс
|  data34   = {{{country|}}}
| label35   = Спорт
|  data35   = {{{sport|}}}
| label36   = Handedness
|  data36   = {{{handedness|}}}
| label37   = Байрлал
|  data37   = {{{position|}}}
| label38   = Shoots
|  data38   = {{{shoots|}}}
| label39   = Catches
|  data39   = {{{catches|}}}
| label40   = Хөгжлийн бэрхшээл
|  data40   = {{{disability|}}}
| label41   = {{#if:{{{disability_class_type|}}}|{{{disability_class_type}}}|[[Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн спортын ангилал|Хөгжлийн бэрхшээлийн&amp;nbsp;ангилал]]}}
|  data41   = {{{disability_class|}}}
| label42   = {{#if:{{{weight_class_type|}}}|{{{weight_class_type}}}|Жингийн&amp;nbsp;ангилал}}
|  data42   = {{{weight_class|}}}
| label43   = {{#if:{{{rank_type|}}}|{{{rank_type}}}|Зэрэглэл}}
|  data43   = {{{rank|}}}
| label44   = {{#if:{{{event_type|}}}|{{{event_type}}}|&lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;Төрөл{{Pluralize from text|{{{event|}}}|likely=(s)|plural=үүд}}&lt;/div&gt;}}
|  data44   = {{{event|}}}
| label45   = {{#if:{{{universityteam|}}}|Их сургуулийн|Коллежийн}} баг
|  data45   = {{#if:{{{universityteam|}}}|{{{universityteam}}}|{{{collegeteam|}}}}}
| label46   = {{#if:{{{league_type|}}}|{{{league_type}}}|Лиг}}
|  data46   = {{{league|}}}
| class46   = org
| label47   = Клуб
|  data47   = {{{club|}}}
| class47   = org
| label48   = Баг
|  data48   = {{{team|}}}
| class48   = org
| label49   = {{#if:{{{turnedpro_type|}}}|{{{turnedpro_type}}}|Мэргэжлийн болсон}}
|  data49   = {{{turnedpro|}}}
| label50   = Хамтрагч{{Pluralize from text|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=ид}}
|  data50   = {{{partner|}}}
| label51   = Хуучин &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;хамтрагч{{Pluralize from text|{{if empty|{{{former_partner|}}}|{{{formerpartner|}}}}}|likely=(s)|plural=ид}}&lt;/span&gt;
|  data51   = {{if empty|{{{former_partner|}}}|{{{formerpartner|}}}}}
| label52   = Дасгалжуулагч
|  data52   = {{{coach|}}}
| class52   = agent
| label53   = Зодог тайлсан
|  data53   = {{{retired|}}}
| label54   = Одоо дасгалжуулж буй
|  data54   = {{{coaching|}}}

|  data55   = {{{module2|}}}{{{misc2|}}}

| header56  = {{#if:{{{worlds|}}}{{{regionals|}}}{{{nationals|}}}{{{olympics|}}}{{{paralympics|}}}{{{commonwealth|}}}{{{highestranking|}}}{{{pb|}}}|{{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|{{#if:{{{embed-achievements-header|}}}|{{{embed-achievements-header}}}|Спортын амжилт, цол}}|Амжилт болон цол}}}}

| label57   = {{#if:{{{olympics_type|}}}|{{{olympics_type|}}}|[[Олимпын наадам|Олимпын шигшээ]]}}
|  data57   = {{{olympics|}}}
| label58   = {{#if:{{{paralympics_type|}}}|{{{paralympics_type|}}}|[[Паралимпын наадам|Паралимпын шигшээ]]}}
|  data58   = {{{paralympics|}}}
| label59   = {{#if:{{{worlds_type|}}}|{{{worlds_type|}}}|Дэлхийн шигшээ}}
|  data59   = {{{worlds|}}}
| label60   = {{#if:{{{regionals_type|}}}|{{{regionals_type|}}}|Бүсийн шигшээ}}
|  data60   = {{{regionals|}}}
| label61   = {{#if:{{{nationals_type|}}}|{{{nationals_type|}}}|Үндэсний шигшээ}}
|  data61   = {{{nationals|}}}
| label62   = {{#if:{{{commonwealth_type|}}}|{{{commonwealth_type|}}}|[[Хамтын нөхөрлөлийн наадам|Хамтын нөхөрлөлийн шигшээ]]}}
|  data62   = {{{commonwealth|}}}
| label63   = Хамгийн өндөр чансаа
|  data63   = {{{highestranking|}}}
| label64   = Хувийн &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;дээд амжилт{{Pluralize from text|{{{pb|}}}|likely=(s)|plural=ууд}}&lt;/span&gt;
|  data64   = {{{pb|}}}

| header65  = {{Инфобокс медалийн загвар
 | title  = {{{medal_templates_title|}}}
 | medals = {{{medal_templates|}}}
 | expand = {{#ifeq:{{lc:{{{show_medals|}}}}}|no||yes}}
 }}

&lt;!-- This is required due to autoheaders logic --&gt;
|  data66   = {{#if:{{{medal_templates|}}}|&lt;nowiki/&gt;}}

|  header67 = _BLANK_
|  data68   = {{{module3|}}}
|  data69   = {{{module4|}}}

| belowstyle  = color: darkslategray;
| below     = {{#if:{{{updated|}}}|Updated on {{{updated}}}}}

}}&lt;!-- Tracking categories
--&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{text_color|}}}|[[Category:Pages using infobox sportsperson with textcolor]]}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}} }}}}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check
| unknown = {{Main other|[[Category:Pages using {{If empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox sportsperson}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
| preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox sportsperson}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
|ignoreblank=y| agent | alt | birth_date | birth_name | birth_place | caption | career_header | catches | child | children | citizenship | club | coach | coaching | college_team | commonwealth | commonwealth_type | country | death_cause | death_date | death_place | disability | disability_class | disability_class_type | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | education | embed | embed_achievements_header | embed_header | embed_header_large | employer | event | event_type | family | family_label | father | former_partner | full_name  | handedness | header_color | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | highest_ranking | hometown | honorific_prefix | honorific_suffix | image | image_caption | image_size | image_upright | landscape | league | league_type | life_partner | medal_templates | medal_templates_title |  module | module2 | module3 | module4 | monuments | mother | name | national_team | nationality | nationals | nationals_type | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | occupation | olympics | olympics_type | other_interests | other_names | paralympics | paralympics_type | parents | partner | personal_best | position | rank | rank_type | regionals | regionals_type | relatives | resting_place | resting_place_coordinates | retired | shoots | show_medals | sport | spouse | team | template_name | text_color | turned_pro | turned_pro_type | university_team | updated | website | weight | weight_class | weight_class_type | weight_kg | weight_lb | weight_st | worlds | worlds_type | years_active  }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox sportsperson}}]]
| cat = {{Main other|Category:Pages using {{If empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox sportsperson}} with conflicting parameters}}
| child; embed
| caption; image_caption
| national_team; nationality
| height; height_cm; height_ft; height_m
| weight; weight_kg; weight_lb
| parents; father
| parents; mother
| university_team; college_team
}}&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hsyyh73we41ge5wvo5vdtqq32z4njdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Maison Mirae Entertainment</title>
    <ns>1</ns>
    <id>144463</id>
    <revision>
      <id>861443</id>
      <parentid>861379</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T01:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Википедиагийн хэлэлцүүлэг:Боталлакят]] to [[Хэлэлцүүлэг:Maison Mirae Entertainment]]</comment>
      <origin>861379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2962" sha1="4y6h28ghdcri6hiix6fm8jtcmdwlc37" xml:space="preserve">Үйл ажиллагаа

Maison Mirae Entertainment нь Монгол Улсад зохион байгуулагдсан концерт, хөгжмийн наадам, бизнесийн арга хэмжээ болон олон нийтийн эвентүүдэд зохион байгуулалтын үйлчилгээ, сайн дурын ажилтан болон эвентийн багийн менежмент, үзэгчийн үйлчилгээ, тайзны арын зохицуулалт зэрэг чиглэлээр ажилладаг.

Байгуулагдсанаасаа хойш тус байгууллага 20 гаруй томоохон энтертайнмент болон соёлын арга хэмжээнд оролцон ажилласан бөгөөд эдгээр нь дотоодын болон олон улсын уран бүтээлчдийн тоглолт, хөгжмийн фестиваль, бизнесийн болон олон нийтийн арга хэмжээг хамардаг.

Ажилласан арга хэмжээнүүд

* T-ARA Reverse Concert
* UB Music Festival
* Santa Village
* ALL IN HIT 2
* ONE STAGE
* K MEGA Concert
* ALMIGHTY DAY
* SONOS Music Festival
* ICETOP &amp; ONYX Live
* INTIME Music Festival
* TRIPLE X Music Festival
* AMAZING ZOO PARK
* FAT JOE Live
* Бага Тойрог – Хонин Цагаан Үүл
* Маралжингоо – Lucid Dream
* Баярцэнгэл – Хайр Эзэнтэй
* SERYOJA – US
* B Tamir Live
* “Бизнесээ Томруулъя” Summit
* Бундийн Тамга – Хайрын Орон Зай
* Gangaa Blues Concert
* TAEYANG &amp; AILEE Super Concert
* Цэнгэлдэх Live Music Festival

Maison Mirae Entertainment нь дээрх арга хэмжээнүүдийн үеэр сайн дурын ажилтнуудын бүрдүүлэлт, сургалт, багийн зохион байгуулалт, үзэгчийн урсгалын зохицуулалт, тасалбарын шалгалт, тайзны арын зохион байгуулалт болон арга хэмжээний хэвийн ажиллагааг дэмжих чиглэлээр ажилладаг.

== Maison mirae entertainment  ==

Maison Mirae Entertainment нь Монгол Улсад зохион байгуулагдсан концерт, хөгжмийн наадам, бизнесийн арга хэмжээ болон олон нийтийн эвентүүдэд зохион байгуулалтын үйлчилгээ, сайн дурын ажилтан болон эвентийн багийн менежмент, үзэгчийн үйлчилгээ, тайзны арын зохицуулалт зэрэг чиглэлээр ажилладаг. [[Тусгай:Contributions/&amp;#126;2026-38745-86|&amp;#126;2026-38745-86]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&amp;#126;2026-38745-86|talk]]) 08:44, 8 Долоодугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4y6h28ghdcri6hiix6fm8jtcmdwlc37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ням-Осорын Учралын Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145804</id>
    <revision>
      <id>861407</id>
      <parentid>852555</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>861407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11874" sha1="l2uy9igpkjcsy3yqym8akffe2ije4l0" xml:space="preserve">{{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=22|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]]
}}|opposition_party={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;79 / 126 (62.7%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 7
|partycolor2  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
|party3       = 4
|partycolor3  = {{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}}
}}|deputy_government_head=[[Жадамбын Энхбаяр]]&lt;br&gt;[[Нямтайширын Номтойбаяр]]&lt;br&gt;[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=}}

'''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН]]-ын бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлснийг 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн дэмжиж 82 хувийн саналаар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилогдсон. Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр засгийн газар байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; 

== Бүтэц, бүрэлдэхүүн ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Яамд
!Хөрөг
!Сайдын нэрс
!Ажилласан хугацаа
!Нам, эвсэл
|-
|1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|202x202px]]
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2026 оны 3 сарын 30 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|2
|'''Тэргүүн шадар сайд''' бөгөөд 
Эдийн засаг, хөгжлийн сайд
|[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|211x211px]]
|[[Жадамбын Энхбаяр]]
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|3
|Онцгой байдлын алба хариуцсан '''Шадар Сайд'''
|[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|213x213px]]
|[[Тогмидын Доржханд]]
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН'''
|-
|4
|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан
'''Шадар Сайд'''
|[[Файл:Nomtoibayar Profile picture.jpg|197x197px]]
|'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#005f33&quot; |'''ҮЭ'''
|-
|5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|211x211px]]
|'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|6
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]
|[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|207x207px]]
|'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|7
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]
|
|'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|8
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]
|[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|210x210px]]
|'''[[Дамбын Батлут]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|9
|[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]
|[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|203x203px]]
|'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]
|
|'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|11
|[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]
|
|'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|12
|[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]
|[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|204x204px]]
|'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|13
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]
|
|'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|14
|[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]
|[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|207x207px]]
|'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|15
|[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]
|[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|206x206px]]
|'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|16
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]
|[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|204x204px]]
|'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|17
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, Спорт, Аялал жуулчлал, Залуучуудын яам]]
|
|'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|18
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]
|[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|165x165px|center]]
|'''[[Чинбатын Номин]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|-
|19
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]
|
|'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=#8d40c0|'''ХҮН'''
|-
|20
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]
|[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|204x204px]]
|'''[[Энхбаярын Батшугар]]'''
|2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |'''МАН'''
|}  

== Эшлэл ==


&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:2026 он]]</text>
      <sha1>l2uy9igpkjcsy3yqym8akffe2ije4l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баттулгын Намуун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146011</id>
    <revision>
      <id>861467</id>
      <parentid>854132</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulirans</username>
        <id>105632</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6774" sha1="mu9ctek37wrvhxd3lvc6lmnv1afucde" xml:space="preserve">'''Баттулгын Намуун''' нь Монголын бизнес эрхлэгч, нийгмийн зүтгэлтэн, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцогч юм. Тэрээр Монгол улсын Ерөнхийлөгч асан [[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн Баттулгын]] охин бөгөөд бизнес хөгжүүлэлт, залуучуудын бизнес эрхлэлтийг дэмжих, нийгмийн сайн сайхны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдгаараа танигдсан.

== '''Боловсрол''' ==
Намуун нь Их Британийн Кардифф хот дахь Уэльсийн Их Сургуульд бизнесийн удирдлагын чиглэлээр суралцаж, онц дүнтэй төгссөн. Мөн АНУ-ын Жонс Хопкинсийн Их Сургуулийн Олон улсын дэвшилтэт судалгааны сургуулийн судлаачаар ажиллаж байсан.

== '''Ажил мэргэжил ба бизнесийн үйл ажиллагаа''' ==
Тэрээр ажлын гараагаа маркетингийн чиглэлээр эхлүүлж, Richard Mille Pte Ltd компанид ажиллаж байсан. Дараа нь Монголд эргэн ирж, Genco Group-д нэгдэн бизнес хөгжүүлэлтийн чиглэлээр ажилласан. 2011 онд Genco Tour Bureau ХК-ийг удирдан ажиллаж, Монголын аялал жуулчлалын салбарт тэргүүлэх компаниудын нэг болгон хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан. Тус компани нь Монголын байгалийн онцлог, нүүдлийн соёлыг сурталчлахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд [[Чингис хааны морьт хөшөө]]г барих ажилд оролцсон. Уг хөшөө нь Гиннесийн дээд амжилтаар дэлхийн хамгийн өндөр морьт хөшөө хэмээн бүртгэгдсэн.

== '''Улс төрийн оролцоо''' ==
2017 онд тэрээр эцгийнхээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажилд оролцож, залуучуудад чиглэсэн маркетингийн ажлыг удирдсан. Кампанит ажлын хүрээнд бэлтгэсэн контентууд олон нийтийн дунд өндөр хандалт авсан. 2019 онд тэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрийн өмнөөс АНУ-ын Вашингтон хотод айлчилж, худалдааны тухай хэлэлцүүлэгт оролцсон. Тэрээр өмнөх ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулгын охины хувьд эцэгтэйгээ нягт хамтран ажилладаг байсан бөгөөд ингэснээр төрийн тэргүүний охины үүрэгт мэт байр суурь эзэлж байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын “ТЭРГҮҮН ОХИН” Б.Намууны талаар таны мэдэхгүй 10 баримт |url=https://ub.life/p/9929 |access-date=2026-04-17 |website=UB.LIFE |language=en}}&lt;/ref&gt;

== '''Технологийн санаачилга''' ==
2018 оноос эхлэн Монголын онцлог, соёлыг дэмжих, иргэдийг холбох зорилготой гар утасны платформ хөгжүүлэх төсөлд оролцож байна.

== '''Нийгмийн болон буяны үйл ажиллагаа''' ==
Намуун нь Намуун Хүүхдийн Сан болон Чингис Блессинг ТББ-ыг үүсгэн байгуулсан бөгөөд эдгээр байгууллагууд нь хүүхдийн эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн халамжийг дэмжих чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.   &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын “ТЭРГҮҮН ОХИН” Б.Намууны талаар таны мэдэхгүй 10 баримт |url=https://ub.life/p/9929 |access-date=2026-04-17 |website=UB.LIFE |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түүний санаачилсан төслүүдээс дурдвал: 
*Залуучуудад зориулсан код бичих боловсролын туршилтын хөтөлбөр &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын “ТЭРГҮҮН ОХИН” Б.Намууны талаар таны мэдэхгүй 10 баримт |url=https://ub.life/p/9929 |access-date=2026-04-17 |website=UB.LIFE |language=en}}&lt;/ref&gt;
*Майдар эко хотод 150 ортой хүүхдийн эмнэлэг байгуулах төсөл&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын “ТЭРГҮҮН ОХИН” Б.Намууны талаар таны мэдэхгүй 10 баримт |url=https://ub.life/p/9929 |access-date=2026-04-17 |website=UB.LIFE |language=en}}&lt;/ref&gt;

== '''Монголын Залуу Бизнес Эрхлэгчдийн Зөвлөл''' ==
Намуун Баттулга нь Монголын Залуу Бизнес Эрхлэгчдийн Зөвлөл (YEC)-ийг үүсгэн байгуулагч, дарга бөгөөд уг байгууллага нь залуу бизнес эрхлэгчдийг дэмжих, олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилготой. Түүний удирдлага дор YEC нь Монгол Улсын Их Хурлын ордонд олон улсын илтгэгчид, Сингапур болон БНСУ-ын бизнес эрхлэгчдийг оролцуулсан уулзалт, чуулгануудыг зохион байгуулсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын “ТЭРГҮҮН ОХИН” Б.Намууны талаар таны мэдэхгүй 10 баримт |url=https://ub.life/p/9929 |access-date=2026-04-17 |website=UB.LIFE |language=en}}&lt;/ref&gt;

== '''Хувийн амьдрал''' ==
Намуун нь бизнес, буяны үйл ажиллагааг хослуулан, залуучуудын хөгжил, боловсрол, Монголын соёлын өвийг хамгаалах чиглэлээр идэвхтэй ажилладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын “ТЭРГҮҮН ОХИН” Б.Намууны талаар таны мэдэхгүй 10 баримт |url=https://ub.life/p/9929 |access-date=2026-04-17 |website=UB.LIFE |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Намуун, Баттулгын}}</text>
      <sha1>mu9ctek37wrvhxd3lvc6lmnv1afucde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maison Mirae Entertainment</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147041</id>
    <revision>
      <id>861441</id>
      <parentid>861377</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T01:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Википедиа:Боталлакят]] to [[Maison Mirae Entertainment]]</comment>
      <origin>861377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2728" sha1="re12m469nvu8yxp8y71463ivsj9rnci" xml:space="preserve">
Maison Mirae Entertainment нь Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулдаг энтертайнмент, эвент менежмент, соёл урлагийн байгууллага юм. Тус байгууллага нь концерт, хөгжмийн наадам, олон нийтийн арга хэмжээ, соёлын төслүүдийг зохион байгуулах, мөн залуучуудыг сайн дурын ажил болон эвент менежментийн практик туршлагад хамруулах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг.

“Maison” нь франц хэлээр “гэр”, “орон зай” гэсэн утгатай бол “Mirae” нь солонгос хэлээр “ирээдүй” гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Байгууллагын нэр нь урлаг, бүтээлч байдал, хамтын ажиллагаагаар дамжуулан ирээдүйг хамтдаа бүтээх үзэл санааг илэрхийлдэг.

Maison Mirae Entertainment нь концерт, фестиваль, бизнесийн арга хэмжээ, үзэсгэлэн, олон нийтийн эвентүүдийн төлөвлөлт, зохион байгуулалт, сайн дурын ажилтны менежмент, тайзны арын зохион байгуулалт, зочин болон үзэгчийн үйлчилгээ зэрэг чиглэлээр ажилладаг.

Тус байгууллага нь Монголын энтертайнмент салбарт зохион байгуулагдсан олон төрлийн тоглолт, фестивальд сайн дурын ажилтан болон эвентийн багийг бүрдүүлэн ажиллуулж, залуучуудад бодит ажлын туршлага, багаар ажиллах ур чадвар, манлайлах чадварыг хөгжүүлэх боломжийг бүрдүүлэхийг зорьдог.

Maison Mirae Entertainment-ийн үндсэн үнэт зүйлс нь мэргэжлийн ёс зүй, хариуцлага, бүтээлч сэтгэлгээ, хамтын ажиллагаа, тасралтгүй хөгжлийг эрхэмлэхэд оршино. Байгууллагын зорилго нь Монголын энтертайнмент болон соёлын салбарт олон улсын жишигт нийцсэн үйлчилгээ үзүүлж, ирээдүйн эвент менежментийн чадварлаг боловсон хүчнийг бэлтгэхэд хувь нэмэр оруулах явдал юм.</text>
      <sha1>re12m469nvu8yxp8y71463ivsj9rnci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Зүүнгарын хунтайж</title>
    <ns>14</ns>
    <id>147042</id>
    <revision>
      <id>861392</id>
      <timestamp>2026-07-08T12:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]&quot;</comment>
      <origin>861392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="js3xihwua4fys9sp6xx95tgy2tknjq2" xml:space="preserve">[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]</text>
      <sha1>js3xihwua4fys9sp6xx95tgy2tknjq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147043</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>861400</id>
      <timestamp>2026-07-08T12:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>861400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="ptabt29hzxsnv9bfkazri39ltkxbfk5" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Манжийн_Өвөр_Монголыг_байлдан_дагуулсан_нь]]</text>
      <sha1>ptabt29hzxsnv9bfkazri39ltkxbfk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861401</id>
      <parentid>861400</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь]]</comment>
      <origin>861401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6" sha1="8k2jxdltyuuk4ojfyef7lfp0ktkkz9d" xml:space="preserve">aasaaa</text>
      <sha1>8k2jxdltyuuk4ojfyef7lfp0ktkkz9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861402</id>
      <parentid>861401</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>861402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="ptabt29hzxsnv9bfkazri39ltkxbfk5" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Манжийн_Өвөр_Монголыг_байлдан_дагуулсан_нь]]</text>
      <sha1>ptabt29hzxsnv9bfkazri39ltkxbfk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Asia3</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147044</id>
    <revision>
      <id>861430</id>
      <timestamp>2026-07-08T15:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Template for discussion/dated|action=|page=Asia3|otherpage=|link=Wikipedia:Templates for discussion/Log/2026 April 13#Medal templates 2|type=tiny|help=off|bigbox={{#invoke:Noinclude|noinclude|text=yes}}}}[[File:Bronze medal asia.svg|{{{size|16px}}}|alt={{{alt|Bronze}}}|link={{{link|}}}|Bronze medal – Asia]]&lt;noinclude&gt;  [[Category:Medal icon templates|Asia]] &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>861430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="6duu48v3g7aaspmuxcv25sk7c20efrw" xml:space="preserve">{{Template for discussion/dated|action=|page=Asia3|otherpage=|link=Wikipedia:Templates for discussion/Log/2026 April 13#Medal templates 2|type=tiny|help=off|bigbox={{#invoke:Noinclude|noinclude|text=yes}}}}[[File:Bronze medal asia.svg|{{{size|16px}}}|alt={{{alt|Bronze}}}|link={{{link|}}}|Bronze medal – Asia]]&lt;noinclude&gt;

[[Category:Medal icon templates|Asia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6duu48v3g7aaspmuxcv25sk7c20efrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861432</id>
      <parentid>861430</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="mscu64c9g5zpqrsalb4ftcnq4otyxvi" xml:space="preserve">[[File:Bronze medal asia.svg|{{{size|16px}}}|alt={{{alt|Bronze}}}|link={{{link|}}}|Bronze medal – Asia]]&lt;noinclude&gt;

[[Category:Medal icon templates|Asia]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mscu64c9g5zpqrsalb4ftcnq4otyxvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ru-census</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147047</id>
    <revision>
      <id>861445</id>
      <timestamp>2026-07-09T05:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{p2021|}}}|{{ru-census2021|p2021={{{p2021}}}|punct=;}}}} {{#if:{{{p2010|}}}|{{ru-census2010|p2010={{{p2010}}}|punct=;}}}} {{#if:{{{p2002|{{{p02|}}}}}}|{{ru-census2002|{{{p2002|{{{p02}}}}}}|punct=;}}}} {{#if:{{{p1989|{{{p89|}}}}}}|{{su-census1989|{{{p1989|{{{p89}}}}}}|punct={{{punct|.}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>861445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="ahta3m46m4kk5gmxa1sdw7ngbymmxx1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{p2021|}}}|{{ru-census2021|p2021={{{p2021}}}|punct=;}}}} {{#if:{{{p2010|}}}|{{ru-census2010|p2010={{{p2010}}}|punct=;}}}} {{#if:{{{p2002|{{{p02|}}}}}}|{{ru-census2002|{{{p2002|{{{p02}}}}}}|punct=;}}}} {{#if:{{{p1989|{{{p89|}}}}}}|{{su-census1989|{{{p1989|{{{p89}}}}}}|punct={{{punct|.}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ahta3m46m4kk5gmxa1sdw7ngbymmxx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ru-census2010</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147048</id>
    <revision>
      <id>861446</id>
      <timestamp>2026-07-09T05:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{nowrap|{{FORMATNUM:{{replace|{{{p2010|{{{1}}}}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[2010 оны Оросын хүн амын тооллого|2010 оны тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}  |;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;  |:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;  |{{{punct|{{{2|}}}}}} }}&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{template doc}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>861446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="383" sha1="kz7m5yt0n80ozewn8d9i9uldgndk9xy" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{nowrap|{{FORMATNUM:{{replace|{{{p2010|{{{1}}}}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[2010 оны Оросын хүн амын тооллого|2010 оны тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}
 |;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;
 |:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
 |{{{punct|{{{2|}}}}}}
}}&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{template doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kz7m5yt0n80ozewn8d9i9uldgndk9xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ru-census2002</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147049</id>
    <revision>
      <id>861447</id>
      <timestamp>2026-07-09T05:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{nowrap|{{formatnum:{{replace|{{{1|}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[2002 оны Оросын хүн амын тооллого|2002 оны тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}|;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;|:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;|{{{punct|{{{2|}}}}}}}}&lt;ref name=&quot;PopCensus&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2002census}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>861447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="oibo0ip9eyfqlwp27k704vcbkr6aiwg" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{nowrap|{{formatnum:{{replace|{{{1|}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[2002 оны Оросын хүн амын тооллого|2002 оны тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}|;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;|:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;|{{{punct|{{{2|}}}}}}}}&lt;ref name=&quot;PopCensus&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2002census}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oibo0ip9eyfqlwp27k704vcbkr6aiwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Su-census1989</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147050</id>
    <revision>
      <id>861448</id>
      <timestamp>2026-07-09T05:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{nowrap |{{FORMATNUM:{{replace|{{{1}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[1989 оны Зөвлөлтийн хүн амын тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}  |;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;  |:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;  |{{{punct|{{{2|}}}}}} }}&lt;ref name=&quot;Census1989&quot;&gt;{{ru-pop-ref|1989census}}&lt;/ref&gt;&lt;noinclude&gt; {{template doc}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>861448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="ho2i9ul9due6cyt390pe3vf8oczqagw" xml:space="preserve">{{nowrap |{{FORMATNUM:{{replace|{{{1}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[1989 оны Зөвлөлтийн хүн амын тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}
 |;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;
 |:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
 |{{{punct|{{{2|}}}}}}
}}&lt;ref name=&quot;Census1989&quot;&gt;{{ru-pop-ref|1989census}}&lt;/ref&gt;&lt;noinclude&gt;
{{template doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ho2i9ul9due6cyt390pe3vf8oczqagw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861449</id>
      <parentid>861448</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T05:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>861449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="sdexxqb14nt1505hdqd8gcqp3l8tb8a" xml:space="preserve">{{nowrap |{{FORMATNUM:{{replace|{{{1}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[1989 оны Зөвлөлтийн хүн амын тооллого|1989 оны Зөвлөлтийн тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}
 |;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;
 |:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
 |{{{punct|{{{2|}}}}}}
}}&lt;ref name=&quot;Census1989&quot;&gt;{{ru-pop-ref|1989census}}&lt;/ref&gt;&lt;noinclude&gt;
{{template doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sdexxqb14nt1505hdqd8gcqp3l8tb8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ru-pop-ref/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147051</id>
    <revision>
      <id>861450</id>
      <timestamp>2026-07-09T05:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Documentation subpage}} {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{High-use}}}}  ==Хэрэглээ== Энэ загвар Оросын хүн амын мэдээллийн лавлагааг хадгалах зорилготой.  '''Эхний нэргүй параметр''' жилийн заалт болон шаардлагатай лавлагааны төрөл юм. Одоогоор дараах утгуудыг дэмжиж байна: *1989Census: Зөвл...&quot;</comment>
      <origin>861450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="7ymusmxy5yt3v8d3tsricus2739ua2v" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{High-use}}}}

==Хэрэглээ==
Энэ загвар Оросын хүн амын мэдээллийн лавлагааг хадгалах зорилготой.

'''Эхний нэргүй параметр''' жилийн заалт болон шаардлагатай лавлагааны төрөл юм. Одоогоор дараах утгуудыг дэмжиж байна:
*1989Census: [[Зөвлөлтийн хүн амын тооллого (1989)|1989 оны Зөвлөлтийн хүн амын тооллогын]] тоо баримт ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg.php эх сурвалж])
*2002Census: [[Оросын хүн амын тооллого (2002)|2002 оны Оросын хүн амын тооллогын]] тоо ([http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls эх сурвалж])
*2009Est: [[Холбооны Улсын Статистикийн Алба (Орос)|Росстатын]] 2009 оны хүн амын тооцоо ([http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/Main.htm эх сурвалж])
*2010Est: Росстатын 2010 оны хүн амын тооцоо ([http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm эх сурвалж])
*2010Census: [[Оросын хүн амын тооллого (2010)|2010 оны Оросын хүн амын тооллогын]] тоо ([http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm эх сурвалж])
*2011Est эсвэл 2012Est: Росстатын 2011/2012 оны хүн амын тооцоо ([http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2011-2012.xls эх сурвалж])
*2021Census: [[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 оны Оросын хүн амын тооллогын]] тоо ([https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya эх сурвалж])

{{para|access-date}}, {{para|df}}: {{tl|cite web}}

==Жишээ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=min-width:17em | Оролт
! Гаралт
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|1979census}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|1979census}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|1989census}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|1989census}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2002census}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2002census}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2009est}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2009est}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2010est}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2010est}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2010census}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2010census}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2011est}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; эсвэл&lt;br/&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2012est}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2012est}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2019est}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2019est}}
|-
| &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Ru-pop-ref|2021census}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; || {{{{BASEPAGENAME}}|2021census}}
|}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>7ymusmxy5yt3v8d3tsricus2739ua2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ru-census2021</title>
    <ns>10</ns>
    <id>147052</id>
    <revision>
      <id>861453</id>
      <timestamp>2026-07-09T05:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{nowrap|{{FORMATNUM:{{replace|{{{p2021|{{{1}}}}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}|;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;|:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;|{{{punct|{{{2|}}}}}}}}&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2021Census}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>861453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="374" sha1="m108zk8fu2n41kkrqzxg4icywuilpjf" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{nowrap|{{FORMATNUM:{{replace|{{{p2021|{{{1}}}}}}|,|}}}}&amp;thinsp;([[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]])}}{{#switch:{{{punct|{{{2|}}}}}}|;=&lt;nowiki&gt;;&lt;/nowiki&gt;|:=&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;|{{{punct|{{{2|}}}}}}}}&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2021Census}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{template doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m108zk8fu2n41kkrqzxg4icywuilpjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их хувь заяа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147053</id>
    <revision>
      <id>861464</id>
      <timestamp>2026-07-09T06:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348184509|Great Destiny]]&quot;</comment>
      <origin>861464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1192" sha1="syowatcrhps76eezhdpoejt5ildmqkc" xml:space="preserve">'''''&quot;Их хувь заяа&quot;''''' бол Монголын зохиолч [[Сономын Удвал|Сономын Удвалын]] 1973 онд бичсэн түүхэн роман юм. &lt;ref name=&quot;Sanders2010&quot;&gt;{{Cite book |last=Sanders |first=Alan J. K. |url=https://books.google.com/books?id=5JN83EDDLl4C&amp;q=UDVAL%2C+SONOMYN&amp;pg=PA724 |title=Historical dictionary of Mongolia |date=30 May 2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6191-6 |page=724 |access-date=25 November 2011}}&lt;/ref&gt; Энэхүү роман нь [[Хатанбаатар Магсаржав|Хатанбаатар Магсаржавын]] намтар, түүний хувьсгалт тэмцлийн тухай өгүүлдэг. &lt;ref name=&quot;AdlePalat2005&quot;&gt;{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://books.google.com/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA927 |title=Towards the contemporary period: from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century |last2=Palat |first2=Madhavan K.. |last3=Tabyshalieva |first3=Anara |publisher=UNESCO |year=2005 |isbn=978-92-3-103985-0 |page=927 |access-date=25 November 2011}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
&lt;nowiki&gt;{{Reflist}}&lt;/nowiki&gt;
[[Ангилал:Түүхэн роман]]</text>
      <sha1>syowatcrhps76eezhdpoejt5ildmqkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861465</id>
      <parentid>861464</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>861465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="iby9dofn8lvifftljjaed2qg82bjd1y" xml:space="preserve">'''''&quot;Их хувь заяа&quot;''''' бол Монголын зохиолч [[Сономын Удвал|Сономын Удвалын]] 1973 онд бичсэн түүхэн роман юм. &lt;ref name=&quot;Sanders2010&quot;&gt;{{Cite book |last=Sanders |first=Alan J. K. |url=https://books.google.com/books?id=5JN83EDDLl4C&amp;q=UDVAL%2C+SONOMYN&amp;pg=PA724 |title=Historical dictionary of Mongolia |date=30 May 2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6191-6 |page=724 |access-date=25 November 2011}}&lt;/ref&gt; Энэхүү роман нь [[Хатанбаатар Магсаржав|Хатанбаатар Магсаржавын]] намтар, түүний хувьсгалт тэмцлийн тухай өгүүлдэг. &lt;ref name=&quot;AdlePalat2005&quot;&gt;{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://books.google.com/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA927 |title=Towards the contemporary period: from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century |last2=Palat |first2=Madhavan K.. |last3=Tabyshalieva |first3=Anara |publisher=UNESCO |year=2005 |isbn=978-92-3-103985-0 |page=927 |access-date=25 November 2011}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Түүхэн роман]]</text>
      <sha1>iby9dofn8lvifftljjaed2qg82bjd1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тогтакия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147054</id>
    <revision>
      <id>861469</id>
      <timestamp>2026-07-09T07:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1361190237|Toqtaqiya]]&quot;</comment>
      <origin>861469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="6epefcv04xel0n2fnqz0okptkq3orcd" xml:space="preserve">
'''Тогтакия''' ( [[Цагадайн хэл|Цагадай]] / [[Куман хэл|Кипчак]] : توقتاقیا) нь [[Урус|Урус ханы]] хүү бөгөөд 1377 онд жил хүрэхгүй хугацаанд хан ширээнд суусан [[Цагаан Орд|Цагаан Ордын]] [[хан]] юм. Энэ хугацаанд тэрээр үеэл [[Тохтамыш|Тохтамышаа]] ялж, Сабранаас хөөн гаргасан. Тогтакия энэ ялалтын дараахан буюу эцгээсээ хойш хоёрхон сарын дараа нас баржээ.{{S-start}}
{{Succession box|title=[[Цагаан Орд]]ны улсын [[хан]]|after=[[Төмөрмалик]]|before=[[Урус]]|years='''1377–1377'''}}
{{End box}}
[[Ангилал:Цагаан ордны хан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:1377 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6epefcv04xel0n2fnqz0okptkq3orcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861470</id>
      <parentid>861469</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>861470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="85fgytmdalpg49vhfcd66odqys326xk" xml:space="preserve">
'''Тогтакия''' ( [[Цагадайн хэл|Цагадай]] / [[Куман хэл|Кипчак]] : توقتاقیا) нь [[Урус|Урус ханы]] хүү бөгөөд 1377 онд жил хүрэхгүй хугацаанд хан ширээнд суусан [[Цагаан Орд|Цагаан Ордны]] [[хан]] юм. Энэ хугацаанд тэрээр үеэл [[Тохтамыш|Тохтамышаа]] ялж, Сабранаас хөөн гаргасан. Тогтакия энэ ялалтын дараахан буюу эцгээсээ хойш хоёрхон сарын дараа нас баржээ.{{S-start}}
{{Succession box|title=[[Цагаан Орд]]ны улсын [[хан]]|after=[[Төмөрмалик]]|before=[[Урус]]|years='''1377–1377'''}}
{{End box}}
[[Ангилал:Цагаан ордны хан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:1377 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>85fgytmdalpg49vhfcd66odqys326xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүрчидийн нэгдэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147055</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>861472</id>
      <timestamp>2026-07-09T08:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Wikidata redirect page&quot;</comment>
      <origin>861472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="i5sxr3rk6lrlzq4bn92ozbdku7dtptc" xml:space="preserve">Wikidata redirect page</text>
      <sha1>i5sxr3rk6lrlzq4bn92ozbdku7dtptc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861473</id>
      <parentid>861472</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>861473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="t81nz0c8fpc4ivgc2mz5gw8sjhny1i4" xml:space="preserve">#REDIRECTWikidata redirect page
[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Зүрчидийн_нэгдэл]]</text>
      <sha1>t81nz0c8fpc4ivgc2mz5gw8sjhny1i4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861474</id>
      <parentid>861473</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Зүрчидийн нэгдэл]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>861474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="elwdqpkeu85l8l6zpg80c16ono3c60r" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Зүрчидийн_нэгдэл]]</text>
      <sha1>elwdqpkeu85l8l6zpg80c16ono3c60r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>1</ns>
    <id>147056</id>
    <revision>
      <id>861483</id>
      <timestamp>2026-07-09T11:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38853-87</username>
        <id>105792</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хасах тухай */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>861483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="959" sha1="raup0ggsnto5oj07r9yk47ms107kpht" xml:space="preserve">== Хасах тухай ==

Horse bro  чиний Энэ өгүүлэл дээр бичсэн Өмнөтгөл дотор байгаа '''Зүрчидийн нэгдэл, Манжууд Өвбр Монгол, Хятадыг эзэлсэн нь''' гэсэн дэд гарчагт багтах бичвэр чинь их гоё болжээ. Өөлөх юм алга. Гэхдээ сэдэвтэйгээ авцалдахгүй байна. Чин улс-Зүүнгарын дайн, харилцаа, зөрчилийг багтаан бичих нь хангалттай. Тодруулсан хэсгийг [[Чин улс|'''Чин гүрэн''']] гэсэн өгүүлэл рүү зөөх хэрэгтэй, тэнд л яг тохирох бичвэрүүд байна.  [[Тусгай:Contributions/&amp;#126;2026-38853-87|&amp;#126;2026-38853-87]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&amp;#126;2026-38853-87|talk]]) 11:55, 9 Долоодугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>raup0ggsnto5oj07r9yk47ms107kpht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>861484</id>
      <parentid>861483</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38853-87</username>
        <id>105792</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хасах тухай */</comment>
      <origin>861484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="959" sha1="l30g3rz5oft4strqegfar1ssfy4x45z" xml:space="preserve">== Хасах тухай ==

Horse bro  чиний Энэ өгүүлэл дээр бичсэн Өмнөтгөл дотор байгаа '''Зүрчидийн нэгдэл, Манжууд Өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсэн нь''' гэсэн дэд гарчагт багтах бичвэр чинь их гоё болжээ. Өөлөх юм алга. Гэхдээ сэдэвтэйгээ авцалдахгүй байна. Чин улс-Зүүнгарын дайн, харилцаа, зөрчилийг багтаан бичих нь хангалттай. Тодруулсан хэсгийг [[Чин улс|'''Чин гүрэн''']] гэсэн өгүүлэл рүү зөөх хэрэгтэй, тэнд л яг тохирох бичвэрүүд байна.  [[Тусгай:Contributions/&amp;#126;2026-38853-87|&amp;#126;2026-38853-87]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&amp;#126;2026-38853-87|talk]]) 11:55, 9 Долоодугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l30g3rz5oft4strqegfar1ssfy4x45z</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>